Skip to main content

Full text of "Sancti Aurelii Augustini Hipponensis episcopi Opera omnia : post Lovaniensium theologorum recensionem castigata denuo ad manuscriptos codices Gallicanos, Vaticanos, Belgicos etc. necnon ad editiones antiquiores et castigatiores"

See other formats 


Google 


This  is  a  digital  copy  of  a  book  that  was  prcscrvod  for  gcncrations  on  library  shclvcs  bcforc  it  was  carcfully  scanncd  by  Googlc  as  part  of  a  projcct 

to  make  the  world's  books  discoverablc  onlinc. 

It  has  survived  long  enough  for  the  copyright  to  cxpirc  and  thc  book  to  cntcr  thc  public  domain.  A  public  domain  book  is  one  that  was  never  subjcct 

to  copyright  or  whose  legal  copyright  term  has  expircd.  Whcthcr  a  book  is  in  thc  public  domain  may  vary  country  to  country.  Public  domain  books 

are  our  gateways  to  the  past,  representing  a  wealth  of  history,  cultuie  and  knowledge  that's  often  difficult  to  discovcr. 

Marks,  notations  and  other  maiginalia  present  in  the  original  volume  will  appear  in  this  flle  -  a  reminder  of  this  book's  long  journcy  from  thc 

publishcr  to  a  library  and  fmally  to  you. 

Usage  guidelines 

Googlc  is  proud  to  partncr  with  libraries  to  digitize  public  domain  materials  and  make  them  widely  accessible.  Public  domain  books  belong  to  thc 
public  and  wc  arc  mcrcly  thcir  custodians.  Nevertheless,  this  work  is  expensive,  so  in  order  to  keep  providing  tliis  resource,  we  liave  taken  stcps  to 
prcvcnt  abusc  by  commcrcial  partics,  including  placing  lcchnical  rcstrictions  on  automatcd  qucrying. 
Wc  also  ask  that  you: 

+  Make  non-commercial  use  ofthefiles  Wc  dcsigncd  Googlc  Book  Scarch  for  usc  by  individuals,  and  wc  rcqucst  that  you  usc  thcsc  filcs  for 
personal,  non-commercial  purposes. 

+  Refrainfivm  automated  querying  Do  nol  send  aulomatcd  qucrics  of  any  sort  to  Googlc's  systcm:  If  you  arc  conducting  rcscarch  on  machinc 
translation,  optical  character  recognition  or  other  areas  where  access  to  a  laige  amount  of  tcxt  is  hclpful,  plcasc  contact  us.  Wc  cncouragc  thc 
use  of  public  domain  materials  for  these  purposes  and  may  be  able  to  help. 

+  Maintain  attributionTht  GoogXt  "watermark"  you  see  on  each  flle  is essential  for  informingpcoplcabout  thisprojcct  and  hclping  thcm  lind 
additional  materials  through  Google  Book  Search.  Please  do  not  remove  it. 

+  Keep  it  legal  Whatcvcr  your  usc,  rcmember  that  you  are  lesponsible  for  ensuring  that  what  you  are  doing  is  legal.  Do  not  assume  that  just 
bccausc  wc  bclicvc  a  book  is  in  thc  public  domain  for  users  in  the  United  States,  that  the  work  is  also  in  the  public  domain  for  users  in  other 
countrics.  Whcthcr  a  book  is  still  in  copyright  varies  from  country  to  country,  and  wc  can'l  offer  guidance  on  whether  any  speciflc  usc  of 
any  speciflc  book  is  allowed.  Please  do  not  assume  that  a  book's  appearancc  in  Googlc  Book  Scarch  mcans  it  can  bc  uscd  in  any  manncr 
anywhere  in  the  world.  Copyright  infringement  liabili^  can  be  quite  severe. 

About  Google  Book  Search 

Googlc's  mission  is  to  organizc  thc  world's  information  and  to  makc  it  univcrsally  acccssiblc  and  uscful.   Googlc  Book  Scarch  hclps  rcadcrs 
discovcr  thc  world's  books  whilc  hclping  authors  and  publishcrs  rcach  ncw  audicnccs.  You  can  scarch  through  thc  full  icxi  of  ihis  book  on  thc  wcb 

at|http://books.qooqle.com/| 


M 


'1 


tm:s  vclume 
does  not  circulate 
0ut3ide  the  library 


PATROLOGI.E 

CURSUS  COMPLETUS, 

SEU  BIBUOTHEGA  DNIYERSALIS,  INTE6RA,  UNIFORMIS,  COMMODA,  OECONOMICA, 

OMNHH  SS.  PATMIN.  D0C1VRIM  SCRIPTORDIIIHK  emESUSTIOORil. 

8IVS  LATINORUM,  8ITB  ORiBCORUlf, 

QVi  AB  JEVO  APOSTOLICO  AD  TBMPORA  INNOCENTU  Hl  (ANNO  1216)  PRO  LATiNiS 
ET  CONClLii  PLORENTiNi  {ANN  1439)  PRO  GRjECiS  PLORUERUNT  : 

EEGUSIO    GHR0N0L06IGA 

OMNIUM  Q(J£  EXSTITERE  MONUMBNTORUM  GATHOLICiB  TRADITIONIS  PER  QUINDEGIM  PRIMA 

BGGLESLE  SiSGULA, 

m 

JCXTA  BDmOlfBS  AGCURATISSIMAS,  INTBR  8B  CUMQUB  N0NNULI.I8  C0DICIBU8  MANU8CR1PTI8  C0LLATA8,  PBRQUAM  DIUOBN- 

TER  CASTIGATA;   DIS8BRTATI0NIBU8,  COMMENTARIIS,   VARIISQUB    LBCTIONIBUS    CONTINENTER    ILLUSTRATa;  OMNWnB 

OPERIBUS  POST  AMPLI88IMA8  BDITIONBS  QUiB  TRIBUS  NOVI88IMI8  S.«CULIS  DBBB!fTUR  ABSOLUTAS  DBTBCTIS,  AnOTA; 

INDICIBUS  PARTICULARIBUS  ANALTTICIS,  8IN0UL08  SIVB  TOM08  SIVB  AUCT0RB8  ALICUJUS  MOMBNTI SUBSBQUBICTI- 

BUS,  DOMATA;  CAPITULIS  INTRA  IPSUM  TBXTUM  RITB  DI6P08ITIS,  NBCNON  BT  TITULI8  8IN0ULARUM  PAOINA- 

rum  maroinbm  supbriorbm  distin0ubntibu8  8ubjbctamqub  matbriam  significantibus,  adorna- 
ta;  operibus  cum  dubiis,  tum    apocrtphis,    aliqua  vero  auctoritatb    in    ordinb 
ad  traditionbm  egglbsiasticam  pollentibus,  amplipicata  ; 

ducenti8  et  amplius  locuplbtata  indigibus  augtorum  sicut  et  opbrum^  alphabetici8.  chr0n0l0oigi8,  btati* 
8ticis,  stnthetigi8,  analttigis,  analogicis,  in  quodque  reuoionis  punctum,  dogmaticum,  moralb,  litini- 

GICUM,    CANONICUM,    DISCIPUNARE,    HISTORIGUM,    ET    CUNCTA    ALIA    SINE  ULLA  EXCEPTIONB;   8ED  PRJEtBmTnC 

DUOBUS    INDICIBUS    IMMEN8IS    BT    OBNERALIBUS^    ALTERO    SCILICET    RERUM,   QUO    CONSULTO,    QUIDQUID 

NON  SOLUM  TALIS   TAU8VB  PATBRf    VBRUM    BTIAM  UNU8QUISQUE    PATRUM,    NB    UNO    QUIDBM    0MI880, 

IN     QUODUBET     THBM4      8CRIP8BRITa     UNO      INTUITU      C0N8PICIATUR ;      ALTBRO     SCRIPTURiB 

SACRiE,   EZ  QUO   LBCTORI   COMPBRIRB   SIT    OBVIUM    QUINAM    PATRES  BT  IN  QUIBUS    OPBRUM 

SUORUM     L00I8     SIMOULOS     8IN0UL0RUM     UBRORU^     S.    SCRIPTUaS    VERSUS,     A    PRIMO 

OENBSBOS  U8QUB  AD  NOVISSIMUM  APOCALTPSIS,   COMMBNTATI   8INT : 

mTIO    ACCURATIS8IMA,    CiBTERISQUB    0MNIBU8    PAGILB    ANTEPONENDA,     81    PERPENDANTUR    CHARACTERUM     NITIDRAl. 

CHARTiB      QUAUTAS,     INTEORITAS      TEXTUS,      PBRFBCTIO     CORRBCTIONIB,      OPERUM      RBCUSORUM      TUM      VARIBTAS, 

TCJM  KUUE^J:Sy  FORMA  ^VOLUMINUM    PERQUAM    COMMODA    SIBIQUB  IN  TOTO  PATROLOOIiB  DEGURSU    C0N8TANTBR 

SIMIUS,     PRBTII     BXIGUITAS,      PltSSBRTIMQUE     ISTA     COLLBCTIO,     UNA,     METHODICA     ET     CHRONOLOOIGA, 

SEXCENTORUM    FRAOMBNTORUM    OPUSCULORUMQUB    HACTBNUS    HIC    ILLIC    SPARSORUM,    PRIMUM  AUTEM 

IN  NOSTRA  BIBUOTHBCA,  BZ  0PBRIBU8  BT  M8S.  AD  OMNBS  iBTATBS,  LOGOS,  LINOUAS  F0RMA8QUB 

PBRTINBNTIBUS,  GOADUNATORUM. 

SERIES   LATINA. 

IN  QUA  PRODEUNT  PATRES,  DOGTORES  aCRIPTORESQUE  EGGLESIiE  LATINiE 

A  TERTULLIANO  AD  INNOGENTIUM  Itt : 

AGGURANTE   J.-P.    MIGNE, 

Bibli^tkeM  C3eri  eniverM, 

SIVE    GURSUUM    GOMPLETORUM    IN    SUfGULOS    SGIENTIiE    EGGLESIASTICi£    RAMOS    EDITORS. 


PATROLOGJbE  LATINJE   TGJfPSifl. 


•     • 


•   ■       •  «. 


PARISIIS, 

APUD  GARNIER  FRATRES,  EDITORES  ET  J.-P.   MIGNE  SUCCESS0RB8. 

IN  VIA  DICTA  AVENUJS-DU-ifAINBt  189,   OUM   CHAUSSSB  DU-MAINB,    127. 

1878 


I 


-( 


'4' 


S 

r 


/:^K 


6 

/1^^ 

{ . 

;? 

r^-j,  .7 


ClICBT.—   Ex    TTPI8  PaULI   DuPONT,  12,  VIA  DICTA  BAG-D'A8MIIRES(li88,  8»78|. 


•  •  • 


::• 


•  • 


•  ••••••      ••  • 


•  • 


•    • 


•  •l 


■•-     -•' 


TRADITIO    GATHOLICA 

SMCVLm  lll.  ANNVS  200. 


QUINTI  SEPTIMII  FLORENTIS 

lERTULLIANI 


PRESBYTERI  CARTHAGINENSIS 


OPERA  OMNIA. 


CUM 


SELECTJS  PRjECEDENTIVM  EDITIONVM,  REENANEM  NEMPE,  PAMELUNjE, 

BIGALTUNjE,  PARISIENSIVM,  VENETjE,  jstc,  lectionibvs, 

VARIORVMQVE  COMMENTARIIS; 


ACGURANTE  ET  DENDO  REGOGNOSGENTE  J.-P.  HIGNE. 

BIBLIOTJiSCiB    CLERI    VNl^VMWiSJE, 

8IYB 
CURSUUM  COMPLETORCM  IH  SINGULOS  SQENTIiE  ECCLESIASnCiE  RAMOS  EDITORE. 


»•••4 


rcmS  POSTERIOR. 


•  *      V   •        *« 

«     »  *   •  •  « 
^     ^  J  « 


*       -•_    • 


PABISIS 


APUD    GARNIER  FRATRES,    EDITORES   ET    J.-P.   MIGNE   SUCCESSORES, 

INriVU    DICTA      AVENUE-DU-MAINE,    189;    OLIM    CHAUSSEE-DU-MAINE,    127. 

1879 


T.RA.DIT10    GATHOLiCA 

•  m 

SACULUM  III.  ANNUS  300. 


ELENCHUS 

AUCTORUM  rr  OPERUM  (fUI  IN  HOC  TOMO  II  CONTINENTUR 


*—• 


QDirmiS  SEPTIMIUS  aORENS  tERTULLIANUS. 

Opbruii  Pars  H. 

Ltber  de  Praeseriptionibtis  adrersus  >»reticoe»  cnm  notis  Martini  Jesephi  Roulh  et  alioran. 
Prasmitlitur  editorum  Patrologuz  Prooemium  in  quo  inquiritur  an  ante  postve  Terlulliani 
ad  Montanismum  discessnm  exaratum  fnerit  opus,  et  argumenta  traduntur  ad  mentem 
Auctoris  digesta. col.  9 

OpERUM  PaBTIS  POSTERIORIS  SBRIBS  PRIOR.  —  LlBRI  POLEMIGI  AB  AuGTORB  JAM 

MONTANISTA     SGRIPTI. 

Liber  de  Gorona ' 93 

De  Fuga  in  persecutione 123 

Adversus  Gnosticos  scorpiace 143 

Liber  adversus  Praxeam 175 

Adversus  Hermogenem 219 

Adversus  Marcionem  libri  V,  cum  synopsi  historica  et  totius  operis  conspectu 203 

Adversus  Valentinianos,  cum  tabula  praevia  exhibente  nomina  ^onum  et  Deorum  Yalentini.  559 

Adversus  Juda*os 633 

DeAnima 681 

De  Came  Christi 797 

De  Resurrectione  camis 837 

OpBRUM  PaRTIS  SBCUNDiG  SBRIES  POSTERIOR.  —  LlBRI  MORALES  POST  SUSCBFTUM 

AB  AUCTORB  HONTANISHUM  8CR1PTI. 

De  Virginibus  velandis 935 

Exhortatio  ad  castitatcm 963 

De  Monogamia 979 

Delejuniis : 1003 

DePudicitia 1029 

DePaliio 1083 

APPENDICES  AD  GENUINA  TERTULUANI  OPERA. 

Appendix  I.  —  Carmina  Tertulliano  aseripta. 

Adversus  Marcionem  libri  qiiinque 1107 

De  Jndicio  Domini 1147 

Genesis 1155 

Sodoma 1159 

Ad  Senatorem  ex  Christiana  religione  ad  idoloram  servitutem  conversum 1163 

De  Jona  ei  Nioive 1165 

De  Ligno  vitae 1171 

Appendix  n. 

Ex  libris  Tertulliani  4e  ^4Q(andt?8eD(}li!]tfn  djis  JPragmentum  eratom  c  bibliotheca  Vaticana 

a  Jos.  MariaSutfr^iaAvHuohj3^.P^^ul€:.l;^.%:i 1173 

-Xi^Whbix  III. 

GRBcoram  operan$  j^agdn^dta  etnotnId&.., ....... .^ 1177 

..;  •••••  •...• :':  •..• :.'.  :  A:k>!Siiwx  { V. 

"--■■■ 

Operum  Tertulliani  qu»  desiderantur  fragmenta,  mentio  et  notula; 1181 

APPENDIX   V. 

In    libros  TertuUiani  de  baptismo  et  pcenitentia    Adnotationes  R.  P.    D.    Gorbiniani 

ThomgB,  0.  S.  B 1197 

INDICES 

Index  latinitalis 1351 

Index  anaivticus 1465 


QUmri  SBPTIMU  PLORENTIS 

TERTULLIANI 

OPERUM  PARS  II 


COMTIMIMS 


LIBROS  AB  EO  JAM  MONTANISTA  SCRIPTOS 


I :  i  -H  ; 


DE   PR^SGRIPTIONIBUS 


(1)  ADYERSUS  HARETICOS  (9). 


•  PROCEMIVM  EDITORUM  PATROLOGLE. 

Etsi  TertuDiani  de  PrtBscnpUonibus  libram,  inter  oaiDia  ejos  opuscuU  longe  praestanliBsimum  esse, 
eoque  uqo  tclo  cunctas  omnium  temporum  hsereses  prostratas  pessumdari,  nemo  ierit  inficias»  cuique  ta- 
men  oota  est  ardua,  quae  ab  ipso  operis  occursu  tDboritur,  coDtroversia^  quoDam  nempe  potissimum 
tempore,  an  ante,  postve  Auctoris  ad  Montanistaa  discessum,  libellus  iste  vel  fuerit  editus,  vel  exaratus. 

Commentarius. 


(1)  Tractatuum  quos  edo  fa)  Tertulliani  prior 
illo  de  Oralione  auctori  ante  lapsum  ejus  ad  Mon- 
taTiismum  aliribui  solet;  sed  altt  r  libellus  de  Prce^ 
gcriptione  hcereticonmt  propterea  quod  ab  eo  in 
libro  primo  suo  contra  Marcionem  videtur  promis- 
sus  fuisse,  cum  Montanisla  jam  factus  csset,  in- 
ter  opera  ejus  composita  post  susceptos  errores 
Montanisticos  nonnunquam  censetur,  magis  quam 
propter  perperam  dicta,  quae  in  ipse  tractatu  repe- 
riuDtur.  Certe  ego  nulla  omnino  hujus  haeresis 
vesiigia  in  hoc  opusculo  deprehcDdi  posse  exis- 
timo;  aut  ibi  apparere  cujusquam  doctriose  semitas 
ab  Ecclesia  dod  calcatas.  Ponas  enim  haud  exstare 
quidquam  MontaDismo  discors  in  capite  vel  22, 
\el  36,  omnia  tamen  catholico  more  modoque  ubi- 
que  exponit  TertulliaDus.  Yerum  eoim  vero  fieri 
poicst,  ut  quo  tempore  hoc  opusculum  Auctor 
scriberet,  is  Dovas  prophetias  neque  rejiceret,  nec 
reciperet;  haud  lamen  propterea  bsereticus  exis- 
timaadas,  qui  fidem  Ecdesise  retinuerit.  Ad  locum 
illum  quod  attinet  libri  primi  Contra  Mardonem,  in 
quo  promissum  hoc  opus  nonnullis  videtur,  noa 
meminisse  debemas,  diversis  q^oidem  temporibus 
exortam  atque  auctam  esse  disputationem  illam 
adversQS  Marcionem,  indice  ipso  Tertulliano  iniiio 
libri.  Imo  quod  bene  perpendendum  est,  verba  de 
quibus  agimus,  ut  Ant.  Fr.  Yezzosi  ad  cardinalis 
Thomasii  Institutiones  theol.  vol.  I,  p.  8,  suggos- 
sit,  opus  aliquod  poslhac  edeodum  haud  necessario 
sigoihcat.  Verha  appooam.  —  a  Sed  alius  libellus, 
ioquit  Tertullianus,  huoc  gradum  sustiDcbit  ad- 
versus  haereiicos,  ctiam  sioe  retractatu  doctriua- 
rum  revincendos,  quod  hoc  (bseresis)  siot  de  prse- 
scriptioDe  novilalis.  Nunc  quateous  admitteoda 
congressio  est,  ioterdum,  ne  compendium  praescrip- 

(a)  In  Script.  eccles.  Opera  qucedam.  Oxon,  1840« 
Patbol.  n. 


tionis  ubique  advocalum  diffidentiae  deputclur,  rc- 
gulam  adYerearii  prius  prsetexam.  (Lib.  i,  c.  i.) 
c  Soleo,  scribit  et  alibi,  in  prsescriptione  advorsus 
haereses  omncs,  de  testimonio  temporum  compen- 
dium  figere,  priorem  vindicans  rcgulam  uostram 
omni  haeretica  pravitate.  »  (Lib.  v,  c.  19.)  Neque 
aliter  de  hac  re  sentire  video  virum  eruditum 
Joannem  Kaye  Lincolniensem  episcopum  in  opere 
Anglica  lingua  conscripto,  cni  titulus  Hiit.  EccL 
Sasc.  u  et  iii  ex  Scriptis  Tertulliani  illustrata,  p. 
50.  Cseterum,  si  quis  propler  initium  hujus  ipsius  de 
ProBscriptione  hasreticorum  tibelli  ipsum  dbii^a- 
Xov  putet  esse,  c[uasi  olim  peecesserint  noonulla 
conira  hsereses  aliquot  scripta,  huic  quidem  suspi- 
cioni  opponi  potesi  finis  et  conclusio  ejus  :  «  Sed 
nune  quidem,  ail  Aucior,  generaliler  acium  est  a 
nobis  adversus  haereses  omnes  ceriis  et  justis  pne- 
scriptionibus  repellendas  a  collatione  Scriptura- 
rum.  De  reliquo,  si  Dei  gratia  annuerit,  etiam  spe- 
cialiter  quibosdam  respondebimus.  »  Et  Cataloffus 
quidem  hasreticorum  huicjibro  quandoque  tanquam 
pars  eius  subjungi  soiet^  Idem  vero  cum  in  aliis 
exemplaribus,  tum  vero  io  Uirsaugiensi  codioe  et 
prsecedebat.  Sed  de  hoc  opusculo,  quod  alius  pro- 
lecto  a  Tertulliano  scriptoris  videtur  esse,  plus 
infra.  Routh. 

(2)  De  Pr(Bscriptione  hasreticor,  Talis  est  in  vetu- 
stiss.  exemplari  hujusce  libri  litulus,  quem  et  ab 
Auctore  inditum  fuisse  arbitramur.  Prsescriptionem 
hsereticorum  dicit,  quia  praescribimus  hsereticis 
hoc  ipso  quod  fint  hseretici,  quibus  hanc  unam 
excepiionem  opponimus,  quod  adversus  regulam 
dogmata  proferant  :  itaquo,  ut  minime  audiendot, 
ab  omni  disputatione  submovemus.  Non  agitur  bic 
de  alia  prsescriptione.  Ipse  Tertullianos,  primo  ad- 


1 


'^ 


t> 


n 


tmmsmm  amm  pars  n. 


12 


Porro  commuuis  esl  Catholiconim  senteDtia  hoo  opue  eximium  erescere  intra  hereseos  septa  nequi- 
visse :  viros  doctissimos,  amplissimosquc  recenseas  velim  huic  opinioni  suffragantes,  videlicet  Baronium 
ad  annum  197,  d.  11),  Tillemonlium  {lUfnoires  pour  servir  d  CHUUnre  eccUnastique,  l,  III,  note  6  sur 
Tertullien,  p.  300  ei  sui^.) ;  D.  Retnig.  fcellerhim  (Bisioire  dei  auteurs  eecUsiaitiques,  i.  II,  ch.  28,  arl.  6, 
p.  395) ;  Fleury  (Histoire  eCcUsiattique,  t.  II,  liv.  V.  n,  28);  J.  A.  Moehler  {Patrologie,  oder  christiche  Lit- 
terargeschichte)  cujus  utpote  recentioris,  ac  proinde  cceterorum  plenius  scdsus  refcrentis  verba  hic 
laudare  non  pigebit :  «  Ea  est,  inquit,  tiujuec^  libri  mtfus,  eo  per  integrum  conlexitur  modo,  quo  paleal 
catholici  auctoris  sinceritas.  Ubi  enim  in  Moutanistarum  placita  totus  semel  abierit,  palamque  ab  Eccle- 
sia  discesserit,  jam  non  iicuisset  eo  rerum  vefbtf^dmque  pondere  et  integriiate  asserere  palmare  hoc 
praescriptlonis  argumentum»  quu  deincepa  aCatUolieis  ipsemet  fuil  agitatus  vehementer  ac  pcrfossus.  » 

Eosdem  insuper  ad  td  sentiendiim  trlplex  aliud  inovet  itf  argumentum  :  1*  nihil  in  hoc  libro  contineri 
quod  apertam  redoleal  haeresim ;  2*  imo  haud  dubiis  Il^uere  signis  Auctorem  fuisse  luuc  temporis  cum 
Ecclesia  Romana  communione  consociatum;  3*  m^M  vei  minime  de  quodam  Artemone,  nequissimo 
hsresiarcha,  Ghristo  divinitatem  abjudicante,  meminisse  :  unde  inferre  licet,  ante  Artemonis  tempora, 
ac  proinde  a  TertulUano  noodum  lapsolibrum  fiiisse  oonscriptum. 

Haec  et  his  similia  «tfftrfie  soIeBti  dac  tatiea  cdmmcfde  plaaeqoa  oppugnant  ipaiusmet  Tertuiliani  tes- 
tinionium  post  lapsnm  asseveraniis,  m  libris  adversus  Marcionem,  hunc  de  Prasscriptionibus  nondum 
fuisse  editum,  uti  fusius  videre  est  in  dissertatione  D;  Lumper  ad  h^jusce  editionis  frontem  apposita. 

Detur  igitur  necesse  est,  perpensis  hinc  inde  momentis,  media  inter  utramque  scntentiara  semita,  qua 
tuto  coeant  conveniantque  disseniicntes,  nobisque  ita  videntur  utrinque  impeiii,  ut  jam  non  ambigatur 
hoc  opus  alio  fuisse  conscriptum  tempore,  alioque  in  lucem  edilum. 

Ac  primOt  Tcrtullianum  aillMtrMtr  bikie  lib^uid  doMSepisae  primisqac^  tabalis  exaravisse  ,  cum,  Romae 
versatus,  fide  adhuc  integer  ac  veluti  sestu  novitio  ferox  et  superbiens,  omnes  haereses  undique  Sedem 
Apostolleam  unanimi  impetu  obsidedtesy  ad  Petram  iino  traditionis  ictii  allisas,  cdnspexerit;  ac  simul 
eum  scmmis  yiris  qui  in  Urbe,  eadem  tebipestate  florebant,  necessitate  conjunctus,  nempe  cum  Gaio 
presbytero,  Hippolytoque,  illastribus  prsB  cuDctis  S.  irenaei  tl  discipulis,  ab  ipsis  tanti  magistri  libros 
acceperit,  ab  iisdem  expeditissiinam  ad  novatores  quoslibet  absque  acie  nec  pugna  debellandos,  tutissi- 
roamque  traditionum  et  praescriptionum  viam,  iodagaverit,  tenuerit,  expertamque  habuerit  :  indeque 
penitus  in  mente  hoc  infixum  reposuerit  consilium,  novos  nempe  veritatis  hostes  ad  judicium  rapiendi, 
eosqne,  nec  re  perpensa,  nec  causa  agitata,  vi  quarumdam  dunuxat  exceptiooum,  ab  onmi  lite  expel- 
leodi,  damnatoaqae  remittendi.  (Cf.  Eue.  UisU  Eecles.f  h  U|  c.  2,  p.  4i;  TertuU.  de  CuUuj  1.  i,  c.  6; 
8.  Hier.  Vir  Ulustr.,  t.  M). 

Quo  coosilio  jam  pene  peracto,  vel  ad  riietftm  properante,  subiit,  sive  ex  clericorum  ROmanorum  invidia, 
aive  ex  Innpotenti  Septioiii  ingenio,  acerrunoque  viri  Airicani  animo,  lugeoda  sane  procella,  quae  eum  ab 
■avi  Eeoleaiffi  et  porta  fidei  eatholice  ui  invios  Montanismi  aeopaloa  abripuit.  Interdam  vero  remansit 
Tertallianut  veritatia  aliqvatenas  indefessos  aeaertor,  et  eCtm  jam  ultimam  aelatia  su»  partem  totam  in 
oertamina  impeoderet,  nob  respnit  ezantlatos  antea  labores,  ac  in  lucem  emisit  prseolaram  illud  Prse- 
scriptionia  catholice  monameotam. 

Hinc  nobis  satias  visam  est  hoo  opas  mediam  inter  oatholieiy  raonlanistflBqtte  tertaUiani  libros  sepo- 
nere,  ratis  aimiram  haiM  ad  atraaiqtte  ejos  ingemi  faoiem,  ambisqae  vitn  ipsius  partes  respicere  ac 
eodem  tiialo  pertinere. 

Gommentarios. 


vmui  Marcumem  libro  :  «  Alias,  inqnit,  libellas 
buue  gradum  sastinebil,  adversus  bsretieos  etiam 
saie  iraciatu  doetrinaram  revineendos,  qnod  hoc  sinl 
de  prttseriptione  novitatis. »  Brgo  prsescriplio  htf- 
reticorumestpnescripiionovitatis,  et  minusreote  edi^ 
tam  hadenus  fnil,  De  praueriptionilms  adversus 
hareticos,  Ea  loquendi  lorma  dixit  proeseHpHonem 
hagreticorum,  qua  juris  auotores,  prceeeriptionem 
deli,  preeseriptionem  fori^  prmseriptionem  tem- 
peiriSy  prwscriptionem  rei  mdieatm.  Rie.  —  De 
pnBScrlptione,  Neseio  an    oic  explicare  debeam 
qaod  ab  aliis  ante  nos  excussum  est.  Fraescripiio 
ex  «su  foreosi  usurpatur,  sign.ficaique  refutatio- 
nem  qua  qui  postulaiur,  adversarii   aecusationem 
disiicit,  aut  in  euui  reiorqaet  (K.  Ulpian.  D,  ad  L 
Juliam  de  adult,)  Sic  frequeosin  jureo^nMa/tonem 
disjicere,  excipere,  producere.  Puiarem  quoque  hic 
legendum  adversus  hmreticost  aut  ha^eses,  non 
hmeticorum.  lb  Pr. 


Dttbilari  aon  potest  qnin  illud,  adversus  hasreti- 

cosj  sit  vefs  leetki  Auetoris,  qui  in   conclusione 

bnjusce  libri  sie  htbet  :  «  Generaliter  actam  esl  a 

nobis  adverstts  hiereses  omnes  eertis,  et  justis,  et 

necessariis  praeseriptioBibus.    i   Locus  ipse  queni 

refert  Rigaltia)  e  lib.  i  ado.  Marc.  in  ^ratiam  suae 

senteutise,  nobis  eiiam  fovet :  t  Alius  hbellus  huoc 

gradum  sustinebit  adversus  hsBreticos,  etiam  sine 

retractacii  doctrinariim  revincendo.s,  quod  hoc  sint 

de    praescriptione   novitatis.   »   Neque    eoim  dicit 

Noster :  Prmscriptione  hmreticorum^  sed,  prmscrip* 

tione    novitatis,,,   adversus  hcereticos;    prailerea 

qnod  locatio  prmscriptio  han^eticorum  ambigua  fo- 

ret,  et  habcri  meliuspos^et  de  hsereticis  praescribere 

adversus  nos  volentibus,  quam  de  nobis,  quibus  prse- 

scribere  adversus  qaoscunque  proprio  jure  fas  est. 

Edd.  ex  Opere  db  Gourgt. 


tS  UIBBR  DB  PRASGiaPTlONIBiiiS.  |4 

Hooc  librum  licel  in  duas  scindere  partes,  quarum  prior  praevia  qusedam  quinque  perpendet  momenta 
quae  yiam  ad  Praescriptiones  sternuut»  posterior  vero  novem  prsecipuos  adversus  hsereses  praescribeadi 
modos  exponit.  Hinc 

Pattis  prioris 


ProposiUo  prima  :  oportere  et  hsereses  esse,  et  plurimum  valere,  muitumque  in  subvertendas  animas 
proficere. • •  •  •  •  # ».••••  r.. . » •.••••••.••••    .1— UI^ 

Prop.  11.  Fugiendas  esse  haereses,  utpote  dissensionibus  et  persecutionibud  pejores.  .,.••«••..    IV — Y • 

Prop.  IIL  Hseresim  esse  electionem,  et  in  quo  fit  eleetio,  inde  damnatioD^m  •«•;.; YI . 

Prop-  lY.  Gunctas  baereses  ab  alterutro  ^onte,  sive  ssecularis  sapieotise  sive  prurientis  cufiositatis^ 
dimanare.  ....•..• • .  • • •  • .  •  •  ^ • Yil— XH; 

Prop.  ¥•  Integram  servandam  esse  fidei  regulam,  nec  ia  litem  traquam  esse  diseerpendam.    UU— XIY  • 

Pars  posterior. 

Hane  PftuuH  eihibet  prsscripiionem,  haereticos  l!it  ad  disputandum  de  Scriptura  non  esse  au^iori- 
dos ..;.... ;....;..•...•;.; XV-Jrtk. 

SEctKOAsi.  Ab  ipso  Cbristo  apostolos,  ab  apostolis  ficcleslas  sanam  disciplinam  posteris  {ransferen- 
dam  accepisse,  nec  aliunde  ullam  esse  accipiendam ^^— '^tXVIt. 

Tkrtiam.  Ueo  veram  ^cclesiae  doctrinam,  quia  unam:  falsam  ve^o  hsereticorum^qubJdliversam.XXVltt. 

QuARTAM.  tllud  venim  et  divinum,  quod  prius  traditum • i]&tX— JtXXl . 

QonrrAM.  Firmum  esse  verae  Ecdesiae  testimonium  contihdam  ab  apostolis  episcoporum  successio- 
uem XxXBt. 

SsxTAM.  Vera  est  disciplina  nostra,  quS^  ai)  apostolis  utique  hon  ^ahmatur,  imo  defenditur ;  fals^  ver6 
quaelibet  alia,  utpote  apostolis  aliena  vel  incogmta^  •:..:••.•. XXXUI— XXXV . 

SBPTUuii.  Ad  inveniendam  veritatem  consulehdas  esse  ficelesiais  apostolicas  ac  p^  bmhilius  feiicem 
fiodesiam  eui  totam  doctrinam  apostoli  cum  sanguine  suo  profuderunt. XXXVI — ^XXXVU . 

OcTAvJiM.  Ids  QuUtfm  in  Sacf as  Bcripturas  hsereticis  eompetere •....;.;......•;.    XXXVIII^XL . 

Noi^Aii.  Nullain  veritatexh  inesse  cum  pefVersa  b^i^ticoruitl  tMverSatione ;  ubi  vero  m^m  itf  Detifia, 
ibi  gravitatem  honestam,  et  communicationem  deliberatam,  et  promotioneDQ  emeritam,  et  sobjeciiohem 
religiosamy  et  apparitionem  devotam,  et  processionem  modestam,  et  Eeelesiam  unitam^  et  Dei  omr- 
Dia * XLI— XLV. 

Subjiduntur  nitiaia  capit^  quae  catalogum  haereticorum  continent,  de  cujns  a&OevtCa  videsis  annota- 
tidHem  hls  capitibus  ahnexahi;  Eob.  (^). 

ARGUMBNTUM  PBR  JAGOBUM  PAMELIUM. 

AAjersus  hasreticos,  sivS  ha^eses  tum  terhporis  gtassantes,  sctipturus  TertullianusMdeHs  disputationibtsi 
sUfe  mhil  aul  parum  profici^  ceriis  prcbscriptiofiibus,  Hve  docttinarum  reirdctatU  (^uti  ipse  alibi  loqui^ 
tur)^  revineendos  exisHmamt. 

n  Uhnnn  d<  Praueripiionibus  hcBretieorum  denno  recensoit  vir  doctissimus  Martinnt  Josephas  Ronth,  S.  T.  P. 
iaSeriptonm  eecles,  Opiucula  prcecipua  qucedam,  Oxonu  1840.  Ejns  notas,  cnm  Tertnlhani  opera  typis  iteram  (1864) 
mandarenras,  editioni  nov»  deesse  nolDimnt. 


DE  PR/ESCRIPTIOINIBUS 

ADVERSUS  HJSRBTlCOS. 

CAPUt  PRIMUM.  monitionem  provocat  nostram  :  non  oporte^e  nafs 

Pnusquam  autem  ad  propontum  veniat,  docet  non  ^^^^  super  haereses  istas,  sive  quia  sunt,  futurae 

oportere  nos  admirart  super  hcereses,  eo  quod  enim  praenuntiabantur;  sive  quia  fidem  quorumdam 

prxnuntiatas  fuerint,  subvertunt,  ad  hoc  enim  sunt,  ut  fides,  habendD 

Conditio  pr^sentium  temporum  ^  etiam  hanc  ad-  tentationem ,  habeat  >  etiam  probationem.   Vand 

Yarise  lectiones. 
1  Jun.  et  Paris,  tnserunt  fratres  colL  c.  iS9.  ^  Haberet  SemL  Venet.  Rig. 


IS 


TBRmUANt  OPBRUM  PAHS  0. 


16 


ergo  et  ineonsiderate  plerique  hoe  ipso   scandali»  *  beant  devitandi   potestatem.  Ceterum  nibil  vale- 

M  ^^  «...  1  «  .  r-k  ^>     1  *  •         •11  I  •  .  *         . 


zantur,  iS  qaodtantum  hsereses  valeant.  Quan- 

tum  si  non  fuissent  ^  (3) !  Cum  quod  ^  sortilum 

est,  ut  ^  omnimodo  sit,  sicut  ^  causam  accipit  ob 

quam  sit,  sic  "^  vim  consequitur  ^  per   quam   sit, 

nec  ^  esse  non  possit  ^^. 

CAP13T  U. 

Sed  abominandas  potitu  et  prascavendas,  tanquam 
mortem  cetemam  afferentes,  nihil  virium  haben- 
tes,  nisi  apud  eos  qui  in  fide  infirmi  sunt. 

Febrem  denique,  inter  caeteros  mortiferos  et  cru- 

ciarios  ^^    exitus  erogando  ^^  horoini  (4)  deputa- 

tam,  nequif  quia  est  miramur,  est  enim ;  neque 

quia  erogat  hominem,  ad  hoc  enim  est.  Proinde 

haereses,  ad  languorem  et  interitum  fidei  productas, 

si  expavescimus  hoc  eas  posse,  prius  est,  ut  expa- 

vescamus  ^^  hoc  eas  essc  :  qus,  dum  sunt,  habent 

posse  ;   et  dum   possunt,  habent  esse.  Sed  enim 

febrem,  ut  malum  et  de  causa  et  de  potentia  sua, 

nt  notum   est,   abominamur   potius   quam   mira- 

mur  (5),  et,  quantum  in  nobis  est,  pra^cavemus. 

non  habentes  abolitionem  ejus  in  noslra  potestate ; 

hsereses  vero,  mortem    seternam   et  majoris  ignis 

ardorem  inferenies  ^^,  malunt  quidam  mirari  quod 

hoc  possint,  quam  devitare   ne  possint,  cum  ha- 


B 


bunl,  si  illas  tantum  valere  non  mirentur.  Aut 
enim  ^^,  dum  mirantur,  in  scandalum  submiDistran- 
tur ;  aut,  quia  scandalizantur,  ideo  mirantur,  quasi, 
quod  tantum  valeant,  ex  aliqua  veniat  14  veri- 
tate.  Mirum  scilicet,  ut  malum  vires  suas  habeat ; 
nisi  ^^  quod  haereses  apud  eos  multum  valeant,  qui 
in  fide  non  ^'^  valent.  In  pugna  pugilum  et  gladia- 
torura,  plerumque  non  quia  fortis  est  vincit  quis, 
aut  quia  non  potest  vinci,  sed  quoniam  ille,  qui 
victus  est,  nullis  viribus  fuit;  adeo  idem  ille  victor 
beue  valenti  postea  comparatus,  etiam  superatus 
recedit  (6).  Non  aliter  hsereses  de  quorumdam  in- 
firmitatibus  habent  quod  valent,  nihil  valentes,  si 
in  bene  valentem  fidem  incurrant. 

CAPUT   III. 

Neque  scandalizari  auemquamoportere  siepiscopus, 
si  diaconuSf  si  viaua,  si  virgo,  si  doctor,  si  etiam 
martyr  lapsus  a  regula  fuerit,  quia  ex  personis 
non  prdbatur  /ides,  sed  ex  fide  personas. 

Solent  quidem  isti  roiriones  ^^  etiam  de  quibus- 

dam  personis,  ab  haeresi  captis,  aedificari  in  rui- 

nam  :  quare  ille  vel  ille,  fidelissimi,  prudentissimi, 

et  usilatissimi  ^^  in  Ecclesia,  in  illam  partem  trans- 

ierunt  ?  Quis,  hoc  dicens,  non  ipse  sibi  respondet, 


Variae  lectiones. 

3  Quantum  sint  Seml,  Pam,  Vtrumvis  delendum  censet  Heumann.  ^  Quid  Venet,  Pam,  Ria.  '  Ut  suv- 
prim,  Seml.  ®  Sicut  supprim.  Venet,  Rig,  "^  Haec  pro  sic  Venet,  Rig.  ®  Consequitur  Jun,  Wouw,  ^  Ne 
renet,  Gourctf^  Rig,  Pam,  ^^  Necesse  est  ut  possit  IVouw.  Cum  quid  sortitum  est  ut  omnimodo  sit,  sicut 
eausam  iccipit  ob  quani  sit,  sic  vim  consequitur  per  quam  sit,  ne  esse  non  possit.  Routh,  ^^  Crucia- 
torios  alii  volunt.  "  iEgrotando,  et  paulo  post  aegrotat,  in  exemplqri  leger.  Le  Pr.  Venet.  ^^  Expaveamus 
alii;  aUi  vero  expaveseantur.  ^*  Inferenteis  Ria,  Pam,  Venet.  ^^  Etenim  Franeq,  ^*  Mirum  pro  nisi 
Heuman,  ^''  Parum  alii,  ^®  Infirmiores  Rig.  Venet,  ex  Agobardi  exemplari  antiquissimo.  ^^  Yetustissimi. 
SemU  ex  antiquis  exemplaribus. 

Commentarius. 

(3)  Quantum  si  non  fuissent !  Si  mirantur,  inquit,  r  ipsam  Gelenianam  typis    impressa.   Denique   ope 
quod  tantum  haereses  valeant ;  quantum  mirarentur,      usus  exemplarium  Agobardi  et  Divionensis  Rigal- 

*.  •  I  <•      *  ^     t      /%  I  •  «•  M^  •         A'      '  T»      !••         _^t  ■•  •IIJ 


si  omnimo  haereses  non  fuissent !  Quod  sane  majore 
multo  admiratione  dignum  foret,  cum  Spiritus 
sanctus  futuras  praedixerii,  nec  falli  potuerit.  Hunc 
locum,  antea  depravatissimum,  emendavimus  ope 
exemplaris  Agobardi,  cui  consonat  etiam  Divio- 
nense.  Ls  Pr.  —  Quod  tantum  hwreses  valeant^  quan- 
tumsint.  Istud  quantum  sint  editionis  principis  lectio 
est  probante  Pamelio,  itidem  Junio  in  notis  editioni 
Franekcrianae  adnexis,  ubi  ait,  c  Recte»  nam  -zi 
iTvxi  haereseon  valere  est ;  cum  primum  valent, 
sunt ;  cum  primum  non  valent,  aesinunt  esse.  » 
Etstitit  et  hsec  iectio  referente  Pamelio,  apud 
Quintinum  in  editione  hujus  tractatus,  Gallicumque 
ejusdem  interpretem  Macerium.  Quantum  sunt, 
exhibent  Delacerda,  qui  Tertullianum  edidit  Pari- 
siis  anno  1630,  Christianusque  Lupus  in  edit.  hu- 
jus  iibelli  Bruxellis  anno  1675  typis  mandata.  Hic 
enim  lectionem  Rigaltianam,  Quanium  si  non  fuis- 
sent?  repudiavit;  cujus  quidem  lectionis  ori^o  haec  D 
fuit.  Ad  marginem  scilicet  editionis  principis  ab 
ipso  editore  Beato  Rhenano  posiium  est,  AliaSf 
quantum  sinty  fuissent.  Et  ad  tertiam  editionem 
suam  anno  1528,  idem  Rhenanus  hoc  adnotavit  : 
ff  Scripsimus  quantum  si  non  fuissent,  consentien- 
tibus  exemplaribus  plurimis.  »  Memoratque  in  hac 
parte  Yaticanum  codicem  ms.  Pamelius.  Tum  vero 
m  cdit.  Paris.  1556  excusa,  qua;  quidem,  ut  dixi, 
Gelenianae  repetitio  est,  hoc  exstat,  Q^antum  non 
valerent,  st  non  fuissent,  Imo  exstare  hanc  lectio- 
nem  nunc  video  in  editione  Paris.,  anno  1545,  a 
Gangneio,  ut  fertur,  adornata,  quinque  annos  ante 


tius,  spreto  judicio  Pamelii,  et  Junii,  illud,  quan- 
tum  si  non  fuissent^  cum  interrogationis  signo,  iu 
editionem  suam  posteriorcm  recepit,  quae  anno 
1634  prodiit.  Conjecerat  autem  Latinus  Latinius 
in  Bibliolheca  sua  Sacra  et  Profana^  p.  197,  emen- 
dandum  esse,  non  quantum  sint  pro  quantum  sint. 
Ego  nulla  harum  lectionum  contentus  reponcre 
ausim,  quantum  possint  pro  quanium  sini,  ut  locus 
ita  legatur :  (^d  tantum  hoereses  valeant,  quantum 
psssini,  RouTH. 

(4)  Erogando  homini.  Hanc  lectionem,  quae  est 
Rigaltii,  ct  vera  videtur,  servare  libet.  Verbum 
erogo  adbibuit  Tertullianus  pluribus  in  locis  eodem, 
ut  patet,  sensu  quem  interimo  exprimerel ;  ut,  v. 
gr  :  tot  innocentes  erogamur  {Apologet.  cap.  44), 
caro  suppliciis  erogatur(de  camis  Resur.  cap.  8), 
virginis  erogatorem  (de  Pudicitiaj  cap.  16).  Edd. 
ex  Oper.  D.  Ds  Gourcy. 

(6)  Abominamur  potius  quam  miramur.  Mirum 
non  est  tot  haereses  exstare  :  et  quemadmodum, 
si  febris  contingat,  non  miramur,  sed  ejus  depcl- 
lendae  modum  quaerimus,  ita  de  hseresi  agendum, 
et  modis  omnibus  enitendum  ne  subolescat.  Attende 
aurea  verba  Augustini  (lib.  iii  contra  Jul.  cap.  3) : 
«  Mira  sunt,  quae  dicitis,  o  Pela^ani ;  nova  sunt, 
quae  dicitis ;  falsa  sunt,  qu%  dicitis  :  mira  stupe- 
mus,  nova  cavemus,  falsa  couvincimus.  » 

C6)  Etiam  superatus  recedit.  Loquitur  Septimius 
hoc  loco  de  atnletarum  compositione  in  agonibus 
usitata.  Routh. 


17 


UBBR  DB  PRiESGRIPTIONIBUS. 


18 


neque    prudentes,   neqne   fideles,   neque  usitatos  |^  et  apostolum   ejus  aliquis  Phygellus,  et  Hermo- 


aestifflandos,  quos  hsereses  potuerint  demutare?  Et 
boc  mirum  (opinor)  ut  probatus  aliqui  retro,  postea 
eieidat?  Saul,  bonus  pne  cseteris,  livore  postea 
e?ertitar.  David,  yir  bonus  secundum  cor  Domini, 
postea  cmdis  et  stupri  reus  est.  Satomon,  omni 
gratia  et  sapientia  donatus  a  Domino,  ad  idolola- 
triam  a  mulieribus  inducitur.  Soli  enim  Dei  Filio 
senrabatur  15  sine  delicto  permanere  (7).  Quid 
ergo  si  episcopus,  si  diaconus,  si  vidua,  si  virgo, 
si  doctor,  si  etiam  martyr  lapsus  a  regula  (8)  fue- 
rit,  ideo  hereses  veritatem  videbuntur  obtinere? 
Ex  personis  probamus  fidem,  an  ex  fide  perso- 
nas?  Nemo  sapiens  est,  nisi  fidelis  :  nemo  major, 
nisi  Chnstianus  :  nemo  autem  Ghristianus,  nisi  qui 
ad  finem  usque  perseveraverit  {Matth,  x,  22).  Tu,  ut 


genes  (10),  et  Philelus,  et  Hymenaeus  (11)  relique- 
rant  (U  Tim.  i,  15 ;  [  Tim.  i,  20) :  ipse  tradilor 
Ghristi  de  aposiolis  fuit.  Miramur  de  Ecclesiis  ejus^ 
si  a  quibusdam  deseruntur,  cum  ea  nos  ostendant 
Ghristianos,  quae  patimur  ad  exemplum  ipsius  Ghri 
sti  :  Ex  nobis,  inquit  (I  Joan.  u,  19),  prodierunt^ 
sed  l^  non  fuerunt  exnobis;  si  fuissent  ex  nobis^ 
permansissent  utique  nobiscum. 

CAPUT  IV. 

Quin  poHusmemores  simu^  tam  dominicarum  pro^ 
nuntiationum  quam  apostolicarum  litierarum^ 
quaa  futuras  hoereses  pramuntiarunt,  et  fugien^ 
das  praafinierunt. 

Quin  potius  memores  simus  tam  dominicarum 
pronuntiatiouunn  ^^,  quam  aposlolicarum  litterarumy 


homo,   exstrinsecus    unumquemque    nosti ;   putas,  B  4^^  nobis  et  futuras  hsereses  praenuntiarunt,  et  fu- 


quod  vides ;  vides  autem,  quousque  oculos  habes. 
Sed  oculiy  inquit,  Dominialti.  Homo  in  faciem,Deus 
inpriecordia  contemplatur  (I  Reg.  xvi,  7).  Et  ideo, 
cognoscit  Dominus  qui  sunt  ejus  (11  Tim.  ii,  19);  et 
plantam  quamnonplantatntPater,eradicat  (Matth. 
XV,  iZ)  :  ei  de  primis  wmssimos  osteodit  (Uatth. 
XX,  16) ;  et  ventilabrum  *>  in  manu  portat  ad  pur- 
gandam  aream  suam.  (Matth.  iii,  12.)  Avolent  quan- 
tum  volent  ^^  paleae  levis  fidei  quocunque  afflaiu 
teotationum;  eo  purior  massa  frumenti  in  horrea 
Domini  reponetur.  Nonne  ab  ipso  Domino  quidam 
discentium    scandalizati    deverterunt?  Nec  tamen 


giendas  prsefiniervnt ;  et  sicut  esse  illas  non  expa* 
vescimus,  ita  posse  id,  propter  quod  fugiendse  sunt, 
non  miremur.  Instruit  Dominus  (12)  multos  esse 
venturos,  sub  pellibus  ovium,  rapaces  lupos.  Quae- 
nam  istse  sunt  pelles  ovium,  nisi  nomioia  Christiani 
eitrinsecus  superficies?  qui  lupi  rapaces,  nisi  sen- 
sus  et  spiritus  subdoli,  ad  infestandum  gregem 
Christi  exstrinsecus  delitescentes  ?  qui  pseudopro- 
phetae  sunt,  nisi  falsi  prae<licatores?  qui  pseud- 
apostoli  (13),  oisi  adulleri  evaogelizatores  ?  qui 
antichristi  (14)  interim  et  semper,  nisi  Ghristi 
rebelles?  Nunc  sunt  ^  hsreses,  non  minus  doctri- 


propierea  cseteri  quoque  discedendum  a  vestigiis  r  o^rum  perversitale  Ecclesiam  lacessantes ,  quam 
e^as  puiaveruQt;  sed,  qui  scierunt  illum  vitae  esse  tunc  Anlichristus  persecutionum  atrocilate  perse- 
Verbum  (9)  et  a  Deo  venisse,  perseveraverunt  in  quelur  :  nisi  quod  persecutio  et  martyres  facit, 
comilatu  ejus  usque  ad  finem,  cum  illis,  si  vellent  hapresis  apostatas  tantum.  Et  ide6  hcereses  quoque 
et  ipsi  discedere,  placide  obtuiisset.  Minus  est,  si      oportebat  esse  ut probabiles  quique  manifestarentur 

Variae  lectiones. 

»  Palam  Franeq.  Paris.  et  probat  Junius  coll.  lib.  de  Fuga  in  persecut.,  sic  et  Irenceus,  Augustinusad 
Macrob.  Amob.  annotat  et  Juvencus.  21  Volunt  Semler.  22  Prsenuotiationum  Rig.  Venet.  »  Hqc 
eront  5^/.  Pam. 

Gommentarius. 

(7)  Soli  enim  Dei  Filio  servabatur  sine  dilecto  Tim.  i,  et  deilHs  Ambrosius  :  Fallaciaplenierant; 
permanere:  Non  mirum  si  nec  beatissimam  Yirgi-  simulabant  enim  amicitias  cum  apostolo,  ut  adhse- 
nem  hic  addiderit  Christo,  qui,  libro  de  Came  rentes  ei  addiscerent,  unde  illi  calumniam  face- 
Christij  de  ea  scripserit  roinus  consentanea  sequen-  rent,  aut  per  alios  immitlerenL  TertuU.,  lib.  de 
tium  aetatum  theologis.  Laudabili  sane  aifectu  Resurr.  camis,  cap.  24,  hunc  Hermo^enem  recen- 
Augustinus,  lib.  de  Natura  et  Gratia,  adversus  n  set  inter  haereticos  camis  resurrectionem  abne- 
Pelag.^  clixit  :  c  De  sancta  virgine  Maria,  propter  **  gantes.  Rig. 


honorem  Domini,  nullam  prorsu^,  cum  de  peccatis 
agitur,  habere  volo  qusestionem.  »  Rig.  —  Eadem 
exceptiooe  usa  est  oecumenica  Tridentina  synodus. 

Edd.  ex  Opere  D.  db  Qourct. 

(8)  A  regula.  Id  est,  a  symbolo,  a  fide  catholica. 
Adi  cap.  13.  Semlbb. 

(9)  Qui  scierunt  illum  vitce  esse  v^^um. Diversum 
paulo  sensum  exhibet  textus  originalis  {Joan.^ 
VI,  69),  quem  fideiter  retulit  Vulgata  nostra,  nec- 
non  variae  versiooes  Orientalium.  Pro  verba  vitas 
(eternce  habes^  Noster  vitas  esse  Verbum  Christum 
dicere  maluit.  Atqui  notavit  La  Ccrda,  in  Comment., 
hunc  locum  Scripiurae  piures  Palres  non  aliier  ac 
Tortuliiauum    interpretatos    esse.   Edd.  ex    opere 

D.  DB  GOURCY. 

(iO)  Phygellus  et  Hermogenes.  —  Scis  hoc  quod 
aversi  sunt  a  me  omnes,  qui  in  Asia  sunt,  ex  quibus 
est  Phygellus  et  Hermogenes.  Haec  Paulus,  II  ad 


(ii)  Et  Philetus  et  Hymenams.  Paulus,  II  ad  Tim. 
cap.  II :  Et  sermo  eorum  ut  cancer  serpit,  ex  quibus 
est  Hymenams  et  Philetus,  qui  a  veritate  exdde-* 
runt  dicentes  resurrectionem  esse  jan^  factam,  et 
subverterunt  quorumdam  fidem.  Rig. 

(12)  Instrutt  Dominus,  etc.  Ad  verbum  fere  hunc 
locum  imitatur  B.  Cyprianus,  lib.  ad  Novatianum 
hcereticum  : «  Prjedixerat  quidem,  inquit,  Dominus, 
multos  esse  venturos,  sub  pellibus  ovium,  rapaces 
lupos.  Qui  suot  isti  rapaces  lupi,  nisi  sensns  sub- 
doli?  •  Pam. 

(13)  Qui  pseudapostoli.  Prius  illad  ex  domini- 
cis  prsenuntialionibus ;  hoc,  et  quod  sequitur,  ex 
apostolicis  litteris  sumpsit,  II  C.xi,  et  I  Joan.  u.Pax. 

(14)  Antxchristi.  Haereticos  vocat  Antichristos, 

Zuia  ut  verus  Antichristus  finget  miracula,  ita  isti. 
ucas  Tudensis  legendus  de  Hasretic.  fraudibus,  lib, 
III,  cap.  2.  Lac. 


TBRniLLlAm  DKaOSl  FAB8  U.  U 

(I  Cer.  n,  19),  Um  quf  ia  penecutipoibni  ■teUriDt,  ■  uniUtam  coDtineDdam,  et  Hpiralionei  s0ere«nda> 


tpiun  qui  ad  htemes  ■od  eiorbiiaverint  ^.  Neque 
enim  eos  probabilee  inlelligi  juvat  ^,  qui  in  heere- 
lim  fidem  demntani  :  sienl  ex  diveno  libi  inter- 
pratantnr,  qnii  diiit  alibi  :  Omnia  examinate  (IB), 
17  qaod  bontim  eit  Unete  (I  Thea.  v,  il).  Quaii 
non  lieeat,  omnibus  male  eiaminBtis,  in  elecLiiH 
nom  >*  alicujui  mali  impingwe  per  sirDrem. 
CAPDT  V. 


upit  31,  liKretM  vero  noD  mlous  ab  uniUle  divel- 
luql,  quam  BchiimaU  et  disHnHODet;  lioe  dubio 
et  fatPreKS  in  ea  cqaditione  reprebcqtionis  coniti- 
tDit.  in  qua  Bclijsmata  ei  diwensjones.  Ac  per  hoc, 
noQ  3>  eos  probabilcB  ricil,  qui  in  beeraiet  diverte- 
rint,  cnm  miiime  divent  ab  ejuimodi  ohjurget, 
edoceua  ^  (Ifi) :  Uaum  omuu  loqui  et  idiptum  la- 
pere  (l  Cor.  i,  10),  quod  etiam  bereies  non  Biounl. 
tSCAPUTVI. 

leo»  MoRitHe.  jijj^^  g^  interpTetatione  electiorfit,  qua  quit  sive 

Porro,  si  dissensiones  et  schismaU  increpat,  qnie  ad  insfiluenaas,  sive  ad  suicipiendas  eas  utitur. 

sine  dubio  mala  aunt,  et  incontinenli  (IS")  hsereses  Nec  diutiua  de  isto  *>,  si  idem  eit  >•  Paulus,  qni  el 

snbjnagil([  Cor.,  u,  lS).(juod  maliii  adjungat -^,  nlibiliBeresesinlercarnaliacriminanumerat,  scribens 

malum  uticrue  profltelur,  el  qnitiem    majus;  cum  adOaUtas  (v,  80),  et  qui  Tito  suggerii  [iii,  lOci  11), 

idea  ^  credidisie  se  dtcat  de  schismalibus  et  diss^n-  B  hominem  hareticum  poitprimam  correptionem  (17) 

aionibuq,  quia  idret  eiiam  hereses  oportere  ease.  reeaiandum,,  quod  pervertui  tii  ejusmodi  et  delin- 


dsieodil  eolm,  grsvioria  mali  prospectn  ^,  de  >* 
leviqiibns  se  lacile  crcdidisse ;  cerie,  non  ut  ideo 
de  Bialis  credlderit,  quia  hsreses  bonn  essent;  sed 
Oti  de  pejoris  qnoquc  noUe  tenUlionibus  prKiDone- 
ret  Don  esse  mirsndnm,  quas  dicerel  tendere  >■  ad 
proba}>lleS  quoiqiie  manifesUndos,  sciltcet  quos  non 
potnerit  deprayare.  Denique  si  totum  capilulum  ad 


quat,  at  a  lemetipio  damnaiui.  Sed  et  in  omui  peoe 
epislola  de  adulterinis  ductrinls  fugicndis  inculeans, 
hKreies  Uial,  quarum  opera  sunt  adulters  doclriaee, 
ha^resei  dicis  Grcca  voce(l  S),ei  interpreUlione  elec- 
tionis  qua  quis,  «ve  nd  insliinendas,  sive  ad  snsci- 
piendas  eas'  aUlur.  Ideo  el  sibt  damnalum  diilt  hccrf- 
ticum  (19),  quia  et  in  quo  damnatur,  sibi  elegit. 


Varias  lectiones. 

**  EiborbiUverunt  Seml.  ^  /uvet  Seml.;  jubel  Rig.  Yenet.  '■  Enjeclione  Seml.'.  inlectiooe  suspica- 
tur  fitmui,  electiooe  )¥ouv.  ^  Adjugat  Jun.  "  Idera  Semi.  »  Dpspectu  Seml.  »  De  abeil  Parii. 
11  Impendere  Afctfn.  Jun.  Par.  "  AptM  Seml. ;  apit  vel  apet  Jun.,  id  eit,  Mno  tjuaii  vincula  ap/ui» 
conttrivgit  et  coHtinet  ^  Nos  Veftel,  ^  Objurgani,  et  docens  Sepj.  Pftnt.  ^  pis|iii(o  add.  Heuman. 
«  Bt  Seml. 

CoinmcDtariiis. 
(f  ti]  Om^n  rx^tni»ate.  psretici,  ioquit  Quin-  {•  nenti,  id  est  slatim.  Juslioqs  solet  dicere  ex  conti- 
tiinis,  nniiquam  non  prEe|etne'ruTil,'  mocloque  non  henti;  ceu  lib.  V.f  tJl  ei  eontinenli  Alcibiiidem  du- 
pneUxitiit,  opinionibus  suls,  a'solite  Palrum  regula  cem  Conone  duoe  muUrent.i  Bt  I.vn  :  «  Tencri  non 
variBOtibug,  id  quod  ipsc  Chrisius  Ctirisiique  di^i-  pqluit,  quin  ex  coniinanli  acic  decernerct.  •  Rhb\'. 
poli  faeieodum  prfem^foueruat.   llle  auis  dicebal  :  (^t)  Cum  maxime  diverli  ad  ejusmodi  objurga>i' 

iiteridiie  a  rajtti'p(opheiii Cavete  a  Scribii et   doceru,  etc,  lu  fere  editt.  ante  Kigaltiom,  ni-^l 

A'  fermento   Pkariidontm  el   Sadducceorum  ca-      Auod  ad  pro  oA  px  uUimn  Hhenanj  edit;  atque  eilii. 

\  teducat,  etxi.  [Sailh,      Fari^icasi    utraquc    Itbuns    tcposui.  Rectc  forlassf 

h),  subinde  suos  Apo-      notavit  Jnnius,  essc  hoc  laco  cutn  maxime  idcm  w 

g(inm  mimme,  Sic  et  alibi  Terinllianiis.  Sed  Rlgn'- 

Has  posuil,  ■  Cam  ihaxime  diverti  ab  ejusmodi  o\<- 

jnrKei,  edoceniiV  ■  e(c.  Hiniis  rccte.  Ronm. 

■  (17)  Poil  primam  correptionem.  U6<\'k  hunc  Paiili 
Ii^cnp  consunier  legimus  :  Ilivreticum  hominem 


\eguiiv 
VII,  IB;  Narc.  viii,  15  i  xii 
stQlj    nipncbftnt    ; 

Byudicilo|giiiiijii  berteptjicitum  Deo  {fep/ifs.v,  10). 

Itpm  ;  Prophetim  (interpret^tionpB  pufa  Scripiurie 

djvinfe.  ap  declaraiioncs  Hdoi  vcslrae)  nolite  'per- 

Ttere,  sed  omii'a  probat^ (I  Tkdss.  y,  Sl).  l^rte- 

ifire^  ■  ^ot'te  omni  JpiViiijt  crcdere,  sed  ptobaie  im 

ipirtlus  ex  Deo  sinl (I  Joan.  iv,  1),  Sic  iiiodn 

curiojj  qpid^iji  male  fe[i^f!  ta(iocipanlur  de  sacra- 

mei(lis  ptnfnttiis  EcjlesiEB,  prisca^Binl  ea  neeiie,  dc 

t|(ibits  el  rori(|is  riiai)le»i  el  enplqrsre  se  vellp  d'- 

cunl  [ul  qlitn  dipebaof)  'i)iruii|  vera  prdferalil,  om-      urecis  irgi  poit  unam,  in  LAunis  coaiciDus, 

iiium  sci^Ilcct  ^ii^pc  iiide'ralif)fiil!)ua  dlstSiissis.  Aiunl  D  tinam  et  alfcram.  Ankotatio  ad  edit.  Bomanai 


.  iripium  ease  :  omnia  p/Qbdle.  Sii;  senslrr 
l^cr    suBprbiBiTi    noslran)    nrmts   facili  c}'   liihrico 

mmx)     (Jejiil>iTiii]r    in     ha?re.-es '.':     Cliristiiinp 

Ifictor,  h^pd  quibuivis  {llml,  ontfiia  probate,  ceelera- 
(jue  sui^rior^  dipu  fuerc.'Non  enim  piito  ttt^-^v 
({uempiam,  si  \eiit  ainbujare  cnule.  possc  hoc 
WW  prwseplum  :  quias.ipienii|>us,  ei  non  iilsi- 
pimjbus ,  inipeiatum  ckI.  iJi^c  ei  alia  eoilcm 
p^rlineiilia  Hieronynjus  inlerppetaiis  illud  (E^iAm. 
J,  (6]  :  Yidele(iYomodofauteambuleiif.&.mb.<iao- 
quplc^onduB  in  )II^d  ffl  TbqBS' ^apdatum  :  Omnia 

{lS'y Et  tncontinenti  hmretet  tubjw^t.  Incomi- 


imtunamautalteramcorreptii  
Ijaui  oraiseniht  voces  au(  alteram,  tosic  Terlullioun 
li]ci'S.  Cypriano  ep.  55,  et  liti.  iii,  cap.  7S  ad  Qni- 
rinnm,  Ambrosio  jiluribua  jn  locis,  ac  Hilario  Ro- 
inanie  EccleMip  diacono.  S.  flieronjfmus  vero  ait,  in 
Grecis  lcgi  poit  uriam,  in  Lalinis  codicibus,  post 
unam  et  alteram.  Aknotatio  ad  edil.  Romanam  liu- 
jus  iraclalus,  our  anno  1*769.  prodiil.  Ad  S.  Scri- 
plui^  lociitn  ^iiod  alliuet,  Gnecorum  superstilum 
c6dicuih  leclio  est,  plur^is  con&cnlientibus  Latinis, 
[ietI  )ii»  *at  }iuTipBi  vnulcotsn.               RooTH, 

[18)  Grceca  voce  npctiic  scilicet  idipsom  si^ilicat. 

Edo.  ex  opere  D.  or  Gochct. 

(19)  Ideo efiibidarmtatum dixit  lupreticum.Vmlo 

Cirins  diiit,  ui  a  semetipio  damnatui.  Pro  quo  lit;i- 
nr  hodic  apud  Aposlulum  :  Proprio  judieio  condem- 
natui.  Vcrnm  illud  cl  legit  niiani  et  dcclarai  sic  (uti 
eliam  annoiavit  Quiotinus)  B.  llierpnymua.  HKre- 
tli;ils  a  semeiinsu  daihnitns  eue  ilicitar,  propierea 
dViOtl  adtimr,  foqijcator;  homicjila,'  et  (^^cni  vitia 


ai 


I4IB8R  9B  f»il4il0iUPTIOnBW. 


22 


N«)bis  TO^  nibil  m  nftttro  arbitrio  iBdacere  liw|,  ii  pbilos«plH«e  ipsiuf  elfgit  (I  £«f.  i,  (T).  Et  ett  eaim 

•  » •  ^#1  Jl*  •_!  !_•*•  •_!  ^     A*A4  •*•  1  S  A  •  f       * 


sed  Qfit;#|ig«re  ^?  quo4  ^liquU  4a  j^rbiirio  8«o  iodiirv 
xent  Apo^iplos  Doo^^  |)abofl»f)$  apctores,  qai  nre 
ipji  qoi^utm  ex  sao  arbiprio^  qttod  iDdueerent  ^^ 
fHfigfir^iU;  sed  acceptai^  A  Cbrisio  difcipllDam  fide- 
liter  oationibas  assignayernpt.  Iiaqae  etiatmi  ang$r 
lusdecaslis  aliterevangelia^rpf,anath€ma  diceretur 
a  nobis  (20)  (i,  8).  Providerat  jam  tunc  Spiritus 
sanctos  futaram  in  yirgine  qnadam  Phijnmene  (21) 
angelum  sedactionis,  transfigurantem  se  in  ^pgelem 
lucis,  cujus  sjgnis  pi  praestigiis  Apelte^  induMs^ 
novam  bseresiD  ioduxit. 

CAPUT  VU. 
fpsas  demque  heereses  cum  a  philosophia  subomen* 


roalaria  ^  aapieetie  aaeeularis,  temeraria  istprprefl 
diyine  nature  ^^  et  dispositioais.  Ipsse  deniquc  b«- 
reses  a  philoaopbia  subornaatar  (ft3).  lede  (Bonett 
et  formaB  nestio  qott,  et  tnnitas  hominis  ^'  (24), 
apud  Yalentiaum  :  Plalonicus  fuerat  ^  (25).  Inde 
MAnctonia  Deas  meiior  de  IranquiHitaCe  t  a  Stoicis 
venerat.  fit  ut  anima  interire  dicatar,  ab  Epicureia^ 
obaeFvatur.  Bt  ul  ^  earais  restitutio  negetur,  de 
uaa  omnium  pbiloaopborum  sohola  samitar.  Bt  ub! 
myateria  cnm  Deo  aBquatur,  Zaoonia  dtsciplina  est, 
et  ubi  aliquid  da  igneo  deo  atiagatur  ^^  (26),  Hera- 
olitus  intervenit  ^  :  Eadem  materia  apud  hflereticoa 
et  pbilosophes  vqlulalur,  iidem  ^  retractalus  im*> 
tur,eoeicuriositatisnomineetiamcavmop0rUw%V^^^^^r'V^^^  aiainm,  ei  qnare f  et  nnda  bama. 


ab  4postolo  jfra^criptum 

19  Bse  sunt  doctripae  hominum  (jS2)  et  dsepionior 
ruro,  prarientibes  auribuf  (TI  fim.  iv,  3)  naUa  de 
ingfnip  sapientiae  saecularis  ^,  qU9Q)  Poipipus  §tfi|f 
tiiiom  yoc^s,  stultc^mun^i  in  coof^siopefp  ^^atiam 


et  quomodo?  at,  quod  proxbna  Valeatioua  propo^ 
suit,  unde  Deus9  Sailicet  9^  de  eathymeai,  et  ao« 
tromate  (27).  Miserum  ^  Aristotalem  (28)  I  qui  illia 
dialeetiaam  ipstituit,  artififiam  slrueadi  et  deatraeor 
di,  verajpellem  in  sententiis,  coactam  ia  fBOBJectu* 


Varfse  lectiQne.s< 


fif  sm^piQ^tuir 
'/.  de  Antnw^ 
.,  „,  fliest  g,   Y^tf 

Sequitur,  pro    miserum ,S^m/ 


Invenit  suspicatur  Heurhan^  ^*'  Idem   r^n^^ 

CjQiQiijentariH^. 
per  sacerdotei^  ab  JScclesia  propp|Iuniur ;  ^aefetici     Aclaolitip  i^  ad  edit.  RoniaBaiii  ex  Gbristiaai  Lup| 
autcm    ih    ^emeiip^os  senteotian^    {erppt,  arbitrjp     ^holiis  de^aipta,  Ip^ 

suo  de  Ecclesia  r^de^tes ;  quae  ref^^^»  propru^         (25)  Plqfpfiicus  f^eraU  Tbepd*  CintenM  iuni^ 

conscientiae  videtur  esse  damnatio.  Pah.  conSrm^yertft  ia  quibusdam  [qiiqdem)  in^i.  legi| 

(i(S\AnaUiema  diceretura  nobU.  Proifidevat  J4m  t  f^latanipus  /i*rpr,forte  mpljuj;  Jraa^//t<aioppqnir 

tunc  Sp.  S.  U»c  locu^  ab  Uieronymo  ci^atur,  in  cap.      tur.  Spif^B»,  At  yero  scribit  Auctor  ipfra*  :  «  Ubl 


I  ad  Galat. :  %  EleganVer,  inquit,  iq  hoc  loco  vir  doc- 
tiasimus  TariuiJiaoMS,  adversus  Ap^iem  et  ejua 
virgiaem  Philumonem,  quam  angelus  qf^icfana  ({iAbo- 
Iici  spiritus  ei  perve^s  iniplever^f,  bfinc  eise  spri- 
bit  angelum,  cui,  multo  ante^uam  Apcll^s  uMoer^r 
tur,  Spiriius  sancti  vaticinio  sit  anathema  pfsr  Af>^8r 
tolum  |)ropheiatum.  »  Rig. 

(21)  /n  virgine  quadam  Philumene,  Pbilameae 
puella  fuit  Alexandrina,  quae  familiari  daemone  ob- 
sessa  inulta  mentiebatur.  Hanc  poslca  comprctsit 
Apelles,  adeoque  faiijus  impudicae  maiioris  amora 
caecns  fuit,  at  librum  scripserit  lioe  litnlo,  Philu- 
mena;  Prophetice  el  Phaneroses,  Vide  fiuKcb.,  lib.  w 
Hist.  et  B.  Aug.  da  Hagr,  ad  Quodvultdrum.  Gaeteri 
fere  orones  conanUo  impuram  hanc  muliereulam 
silentio  obruere  conati  sunU  Li  Pa. 

(22)  H(e  sunt  doctrinm  hominum.  Doctrinae  dia- 


tunc  V^leBtipus  PlatpnicaB  sectator?  •  (o. 

(26)  Pfi  igneo  Deq.  Peos  igneus  Apalli  iribiiitQr 
cap.  33.  Ip. 

(27)  Eptrofnate*  Ui^ronyqius,  in  Anias  pfophetaaa 
primo  Gomn^apiario,  scrjbil,  Yaleptinum  ex  aeonir 
bus  suis  extremum,  hoc  ^»^  trigasimufp,  Gliristuin 
voc^re  et  fxTp<p(i4,  hoc  est  abortivum.  Rhbm. 

(2^)  fliserum  Aristotelem*  (jregQrius  Baeticaa, 
lib.  oa  tidOf  ed.  Rom.  :  c  I^pji,  infeii^,  adversua 
Ghristiin)  Dpmipum  totius  crpatura^  Aristotelis  artir 
ficigsa  arguq)enta  colligere,  qpj  te  Ghristianum  qua-. 
Utercuoque  profiteris,  nec  ^versus  piam  ooofaa- 
sionem  (peqfirrabiliy  de  Deo  s^ramenti,  ut  calculo 
calumnii^pre,  qqasi  ei  di^ipliaa  tarrenaB  auppuia* 
tioni^  Ci|rpam^riptpr  adveaii^  lAm  >  Dbi  aunt 
nuuc  illa  impia  yestra  sopbi^n^at^,  quae  Aristotelis, 
episcopi  vestri.  magisterio  didicistisf  *  Non  est  irir^ 
vi^lis  4ucior  ille  Baeticus  eDispopus  Eliberitanua : 


bohc«,  naiae  ct  inveniaB  his,  qui  pranani  auribus ;  D  censetur  inter  scriptores  ecclesiasticos  oaialogo  Hier 

hnm,„.K«.  «.M.i:..#  ^«;  A...;^^^i.  „...:..  .. ._      ronymi^nq.  Scrjpsit  autem  ad  Gallaq)  Placidiam, 

TbeodqMi  imp.  filiam,  adversus  Arianos,  et  sana 
miror  nomipem,  caetera  salis  ingenuum,  ne  semel 
quidem  Septimifina  posirum  npmiua^fe,  cum  ab  eo 
passim  h^a(  qmlta.  Rio.  —  Sequitur  Aristotslem. 
Ita  edit.  princeps  Rhenapiana,  verba  jungens  caip 
prioribus.  lo  ultima  edit.  sua  Rhenaaus  emepd^vit, 
inserunt  Aristotele^,  Pameliusque  se  ^ic  legere  eit 
codice  Vaticaao  test^tus  e^^  Jupius  yero  iu  noti^ 
ad  edit.  Franck.  in  (|ua  quideoi,  sicut  ia  Delacerr 
dae  editione,  hsec  lectio  exstat,  hoc  monet,  «  (Prima) 
ediiio  Rhepani,  spquitur  Aristotelem,  alii  nUserum 
Aristotel^m  ^otCo-fiiixSii.Kihil  muto.  »Veram  tainen 
istud  wiijprttwf  i4m^a/e/m,  fluoil  exhibet  adii.  Pana. 
anno  i556  excusa,  recepit  Rigaliius.  pgo  intwraa, 
quia  nulla  harum  satisfacit  lectiqpupi,  scribendpfl» 
puto  se(f$^T  ArisioieleB*  RqpTH. 


homioibos,  videlicet,  qui  dcsideriiia  variis  et  cama- 
libus  aguntur,  quique  audire  nova,  ct  curiosa,  et 
mollia  appetani.  Unde  sibi  rrmgistros  quaerunt,  non 
qai  vcrbo  mordeant,  et  obsistant  vitiis,  sed  qui  sibl 
et  suis  concnpitfcentiis  blandiantur,  et  scalpant  aares, 
dum  meliita  praedicant,  et  vulgo  plausibilia  :  isti 
sunt  quos  praedixit  Paulus,  II  ad  Tim.  iv.  Lac. 

(23)  Saborhantur.  Ornantur  videlicet,  iustruun- 
lur,  augenlur,  quod  constat  Lalioe  dici.  Notae  ad 
Thomasii  InstU,  theol,  vol.  I,  p.  44.  in  quibus  hic 
Tirtalliani  liber  coUocaius  est.  Roum 

(24)  Trinitas  hominis.  Ut  has  nugas  interpreiari 
valcamus,  miitit  uos  Somlerus  ad  JertuUiani  librum 
de  Anima^  cap.  2 ;  ad  Irena^i  aulem  lib-  I  CQUtra 
Htereses  Thomasi^ni  t^xtus  c^itor.  «  Haec  tfinita^ 
SQDt,  homo  hyjicns  scu  choicus,  id  est,  materiali^ 
aat  terrenus;  psycnicus  seu  apjrpolif»  (t  &pirita1is.  » 


28 


TBRTOLUANl  OPBROH  PAR8  IL 


24 


lit,  dHnm  ia  argamaiitU,  Iqierarum   «ontentio-  §  com    et   PlaiODieam    et    dialMtieum    Cbristiania- 

mq       1         •       .»  _•!_•        •  •         _  «^  •  »  ^^  g^     ^«k«^V  «1  ^     ^V      1    •  •  ••      • 


Bvm  ^^  molesttin  etiam  sibi  ipsi,  omDia  retractan- 
tam  *2,  ne  qnid  omniao  tractaverit.  Hinc  illse  fabu- 
to<29)  etgenealogiiB  interminalnles(ZO)^  etqucestuh 
nei  infrtictuosiBtetsermoner  serpentes  velut  cances 
(I  Tim.  I,  4;  iii,  4;  II,  Tim.  ii,  17-23);  a  quibus 
B06  Apostolus  refrenans,  noroinatim  philosophiam 
eontesiatur  ^^  caveri  oportere,  scribens  ad  Golossen- 
aat  (ii  S) :  Videtene  quis  vos  circumveniat  *^  per  phi- 
loeophiam  et  inanem  seductionem^  secundum  tra- 
ditionem  hominum,  prastes  providentiam  Spiritur 
sancH.  Fuerat  Athenis,  et  istam  sapieniiam  huma- 
■amt  affectatricem  ^  et  interpolatricem  vcritatis,  de 
iODgreaaibaa  noverat,  ipsam  qnoque  in  suaa  haere- 
iaa  mullipartitam  varietate  seclamm  invicem  repn- 
gDantium.  Qnid  ergo  Atb^nia  et  Hierosolymis?  quid 


mum  ^  (32)  protuleruot  Nobis  curiositate  opus  non 
1$%  est  post  Ghristum  Jesum ;  nec  inquisitione, 
post  Evangelium.  Gum  credimus,  nihil  desideramus 
ultra  credere.  Hoc  enim  prius  credimus,  non  esse 
quod  ultra  credere  debeamus. 

GAPUT  VIII. 

Nihil  autem  obstare  illud :  QuiEaiTE,  et  invenietis; 
id  enim  dictum  ad  eos  quibus  nondum  agnitus 
Christus, 

Yenio  itaque  ad  illum  articulum,  quem  et  nostri 

prsetendunt  ad  ineundam  curiositatem,  et  hseretici 

inculcant  ad  importandam  scrupulositatem  ^^  (33). 

Scriptum  est  (inquiunt)  :  Quanite,  et  invenietis 

(Matth.    vin,  7).    (}uando   hanc    vocem  Dominus 

emisit,  recordemur.  Puto  in  primiiiis  ipsis  doctri- 


Aeademie  et  Eccleaie?  Qaid  bereticis  et  Ghrisiia-  B  nse  suae,  cum  adhuc  dubitareiur  apud  omnes,  an 
■liT  Noatra  institutio  de  Porticu  Salomonis  (3i)  est,  Ghristus  esset,  et  cum  adhuc  nec  Petru«%  illum  Dci 
q«i  et  ipse  tradiderat  Dominum  in  simplicitate  cor-  Filium  pronuntiasset ;  cum  eiiam  Joannes  de  illo 
dis  e$se  qucgrendum  {Sap.  i,  1)  Yiderint,  qui  Stoi-      certus  esse  desiisset  ^  (34)  Merito  ergo  tunc  dictum 

Varise  lectiones. 
^^  Conientione  Seml.  Artificem  struendi  et  destroendi  versipellem,  in  sent.  coactam.  in  conj.  duram, 
in  argum.  operariam    cont.    Routh.  ^^  Tractantcm   Seml.  ^^  Gootestatus   Seml.   Venet.     ^^  Sit    cir- 
eamyenimus   vos  Seml.  ^    Assectatricem   Venet.  ^  Gbristianis  Paris.  ex  Gor%iensi ,  christianismo  prse- 
Uilerunt  voltf^a^  Rhen.  ^^*  Guriositatem  Semler.  ^  (^uaeaiaset  Eeuman. 

Gommeatarias. 
(29)  Binc  et  ilUe  fabuUe.  Propter  Judseos,  inquit  a  veritate  alieni,  nihil  nisi  figmenta  et  imposturas 
Qaintinus,  hoe  admonitnm  putarunt,  qai  continue  tradere  possunt.  Quorsum  illorum  opiniones  aui  er- 
progeniioribus  suis  Abraham,  Isaae,  Jacob  et  aliis  rorea  cum  Ghristianis  dogmatibus  permiscebisl  An 
glonabaiimr.  luaUiis  eerte  gloriatio,sed  quae  nullam  neseis  infelicem  pictoris  illius  exitum,  quem  refert 
gignebat  questionem,  neque  fabulas  hat^bat.  Nam  Q  Zonaras?  Is  cum  Ghristum  Dominum  eodem  habitu 
verum  auam  qniaqae  geous  et  majores  snos  inier      armisque  effingere  veliet  quibus  Jovem  suum  de- 


Jodeos  habebat  notissimos,  et  citra  controversiam. 
Nonnulli  gentiles  reprebendi  bic  dixerunt  cum  sua 
Iheogonia.  TertuUianua  bereticos  seonam  fabricaio- 
rea  ootari  crediJit.  In  cellas  enim  varias  distingue- 
biDt  illi  eonas  auos,  ostendentes  qais  a  quo  gigne- 
relur,  quibus  omnem  contineri  divinitatem  mbula- 
bantar.  Apoaiotoram  cooevi  Gerdon  et  Yalentinus 
erant,  qai  noo  finiendia  istis  quaestionibus  supra 
■KMlam  turbabant  infidelea.  Inter  quos  ab  Apostolo 
DOiniDator  H^enseus,  Alexander,  Philetus.  Bt  meo 
qoidem  judicio,  totas  itle  locus  ad  hsereticorum  con- 
fataiionem  apeetat.  Bpiphanius  etiam  sic  intelligit : 
PfO  more  ealumniari  mihi  videtar,  qui  locum  de- 
torquet  ad  cseremoniaa  et  hominnm  conatitatiunculas 
(at  loqaitur)  et  qusestioaei  scbolasiieas.  Pam. 

i30).  Et  aenealogia  intemUnabiles.  In  Grseco  vox 
libetur  £ctp^i(  (I  Tim.  i,  3).  Judaeorum  notat 


pinxerat,  illius  stalim  manus  in  tabula  exaruil,  m 
qua  tantam  impietatem  adumbrare  voluerat.  Gaveas 
sedulo  ne  duas  bas  res  omnino  contrarias  infelici 
conatu  conjungas.  Li  Pa. 

(33)i4d  tn^undam  curiositatem — ad  importandam 
cwiositatem.  Habet  auctor  infra  in  cap.  12.  qua^s- 
tiones  inire.  Ac  simile  est  iilud  supra,  c  quarum 
opera  sunt  adulterse  doctrin»,  haereses  dictse  Grseca 
voce  ex  interpretaiione  electionis^  qua  quis  sive  ad 
instiluendas,  sive  ad  suscipiendas  eas,  utiiur.  »  Porro 
sine  causa,  opinoo  mutavit  posteriorem  vocem 
euriositateminscrupulositatem  Rigallius.  AdnoUnle 
ad  edit.  Ualensem  Semlero,  videri  nomen  novum 
abfuisse,  curiosilatem  rcvocavi.  Routh. 

(34)  Cumetiam  Joannes  deillocertusesse  desiisset. 
Hoc  est,  etiani  post  excessum  Joanuis.  Rig.  — 
Recte  sic  interpretatur  Maccreus  de  Joanne  Bapii^ta, 


deliria  ei  ridicula  commenta  quse  iis  n*l19D  dice-  ^.  qui  de  Ghristo  certus,  utpote  voce  audita  de  coelis  : 
biDtur.  Basilidiani  vero  et  Yalentiniani  qui  gnos-  D  Hic  est  Filius  meus  dilectus,  in  quo  mihi  bene  com- 

placui  {Matth.  iii,  17),  jam  esse  desierai,  id  esl 
obierat,  decollams  ab  Uerode.  Sed  ma^is  placci 
sensus,  quem  indicat  LalinidS,  in  lib.  seq.  de 
Baptismo,  ut  sit  idem  quod  ibi  (cap.  18)  dc  Joanne 
legilur  :  «  Usque  adeo  spiritum  propheiiae  in  iilo 
post  toiius  spiritus  in  Dominum  iranslationcni  de- 
fecisse ;  ut  quem  pnedicaverat,  quem  ipsc  dosi>^nA- 
verat,  po^tmodum  an  ipse  essct  sciscitatum  miserii 
{Matth.  XI,  2).  »  Giii  simile  est  et  iilud  (iib.  iv. 
Adv.  Marc.)  :  «  Ipsojam  Dominovirtulum.Sermoue 
et  Spiritu  Patris,  operanle  in  terris  et  prsedicantc, 
nccesse  crat  portionem  sancti  Spiritus  jam  absce- 
dere  a  Joanue.  »  Pam.  —  Revera  videtur  Tertullia- 
nus  lib.  de  Baptismot  impegisse  in  tam  absurdum 
errorem.  Gseterum  fatendum  est  tempore  primitia- 
rum  doctrinas  Ghristi  Joannem  Baptistam  nondum 
esse  desiisse,  ut  interpreutns  est  Maoereas.  Edd. 
ex  opere  D.  db  GoimcT. 


tiee  pravitatis  orant  veluti  rami,  aeonas  usnrparunt. 
pro  iilis  Judseorum  fabulis.  Qui  Pluiarchum  legerit 
m  IsideSf  tales  fuisse  Persarum  Magos  comperiet. 

Lb  Pe. 

(31 )  De  porticu  Salomonis.  OpDonit  Noster  porti- 
eam  Salomonis  porticui  scilicet  ^toicorum.  Gonstat 
enim  ex  Evangelio  et  Actibus  apostolonim  lum 
Christum,  cum  apostolos  in  templo  ejusque  porticu 
sepius  docuisse,  quse  Porticus  Sa/omonts  dicebatur, 
ideo  sane  quia  ruinis  porticus  Salomonis  supers- 
trueia  erat  {Joan.  x,  23;  Act.  iii  et  v).  Edd.  ex 
opere  D.  db  Gourct. 

{^%)Etdialecticum  Christianumum.^on  levecerie 
ar^mentum,  Chritiiianis  exosas  esse  debere  so- 
pbulieas  qoestiones  et  eaptiunculas  logicfle,  quibus 
leHgtonis  et  tbeologiae  puritas  conspnrcatur.  Quor- 
•om  enim  a  Platone  aut  Aristotele  peodebis  ut 
ChrisliaDus  sis?  qui,  cum  ethaiei  ambo  fuerint,  et 


25 


LIBRR  DB  mSSGRIPnONIBOS. 


26 


esl  ^ :  Qucsrite^  et  invenieiis,  quando  querendas  a  jactabat  panem  fiiiorum^  nondum  in  vtam  ^  natic 

_ji ^ A      :     ^Ji i. _^_ A  «A     rtA  1 "     _       _      •_ 1.1.. A    /mr-^^L     ja.,        •        •■  • 


adhne  erat,  qni  adhuc  agnitns  non  erat  ^.  Et  hoe 
qnantnm  ad  Jndseos;  ad  illos  enim  pertinet  totna 
sermo  soggillalionis  istius,  qui  habebant  nbi  quse'- 
rerent  Christum.  Habent,  inquit,  Moysen  et  Eliam  (35) 
(Lue.  XVI ,  29) ,  id  est  legem  et  prophetas  (36) 
Christnm  prfledicantes ,  secundnm  qnod  et  alibi 
{Joan,  y,  39) :  Scrutaminij  inquit,  Scripturas,  in 
quibus  salutem  speratis ;  iUas  enim  deme  loquuntur. 
Hoc  ^^  erit,  <}ojBniTB,  et  nrvENiETis ;  nam  et  se« 
qnentia  in  Jndseos  competere  manifestum  est :  Pul- 
sate^  et  aperietur  vobis.  Judaei  retro  penes  Deum 
fnerant;  dehinc  ejecti  oh  delicta,  extra  Deum  esse 
coepemnt.  Nationes  vero  nunqaam  penes  Deum, 
«m  stiUicidium  de  situla^  et  pulvis  ex  area,  et  foris 
semper  (Isa.  xl,  46).  Itaque  1$1$  qui  foris  semper, 
qnomodo  pulsabit  eo  ubi  nnnquam  fuit?  qnam  ^  B 
januam  novit,  in  qnam  ^^  nec  receptus,  nec  ejectus 
aliquando?  an  ^  qui  scit  se  intus  fuisse  et  foras 
actum  ,  is  potios  pulsabit  ^  et  ostium  novit  ^? 
Etiam,  pbtite,  bt  agcipibtis  ei  competit,  qui  sciebat 
a  quo  esset  petendmn  ^^,  a  quo  et  erat  aliquid  re- 
promissnm;  a  Deo  scilicet  Abraham,  Isaac  et  Ja- 
cob ,  quem  nationes  non  magis  noverant ,  quam 
nllam  repromissionem  ejos.  Et  ideo  ad  Israel  lo- 
qnebatnr  :  Non  sum^  iuquit  (Matth,  x,  i5),  missus 


num  ire  mandabat  {Matth,  xxviii,  19) ;  siqnidem  in 
fine  praecepit,  ul  vaderent  ad  doccndas  ettinguendas 
naiiones,  conseculuri  mox  Spiritum  sanctura  Para- 
cletum,  qni  illos  deducturus  esset  in  omnem  veritor 
tem  {Joan,  xvi,  13).  Et  hoc  erga  illos  ^  fecil  ''i. 
Qnod  si  nationibus  "^*  dcstinati  dociores,  apostoli 
ipsi  quoque  doctorem  consecuturi  erant  Paracle- 
tnm,  muUo  magis  vacabit  ''^  erga  nos  qujbritb  bt 
iNVBNiETis ,  quibus  ultro  erat  obventura  doctrina 
per  apostolos,  et  ipsis  apostolis  per  Spiritum  sanc- 
tum.  Omnia  quidem  dicta  Domini  omnibus  posita 
sunt,  quae  ''^  per  aures  Judseorum  ad  nos  transie- 
rnnt;  sed  pleraque  in  personas  directa  (37),  non 
proprietatem  admonitionis  nobis  constitnerunt , 
sed  exeinplum. 

CAPUT  IX. 

Nobis  autem^  qui  jam  credidimuSy  aliwi  non  quof" 

rendum, 

Cedo  nnnc  sponte  de  gradu  isto  :  omnibus  dictum 
sit,  QUJCRiTE,  BT INVBNIBTI8;  taitien  et  hic  expedit  ''^ 
sensu  ''^  certare  ''^  cum  interpretationis  gubemacu« 
lo  (33)  (39).  ra  NuUa  vox  divina  (40)  ila  dissoiuU 
est  et  difTusa  ut  verba  tantum  defendantur,  et  ratio 
verbomm  non  constituatur.  Sed  in  primis  hoc  propo- 
no  :  unum  nlique  "^*  et  certum  aliquid  (41)  institu- 


nisiad  oves  perditas  domus  Israel  ^.  Nondum  canibus 

Variae  iectiones. 
^  Merito  ergo  tunc  dictum  esi  abest  a  Seml.  ^  Qui  adhuc  agnitus  non  erat  abest  a  SemL  ^^  Hic 
Seml.  ^  Quomodo  Heuman.  ^^  Qua  Seml.  •*  Annon  Heuman.  ^  Pulsavit  Venet.  ^  Ad  ostium 
qood  novii  Heuman.  ^  A  quo  esset  petendum  abest  a  Seml.  ^  Israelis  Seml.  ^^  Genlium  vel  inserit 
Semler.  '^  Srgo  iUo  Venet.  post  Rig. ;  ergo  illo^  Semler.  ''^  Ita  Juniwi,  alii  leg.  facit.  ''^  Erga 
i//os  si  vacai ,  qui  nationibus  Heuman.  ^'  Ita  Heuman ;  aUi  volunt  vacabat.  ''^  Ita  Paris.  post  Pam. 
quae  abest  a  Yenet.  Kig.  '^^  Expendit  Venet.  ''•  Sensus  Seml.  Paris.  Fran.  '^  Gertae  Paris,  Fran. 
'^  Itaque  Seml.  Jun, 

Commentarius. 

(35)  Habent  et  Moysen  et  EHam.  Etiara  hic  am-  r  tur  si  nec  expedit  in  Christianum  convenire  ordinon 
plios  quid  l^ii  qnam  habeatur  Lucse  xvi,  ubi  so-      filii  prodigi.  Quod  si  nec  in  Judseum  integre  filii 
Graece  et  Latine  :  Habent  Mousen  et      imago  cononrrii,  ad  proposiium  Domiui  simpliciter 

interpretatio  gubemabitur. »  Porro  mox  infrtthabes, 
—  ne.  Quafrite^  et  invenietis,  sine  discipUna  ratuh 
nis  interpretentur.  Deoique  voces  ita  exponit  in  in- 
dice  suo  Latinitatis  TertuUianeas  Senilerus,  c  cum 
ratione,  cum  disciplina  rationis,  quae  omnem  inlerpre- 
tationem  gubernare  debet,  et  in  ea  semper  regnare.  » 

ROUTH. 

[kff)NuUa  vox  divina.  Simiiem^locum  allegat  ad 
margioem  Quinlinus ,  qui  iu  Decrelis  citatur  i,  q. 
1,  c.  Marc.  Non  pulemus  iu  Scripturarum  verbis 
esse  Evangelium,  sed  in  sensu;  non  in  superficie, 
sed  in  medulla ;  noa  ia  aermonum  foliis,  sed  io  ra- 
dice  raiionis.  Pam. 

(41)  Unum  utique  et  certum  aliquid.  Recte  hoc 

interprelatur  Macereus  de  una  reguia  seu  symbolo 

fidei,  cujus  unusquisque  articulus  utius  esl,  certus 

et  determinatus.  Nec|ue  enim  Ecclesia  post  aposto- 

ris.  secunda  et   Franek.   <    taraen  et    hic  expetit  D  los  oovum  aliquem  hdei  articulum  credendura  pro- 


Jnm  legitur  Graece  et  Latine  :  Habent  Moysen  et 
prophetas;  fortassis  oogitans,  cum  hsec  scriberet, 
uper  apparitione  Mosis  et  Eliae  in  monte  Thabor. 
Pam. 

(36)  Habent,  inquit^  Moysen  et  Eliam.  Hic  memo- 
ria  fetellit  auctorem.  Sbmlbr.  Habent  Moysen  et  pro- 
phetas.  RouTH. 

(37)  Sed  pleraque  in  personas  directa.  Judseomm, 
sciiiceL  RiG. 

(38)  Cum  interpretationis  gubernaculo.  Id  est, 
eom  ratione ,  eum  disciplina  rationis ,  quae  sane 
omnem  interpretationem  gubernare  debet,  et  in  ea 
semper  regnare.  Hunc  locum  eodem  sensu  tracta- 
verat.  Irenaeus  lib.  ii.  cap.  46.  Rig. 

(39)  Tamen  et  hic  expetit  sensus,  certare  cum  in- 
terpretationis  gubemaculo.  Sic  edit,  princeps  :  sed 
expedit  pro  verbo  expetit  habent  ed.  ullima  Rhe- 
nani  et  prima  Parisiensis.  Prsestant  ediliones  Pa- 


Msus  certse  interpretationis  gubernaculum ,  »  et 
revocavemnt  hanc  lectionem  Lupus  et  Thomasius. 
Nam  ediderat  Rigaltius,  afferentc  illud  e  veteri  suo 
eodice  Wouwerio,  a  Tamen  cl  bic  expedit  sensu 
certare  cum  interpretationis  ^ubernaculo.  >  Prsetu- 
lerim  ego  lectionem  Rigaltianam,  si  modo  voci 
iensu  particula  de  prsponalur.  Ad  voces ,  cum  in- 
terpretationis  gubemaculo  quod  attinet,  scribit  auo- 
tor  io  lib.  suo  de  Pudicitia^  cap.  9  :  «  PIus  est  igi- 


posuil.  Etsi  enim  clarius  explicueril  quosdam  ob- 
scuriores,  qui  ob  sui  aut  obscuritatcm,  aut  ambi- 
^uitatem ,  possent  conlentionis  causa  esse  inter 
hdcles,  et  dislinxerit  in  plures,  qui  prius  in  uno 
generaii  articulo  comprehendebantur  :  non  prop- 
terea  censendi  sunt  pluros  reipsa  arliculi  fidci,  scd 
distinctione  et  explicatione  duolaxat.  Quod  enim 
veteres  ia  genere  cogpoverunl,  nos  disiinctius  et 
particulatim ,  crescente  in  dies  hominum  (haereti- 


3? 


TBRTULLIAW  eWBUM  Vm  U. 


38 


tum  esse  t  Cbriatt,  quod  oiedan  onmimodo  de-  ■  io  modo,  ut  qnouiqoB.  Igttuv  qneroDdvm  est  quod 


beant  natiOD^a,  et  idcireo  querere,  «t  possint,  eam 
inTeaerjnt,  credere.  Unius  porro  et  certi  institui 
infinita  inquisitio  non  poteftt  esse,  qusrendum  est 
donec  inveniai^,  ct  credendum  ubi  invencris ;  et  ni- 
bil  amplius ,  nisi  custofiiendum  quod  credidisti : 
dum  boc  insuper  credas ,  aliud  non  esse  creden- 
duro,  ideoque  nec  requirendum,  cum  id  inveneris 
etcredideris  quod  ab  eo  institutum  est,  qui  non  aliud 
tibi  mandat  inquirendum,quam  quod  iQsiiluil.  De  hoe 
quidem  si  quis  "^^  dubitat,  constabit  penes  nos  (42) 
esse  id,  quod  a  Christo  iuslitutum  csi.  Interim  ex 
fiducia  probationis  prsBvenio  ^,  admonens  quosdnm 
nihil  esse  quserendum  ullra  quod  ^^  crediderunt  id 
esse  ^^,  qnod  quaerere  debuerunt;  ne  ^^  qujeritb,  et 


Gbristu9  1$^  insiituii;  utique,  quando  non  inve- 
nis  ^;utique^  donee  invenias.  Invenisti  autem, 
eum  credidisti  :  nam  non  credidisses,  si  non  inve- 
nissee;  sicut  nec  qoaesisses,  nisi  nt  invenires.  Ad 
hoc  ergo  queris,  ut  invenias;  et  ad  hoc  invenis,  nt 
eredas.  Omnem  prolationem  (43)  querendi  et  in-  j 
veniendi  credendo  fixisti :  hunc  tibi  modum  statuit 
frucius  ipse  quaerendi  ^;  banc  tibi  fosaam  deterr: 
minavit  ipse,  qui  (e  non  vuU  aliud  credere,  quam 
quod  instituit,  ideoque  nec  quttrere.  Cfeterum, 
81  quia  et  alia  tania  ab  aliis  aunt  instituta,  propte- 
rea  in  tantum  quaerere  debemus  in  quantum  pos- 
sumus  invcnire,  semper  quseremus,  et  nunquam 
omnino  credemns.  Ubi  enim  erit  Snia  quaerendi? 


iNVENiETis  sine  ^^  disciplina  rationis  interpreten-  B  vibi  statio  (44^  eredendi?  ubi  expunctio  (45)  inve- 

niendi?  apud  Marcionem?  Sed  et  Valentinus  propo- 
nit :  QUJBRITB,  KT  iNVBNiETis.  Apud  YaUntinum?  Sed 
et  Apelies  hac  me  pronuntiatione  pulsabit;  et  He- 
bion  et  Simon«  et  omnes  ocdines  noa  habent  aliud, 
quo  se  mibi  insinuantes,  me  sibi  addicant  ^.  Erit 
itaque  (46)  nusquam,  dum  ubique  convenior^®  (47), 
QUiERiTB,  BT  i^BNiBTi8  (48),et  vlut^^^Sjsi  uusquam 


tur. 

CAPUT  X. 

A  Hoqui  sisemper  quofrimus,  nunquam  inveniemus, 

nunquam  credemus. 

Raiio  autem  dicti  hujus  in  tribus  articulis  consti- 
tit ,  in  re,  io  tempor^,  iu  modo  :  in  re,  ut  quid  sit 
quaerendum    consideres;  in  tempore,  ut  quando; 


Variae  lectiones. 

'9  Qui  Venet.  ^  Praeverto  fAitini^s,  prsevi^qto,  Semler.  «^  Quae  Y^^^-  ®"  P*^  ^^^^-  ^^  ^^  rejecerai 
Rhen,  et  tVouv.  ®*  In  d.  r.  inlerprete  legerat  Rhen.  ®'  Quandiu  non  jnvenisti  Jun.  ^  tJlique  rej. 
Semler.  •'  Credendi  Rig.  ^  Eritaque  Agobardi  liber.  Ero  itaque  Rig.  Venet.  Pam.  Ergo  itaque  HeU" 
man.  "^  Conveuio  Rig.  ^  fit  velint  me  sic  esse  nusquam  Pam.  et  velint  sic  nusquam,  quasi  Seml. 
Rhen.  el  velim  sic  nusquam  Jun.  Delenda  censet  ff ,  cf  velul  si  nusquam  Heuman. 

Commei^tarius. 

coruiif  nempe  qui  fidem  impugnant)  curjosiiate,  et  q  Creatqre,  invenies  io  eo  el  illud,  propter  quod  al- 

grati?!   Dei   in  Scripturis   explicaiidis ;  juxta  illud      terum  Deum  credis;  ^  tertius  autem   iu  lib.    de 


Apost.  {Ephes,  iii,  5) :  Quod  (^liis  generationibus  non 
est- agnitum /iltis  hominum,'  sicuti  nun(i  revelatuv} 
est  sanciisaposiolis  ejus  et  prophetis  in  spiritu^PAM. 

(42)  Nos.  Id  est,  Calholicos.  Semler. 

(43)  Prolationem.  Id  est,  conliiiuationem,  dura- 
tionem.  Semlbr. 

(44)  Uln  statio.  Tota  periodus  Allegorica  est,  a  re 
castrensi  sumpta,  ac  si  dicat :  hxisti  palos  tentorii  et 
stationis  luae;  ne  crgo  ulterius  proferantur.  Per- 
venisti  ad  fructum  quaerendi,  quae  ob  hanc  deler- 
minationem  libi  Dcus  imperavit,  nec  ultra  debes 
quaerere.  Est  eoim  statio,  ubi  solent  couMstere  mi- 
litares  et  confabulari.  Lag. 

(45)  Expunctio.  Id  est  complcmcntum.  Junius. 

(46)  Erit  itaque.  Hsec  miui  Hduda  est  sensum 
bunc  esse  :  Dum  lot  ac  tantis  assentior  quaarendum 
esse,  quserendi  finem    non  faciam ,  quci  maxime 


Came  Chiisti,  cap.  41  :  c  Sed  aliam  argumeniatio- 
i^^m  eorum  ^pnpnmt^j,  exigontescur,  »  etc.  Quar- 
tus  deniquein  )ib.  de  Testimonio  ^ntm^,cap.  ult.  : 
«  Cum  enim  times  fieri  Cliristianus,  eam  (animam) 
fonveni ,  cuv  alium  colcns,  Deum  nominat;  cum 
maiedicendos  spiritus  denolai,  dajmonia  pronun- 
tiat,  cur  ad  coolum  contcsiutur,  et  ad  tcrram  de- 
testatur;  cur  aUbi  scrvit,  nlibi  vindicem  convenit.  » 
In  quo  quidem  loco  verbum  convenio  cu  ii  sensu 
arcessendi  posilum  videtur,  Anglice  convene;  sicut 
postea,  ubi  hofreticum  couvenire,  seu  arcessere  auc- 
lor  habel,  cap.  H).  Iii  illo  vero,  de  quo  ajrimus,  va- 
let  idem  atque  deprehendo.  seu,  mihi  occurrit.  De- 
nique,  quod  ad  rem  est ,  in  cap.  43 ,  hoc  exstat, 
Qucerite^  et  invenietis,  ubique  meminerunt.  Routh. 
(48)  Quofrite,  et  invenietis.  In  textu  objecto  nihil 
esi  quod  faveai  liberi   examinis  assertonbus ,  sed 


optanl  haereiici,  uii  quaeram  semper  cum  cis  quasi      agitur  tanlum  de  precibus  enm  fiducia  ad  Patrem 
nondum  rcpererim  quod    Christus   instituit,  quod  D  qui  in  coelis  est  attollendis,  quia  profecto,  siquidem 


quaeri,  quod  credere  necesse  est.  Albasp. 

(47)  Dum  ubique  convenio.  Sic  Rigailius  rx  edi- 
tione  priiicipe ,  ubi  lameu  Rhenanus  scribendum 
conjcccr.it  convenior.  Quam  scripturaui  amplexa 
est  non  cdit  Paris.  prior  quidem,  sed  editt.  Paris. 
sccuiida  et  Franek,  probiiite  Semlero,  et  rcvocan- 
tibus  eam  iu  editionos  siias  Lupo  Thomasioquc , 
haud  multo  divt  rso  sensu,  ni  tallor,  afrixo,  quam 
habel  Senecap  iilud,  «  Nusquani  est  qui  ubique 
est.  »  Epi^t.  2,  p.  5,  ed.  ^chweigh.  At  vero,  ut 
Rigaltio  locum  rcsiituenti  poiius  assentiar,  mihi 
suadet  uotio  vorbi  comenio  v\  quatuor,  vel  quin- 
({ue  Tertuiiiani  loci>  eiuia;  quorum  primus  exstat 
in  libro  de  Jejuniis^  cip.  IH  :  «  Ecce  enim,  inquit, 
convenio  vos  et  praeier  pascha  jcjuiiantes.  »  Alter 
in  lib.  II  i4di;f .  Marcion.  cap.  17  :  «  Repende  autem 
austeritati  lenitat>*m;  cum  utrumquc  conveneris  in 


nos,  cum  simus  mali,  novimus  bona  data  dare  /iliis 
nostris,  mu\io  magis  Pater  noster,  qui  incoslis  est, 
dabit  bona  petentibus  se  (Mattk.  vn,  11).  Neque  dis- 
similem  exhibcnt  sensum  loca  Ev.  Luc.  Ibidem  ob- 
jecta.  Edo.  ex  opere  D.  db  Gourct. 

(49)  Et  velim  sicnusquam,  quMsi  qui  nunquam  ap- 
prehenderim.  Ita  cdit.  Paris.  posterior  anno  1566. 
lypis  impressa,  et  probante  Junio.  Idemqueconjece- 
rat  le^enduni  Latinus  L  tiinius  cum  invenisset  velint 
pro  velim  in  editionibus  Rhenani.  Illc  ver.o  Rhe- 
nanus  ad  oram  tertiae  sua;  cditionis  duxit  scri- 
ben>ium,  et  velut  sit  nusquam;  aique  in  Notis  suis 
ad  edit.  suam  ultimam  maluit  reponere,  sed  veluti 
sit  nusquam;  dum  et  erit  pro  ero  itaque  in  antece- 
dentibus,  minus  autem  bcne,  cxstitit;  cxponente 
tamen  Scmlero  «  erit,  scilieet,  illnd  quod  qiuero.  » 
Debitum  autem  csse   nunc  video   editioni    Paris. 


LIBBR  DB  Pft^fiSGRimONIBOS. 


86 


e|  quaii  qui  oanqiiBm  apprehenderim  iflud  quod  jj  ¥id«rlt  qui  temper  petit,  quia  nunquam  audietur»». 
Ghnauifl  inslituit,  quod  quasri  oportet,  quod  ertdi      Ab  eo  «uin  petit,  qui  non  audit. 


neeeflieeat. 


CAPUT  XI. 


Nmo  emm  quamt,  nisi  ^ui  aut  non  kakuit^  aui 

per4Hiit. 

Impuno  ertaiur  niai  ileiinquaiur  (quamTia  errare, 
delinquore  S&  eflt) :  impune,  inquam,  va^aiur,  qui 
oibil  deserit.  Atenim  ai  quod  dobui  credere  credidi, 
et  aliud  denuo  puto  requirendum,  apero  uiiqae  et 
aliud  eaee  inwenieadum ;  nullo  modo  speratur  iatud, 
niai  quia  aul  non  crediderftm  qui  videbar  credidi»- 
se,  aut  deaii  credidlflse.  Ita  fidem  meam  deaerens, 
negator  invenior  (50).  Semel  dixerim  :  newo  qua&> 
rit,  nifli  qui  aut  non  babuit,  aut  perdidil.  Perdi- 
decat  unam  ex  decem  drachrois  anua  illa  (buc  xv, 


CAPDT  xn. 

Si  tamen  adhuc  quasrendum  nt,  non  apud  ha^eti-: 
008 j  ad  quos  vetamur  aceedete,  seda  moitris,  et 
de  noitr4  qumrAmu^. 

Nobif  et  af  qaer«Qdam  easet  adbue  et  seraper, 

Vi^i  tamen  quaeri  oportet9  apvd   hareticost  iibi 

om|)ia  «xtraaea  et  pdTeraaria  oostr»  veritati,  ad 

quos  vfUmur  acoedere?  Quts  servus  pibaria  ab 

extranio,  ne  dicam  90  ab   inimicQ  domini  sui 

aperat?  qujs  a^ilefl  ab  infoederatis,  ne  dicam  ab 

hofltibufl  f^gibps,  donaiivum  et  stipendinm  captat, 

nifli  plapa  desert^r,  et  tcaAflfuga,  lot  rebellifl  ?  Etiarp 

anua  illa  iotra  tectum  fluum  drachmam  requirebat ; 

etiam  pulaator  ille  vieini  ^?  lanuam  tundebat ;  etiam 


8),  elidaequsrebat;  ubiiameninvonit,qufflrerede- I^Mua  illa    qon   iRiKaicum,  licpt  dorupi    judicem 


ftiii.  Panem  vicinua  non  habebat  {Luc,  xi,  fi),  et 
ideo  poIsaiMt;  ubi  tamen  aperium  eatei,  et  aoee« 
pii,  pulsara  eesaavit.  Vidua  a  judice  petebat  audid 
iLuc,  xvui,  3),  quia  non  admittebaiur ;  sed  ubi 
audita  est,  bacteaus  institit.  Adeo  finia  est  et 
qaercndi,  et  pnlftandi,  et  patendi.  Peimti  enim^ 
dabitur,  inquit,  et  pultanti  aperietur,  et  qumrMti 
invenietur  (Jbuc  xi,  9).  Yiderit,  qui  quffirit  semper, 
quia  non  invenit  (61)  :  illie  enim  quserit,  ubi  non 
invenietur.  Viderit,  qui  aomper  pulsat,  quia  nun- 


interpellabat.  Neno  inde  instrui  ^^  potest,  unde 
destruitur  (52)  :  nemp  ab  po  illuminatur,  a  (|uo 
cont^ncbraluf.  Quffif^piu?  erjp  ip  fiQ^^rp,  et  a 
nps^ri^t  ^(  4e  jQpatrp;  idqfip  ^^  d|ip(a;icat,  qpod 
salva  regula  fidei  (53),  potest  in  qneationom  deyc- 

CAPUT  xin, 

Reguiam  enim  (seu  «ym^oium^  lidei  nobis  prmcrip^ 
^^m,  ut  jam  hino,  quid  cr^damus^  profiteamur> 

B.^ula  est  autem  fidei  (54),  ut  jam  hinc  quid 
qoam  aperitur  :  illue  ^i  cum  pulsat,  vhi  n^t^6  es/,\  '  dej^n^amus  ^^  ,pirp9taamur,  illa  scilieet  qua  ere- 

Variae  lectiones. 
51  lUic  VeneU  Pam.  Rig.  »2  Aiid;inr\S^^^/«9  !ll!  :A^\  Venet./i^)  yi^iti.  Rig.   »*  Strui  Seml^    et 
hm.  ^*  ln  quo  daoifuiat  Soml.  in  ^quo  \Jurtt^^^  Vi*  Gredamu«  gljb^  zeneb(4url^ . 

Coipraenti^piua. 

priori  isiud,  £r.0  itaqtis,  idqu^  ippjiu^  videfpr;  s^,  g  Wpuweriui,   prpliftta^o  ipse,  con^ra  quam  adnq- 
ut  revertar,  babereditio  ^jraoek.  po^f  Panri^)i|iim  :  ^  t^tuq^  es^  in  eqit.  fialpnii.  Atque  ba^  fiditiofium 

Rhpo^pi  pf  Piiris»  pripiaB  )^ct|p  a  mp  punc  revooata 

e^f.  Rpvjn. 
(53)    negula  fidei.  Fides ,    Kavwv   t%   aXT)8e(ac  , 

CotTpusculum      vcrilalis,      IwjtdTiov    t^;      aikrfitioL^  , 

Ir  nsso.  Quia  aciiicot  in  sypibolun  digesti  sunt  velut 
in  unuin  corpus  articuli,  ex  quibas  constal  Chrifl* 
tianufl.  pic  autem  seqoitur  re^ula,  in  qua  notaiidum 
mentionom  non  Heri  sepulturae  neque  descensus  ad 
inleros,  uti  nep  in  ea  quam  odidit  initip  libri  de 
velandis  Virginibus^  qeque  item  apud  Irenseum^ 
quasi  mentio  Qrufia.  hoc  eat  mortis,  et  sepulturam 
et  descepsuin  ad  inferos  inciudat.  (isetentra,  lib. 
adversus  firaaimm^  iuter  «^usdem  regulae  articuloa 
legitur :  •  Hunc  pasaum,  hunc  mortuum  ct  sepui- 
tum*  t  Augustinufl,  lib.  imperf.  de  Qcnesi  ad 
littoram,  c.  i  :  «  Grucifigi,  sepeliri  et  rcsurgere.  » 

HlG. 

(•>4)  Regula  est  autem  hdei.  ^egulapo  bic  vocat 
quod  vulgo  apostolorum  oymbolom  vocamus.  Du- 
bitarunt  ponnuUi  eruditi  an  symitqlum  istud  easat 
aposlolorum.  Verum  uon  ^atis  caute;  nam  certia- 
simum  est,  «  Sanctos  apostolos   cerlarp  rejpilam 


«  pt  yeliat  nic  8|C  esfe  pu^uaru,  quasi,  »  efc.Pq- 
S4|it  dcpique  Blgartiufy  pr^p^nie  ^ouwofio,  q)fj 
?et.  codicem  testem*citat,  et  \efut  si  nusquam^  et 
quan  qui  nunquam  apprehenderim.  Nunc  m'tfiim 
ago  pa$tcriocera  aditiimam  Parisinam,  textum  Ge* 
km  refereqtein,  sequi,  sabintellecto  post  vo^bum 
velim  dicero,  vel  sta^uere.  RoPT^. 

(50)  Negator  invemor.  Negator  est  qui  tritam 
voritatis  viam  flen^  ioKenta^,  Cbri^tique  fidpm 
cuiu  Catholicis  acceptam,  postea  deserit  coram  ^Or 
iniaibu.<,  iobovat  aut  in)n)utat.  Huoc  etiaip  Giiris- 
tu>  deseriurus  ac  negaturus  est  coram  angelis. 
proftterea  negatores  ab  ficclesise  communicatione 
dep^filebantur,  quia  non  sufltinuissent  in  finem,  aed 
ad  geqtes  aut  hereticos  defeciflseat ;  qupd  ipse 
Tenullianus  astruit  in  lib.  4e  UouogamUi;  vivque 
reeipicbaniur,  dum  pc^qitentef  ppstea  redirent  : 
qwe  res  in  $cqlesia  priaca  fopit  piim  confjroversiiim 
naximam.  Quamobrem  Terlullianus  hic  tanquaoi 
probrum  grande,  nqn  laotum  deficiepfibus  ad 
haereticoft  plene,  fled  ab  baereiicis  aliquid  addiscere 
ToIeQtibus  objicit,  quod  §  qi  negatpres.  Pam. 


(51)  Quia  non  inuenit.  Rescnpsit  dpcla  qianus  II  fidei  tradidisse,  qiiam  secundum  numerum  aposto- 


inveuiet  ad  oram  ediiipiu^  princip^  peues  Nov^m 
follegium  apud  OxQuium,  quod  propler  sequeptia 
bic  pJacet.  RouTH. 

(52)  I^iemo  inde  strui  potest  unde  destruitur.  In- 
$trui  posutt  Rigaltius,  quod  quidem  prae»tabat  edit. 
Paris.  secunda  et  rcferente  Parpelio,  iq;i,  cod.  Angli* 
caniis,  sed  vece  TeriuUianeum,  ait  i|Ie,  eat  strui, 
Sie  ip  cap.    t3.   Hoc   etiam   invenii  in   ms.  suo 


licum  duodecim  scnientiis  comprchedsam.  Symbo- 
lurp  vocaruuV;  i»  ait  B.  Aug.  serm.  18t,  de  Tem^ 
pore ;  qaodque  aliis  in  locis  lesta  ur,  ei  cum  eo 
rnulti  veierea.  At  cortum  quoquc  ab  iis  tcmparibus 
jugi  trnditione  derivaium  illu  I  quod  liodie  reci- 
tarpus  Syuibolun^,  quqdquu  crcdciidum  praecipit 
Scclosia.  Pam, 


31 


TBRTULLIARl  OHOIUH  PARS  U. 


32 


ditnr,  uDum  omDino  Deom  esse,  nee  alium  pneter  i  frater  aliqois  >  doetor  gratia  sdentie  donatns  (60) 


mandi  Gooditorem ;  qai  aniversa  de  nihilo  pro- 
doxerit,  per  Yerbum  suom  primo  omnium  cmis- 
sum  0''  (55) ;  id  Yerbom,  Pilium  ^  ejus  appellatum, 
in  nomine  Dei  varie  visum  a  patriarchis,  in  pro- 
phetis  semper  auditum ,  postremo  delatum  ex 
Spirita  Patris  Dei  et  virtute  in  Yirgftiem  Mariam, 
earuem  factum  in  atero  ejus,  et  ex  ea  nalum 
egisse*'  Jesum  Ghristum  (56);  exinde  prsedicasse 
Bovam  legem,  et  novam  promissionem  regni  coc- 
lorum ;  virtutes  fecisse ;  fixum  cmci,  tertia  die 
resurrexisse ;  in  coelos  ereptam  sedisse  ad  dexteram 
Patris  (57) ;  misisse  vicariam  vim  Spiritus  sancii, 
qui  credentes  agat,  venturum  cam  claritate,  ad 
sumendos  sanctot  in  vitae  seternfle  et  promissorum 
Wf  cceleslium  fructum,  et  ad  profanos  adjadicandos 


eat  aliquis  inter  exercitalos  conversatus,  aliquis  ^ 
tecum,  curiosius  ^  tamen,  quaerens  (61),  novis- 
sime  (62),  ignorare  melius  est,  ne  quod  non  debeas 
noris ,  quia  quod  debeas  nosii  *.  Fides,  iuquit,  iua 
te  salvum  fecit  {Luc.  xviii,  42) ;  non  exercitatio 
Scripturarum.  Fides  in  regula  posita  est  :  habes 
legem,  et  salutem  de  observatione  legis  v  exerci- 
tatio  autem  in  curiositate  consistit,  habens  gloriam 
solam  de  periliae  studio.  Gedat  curiositas  fidei; 
cedat  gloria  saluti.  Certe  aut  non  obstrepant,  aut 
quiescant.  Adversus  regulam  nihil  scire,  omnia 
scire  est.  Ut  non  inimid  essent  veritatis  haeretici, 
ut  de  refugiendis  eis  non  prsemonereniur,  quale  est 
conferre  cum  hominibus  qui  et  ipsi  adhuc  se  quse- 
rere  profiteantur?  Si  enim   adhuc  vere  quseruntf 


^  (58)  igni  perpetuo,  facta  utriusque  partis  resus-  §  nihil  adhuc  cerii  repererunt  '^ ;  et  ideo,  qusecunque 


eitatione  (59)  cum  carnis  restiiutione  ^. 

GAPOT  XIV. 

Hanc  reffulam  a  ChrUio  institutam  nullas  apud  nos 
habere  qumstiones^  nin  quas  ha^eses  inferunt,  et 
quas  hasreticos  faciunt, 

Haec  regnla  a  Ghristo,  ut  probabitur,  instituta, 
nullas  habet  apud  nes  quaestiones,  nisi  quas 
bereses  inferunt,  et  qa»  bsereticos  faciunt.  Cete- 
rum,  manente  forma  ejus  in  suo  ordine,  quantum 


videntur  interim  tenere,  dubiiationem  puam  oslen- 
dunt,  ItS  quandiu  quaeruot.  Itaque  tu  qui  perinde 
quseris,  spectans  ad  eos  qui  et  ipsi  quserunt,  dubius 
a  dubiis,  incertus  ab  incerlis,  csecus  a  csecis  in 
foveam  deducaris  necesse  est  {Matth.  xv,  14).  Sed, 
eum  decipiendi  gratia  prsetendunt  se  adhuc  ^  quee- 
rere,  ul  nobis  per  sollicitudinis  injectionem  tractatus 
suos  insinuenl;  denique,  ubi  adierint  ^  ad  nos, 
statim,  qnae  dicebant  quaerenda  esse,  defendunt  : 


libet  quaeras  et  tractes,  et  omnejn  lit^idiq^m  purjo-^.  j^m  \fifi9  §ic  ^debemus  refutare  ^,  ut  sciant  nos  ^^ 
sitatiseffundas;  u  quid  tibividQ^Jit^(iM9biguilSile  :  «^^  CfinetcT^-sed  sibi  negatores  esse.  Cum  enim 
pendere,   vel  obscuritate    obumbrari/  est^^ulufuV*  'qiis&ftiAr  tiCdhftc,  nondum  tenent;  cum  autem  non  ^^ 

:  .».  •••  :  :  ••.ywae  iecikui^^.  «.^   •:.•: 

^*»  Demissum   Venet.  W  lli^.l »?  npu.a:4ft»tery«  JE^  exisse  Rig.,  ex  libris   Ursin. 

hominem  et  esse  Paris.  Fran.  ml  mutem/ut  postea ;*qm* creieniei^fUii.  ^  Judicandos  Semler  Pam. 
2  Resurreclione  al.  ^  Aliqui  d.  g.  s.  d.  c.  aliqui  in.  e.  c.  aliq^ui  Venet.  Rig.  Paris.  ^  Aliquid  La  Cerd. 
Seml.  ^  Curiosus  Venet.  Rig.  Paris.  Pam.  et  iterum  statim  addunt  tecum.  ^  Quia  quod  debeas 
nosti  delevit  Seml.  qnia  quod  debes  nosii,  legebat  La  Cerd,  '^  Deprehenderunl  Paris.  pro  eertc  Jun. 
oerti  vere  conjic.  legendum  Fran.  inserit  adhuc  ultra.  ^  Ad  hoc  Paris.  *  Adierunt  Seml.  ^^  Repuiare 
Venet.  Rig.  ^^  Yos  Venet.  ^^  Non  delendum  cens.  Seml.  et  post  tenent  legendumei  nondum  credunt. 

Commentarius. 

(55^  Exstat  io  lib.  de    Virg.  velandis,  cap.  i,  p  in  infemo,  sed  per  illum  designatum  esse  miserum 
alia  tidei  regula,  seu  formula,  Symbolum ,  quod  ^  statui 

•  •    •-  _^  ^    A— Ti*  /•  •  •    _i  s_  •  •  • 


dicitur  apostolicum,  fere  iisdem  verbis  exprimens. 

ROUTH. 

(56)  Egisse  Jesum  Christum.  Hoc  est,  eam 
bominis  personam  induisse,  omniaque  egisse  quae 
de  Jesu  Cfaristo  fuerant  prsedicta.  Rio. 

(57)  Sedisse  ad  dexteram  Patris.  »  Nec  ideo 
lamen  quasi  humana  iorma  circumscriptum  esse 
Deum  Patrem  arbitrandum  est,  ut  de  illo  cogitan- 
tibus  dextrum  aut  sinistrum  latus  animo  occurrat ; 
aut  jdipsum  quod  sedere  Pater  dicitur,  flexis  popli- 
tibus  neri  putandum  est,  ne  in  itlud  incidamus 
sacrilegium,  in  quo  exsecratur  apostolus  eos  qui 
commutaverunt  gforiam  incorruptibilis  Dei  in  simi- 
litudinem  corruptibilis  hominis.  Tale  enim  simula- 
crum  Deo  nefas  est  Christiano  in  tcmplo  collocare, 
multo  magis  io  corde  nefarium  est.  Sedere  ergo 
quod  dicitur  Deus,  non  membrorum  posilionem, 
sed  judiciariam  signiticat  polestatem.  Ad  dexteram 


statum  damnalorum.  Sed  certe  ita  frequens  mentio 
est  in  Scriplura  hujus  i|nQis  ut  necessario  debea- 
mus  fateri  ignem  esie  in  mfemo.  Lac. 

(59)  Utriusque  partis  resuscitatione,  Piorum  et 
impiorum.  Rig. 

?60)  Doctor  gratia  scientim  donatus.  Notatum 
viris  doctis  duphcem  eo  loco  a  Tertulliano  disiingui 
doctoram  ordinem,  unnm  eorum,  qni .  scieniia 
coelitus  demissa  gaudeat*  alterum  corum,  qui 
litterarum  exercitio  iilam  sibi  comparant.  Adnotatio 
ad  Thomasii  edit.  Routh. 

(61)  Aliqui  tecum,  curiosius  tamen,  qucRrens. 
Yulgo  Icgiiur  curiosusy  et  repetitar  ieeum  anie 
tamen ;  hoc  modo  :  <  Aliqui  tecam  curiosus,  tecum 
tamen  quaerens;  »  sed  lectiooem  meam  exhibent 
editt.  Rhenani  et  ed.  Paris.  prima ;  nisi  quod  ali- 
quid  non  aligui  in  iis  exstat.  Routh. 

(62)  Novissime»  Oppouitnr  viris  exercitatis,  scu, 
^od  habet  supra  Tei  tullianus  cap.  3,  usitatissimi 


vero,   hoc  est,  io  summa  beatitudine,  nbi  j ustiiia  D  tn  Ecc^sta,  ubi  in  edit.  principe  exstat  ve<uxtmtmi. 
et  pax  et  gaudium  est.  »  Yerba  sunt  Augustini,      Sed  et  Praxeam  is  ista  compellat  :  <  NovissimCy  qui 


lib.  deFide  et  Symb.,  cap.  7,  n.  14.  Rio.  e^nendan- 
tibus.  Edd. 

(58)  Et  ad  profanos  adjudicandos,  etc.  Meminit 
ignis  Tertullianus,  qui  hic  creberrime  in  inferao 
atatuitur.  Beaa  et  Calviaaa  volunt,  non  esse  ignem 


Filium  Dei  carnem  interpretaris,  exhibe  qui  sit 
Filius  homtnis,  aut  nunquid  spiritus  eril?  » 
Cap.  27  :  Novissimus,  novitius^  Auglice  a  novice. 
Novitiole  positum  est  in  lib.  de  Pctnitmtia,  cap.  51. 

ROUTB. 


3S 


LIBBR  DB  PIUE8GHIPTI0NIBDS. 


34 


tenent,  ooadam  crediderunt,  non  sunt  Christiani.  §  tendos  »  eos  ad  ullam  de  Scripturis  disputationem. 


At,  com  tenent  quidem  et  credunt,  qnaerendum 
tamea  dicunt,  ut  defeadant.  Antequam  defendant, 
negant,  quod  confitentur  se  nondum  credidisse,  dum 
qosnint.  Qni  ergo  nec  sibi  sunt  Christiani,  quanto 
magis  nobis?  Qui  per  falladam  veniunt,  qualem 
fidem  disputant  (63)?  Cui  veriiati  patrocinantur,  qui 
eam  a  mendaeio  inducunt^^? 

CAPUT  XV. 

Porroadpropositum  veniens  Tertullianus ,  vrasscri' 
bit  non  admittendos  hasreticos  ad  uliam  de 
Scripturis  disputationem. 

Sed  ipsi  de  Scripiuris  agunt,  et  de  Scripturis 
suadent.  Aliunde  scilicet  loqui  ^^  possent  de  rebus 
fidei  (64),  nisi  ex  litteris  fidei?  Yenimus  igitur  ad 
propositum  (65) :  buc  ^^  enim  dirigebamus,  et  boc  ^^ 


Si  hae  snnt  illfle  vires  ^  eorum  (67),  uti  eas  babere 
possint  ^\  dispici  debet  cui  compelal  possessio 
Scripturamm,  ne  is  admittatur  ad  eas,  cui  nullo 
modo  competit. 

CAPUT  XVI. 

Primum,  quod  fides  nostra  obsequium  Apostolo  de^ 
beat,  disputationem  jfrohibentif  dum  post  unam 
correptionem  convenire  hasreticum  interdixit. 

Hoc  de  consilio  diffidentise,  aut  de  studio  aliter 
ineundae  constitntionis  (68)  induxerim  (69),  nisi 
ratio  constilerit,  in  primis  illa,  quod  ^^  fides  nostra 
obsequium  Apostolo  debeat,  prohibenti  quaestiones 
inire,  novis  vocibus  aures  accommodare  (70)  (I 
Tim,  VI,  4),  haereticum  post  unam  correptionem 
convenire  (7^.,  IH;  10),  non  post  disputationem. 


pnesiru^MLmas    allocutionis  ^''    prsefatione    ^^,   ut  I  Adeo  interdixit  disputationem,  correptionem  desi- 


jam  binc  de  eo  congrediamur,  de  quo  adversarii 
proYoeant.  Scripturas  obtendunt,  et  hac  sua 
audacia  statim  quosdam  movent ;  in  ipso  vero  con- 
gressu  firmos  quidem  faligant,  infirmos  capiunt, 
medios  cum  Ml  scrupulo  dimittunt.  Hanc  igitur 
potidsimum  gradum  (66)  obstruimus,   non  admit- 


gnans  causam  bseretici  eonveoiendi;  et  hoc  onam 
scilicet  (71) ,  quia  non  est  christianus;  ne  more 
christiani,  semel  et  iterum,  et  sub  duobus  aut  tribus 
testibus  {Matth.  xvm,  15,  16)  castigandus  videre- 
tur ;  cum  ob  hoc  sit  castigandus,  propter  quod  noQ 
sit  cum  illo  disputandum. 


Varise  lectiones. 
13  Indicnnt  SemL   ^^  Suadere  non   SemL  ^'  Hoc  SemL  Rig.   ^'  Hoc  delevit  SemL   i''  Ad  locutionia 
aL  1®  Praefationem  SemL  ^*  Admittendi  SemL  ^  Sint  ne  illse  juris  Latin.  pro  illse,  ullae  proponit  SemL 
31  Uii  eas  habere  possent  del  Heuman.  ^^  Qua  Venet.  ex  lib.  Agobardi. 

Commentarius. 

(63)  Qualem  ftdem  disputant.  H.  e.  qualem  fidem  quo  victoria  sit  dnbia,  audientium  vero,  qui  eos 
fallaces  dissereodo  defendunt.  Habes  postea  in  meras  Scripturas  crepare  audiunt,  discrimen  cer- 
eap.  40  :  «  AViier  eom  (Creatorem)  disserunt,  quam  C  tissimum.  Tantum  ergo  abest,  ut  in  his  freqnens 
ia  Nero  esi.  >  Kouth.  sanctarum  Scripturarum  jaciatio  sit  verae  rcuigio- 

(64)  Aliunde  scilicet  loqui  possent  de  rebus  fidei.      nis  indicium,  ut  potius  sit  ab  eis  magnopere  timen- 


Chmies  bsec  veiiuL  ita  accipmnt,  quasi  neget  ex 
aliis  litteris  baereticos  fidem  suam  probare  posse, 
quam  ex  utroque  Testamento  :  mihi  vero  alia 
subjicit  cogitatio,  nempe  haec  eadem  negative 
posita  non  esse,  neque  aliud  quidquam  his  Aucto* 
rem  intendere,  anam  haercticos  oonnunquam  eliam 
argumenta  ex   Scripturis  '  arcessere,   quamvis    in 

SrotNitionem  suse  opinionis  philosophorum  scripta 
ucere  possint,  ex  quibus  commenta  sua  hause- 
rmij  uli  probavit  cap.  8.  Ad  confirmationem 
hojusce  explicaiionis,  quam  tuemur,  referri  potest, 
Dulia  haec  interrogalionis  nola  scribi.  quam  qui  ex 
dlverso  ioterpreiantur,  coguntur  afnngere;  fateri 
tamen  cogor  legeniium  animos  longe  facilius  occu- 
pare  contrariam,  sed  si  qnis  Auctoris  in  dicendo 
acumeo  et  solertiam  repetat,  et  sibi  proponat, 
eam  adniteram  esse  deprehendet.  Albasp. 

(65)  Venimus  igitur  ad  propositum.  Tertullianus, 
inquit  Quintinus,  boc  unum  toto  suo  libro  docen- 
dom  proposuit,  non  esse  de  'Scriptoris  cum  Gnos- 
ticis  allercandum,  sed  neque  loquendum.  Nam 
disputationes  hujuscemodi  vexant  in  fide  infirmos, 
eootorbant,  et  vacillare  faciunt,  et  alio  ssepe 
transferunt  mediOs,  in  hseresin  vero  deturbant  in- 
finnos.  Haec  veris  veriora  si  non  sont,  adversus 
haereticos  altercari,  scribere  non  cessemus,  ncque 
jejnnemus  ei  oremus  in  eos,  interim  tamen  et 
nbique  memores,  quod  hoc  ^euus  daimoniorum  non 
ejicietur,  nisi  in  oratione  et  jejunio. 

(66)  Hunc  igitur  potissimum  gradum.  Dissuadet, 
ne  enm  haereiicis  certamen  iiieamus  :  non,  quod 
Ecclesiastiee  causae  ut  dubiae  diffidat,  absit;  sed 
oncKi  haeretiei  procaciter  in  suas  blaspbemias  sancta 
seriptiira,  et  ^us  legitimo  sensu  abutantur;    ex 


dum,  ne  quod  ipsi  habent,  id  est,  blasphemiarum 
spurcitias  Scripturarum  divinarum  contextas  invo- 
lucris,  nobis  intorqueant.  Vide  Clementem  Alex. 
lib.  contra  Hoereticos,  Lag. 

(67)  Sic  has  sunt  ilUe  vires  eorumi  Sensus  est,  an 
his  armis  uti  possint  sive  an  Scriplurae  sint  arma 
eorum.  Albasp. 

(68)  Aliter  ineundce  constituHonis.  Est  consiilutio 
prima  causarum  conflictio,  quae  status  appellalur. 
c  Constitutiones  apud  rhetoressunt  quatuor,  conjec- 
turalis,  definitiva,  generalis,  translativa,  quae  stalus 
etiam  dicuntur.  »  Delacbrda. 

(69)  Induxerim.  Id  est,  videri  potuerim  inducere. 
Seml. 

(70)  Vide  supra  not.  17. 

(71)  Hoc  unam.ki  contra,  non  jubet  Apostolus  de- 
Q  vitari/iofre^um  homtnem,  niai  post  unamet  secun^ 
^  dam  correptionem  {Tit.  iii,  10)  Originalis etiam  vo- 

cula,  you6sa(av,  meram  monitionem ,  vel  consilium 
aut  suasionem,  si  bene  observes,  significat.  Graeco 
textui  consonant,  lum  Syriacae,  tum  arabicae  veraio- 
nes ;  Vulgatae  autem  et  Arabica.  Verum  enimvero 
omnes  iectioues  in  eo  concordant,  ut  non  vitetur 
persona  haerelici,  nisi  post  plures  monitiones.  V. 
Polyglott.,,  tom.  V,  Londini  1657.  Charitas  enim, 
atque  etiam  prudentia,  dictant  adhortationibus, 
suasionibus,  obtestationibus  minime  parcendum, 
quicumque  sit  ille,  et  quocunque  in  errore  verse- 
tur.  Hoc  fuit  Evan^elii,  hoc  divini  ejus  auctoris 
consilium,  utpotequi  suis  presstus  nihil  intimaverit, 
quam  ut  mites,  ut  longanimes,  ut  misericordes  fo- 
rent,  Tertuliianum  vero  longe  alio  animo  fuisse,  ni- 
mis  eerto  oonstat.  Eod.  ex  notis  mi  GooacT. 


3» 


TBRTUfafiUMI  OPB1I0M  PARS  il. 


96 


GAPUT  XYIL 

Deinds  quod  uikU  proficiat  cangreuio  Scripiura" 
rum;  cum  hasrcses  guasdam  mn  recipiant,  et  si 
quas  HctpidHty  adjectidfiibus  et  detrtictionilms 
tntervertanty  aut  99  Htffi  redpiant  ihtegrtti,  el 
sialiquatenus  integras,  diversasexpoiitUmescom^ 
miniscantur. 

Deinde,  quooiam  nihil  proficiat  congressio  Scrip- 

turaram,  aisi  plaae  ut  slomachi  quts  ine4t  eversio- 

nemj  aut  oerebri.  Ista  haeresis  ntm  reeipil  qntsdam 

Scripturas   :  et  si   quas  recipit^  non  recipit  inle- 

gras  (72) :  adjeciioaibus  et  detractionibus  ad  dispo- 

sitionem  insUtuti  sui  intervertit ;  et  si  aliquatenus 

integras  praBstat,  nihilominus  diversas  expositiones 

oommeutata  convertit.   Tantum    vehtati    obstrepit 

adulter  sensus  (73),  quautum  et  corruptor  stylus; 

Yariae  ^  prsesumptioacs  necessario  nolant  ^  agnos- 


H  iurtrum  et  ezpositionum  ^  mendacia  inferrif  qui 
jNroinde  sibi  dcfendant  veritatem. 

CAPUT  XIX. 

ttliid  ildque  solum  disputdnduin ,  quilms  cofnpetat 
fides,  cujks  sint  Scripiiirasi  a  qiio ,  per  quos ,  et 
^ihis  Sit  tradita  distiplina  qua  Christiani  fiunt, 

Brgo  ntfb  ad  Stlri[^tnl*as  tirovocandum  est ;  nec  ih 
his  constituendum  ccrtametf,  in  quibtis  aut  nalla, 
aut  incerta  victoria  e6t,  ant  |}ar  incerta^^o.  i^am 
etsi  non  iia  eraderet  oODlatio  Scripturarum,  ututram- 
que  (mrtem  tMtrem  iHster^t,  ordo  rerum  desiderabat 
iUud  prius  proponi,  qudd  iiahc  sdlitm  disptdandum 
est  r  Quxbus  coropetat  fides  ipsaT  GUjus  siht  Scrip- 
tnftlj  ?  A  cfQKf,  (It  per  quos,  et  qnando,  et  quibus  sit 
(fadhirdiieipffi^  qua  ffnht  Gbrisiiani?  Ubi  enim  ap- 
i>ard^2i  tiSse  teritatetii  (76)  et  discit^linte  et  fidei 


cere  ea    per  qu«  revincuntw  (14);  hi.  nitunmr  |  ^^^^  3^^  ^»  ^^^^  ScHpteraram,  et  eiposl 


quss  ex  falso  composuenmt,  et  qoae  de  ambiguitate 
ceperunt^.  Quid  promovebisi  exercitatissime  Scrip- 
turarum,  cum  si  quid  defenderis,  negetur  ex  di- 
verso,  si  quid  negaveris,  defendatur  ?  Et  tu  quidem 
nihil  perdes,  nisi  vocem  in  contentione ;  niLdl  con- 
sequcris,  nisi  bilem  de  blasphematione  ^*. 

CAPUT  XVUI. 

lile  etiam^  eisjus  causd  iH  eMgrestuifn  Sdriptt^^ 
rutk  descendis^  ineerHor  discedett  de  patt  alter^ 
catione  negandi  et  defendendi. 

llle  vero,  si  quis  est,  cujus  causa  in  congressain 

desceodis  Scriptartmm^  nt  emn  dubitaMem  con 


doBfim,  A  omnium  traditiomim  Ghristianarain  ^i; 

CAPUt  XX. 

Atqui  a  Christo  unam  ejusdeni  fidei  doctrinam 
apsiblis  irdditani,  dui  eam  nationibus  promul- 
gavertlnt,  et  EctleHas  apnd  undHiqtumqtte  eivi- 
tntem  condidenmti  aquibuscasterm  Eccksioi  qtto- 
tidie  mutuantur  ut  Ecclesix  fiant ;  iia  ut  tot  ac 
tantas  Ecciesias,  una  sit  ilia  ab  apostoiis  prima, 
ex  qua  omnes, 

Ghristtfs  JesHS  Dfpminns  noster  permittat  dicere 
interidi,  quisquis  est,   cujuscunque  Dei  Filius,   cu- 
jtiManqM  maierin   taotoo    et  Dens^  cujuscunque 
firmes,  ad  vtlritatem,  ktx  ihagis  ad  hs^^lises  diset-  a  fidei  pra&Ceptor,  (nijusctinqtte  mer6edis  ^romissor, 


quidl  esset,  quid  fuiss^t,  ^uaM  Pi^'s  voluhtatem 
administraret,'  quid  homini  agendnm  Stf  determi- 
naret,  quamdia  in  terris  agebat,  q»e  pronuntiabat, 
sive  popaltt  {Mdam,*  sive  disceBtibiw  seorsam ;  ex 
quibus  duodecim  prsecipdOB  lateri  soo  adlegerat 
deetinatos   nationibus   magistros  (77).  Itaque,  uno 


getf  Iloc  ipso  motud,  quod  fe  videat  nihfl  promo- 
visse,  sequo  gradu  negandi  et  dafendeucti  diversa 
psrte*^  statulo  ^,  certe  parij  altercatione  incertior 
discedet,  tfesdens  qtiam  hsferesiii  judieet.  Haec  utique 
et  ipsi  St  habeai  (75)  iu  nos  retdrquere.  Necesse  est 
enim  et  illos  dicere  a  nobia  potiua  adulleria  Serip- 

Variae  lectiones. 

M  Van»  Jun.  »  Tolunt  Semter  ex  Adobard.  et  divih.  exempl  »  Coep^rtat  Semi.  Fam.  ^  Vilem 
d.  b.  laudem  Seml.  "  Adversa  Venet.  Rigali.  ^  Statutum  Seml.  Pdm.  sUtd.  JHgdlt.  fenet.  Diversa 
parte  statutum  ,  certe  de  pari  altercatione  hicertior  discedet:  Routh.  ^  Eorum  addit  Setni.  ^  PKrum  in- 
certa,  ex  aniiqum  script.  vestigiis^  ptthim  cena,  Seml.  Pam.  '^  Ghristlandrom  Seml.  Gour  ey. 

CommenttfiTi8. 


(72)  Et  si  quas  recipit,  non  recipittntegras.  Kon 
potuit  elegantius  adumbrari  ha^retieorom  hosiro- 
rum  protenria ,  qui  Scripturam  adoiittani^  el  statim  B 
rejicmnt  si  quid  eis  obstet.  Atqoe  etiam  «xpltcib^ 
tiones  suas  addunt^  ut  in  suos  lensus  detOrqueant, 
nibdqae  aliad  passim  assernnt  qaam  egrorum  som> 
nia,  aat  somnioram  iuterpretamenui.  Li  Pn. 

(73)  Obstrepit  adttlter  sensus,  ete.  Hoc  est  per- 
versa  interpretatio»  Aduiterare  hoc  io  significata  est 
eorrumpere  et  «crei^mcv  X6yov  toO  6i«8.  Sic  B.  Pau- 
IttS,  II  ad  Gor.  v,  Lb  Pr. 

(74)  Neeessario  noiunt  agnoscere  ea  per  quasre" 
tntteuntur.  Sic  infra :  •  Quibus  fuit  proposittunaiiter 
docendi,  eos  necessitas  coegit  aiiter  disponendi 
instrumenia  doctrinas. »  Rio. 

(75)  H(BC  tttique  et  ipsi  habent.  Quod  Catholici, 
inquit  Quintinus,  vere  dicant  in  hseretieos,  scilioet, 
ipsos  non  iBteDij|[ere.  aed  oorrampere  Soripturas, 
idipsam  Gallioiieia  ebjieiaBt  iHeretieL  Qott  Miest 
t^...  dbputationis  cum  talibua  utililas  esaet  cum 


( quod  ab  Hieronymo  v erissime  dictum  fuit  in  fine 
libri  eontra  Luciferianos )  hseretici  quidem  facile 
vinci  possiot,  persuaderi  non  possint.  Itaque  dis- 
putans  verba  certe  perdes,  et  anditoris  animam  for- 
tasse,  audiesque  demam  hiereticas.  Bes  autem  no- 
va  non  est  Ghristi  fidem  et  religionem  ab  adversa- 
riis  ha^resin  vocari  per  ignominiam  :  quod  Hierony- 
mas  attestatur,  in  cap.  Al,  ad  Tit.  Pam. 

(76)  Ubi  enim  apparuerit  esse  veritatem.  Locus 
insignis  pro  Catholicis,  quod  apud  eos  sit  veritas 
Scripturarum  rt  expositionum,  el  omnium  traditio- 
num  Christianamm.  Pam. 

(77)  Destinatos  tiationib.  maaistros.  Nullaetemm 
terrarum  orbis  pars  fuit,  vel  locorum  spatio  tam 
remola,  vel  morum  feriiate  tam  barbara^  quo  non 
gloriosissime  pervaserit  gloria  Christi  :  qaa  de  re 
satis  egerunt  Ireufleas,  Justinus,  Glemens,  Orige- 
nee.  Uae  pertinet  quod  Isaias  admirabundus  exeia- 
mtvH,  cttfi.  uvi :  ^  anitva  iftlto,  eU.»  el  yaies 
nipnB:Inommmterrametrimiianmieertm.Lhc. 


37  UraR  DB  PBiESGRlPTIOJIIBUS. 

eoiuM  dwusflOf  laliqiies  undddoi^  difredieiis  ^^  &<)  1 

Palm  po8t  resurreetienem  f  jttssil  ire  el  doeere 

Baueees  iBtingaendts  ^  in  fHttrein  et  in  Filiam 

ei  in  Spiritnm  s&netum;  St&tim  igitur  apostoH  (quos 

itfe  appeliatio  missos  iaterpretatur),  assumpto  per 

sorieiD  duedeeimo  Matthia  ih  locum  Judie,  ex  aue- 

iorilate  propbetis  que  est  in  psalmo  David,  eonse- 

eoti  promissam  vim  Spiritus  saoeti  ad  virtuies  et 

eioquiom  primb  per  Judseam  eontestata  (78)  fide 

in   Jesiim    Gluisium   et   Eeelesiis  institutis ,   de- 

hinc  in  orbem  profecti,  feamdem  doetrinam  ejns- 

dem  fidei  nationiiras  promulgavenint,  et  proinde 

£oeiesias  apod   unamqaamque  eivitatem  coodide- 

runl,  a  qnibus  Iradueem    fidei    (79)  et  semioa 

doetrinsB,    ectere      exiode    Seelesi»     mutuat» 

sont,  et  ^aotidie  niiituantur  ut  Beeiesie  fiant  :  ac 

per  boe  el  ipse  apostoliea;  depntaotdr  ^  nt  nt 

8obd&es  apMolietrom  Eeclesiarum.  Omne  genus 

ad  origiaem  suam  censeatur  necesse  est.  Itaqne 

tot  ae  tcfllc  Beelesi»,  una  est  illa  ab  aposl^Hs  pri- 

roa,  ex  qaa  omnes.  Sic  omnes  prima  ^,  et  aposlo 

iiese,  dura  nna  omnes  probant  unitatem ;  dom  est 

iiiis  ^  coBmraniealio  paels,  et  appdlatie  fraterni- 

tatis  (80),  et  contesseratio  hospltaHtaiis  (8i) :  qu» 

jura  non  alia  ratio  regit,  quam  ejusdem  sacramenti 

ana  traditio  (82). 


38 


damy  id  sine  dubio  teriehlem,  quod  Ecclesia  ab 
npdstbtis  taiH  iHva  voce  quafnperepistolaSt  apos^ 
toli  d  Christo,  ChristUS  n  Deo  SS  suscepit :  hoc 
itaque  tesiifnoniufn  veritatis  dotttinas  nostrce 
quod  cum  Bctlesiis  apdstolicis  ctnntnunicemus. 

Hinc  igitur  dirigimus  prseacriptiobem' :  si  Domi- 

nus  Jesus  Christus  apostolos  misit  ad  prsedicaDdum« 

alios  non  esse  redpiendos  praedicatores,  quam  Chri-; 

stus  institnit;   quia  nec  aiius  Patrem    novii    nisi 

FiHus,  et  cui  Filius  revelavit,  nec  aliis  videtur  re- 

velasse  Filius,  quam  apostoHs  quos  misit  ad  praedi- 

candum,   utique  quod  illis  revelavit.   Quid  antem 

prsedicavennt,  id  est,  quid  illis  Cbristus  revelave- 

rit,  et  hic  prsescribam  non  aHter  probari  debere, 

nisi  per  easdem  Ecclesias,  quas  ipsi  apostoH  condi- 

I  derunt,  ipsi  eis  prsedicando,  lam  viva,  quod  aiunt 

voce,  quam  per  epistolas  posiea.  Si  ha^:  iia  suot, 

coDslat  proinde  omnem  doctrinam  quae  cum  iUis  Ec- 

clesiis   apostolicis,  matricibus   et  (83)  originaHbus 

fidei,  conspiret,  veritali    deputandam,  sine  dubio 

tenentem  (84)  quod  Ecclesise  ab  apostolis,  apostoH 

a  Christo,  Chrislus  a  Deo  accepit;  reHquam  vero 

omnem  ^'^  doctrinam  de  mendacio  praejudicandam, 

qu8e  sapiat  contra  veritatem  Ecclcsiarum,  et  apos- 

tolorum,  et  Christi,  et  Dei.  Superest  ergo  uti  de- 

moDstremus,  an  haec  nostra  doctrina,  cujus  re^ulam 

supra  edidimus    (85),  de   apostolorum  traditione 

censeatur,  et  ^  hoc  ipso,  ao  caelere  de  meodacio 

Rnm^  v/y./«,^  ^•^•/  ^i^^n^  «*./«,^,«#,o«z.«^  .  «/>-.      veniant.  Communicamus  cum  Ecciesiis  apostoHcis, 
aanc  itaque  atrgtt  alteram  prasscriptionem  :  nan  ^      i,-  ••  a    *  •  i»  aa    i.i-     u*.w  v^a  *  ^       • 

alws  recipiendos  prcedicatores.  quam  quos  Chris-  -  quod  nulli  »  doctnntt  divefsa  :  hoc  fest  testmiomum 

iusinsMuii;€tprmnde  eam  aoctrinamrecipien"  C  veriialis. 

Variffi  lectiones. 
^  Regrediens  Semler,  Pam.  »  Tingendas  SemU  tioguendas  Pam*  ^  Depntabunlur  Seml.  »   Prinwe 
^L  Pam.    36    Dum  est  illis  delet  Pam,  Seml.    ^i    Omnem  vero,  pfv  reliquam  vero  omnem,  Venet. 
hig.»Exhoe  ipso  Pam.  Seml. »  Nnlla  Pam.  Seml.  Routh. 

Commentarius. 
(78)  Primo  perJudasdm.  Nemo  refragatur  Eccle-      inquit  Tertullianus,  apud  iUas  (Ecclesias  apostoHcas) 


CAPUT  XXI. 


siam  oonditam  prius  Hieronymis  ex  Judaeis,  uode 
apud  profanos  nuUum  fere  mscrimen  judseos  inter 
et  Cbristianos.  Le  Pa. 

(79)  A  quiims  traducem  fidei.  Qui  de  re  rusiica, 
ioqoit  Qumtious,  scripsere,  traduces  appellant  in 
vitibus  maxime,  quando  ramuscuH  plures  ex  uno 
trnnco,  vel  uno  vitis  brachio  diffunduptur  et  in 
alium  locom  deducuntur  invicem  coonexi  :  non  vi- 
dentur  a  propaginibus  admodum  differre.  Per  meta- 
phoram  ele|;antem  saoe,  TeituUianus  hic  vocat  tra- 
ducem  fidei,  translationem  fidei  de  una  Bcclesia  in 


nec  solas  jam  apostoHcas,  sed  apud  universas,  quae 
ilHs  de  societate  sacramentaH  confederahtur,  id 
evaogeHum  Lucae  ab  initio  editionis  suae  stare, 
quod  cun>  maxime  tuemur.  »  Confer  not.  infra  ad 
cap.  36.  RouTH. 

(81)  Et  contesserfitio  hospitalitatis.  ElegaDter  a 
sera  oovaio;  vocabulorum  TertuUianus  verbum 
fiaxit  contesserare,  unde  contesseratio.  Id  significat 
conjunctionem  famiHariorem ,  quae  per  si|jnum 
fiat.  Nam  tessera  apud  veteres  erat  signum  bospitale, 
hujus  osteosionem  si  qucm  oblisse  contigisset,  sia- 


aiiam.  Ecclesiae  nempe  muiuo,  quasique  per  maaus,  h  tim  agnoscebaiur.  tlii£N. 

annAiAii<»^m  Ar^»^^^^  «.-k;  *.»,i:^^.»  D*«  V     ^g2)  Ejusdem  sacrartienti  una  iraditio.  Hoc  est 


aposiolicam  doctrinam  sibi  tradidere.  Pam. 

(80)  Sic  omnes  prinue,  et  omnesapostolicce ;  dum 
«wo  omties.  Prohant  uniiatem  communicatio  pacis, 
et  appellaiio  fraternitatis,  etc.  Sic  locum  restitui 
ex  editionibus  Rigaltiana  vetustioribus,  nisi  auod 
cum  Rigaltio  ufia  uon  unam  posui.  Lectio  Rigaltia- 
aa  est  :  Sic  omnes  prima  (hoc  ex  cod.  Agobardi), 
et  apostolicae,  dum  uoa  omnes  probant  unitatem ;  » 
dum  est  iUis  c  Communicatio  pacis,  et  appellatio 
frateroitatis  >  etc.  Ego  aulem  post  voces,  dum  una 
mnes  propterea  distinxi,  ut  verba,  probant  unita- 
Um,  curo  sequentibus,  quomodo  hacleDus  non  fac- 
tam  esi,  conjunganiur.  Quod  enim  del)uit  Wouwe- 
rii  codicibus  Rigaltius,  dum  est  illis,  iUud  ex  libra- 
rio  quodam  locum  corrigere  ^estiente  profectum 
videtor.  Caeterem  eonsimuia  iiis  verbis  exstant  in 
fibro  i¥.  Ad9€*  Jfareumdni,  e^>.  5  :  c  IXoo  itaque 


ejusdem  symboH,  seu  regulae,  ejusdem  fidei.  Rio.  -* 
Plurimum  inierest  observare  non  eum  haoc  vocem 
In  TertuUiano  refcrre  inteUectum,  qui  exprimitur 
ab  interpretibus ;  pro  re|^Ia  enim  fidei,  atuue  pro 
Christi  mandatis,  et  omnibus  christianae  religioois 
rilibus  et  discipHna,  non  aotem  pro  juramenio  po- 
niiur;  iiaque  ait  ondnes  ecclesias  inter  se  commu- 
nicare,  et  eodem  jure  uii,  quia  sciHcet  in  ea  fide 
durariint,  quie  ab  apostolis  est  tradila,  quamque 
fidelitcr  conservalam  posieris   iraiiiderunt.  Albasp. 

(83)  Parlicula  et  delenda  vidolur.  Routh. 

(84)  Sine  dubio  tenentem.  Yelim  rescribere  tenen 
tibuSf  quip|)e  cum  verbum   tefieo  melius  congrua| 
cum  Ecclesus,  quam  cum  doctrina. 

(85)  Hoceslcapite  13. 


39 


TBRTULLIANI  WBRUH  PARS.  U 


40 


CAPDT  ^XXn.  ■  >n  terris  potettatem  ?  Latait  et  Joannem  (90)  aliqnid 

ApostoU>$  mUem  {quidquid  in  contrarium  soleat     dllectissimum    Domino  ,  peclori  ^ns  incubaoteai 


dicere  diversa  pars)  omnia  et  scisse  et  tradidisse; 
quilms  et  omnes  Scripturas  edisserere  Christus 
dignattis  est,  et  Spiritum  sanctum  misit^  qui  eos 
deduceret  in  omnem  veritatem. 
Sec  quoniam  tam  ^  expedita  probatio  est,  ut  si 

S4  statim  proferatur,  nihil  jam  sit  reiractandum  : 

ac  si  prolata  (86)  nou  sit  a  nobis,  locum  inlerim 

demus  diversse  parti,  si  quid  putant  ad  infirman- 

dam  hanc  prsescriptionem  movere  se  posse.  Solent 

dicere,  non  omnia  apostolos  scisse  (87),  eadem  agi- 

tati  dementia  qua  susum  jusum  ^i  converiunt  (88), 

omnia  quidem  aposlolos  scisse,  sed  non  omnia  om- 

nibas  tradidisse;  in  utroque  Christum  reprehensioni 

subjicientes  ^^,  qui  aut  minus  instructos,  aut  parum 


cui  soli  Dominus  Judamltraditorem  praemonstravit 
quem  loco  suo  filium  Mariae  demandavit.  Quid  eos 
gnorasse  voluit  quibus  etiam  gloriam  suam  exhi- 
buit,  et  Moysen  et  Eliam  et  insuper  de  coelo  Pa« 
tns  vocem  ?  non  quasi  cseteros  reprobans,  sed  quo- 
niam  in  tribus  testibus  stabit  omne  verbum  {Uatthm 
xvm,  46).  Igneraverunt  itaque  et  illi,  quibas  post 
resurrectionem  quoque  in  itinere  omnes  Scripturas 
edissere  dignatus  est?  Dixerat  plane  aliquando  : 
Uulta  habeo  adhuc  vobisloqui^  sed  non  potestis  modo 
ea  sustinere  (Joan.  xvi,  18»  13) :  tamen  adjiciens  : 
Cum  venerit  ille  Spiritus  veritatis,  ipse  vos  deducet 
in  omnem  veritatem,  oatendit  illos  nihil  ignorasse 


simplices  apostolos  miserit.  Quis  ^^  igitar  integrse  |  quos  onmem  veritatem  consecuturos  per  ^iritum  ve- 


mentis  credere  potest  aliquid  eos  ignorasse,  quos  ma- 
gistros  Dominus  dedit,  individuos  habens  ^  in  comi- 
tatu,  in  discipulatu,  in  convictu;  quibus  obscura 
quieque  seorsim  disserebat,  illis  dicens  datum  esse 
cognoscere  arcana,  quse  populo  intelligere  non  lice- 
ret?  Latuit  aliquid  Petrum  (89)  aedificandae  Ecclesiae 
petram  dictum  {Matth.  xvi,  18. 19),  claves  regni  coe- 
lorum  consecutum,  et  solvendi  et  alligandi  incoelis  et 


ritatis  repromiserat ;  et  utique  implevit  repromis- 
sum  (91),  probantibus  Actis  apostoloram  descensum 
Spiritus  sancti.  Quam  Scripturam  qui  non  reci- 
piunt  Sft  (92),  nec  Spiritus  sancti  esse  possunt,  qui 
necdum  ^*  Spiritum  ^  possint  agnoscere  discenti- 
bus  missom,  sed  nee  Ecdesiam  defendere,  qui, 
quando  et  quibus  incunabulis  inslitutum  est  hoc  cor- 
pus,  probare  non  habent.  Tanti  esteoim  illis  (93)  non 


Varise  lectiones. 
«>  Tum  SemL  ^^  Rursus  pro  susum  jusam  Seml,  Pam.  *2  lnjicientes'5«m/.  *3  Qui  Venet.  quis  enim  Pam. 
Seml.  ^^  Habitos  Seml,  Pam.  ^  Spiritus  Sancti  esse  possunt,  qui  necdum  desunt  in  Pamelio»  ^®  Sanctum 
add.  Pam.  SemL 

Gommentarius. 
(^^^Acsiprolata.ldesi^perindeacsiprolata.EDD,  m  ^usd.  libri  :  «  Regnavit  duritia  cordis  usque  ad 
(87)  iVon  owima  afO^^Ofe^icme:  DePalribus  hoc  **  Christum;  recn 


ipsum  hseretici  nosiri  temporis  affirmant.  Hyp.  enim 
(m  Methodo)  «  multa  eos  necessario  ignorasse.  » 
Wihtakerus  ait,  eos  »  in  multis  insigniter  errasse.  t 
De  Apostolis  nemo,  quod  sdam,  diserte  asseveravit. 
Quin  potius  Catholicis  id  impingit  Kimedon  (de  verbo 
5et),quo  jure,viderit,  sed  tamen  haud  absimilia  istae 
Iarvae,ut  cum  ait  Bullengerus  id  decad,Germ.  «  Non 
habnisse  apo&tolos  plenariam    poteslatem.  »   Lag. 

(88)  Qua  rursus  convertunt.  In  exemplari  Agob. 
legiiur  :  «  Qua  sosum  rursus.  >  Et  confirmaiur  cod. 
Divionensi.  Auguslinus  in  Epist.  Joaanis,  tract.  8  : 
c  Quod  susum,  facias  jusum ;  quod  deorsum,  facias 
sursum.  Jusum,  vis  facere  Deum,  et  te  susum?  Prae- 
cipitaris,  non  elevaris;  ille  enim  semper  sursum 
est;  »  et  tract.  10  :  «  Sasum  me  honoras,  jusum 
calcas.  »  Ilaque  hic  legendum,  c  Eadem  agitati  de- 
meiitia  qua  susum  convertunt.  »  Rio. 

(89)  Ldtuit\ali(mii  Petrum.  Simon  Bar-Jona  dic- 
tus  esl  a  Domino  Petrus,  quod  primus  agnito  Christo 


avit  et  infirmitas  camis  osque  ad 
Paracletum.  I^ova  lex  abstulit  repudium.  Habuit 
quod  auferret  nova  prophetia,  secundum  matrimo- 
nium  non  minus  repudium  prioris.  »  Sic  enim  in- 
terpungo  locum.  Houth. 

(92)  Quam  scripturam  qui  non  recipiunt,  Mani- 
chaei,  inquit  Quintinus,  prorsus  eum  Novi  Tesla- 
menti  librum,  qui  Actus  apostolorum  inscribitur, 
non  recipiebant.  in  suum  nempe  Archimanichseum, 
non  in  apostolos  Cbristi,  asserebant  venisse  de  coelo 
Spiritum  sanctum  veritatis  doctorem,  quem  Domi- 
nus  missunim  se  suis  apostolis  promiserat;  inde- 
que  mundo  fuisse  communicatum  per  illum  suum 
Manem,  qui  sub  Aureliano,  veniens  e  Perside,  pri- 
mum  coepit  insanire,  hoc  est,  annis  pene  trecentis, 
cerie  an  plus  qnam  ducentis  sexagiota  post  illam 
stupendain,  et  admirandam  missiooem,  de  qua  in 
cap.  2  dictorum  Act.  apostoHc.  Dumque  Scriplura 
manifesto  coarguerei  impudens  islonim  mendacium 
negabant  illud  unquam  scriptum  fuisse,  librumque 


Sronuntiavit :  fu  es  Christus  Filius  Dei  viventis,  D  damnabant.  Augustinum  lege,  cap,  3.  lib.  de  Utili» 
«uae  vox  professio  fait  verae  fidei;  undePetrus  me-      tate  credendi  contra  Manichmos.  Monianus  idem 


ruit  audire,  sive  petra  super  quam  aedificaret  Eccle- 
siam  Christtts  :  hic  enim  idem  est  Peirus  et  petra. 
Ri6.  emendantibus  Edd. 

(90)  Latuit  et  /oanndm.Hieronymu8,  praef.in  Matth.: 
«  Uliimus  Joannes  apostolus  et  evangeiista,  quem  Je- 
sus  amavit  plurimum ;  qui  supra  pectus  Domini  recum- 
bens,  purissima  doctrinarum  fluenia  potavit,  et  qui 
solus  de  cruce  meruit  audire :  Ecce  mater  tua.  Ric. 

(91)£/  utigue  implevit  repronUssum.  An  htrc,  aut 
demum  illa  m  capiie  27,  cumMontanismo  beoe  con- 
veniant,  valde  dubito.  Certe  in  libro  De  Monogamia 
Montanista  jam  factus  Tertuliianus  ita  scribil  :  Para- 
«  cletos  (h.  e.  ut  ille  statuit,  Montanus)  multa  habens 
edocere  quce  in  illum  distulit  Dominus  secunr 
dumpra^finitionemf  etc.,  cap.  2.  Et  postea  cap.  14 


prius  fecerai,  imo  se  Paracletum  nominabat.  Ebion, 
Cerinthus,  Marcion,  et  alii  TertuUiano  priores  non 
recipiet>ant.  Pam. 

(93)  Tanti  est  enim  illis,  etc.  Explicanda  verba 
quae  tam  involuta  sunt,  ut  eorum  senlentiam  ioter- 
pretes  expiscati  non  sint.  Ait  igitur  multa  ab  haere- 
ticis  doceri  defendique,  quae  tametsi  verae  fidei  con- 
sentanea  sint,  ad  ea  tamen  stabilienda,  Scripturae 
auctoritate  et  praesidio  eos  uti  nolle,  ne  scilicet  ex 
iisdeiu  Scripturae  locis  aut  libellis  eorum  mendacia 
convellantur,  ei  in  lucem  exponantur  :  ita  ficri  ut 
libellum  quo  Acla  aposlolorum  cootinentur,  maximo 
cum  commodo  recusent  (illad  enim  tanti  hoc  istic 
significat),  quia  hoc  nno  Ecclesiae  oriffo  et  formatio, 
quam  fatentnr,  demonstrari  potest.  Per  traductio- 


41 


LIBBR  DB  PIUBSCRIPnomBUaL 


42 


habere  probationes  eomm  qnie  defeDdant,neptriter  a  fieassent,  quia  adversariua  ejns  Paulaa  obvenerat* 

Itaque  et  dexleram  ei  dederunt,  signum  conoordiae 
et  coavenientiae ;  et  inter  se  distributionem  offici! 
ordinaverunt,  non  aeparationem  Evangelii  :  nec 
ut  aliad  alter,  aed  ut  aliis  alter  predicarent, 
Petrus  in  Circumcisionera,  Paalus  in  Nationes  (96). 
CaBterum,  si  reprehensus  est  Petrus  (97),  quod  cum 
convixisset  ethnicis,  postea  se  a  convictu  eorum 
separabat  personanim  respectu,  utique  conversa- 
tionis  fuitviiium,  non  prsedicationis  (98).  Non  enim 
ex  hoc  alius  Deus,  quam  Creator,  et  alius  Christus, 
quam  ex  llaria,  et  alia  spes  quam  resurrectio  annun- 
tiabatur. 

CAPCT  XXIV. 
Idqus  reprehensionis  usurpatum  fuisse  pro  tempo- 
ribus,  personis  et  causis. 
Non  mihi  tam  bene  est,  imo  non  mihi  tam  male 
est,  ut  apostolos  comn^ittam.  Sed  quoniam  perver- 
sissimi  isti  illam  reprehensionem  ad  hoc  obteodunt, 
ut  suspectam  faciant  doctrinam  superiorem  (99), 
respondebo  quasi  pro  Petro  :  ipsum  Paulum  dixisse, 
factum  se  esse  omnibus  omnia,  Judaeis  Jadseum, 
non  Judaeis  non  Judaeum,  ul  omnes  lucrificaret  *^, 
Adeo  pro  temporibus  et  personis  et  causis  quse- 
dam  reprehendebant,  in  quee  et  ipsi  seque  pro  tem* 
poribus  et  personis  et  cnusis  committebant  (1)  : 
quemadmodam  si  et  Petrus  reprehenderet  Paulum, 
quod,  prohibens  drcumcisionem,  circumciderit  ipse 
Timolheum.   Yiderini   qui   de    apostolis    judicaot. 


admittaotar  iradoctiones  eorum  quse  mentiuntur  (94). 

CAPUT  XXIII. 

In  Petro  enim    non    reprehensam   ignorantiam 

aliquam  a  Pauh,  sed  conversationem, 

Proponunt  ergo  ad  suggillandam  ignorantiam  ali- 

qiam  apostolorum,  quod  Petrus,  et  qui  cum  eo, 

reprehen>i  sint  a  Paulo.  Adeo,  inquiunt,  aliquid  eis 

defuit ;  nt  ex  hoc  etiam  illud  struant,  potuisse  po- 

stea  pleniorem  scientiam  supervenire,  qualis  obve- 

oerit  Paulo  reprehendendi  antecessores.  Possumus 

et  hic  Acta  apostolornm  repudiantibus  dicere  :  Prius 

est  uti  ostendatis  quis  isle  Paulus,  et  quid  ante  apo- 

stolaro,  et  quomodo  apostolus  :  quatenus  et  atias 

ad  quaestiones  plurimum  eo  utuntur.  Neque  enim, 

si  ipse  se  apostolum  de  persecutore  profitetur,  suf- 

ficit  unieaique  examinate  ^'^  credenti;  quando  nec 

Dominus  ipse  de  se  testimonium  dixerit.  Sed  cre- 

dant  ^  aine  Scripturis  (95),  ul  credant  adversus 

ScriplaFas;   tamen   doceant,  ex   eo  quod  allegant 

Petram  a  P^ulo  reprehensam,  aliam  Evangelii  for- 

mam  a  Paulo  superductam,  citra  eam  quam  prse- 

miserat  Petrus  ct  cseteri.  Quin  ^^,  demutatus  in  prse- 

dicatorem  de  persecutore,  deducitur   ad  fratres  a 

fratnbus,  ut  unus  ex  fratribus,  et  ad  illos  ab  illis  qui 

ab  apostolis  fidem  induerant.  Deliinc,  sicut  ipse 

enarrat,  ascendit  in  GUerosolyma  cognosceudi  Petri 

causa,  ex  officio  et  S0  jure  scilicet  ejusdem  fidei 

et  praedicationis.  Nam  et  illi  non  essent  miraii  de 


B 


persecutore  factum  prsedicatorem,  si  aliquid  con-  C  Bene  quod  Petrus  37  Paulo  et  in  martyrio  adsequa- 
Irarium  praedicaret;  nec  Dominum  praeterea  magni-      tur  (2).  Sed  etsi  in  tertium  usque  coelum  ereptus 

Variae  lectiones. 

^^  Examioare  Venet  Sufficit  nil  absque  examine  Heuman.  ^  Credent.  aU  sane  pro  aine  iun.  «^  Atquia 
Pam.  Atqui  SemU  ^  Lucrifaceret  Semler. 

Gommentarius. 

nes  enim  cave  depravationes  intelligas  cum  Rhe- 
nano,  sed  traductio  apud  Tertullianum,  id  est  illu- 
stratio,  demonstratio,  detectio.  Nam  apud  eumdem 
traducere  est  in  lucem  exponere,  aperire,  detegere. 
Albasp. 

(94)  Ne  pariter  admittantur  traductiones  eorum 
qwB  mentiuntur.  Hoc  est,  ne  pariter  admitlere  co- 
gantur,  quod  mendacia  sua  traducant  in  vulgus.  Ric. 

(95)  Sed  credant  sine  Scripturis,  Qui  non  recipiunt 
Acta  apottolorum,  credunt  iamen  Paulum  de  per- 
secatore  factam  apostolum;  quod,  Actis  repudiatis. 


stes  repreheosionem  illam  B*  Petri  mirifice  extol- 
lunt;  inde  enim  confectum  putant,  summam  Pon- 
tificem  reprebensioni  esse  vere  obnoxium,  Quod 
in  rebus  saltem  fidei  falsissimum.  In  iis  enim  illa 
xpT)ic((;.Ecclesi8e  errare  nullo  modo  potest.  Hoc  vero 
in  casu,  error,  si  quis  tamen  fuit,  de  facto  erat,  non 
de  fide.  Le  Pr. 

(98)  Utique  conversationis  fuit  vitium.non  pros^ 
dicationis.  Conferatur  locus  ilie  cum  altero  ejusdem 
Tertulliaoi  capile  tertio  libri  adversus  Marcionem 

^ ,  ^ , ^ ,  -^  qaarti,  ubi  vitium    illud    conversationis  dilucidius 

oulla  jam  Scriptura  authenticd  contestatum  habent.  D  exponit.  De  Paulo  Petrum  redarguente  videri  pos- 


Nam  ai  fidem  habere  se  dicant  Paulo  ita  scribenti, 
non  erit  Paalus  ipse  sibi  testis,  quaado  nec  Domi- 
Dus  ipse  de  ae  testimonium  dixerit,  Sed  fidei  sint 
•deo  perversae,  ut  quaedam  sine  Scripturis  credant, 
ut  alia  credant  adversus  Scriptnras  :  tamen  doceant, 
ex  eo  quod  allogant  Pctrum  a  Paulo  reprehensum, 
aliam  Evangelii  formam  a  Paulo  superductam,  etc. 

RlG. 

{)^)Petrus  in  Circumcisionem^  Paulus  in  Natio- 
nesn  Sane  apostolus  circumcisionis  el  alter  iile  gen- 
tium  ad  utrumvis  populum  singulari  modo  niissi 
erant,  non  iia  tamen  ut  uous  alterum  finibus  pro- 
priis  excluderct.  ficatus  eoim  Petrus  eliam  univer- 
salis  EcclesiiB  pastor  ct  apostolus  erat,  beatusque 
Paulus  omnibus  omnia  factus  est«  Judseis  pariter  et 

rilibus,  ut  omncs  Christo  lucrifaceret.  Edo.  ex  op. 
DB  GOUBGT. 

(97)  Reprehensus  est  Petrus.  Romanae  Sedis  ho- 
Patbol.  II. 


sunt  S.  Hieronymi  epistolse  ad  S.  Augiistinum,  et 
Augustini  ad  Hieron.  In  hisce  porro  epistolis  tota 
describitur  lis  et  conirovcrsia  de  S.  Petri  reprehen- 
sione  doctis^os  inter  illos  Patres  exorta  cirea 
annum  Christi  404.  Yidesis  et  Baronium  ad  annam 
vulgaris  serse  li  pro  Hieronvmo  contra  Au^sli- 
num  scribentem ;  et  Natalem  Alexandrum,  qm  Ba- 
ronium  ea  in  re  refutavii  Dissert.  X.  ad  saeculum 
Eccle^ise  primum.  Thomasiani  teztus  editor  el. 
Vezzosi.  RouTH. 

(99)  Doctrinam  superiorem,  Quam  prfedicaverat 
Petf  us,  ut  constat  ex  jam  supra  dictis.  Roijth. 

{\)ln  qu(B  et  ipsi—committebant,  Similiter  scribit 
Sepiimius  cap.  4  Apologetici : «  In  verum  commiiti- 
tur  crimcn  irreligio^itatis  errore.  •  Idein  cap.  29  : 
c  IJeo  ergo  committimus  in  majestatem  imperato- 
rum.  »  RouTH. 

(8)  Bene  quod  Petrus  Paulo  et  in  martyria  adm- 


43 


TmULLIARl  OPSRUM  PARS  II. 


44 


PanlQi  (3)»  €(  ia  ptrfuUsmn  delatus  audlit  qnsedam  j[  fira  scriptis  intelligetar  ^  non  nesdo  qnid  subos- 

fllili,  noQ  poWIAl  Videri  fuisse  qase  illam  in  aliam      tendi  Iioc  dicto  de  remotiore  doctrina,  **  aed  po- 

dQClrinam  {nsUilcliorem  prsestarent,  cum  ita  fuerit 

condiUQ  dOrum,  ut    n^lli   hominum  proderentur. 

Qqod  si  ad  alicujus  conscientiam  manavit  nescio  quid 

i])ad  (4},  et  l^oc  se  aliqua  liseresis  sequi  affirmat, 

i(at  Paulus  secreti  proditi  reus  est,  aut  et  alius 

postea  ifi  paradisum  ereptus  debet  ostendi,  cui  per« 

mis$um  tit  elQquije  quae  PauJo  mutire  non  licuit. 

QAPUT  xxy. 

I(e^  ^Q  Qpcultum  aliqtiod  PvQngelitm  frcedir 

casse  apostolos. 
Sed  ut  diximus  (5},  ei^iem  dementia  est,  cum 
epQfilentur  quid Wi  niiiil  ^ppstolQs  i^j^norasse;,  nec  di- 
yersa  inter  se  prs^dicasse^  npn  tamen  *<  omnia 
Tolunt  illos  omnibas  reyel^sse  :  qiuedan^  enin^  ^^  % 


tius  inculcari  de  non  admittenda  alia  prseter  eam, 
quam  audierat  ab  ipso,  et,  puto,  palam  ^.  Coram 
muliis^  inquit,  testibus  (11  Tim.  ir,  2).  Quos  mul- 
tos  testes  si  nolunt  ^^  Ecclesiam  intelligl,  nihil 
interest,  quando  nihil  tacitum  fuerit,  quod  sub 
multis  testibus  proferebatur.  Sed  nec  quia  voluit 
illum  (8)  hcec  /idelibus  hominibus  dem^indare,  qui 
idonei  sint  et  alios  S9  docere  (ibidem),  id  quoque 
ad  ^2  argumentum  occulti  alicujus  Evangelii  iDter- 
pretandum  est.  Nam  cum  dicit,  hcec,  de  eis  dicit, 
de  quibus  in  prsesenti  scril)ebat;  de  occultis  autem, 
ut  de  absenUbus  apud  conscientiam  (9),  non  Hcbc, 
sed  illa  dixissel. 

CAPUT  XXVI. 
QuanquOim  non  passim^  nec  inconsiderate  omnibus 
prasdicaverint  apostoli^ 
Porro  consequens  erat,  ut  cui  demandabat  Evan- 
gelii  administrationem,  non  passim  nec  inconsi- 
derate  administrandam,  adjiceret  secundum  Domi- 
nicam  vocem,  ne  margaritam  porcis  et  sanctum 
canibus  jactaret  {Matth.  vii,  6).  Domious  palam 
edixit,  sine  u)|a  significatione  alicujus  tecti  '^  sacra- 
menti  (10).  Ipse  prseceperat,  si  quid  in  tenebris  et 
in  abscondito  audissent,  in  luce  et  in  tectis  prxdv- 
carent  {fiatth,  x,  27).  Ipse  por  similitadinem  prse- 
figurayerat  ne  unam  mnam  (11],  id  est  unum  vcn 


palani  et  uniyersis,  quoQdani  secreto  et  paucis 
df^mtQdasse  :  quia  et  bPC  verbp  usus  eat  Paulus  ad 
Timothemn  :  0  Timoth^et  depositum  custodi  *'.  Qt 
rursum  :  Bonum  depositutn  serva»  Q^id  hoq  depo- 
situm  est  tacitam  ^  (6),  ut  aUeri  doctrinse  depu-i 
tetur?  An  iUius  denuntiationis,  de  qua  ait  :  ^anc 
denunti(itv>fi^commendoaptkd  te^fiU^^  Timotheef 
Item  illius  prsecepii,  de  quo  ait :  Penuntio  tibi  ant^ 
Deum,  qui  viui/icat  ^  omnia  (7),  et  J^m  Qhristum^ 
qui  i^tatus  e$t  {ub  fontio  PiUtq  bi^m  qqnfessio- 
nfim,  muMioi  prasceptuwk  (I  7¥m.  vi,  i3),  Quod  au- 
tem  preoeptam,e^  >''  quae  denuniiatiQt  J^  supra  et  in: 

Yaris  }eotiones, 

•I  Sed  iMii  Pom,  SemL  ^  Enim  delet^  Smler,  ^'  Serra  Rigali.  ^  Tam  tacitum  Fra^,  Paris.  tam 
idoneum  SemL  ^  Fiiiole  Semler.  ^  Qui  iustificat  al,  *''  Et  abest  Fran.  Paris.  ^  Iniellegerat 
SemL  inteliigere  erat  contic.  Rhenan,  intefligi  Ofat  Jun.  ^^  Remotioris  doctrinse  Rhen.  ^  Palam 
ielm^  SemL  jml  Mm.  «^  Vokml  P^iri$.  raoBel  JVmi*  S§mL  ^  Ad  d^lmf.  Pam.  Sml^  ^  Tadti  Pam. 
SemL 

Gomneiitarhis. 

Mat9»r.  Ke  pntes  httc  direete  nrofBrr!  ab  enidito  r     fT)  Qui  vivifieai  omnia.   Bx   nsu  Graeeo,  Ccoo- 
tiro;  id  enim  quasi  per  concesslonem  dicere  vide-  •*  «oto^vxoc.  Aiii  codices  h^bept,  aui  jusHfieat ,  veluti 

ac  si  haberetar  ^ixatolWToc.  Lb  Pe. 

(8)  Nec  quia  illum  monet.  Sic  ed.  princepe.  Ait 
Pamelius  :  c  Lego  monet^  nempe  Paulus,  pre  eo 
quod  vulgo  legebatar  votuni  (sie  ed.  Paris.  4566 
et  marg.  ed.  Paris.  1545)  tam  ex  ms.  eod.  Yati* 
cano,  quam  Quiotino  (qai  bunc  librum  De  Prasscr. 
edidil  Paris.  i5$4)  et  Macereo  (Gallico  hujus  libri 
interprete  eod.  an  et  loco).  »  Heec  Pamelius.  Hinc 
fi^,  ut  exstet  verbam  monet  in  edit.  Franek.  quae 
ex  editione  Pamelii  repetita  est.  Ibi  tamen  voluni 
prtefert  Junras.  ot  ex  optimls  qao<(oe  exemplaribus 
proflectum.  Me%s  habet  vohiii  Rigaltius.  Sed  edi- 
tionis  prindpis  lecUonem  revocavi.  Routh, 

(9)  Apud  conscientiam,  H.  e.  dogmata,  qu»  apud 
90  solos  habebant.  Routh. 

MO)  Tinuiii  saeramenti.Sic,  editt.  ante  Rigaltium, 
-.         .  —      qul  ^ectt  substituit.  Gum  vero  istud  jam  supra  scri- 

im.  $ed  non  omnia,  pro  non  tamen  omnia,  lofe-     psisset  Auctor,  «  Quando  nihii  tacitum  fuerit,  quod 
rtaBqae,  si  qoia  id  refcrt,  testificatus  esi  pro  tofci-  D  sub  multis  testibus  proferebatur,  »  voeem  revoca- 

^^Lf*il  ?i*S™*j       ^  .  *>*">  •  W  q^od  nunc  video  fecisse  cardlnalem  Tho- 

.  (0)  Quid  hoc  defositumest  tam  idoneum,  ui,  etc.      masium.  Routh. 


lur,  quod  solus  evindt  eOQtexlas,  qaasl  diceret  > 
Gonceditar  (quod  tamen  concedendum  non  est)  Po* 
iRim  el  Pauiam  pares  non  fiaisse,  sive  dispari  eisllr 
lisse  senientia;  tamen  seqoales  omnino  ftusse  flsten» 
dum  in  mariyrio,  quod  pro  Christo  fortiter  passi 
stml.  Lb  Pb. 

(3)  M  tertium  utque  eeehim  ereptus  Pautus.  Hoo 
etlam  ionotueral  Lucianico  Triepnomi.  Nam  haud 
dobie  Pi^ulam  describit  his  v^rbis :  'Hvfata  S<  u«t 

o5pcri^v.  dbpoCatiQooic,  xou  x^  xdXXtota  ^isp[aen}ut(,  ele, 
Rio. 

(4)  Nesdo  quid  illud.  Respieit  fortasse  Q.  Septi- 
mius  a(|  Paaii  Apocalypsim  hsereticorom  figmen- 
tom,  de  quo  inter  Ca&teros  Tideri  poterit  Augustinus 
Ira^tata  98  in  Joannem.  Idem  Yi^zxosi. 

dk)  Vi  diximut»  Capite  851.  Post  alios  redaxi  yel. 


Sic*  edd.  Rhenam  el  Paris.  prima.  Prsestant  tam 
tacitum  pro  tam  idoneum,  edd.  Paris.  2  et  Pranek. 
Posoit  iaeitum  sine  tam  aut  idoneum  Rigaltius.  Mibi 
Ipgendum  videtur  :  «  Quid  hoc  depositum  est  tam 
iacitum  idoneum,  ut  »  etc.  Nox  ait,  «  quomodo 
nihil  tacitum  fuerit|  et  cap.  26  :  Sine  alla  signifit». 
tione  alieigias  iaeiii  saeramenti.  >  Roitth. 


(11)  Ne  unam  mnam.  Adnotat  hic  Macereus 
mnam,  sive  minam,  valuisse  decem  corooatos,  quod 
ex  Buddaeo  sumpsit.  Plio.  lib.  xxi,  c.  27,  Mna,  in- 
quit,  quam  nostri  minam  dicunt,  peodet  drachmas 
alticas  centum.  Yidetur  vero  uterque  evangelista, 
et  Luca%,  ^m  |ivav  leffit,  et  Matthaeiis,  mf  talen- 
lum,  non  pro  certo  auquo  genere  aumMwrum  in- 


u 


UBBH  DH  PIUHGRlPTIONlBUa. 


H 


hnm  ejis,  8ia«  fruota  in  abdito  (Luo.  xix,  fi6)  re*  a  eadem    pnBdicaiieiil .    Alioqain   meminertnt  t    5U 


•srvareiit.  Ipie  doeebat,  lueemam  twn  9uh  modio  ** 
tt$irud%  ^  soUre^sed  in  eandelabrum  eonstitui^  ut 
tmeemt  omnikui  qui  in  domo  sunt  (Matth.  ▼,  45|  >, 
Bse  apestoU  aat  negleieraat,  aut  minime  intellexe- 
rwt  ^,  ii  Aon  adimplefemnt,  abscondeatea  aliqiiid 
iB  huaine,  id  est,  de  Dei  rerbo  et  ^  Ghristi  aaora* 
Bento.  Neminem  qaod  soio  Terebantnr,  non  Ja* 
dnoram  Tin,  non  etbnieoram ,  qno  magis  utique 
tn  Bedesia  llbere  prsBdiealMnt,  qai  in  Bynagogia  et 
k  loeis  pnblieis  non  taoebant.  Inio  neqae  Jadnoa 
convertere,  neque  ethnieoa  inducere  potuissent,  niai 
quod  eredi  ab  eis  volebant  erdine  ^  exponerent : 
mlto  magis  jam  eredeotibus  Beelesiis  nihil  sub* 
traKissdDt,  fpiad  aliis  pauda  aeorsum  demandarent. 


sermo  vester,  est,  est,  non,  non  (13) ;  quodamplius, 
hoc  ajnalo  est  (Maith,  f,  37);  ne  scilicet  '«  Evan- 
gelium  in  diveraiiate  traetareni. 

CAPUT  XXVII. 
Vmmi  etiam  rogulam  /Idei  ees  insHtuisse,  tam  ad 

eeclesiae  eorreptas,  posiea  emendataSf  quam  ad 

easquoi  oommmdairuni, 

Si  ergo  Incredibile  eat  (14),  vel  ignoNMee  ape- 
stolaa  pienitodinem  pmdieatienis,  vel  non  mnnem 
ordinem  pegulflB  omiiibus  edidisse,  ^ideamm  ne 
forte  •'»  apostoli  quidem  simplieiter  et  plene  *•  Be- 
elesise  autem  suo  vitio  aliter  acoepcTlnt  qnam  apo- 
stoli  piieferebant.  Omnia  Ista  serapulesitatia  inei-i 
Umeota  iovenias    prsBtendi  ab    h8ef>etleis.  Tenent 


Quanqiian,  etsl  qmdam  Inter  domesiiees,  ut  iu  B  eorreptas  ab  Apoetolo  Bceieeias:  0  insensoH  Ga" 


dixerim,  disserebant,  non  lamen  ea  fuisse  creden- 
4um  est,  qqse  aliam  regulapn  fidei  superducerent, 

dher^m  o\  (m\x^x\m  illit  qtmm  catl^ollcs  in  m- 

diwB  prnfefoiMMH  (it;  lU  tUimi  Peam  S9  in  ec- 

dssia  diesff«Bt,  allum  in    h^spitio)  aliam  Cbrisii 

sabsiantiam  designarent  in  aperto,  aliam  iq  secreto ; 

aXi^  apefQ  resarrfCtioQia  apqd  oqiP^s  annuntia- 

TCDi,  slia»  apofl  pettoos  i  Cttoi  ipsi  obse^vont  e^ 

ii  Bpistelis  sois,  ut  idifsum  et  unum  iBquerentur 

vmes,  et  non  eseeni  schismata  et  dissemUmes  in 

Etclssia  (I  Cor.  i,  id),  quia  sive  Paulus,  sive   alii 


latw,  quis  vos  fascinaeit  t  et  ;  Tam  bene  '^^  curre- 
batiSy  quis  vos  impediit  f  ipsumque  prineipinm  i 
Miror  qued  sic  iam  cito  iransferamini  ab  eo  qui 
vos  "^4  vocavit  in  gratia,  ad  40  aliud  Bvangelium, 
I^em  ad  Corinthios  scriptam,  quod  essent  adhuc 
eamalm^  qoi  iacte  eduearentur,  nondum  idonei  ad 
pabulum ;  qui  putareni  se  sdre  ahquid,  quando  non- 
iwn  icireni  quemadmodum  sesre  oporteret,  Qiim 
eerreptas  Becleaias  «ppommt,  credant  emendatas. 
Sed  el  illas  Mcognoseabt,  de  qnaram  flde  et  seientia 
eft  ennvefsaiione  (15)   Apestolas  gandet,   et  Deo 


Vari«  leollones. 
^Modium  Rig,  Venet.  «5  Obstrui  Seml.  abstrui  iVKH.  fv^n.  Rhen,  Jun.  ^  Illavars ,  aut  minime  intel- 
^nml,  in  Khen.  edi^  de&cit.  ^t  De  Smler.  ^  Or4inari  Seml.  ordinarie  lihen^  ^^  Observarent  Juu.  SemL 
^Wlicei  d4.  Smler.  "  Forte  delev.  Semler* ""  Plvie  alii.  "  Item  Jun.^^  Suos  fenet.  Rig^ 

Gommeniarius. 

isUexiise,  sad  in  fsnere ;  eum  talentum,    eedem  m  dem  Cbristianorum   aerraonea,  n^ultp  atttem  magia 

BiidaM  teste,  60  rooas  valuerit,  qusB  60  eoronatos  ^  apoetoloPttw «  preeipaa  veniaiis  aiBeentafte  eom- 

Taleni.  Pam.  —  Mna,  ut  legimns  in  notia  ad  ver-i      '''"^    "'         '  ''  "^   »--«-—  •  ••• 

siooem  Gailicam  optimi  viri  de  Gourcy,  valui|  tri- 

bos  et  nonaginta  fere  francis.  Edd. 
(12]  Dhfersam  et  contrarism  itH,  ^m  CathoHom 

ts  siedfttm  proferebamt.  Ita  scribitur  in  antiquis 

exemplaribus.  Sed  arbitror  verius  scribi  adverbia-< 

IHer,  CathoHce,  boe  esl,  in  eeclesia.  Ait  enlm,  apo- 

ttslot  neo  aliam  regalam  domestiee,  sive  in  hospi- 

tie  Irsdidisse,  aliam  catholice,  sive  io  ecolesia; 

seqoe  slian  in  seereto,  aliam  in  aperto.  Sio  libro 

4s  Fugai  •  Persecutionem  eatholiee  fl^cri,  cum  Ec* 

eiesia  non  ex  parte,  sed  omnis  etaniversim  concuti- 

tv,  vexatar.  »  Sie  Itb.  n,  adeersus  MarcUmem:(lA' 

Hiolieam  bonitatem,  ioto  erbe  diffasam.  »  Bt  iib.  iv, 

CalhoHcam  iennsulem^  pro  uoiversa  Eoolesia  Chri- 

siisna.  Sie  etiam  profant  scriptores  esihelica  dixere 

oniversa]ia,ut  Plinius,  eatholfca  stderum  errantium, 
61  eattoliea  falgfarum.  lie. 

(13)  Jtt  sermo  veeiery  Est,  esty  Non,  non.  Ghristi 
verba  smrt,  Hattb.  v,  vetantis  jurare,  atqae  omni 
qaidbm  raodo,  sive  per  coelam,  sive  per  terram, 
nveper  eapot.  SU  autem  sermo  vester^  inqnit,  Est^ 
Mli  ilefi,  «eii.  (}u8B  verba  etsi  generaliter  ad  Judeo- 
ram  tarbam  nen  speeiaHter  ald  illos  duodecim  di- 
eis  ttint,  nthilominus  lamen  etlsm  discipulos,  sive 
iposlolee  iisdem  verbls  admonitos  fuisse  ait  Sep« 
tanins  noaler,  ne  setlicel  Bvangelium  in  diversitate 
Inetareiil.  Sed  ({oid  ad  Evangelii  tractationem 
fonnula  affirmandi,  Est^  est.  aut  negandi,  Nony  nont 
Sane  boc  sensisse  vldeiur  beptimius,  Christum  non 
rtnptfceni  nfilnminil  negandlve  formulam  prseseri- 
~^      fetttm  ben  etiutf  slg:niieaaee,  omninm  qoi- 


mendari,  «  niml  in  ae  habeaoft  queaiia  sobtiliute 
dubium,  nihil  in  ancipilem  defensiouem  retortum : 
neque  ille  dicat :  £sl,  ille,  Nou  :  sed  omnes  pariter, 
Est,  est;  Non,  nou.  Flsqiie  vero  permisesaot  noquam 
Bat  et  Non ;  sed  liquido  dieant,  esse  qaod  esi,  et 
non  esse   qued  noo  esl.  Nam  qned  amplius  est, 

3ood  prselerea  artifieiose  ad  texitur ,  a  nsaln  esse. 
olum  esse,  aut  proximum  dolo.  Uoc  aensu  loeas 
iste  tracutur  etiam  lib  de  Came  ChrisH,  et  adver- 
sus  Praxean.  Rio. 

(14)  Si  ergo  ineredibile  est.  Attingit  notsm  verm 
et  apostoiic&  deotrine,  qu»  est  antiqaissina  nota 
Eeeleaie ;  ideo  ait,  ineredibile  est  i^n»rasse  aposto* 
losj  qaasi  dicat  ;  Iila  est  aotiquissima  doetrina, 
quam  apostoli  scierunt ;  reliqu»  nevelle  sunt  om- 
nes  et  adulter»,  nt  quas  apostoli  igooraruat ;  ideo 
infra,  cap.  3 :  i  Tamen  in  eadem  tide  con«piran- 
tee,  •  ete.  Quia  videlicet  doetrinam  relinenl^  qui 
in  eadera  fide  conspirant^  quarn  aoostoii  retmne- 
rimt,  quasi  coosanguinei  sint  apostoiis.  Unde  Soao- 
menus,  lib.  vn,  laudat  Theedosium,  qui  prineipes 
seetarum  jusait  eonveniri,  deinde  petiit,  an  existi- 
raareot  aatiquos  Paires,  qui  Bcciesiam  rexemt, 
ante  dissidium  illod  quod  de  religioae  ertum  Aie- 
rat,  reete  consensisse,  et  vere  sanctos  et  apostoll- 
cos  fuisse:  quod  eum  illi  coneessissent,  subjunxil 
rationem,  qaa  compesecret  haereiicos,  banc  sciU- 
cet:  c  Bxaminemus  ergo  doctrinam  vestrsm  sA 
illorum  scripta ;  et  si  cum  iilis  eonsenserit,  retinea- 
tur ;  sin  minus,  abjiciatur.  »  Lac. 

(16)  De  quamm  /l^  et  scimUia  ot  eemwers.  De 
fiie  quidem  eft  dileetione,  qnaa  hie  convmaftio- 


1 


47 


TBRTULLUm  OKRIIM  PAR8  D. 


48 


gratias  agit:  qtus  tcmen  hodie  cnm  illis  correptit  a  peTpenm  tincta,  tol  opera  fidd  perperam  admi- 


unius  institulionis  jura  miseeDt. 

CAPUT  XXVUI. 
Quad  autem  apud  multosunuminvenituri  noncen^ 
seri  erratum^  sed  traditum. 
Age  nuDCf  omnes  errayerint;  deceptus  sit  Apo* 
8tolu8  de  teettmonio  reddendo  quibusdam  ^* ;  nal- 
.  lam  respexerit  Spiritus  sanctus,  ut  eam  in  verita^ 
tem  deduceret  {Joan.  xiy,  26),  ad  hoc  missus  a 
Ghristo,  ad  hoc  postulatus  de  Patre,  ut  esset  doctor 
veritatis  (Joan.  xv,  26) ;   neglexerit  officium  Dei 
villicns,   Christi   vicarius,   sinens  Ecdesias  aliter 
interim  intelligerey  aliier  credere,    quam  7^  ipse 
per  apostolos  prsedicabat :   ecquid  verisimile   est, 
ut  tot  ac  tant»  in  unam  fidem  erraverint  ?  Nullus 
inter  multos  eventus  unus  est  (16)  exitus  :  variasse 
debuerat  error  ^  doctrinae  Ecclesiarum.  Caeterum,  g  (Galat.  i,  8). 
quod  apud  multos  unum  invenitur,  non  est  erra- 
tum,  sed  traditum  ''^.  Audeat  ergo  aliquis  dicere 
illos  errasse  qui  tradiderunt? 

41  CAPUT  XXIX. 
Hcereses  poHus  errasse^  quas  vera  doctrina  sunt 

posteriores, 
Quoquo  modo  sit  erratum  (17),  tandiu  utique 
regnavit  ''^  error,  quandiu  hsreses  non  erant  ^. 
Aliquos  Mardonitas  et  Yalentinianos  liberanda  ve- 
ritas  exspeotabat;  interea  perperam  evangelizabap* 
tur,   perperam  credebatur  ^^   tot   millia  millium 


nistrata  (18),  tot  virtutes,  tot  charismata  ^^  perpe- 
ram  operata,  tot  sacerdotia,  tot  ministeria  ^  per- 
peram  functa,  tot  denique  martyria  in  vacuum 
coronata  **.  Aut  si  nec  perperam,  nec  in  vacuum  ^, 
quale  est  ut  ante  res  Dei  currerent^,  quam  cujus 
Dei  notum  esset;  ante  Christiani,  quam  Christus 
inventus,  ante  haeresis,  quam  vera  doctrina? 
Sedenim  in  omnibus  veritas  imaginem  anle- 
cedit;  post  rem  similitudo  succedit.  Caeterum 
satis  ineptum  ^,  ut  prior  in  doctrina  bseresis  habea- 
tur;  vel  quoniam  ipsa  esl  quse  futuras  haereses 
et  cavendas  prsenuntiavit  ^  (19).  Ad  ejus  doctrinse 
Ecclesiam  scriptum  est,  imo  ipsa  doctrina  ad 
Ecdesiam  suam  ^  scribit  :  Etsi  angelus  de  ccelo 
aliter  evangelizaverit  citra  quam  nos,anathema  sit 


CAPUT  XXX. 
Marcionem  enim  et  Valentinum,  in  catholicam  pri^ 
mo  doctrinam  apud  Ecclesiam  Romanensem  sub 
episcopatu  Eleutheriicredidisse;  donec  ob  inquie- 
tam  curiositatem  ^l^  semel  etiterumejecti^  no" 
vissime  in  perpetuum  dissidium  relegati^  ve- 
nena  doctrinarum  suarum  disseminarunt.  Atque 
idem  de  aliis  judicium^  qui  virtutibus  et  miracU' 
lis  novos  se  apostolos  esse  probare  nequeunt, 
Ubi   tunc  Marcion,   ponticus  nauclerus,  stoicae 

studiosus  ?  Ubi  Valeoiinus,  plaionicae  seclator  ?  Nam 

conslat  illos ,  neque   adeo   olim   fuisse ,  Anlonini 

fere  principaiu   (20),   et   in  caiholicae    primo  ^ 


Yarise  lectiones. 

''s  Quibusdam  del.  Rig.  Venet. '«  Qaod  Venet.  Jun.  *"  Ordinem  Rhen.  Jun.  Seml.  "'s  Sed  traditum  suppr. 
Rhen.  Seml.  '^^  Erravit  Jun.  Seml.  «>  Errant  Junius.  •*  Perperam  credebatur,  neglig^  Seml.  »2  Ministrata, 
Semler  unus  eontra  omnes.  ^  Mysteria,  Ai^.,  ex  lib.  Agobardi.  ^  Perperam  et  in  vacuum  {omisso  coro- 
nata),  Semler.  perperam  coronata  Pam.  Rtg.  ^  Aut  si  nec  perperam,  nec  io  vacuum,  omis.  Seml.  non 
perperam,  Venet.  Goun^.  ^  Curent  Semler.  ^  Prior  illius  doctrinse  Jun.  prior  doctrina  Wouw.  e  vet.  cod. 
^  Prsenuntiabat  Venet.  ^  Suam  abest.  Rig.  Venet.  ^  In  catholicam  pene  Seml. 

Commentarius. 

nem  vocat/commendat  Apostolus  Romanos,  Epbe-  p  verentur  dicere  .Si  aliquos  Lutheranos  aul  Calvi- 
sios,  Philippenses ,  suarum  Epistolarum  initio.  De  ^  nisias  aut  Anabaptistas  liberanda  veritas  exspecta^ 
sdentia  vero  peculiariter  Romanos,  ad  quos  ait  cap.      bat^  etc.  Pam. 


XV :  Quoniam  et  ipsi  pleni  estis  dilectione,  repleti 
omni  scentia.  Pam  . 

(16)  Nullus  inter  multos  eventus  unus  est»  Casus 
multos  dispersus  non  uno  eodemque  modo  ab  om- 
nibus  oxcipitur.  Rig.  —  NuLlus  inter  multos  even- 
tus  unus :  exitus  variasse  debuerat  ordinem  doctri» 
noi  Ecclesiarum.  Ita  se  habent  editiones  prindpes, 
sive  Rhenanianse  •  Sic  vero  edit.  Paris  •.  prima : 
c  Nullus  inter  multos  eventus  est,  unus  est.  Exi- 
tus  variasse  debuerat  ordinem  (error  ^  var.  lect. 
ad  oram)  doctrinse  Ecclesiarum.  i  Prsestant  editt. 
Paris.  secunda  et  Franek.  :  <  Nullus  inter  multos 
eventus  est  unus  exitus.  Variasse  debuerat  error 
doctrinse  Ecdesiarum.  »  Hsec  quidem  revocarunt 
Lupus  et  Thomasius,  sed  monuit  Semlerus,  Ju- 
nium  non  male  prseferre  lectionem  Rbenani,  sen 
ediiionis  principis.  Rigaltius  vero  hoc  modo  verfaa 


(18)  Tot  virtuteSytot  c^ruma/a.  Nulla  hic  de 
virtute  aut  charitate  mentio,  sed  de  potestate 
edendi  miracula,  et  Spiritus  sancli  donis.  Albasp. 
—  Haec  ab  inilio  usque  ad  Valentini  Marcionisque 
tempora,  et  diu  post  illa  in  Ecclesia  permansisse 
veteres  crediderunt.  Routh. 

(19)  Priorin  doctrina.  Sic  vulgo  scribitur.  Omit- 
tebat  particulam  in  Wouwerii  codex.  Reponil  Ju- 
nius  prior  illius  (nempe  veritaiis)  doctrina^  restitu- 
tione,  ut  ait,  manifesta  et  necessaria.  Malim  ego 
illa  pro  in  rescribere.  Routh. 

(20)  Antonini  fere  pnncipa^u.Videlicet  utriusque. 
Nam  Valentinus  tempore  Antonini  Pii  vixissc  legi- 
tur,  et  Cerdo  ma^ister  Marcionis  :  Marcion  vero 
Antonini  Philosopi,  qui  successit  Pio.  Valcniinus 

auidem  et  Cerdo  sub  Hygino  et  Aniceto  episcopis, 
[arcion  vero  sub  Aniceto,  Sotere  et  Eleuthero,  ut 


ordinavit :  c  Nullus  inter  multos  eveolus  unus  est.  Q  constat  ex  Irenaso  lib.  iii,  adversus  hcereseSy  et  Eu- 


Exitus  variasse  debuerat  error  doctrinae  Ecclesia- 
rum.  9  Legerim  e^o,  c  NuIIus  inter  multos  even- 
tU3  unus  exiius.  Variasse  debueraot  ordine  (h.  e. 
alia  ex  alla^  doctriose  Ecclesiarum.  »  Olim  nullis  le- 
gendum  mmus  recte  proposui,  Routh. 
.  (17)  Quoquo  modo  sit  erratum,  Possum  aulem  op- 
tima  ratione  idipsum  nostri  temporis  aristarehis 
respondere,  qui  hactenus  errasse  Ecdesiam  non 


sebio  lib.  iv.  Hist.  Eccles.  ause  tempora  Tertullianus 
ipse  procul  dubio  viderat.  useterum  libri  omoes  sine 
transpositione  uno  cousensu  legunt,  »  apud  Eccle- 
siam  Romanenseui  sub  episcopaiu  Eleuiheri  bene- 
dicti  donec  ob  inquietam  semper  eorum  curiosi- 
talem,  eic. ,  »  neque  videtur  transpositio  neces- 
saria.  Nam  ultimuoi  quidem  tempus  exponit  auctor 
quo  fnerunt  isti  Romie,  quia  ad  argumentum  ipsius 


49 


UBBfi  DB  PRiBSCRIPTIONlBUS. 


50 


doctriiiimcredidisse(21)apudBccle8iamRomanen- jjpegit,  illam  virginem  Pliilumenen,  quam  supra 
aem,  sob  episcopatu  (22)  Eicutherii  benedicti  (23)  edidimua  (31),  postea  vero  immane  prostibulum  et 
^        oi  ^L.  .    ..  ipsam,  cujus  energemate  circumventus,  quas  ^  ab 

ea  didicit  phaneroseis  scripsit.  Adhuc  in  sseculo 
supersunt  qui  meminerint  eornm,  etiam  proprii 
discentes  et  successores  ipsorum,  ne  se  3  posterio- 
res  negare  possint.  (}uanquam  et  de  operibus  suis^ 
utdixit  Dominus,  remncuntur  {Matth.  vu,  16).  Si 
enim  Marcion  Novam  Testamentum  a  Vetere  sept-  * 
ravit,  posterior  est  eo  quod  separavit ;  quia  sepa- 
rare  non  posset,  nisi  quod  umtum  fuit.  Unitum 
ergo  ante  quam  separaretur,  postea  separatum, 
posleriorem  osiendit  separatorem.  Item  YalentinuSy 
aliter  exponens,  et  sine  dubio  emendans,  hoc  om- 
nino  quidquid  emendat,  ut  mendosum  retro,  ante- 


donec  ^^  ob  inquielam  semper  eorum  curiositatem, 
qua  fratres  quoque  vitabant  ^^  (24)  semel  et  iterum 
ijecti  (25),  Marcion  quidem  cum  ducentis  sesterliis 
quae  Ecclesiffi  intulerat,  novissime  in  perpetuum 
discidiam  ^^  relegati,  ^  venena  doctrioarum  suarum 
dissemiaaverunt.  Postmodum  idem  Marcion ,  poeni- 
tentiam  confessus  (26)  cum  conditioni  ^*  datae  sibi 
occurrit  (27),  ita  pacem  recepturus,  si  oaeteros  quos 
perditioni  (28)  erudisset,  Ecclesiae  restitueret, 
morte  praeventus  est.  Oportebat  enim  hcereses  esse 
(I  Car,  u,  19).  Nec  tamen  ideo  bonum  hsereses,  quia 
eas  oportebat,  quasi  non  et  malum  oportuerit  esse. 
Nam  et  Dominum  tradi  oportebat ;  sed  vae  traditori 


{Marc.  XIV,  21)!  ne  quis  ^  etiam  hinc  haereses  de-  D  rius  fuisse  demonstrat  *.  Hos  ut  »  insigniores 


e 

frequentiores  adulteros  veritatis  nominamus.  Gsete- 
mm  et  Nigidius  nescio  quis  "^,  et  Hermogenes  (32)» 
et  multi  alii  qui  "^  adhuc  ambulant  pervertentes 
vias  Dei  ^,  ostendant  mihi  ex  qua  auctoritate  pro- 
dierunt.  Si  alium  Deum  prsedicant,  quomodo  ejas 
Dei  rebus  et  litteris  et  nominibus  utuntur  adversus 
quem  prsedicant?  si  eumdem,  quomodo  aliter  (33)? 


fendal^.  Si  ^  et  Apeliis  stemma  retractandum  est, 
lam  non  vetus  et  ipse  quam  Marcion  institutor  et 
pra?forfflator  ejus :  sed  lapsus  in  feminam  ^  deser- 
tor  coDtioentiae  43  Marcionensis  (29) ,  ab  oculis 
sanctissimi  magistri  Alexandriam  secessit;  inde 
post  annos  ^  regressus  (30)  non  melior,  nisi  tantum 
qna  jam  oon  Marcionites^  in  alteram  feminam  im* 

Yarise  lectiones. 

s»  Donec  abest  Franeq,  «^  Quam  fratres  quoque  vitabanl  Rig.  ^  Dissidium  Wouw.  ^  Relegatos 
SemL  itemque  disseminavit.  »5  Conditione  subaud,  poenitentiae,  Seml,  ««  Quid  Semler,  »"'  Defen- 
daDt  Venet,  «  Si  Semler.  ^  Femina,  td.  »  Aliquos,  add.  Wouw,  ^  Quae  Seml.  ^  Se  delet  idem.  *  Alterius 
foisse  demonstret  Seml.  *  Utique  Seml.  ^  Qui  Fran.  Seml.  '  Qui  del.  Seml.  •  Cupis  inserit  Semler. 

Commentarias. 
pertinebat,  sed  non  propterea  tempora  negat  ante-  r  modi  aliquid  significare  videtur  etiam  Irenseus,  abi 
ttdeniia,  qui  lerminam  unum  definit,  cseteros  aut      de  Gerdone  hserelico.  Rig. 


OBi\U\i,  aut  comprehendi  vult  ojvtxSoxtxiu;.  junius. 
—  Coafer  Pearsooii  Vindic.  Ignat.  part.  ii.  c.  7. 
Casteram  nomen  Eleutheri  cum  Eleutherii  mutavit 
editionibus  prioribus  reclamantibus  Rigaltius,  haud 
seqnente  eum  aut  Lupo  aut  Thomasio.  Routh. 

(21)  In  catholicasprimo  doctrinam  credidisse.  Haec 
scriptura  est  codicis  antiquissimi.  Doctrinam  catho- 
heae,  nempe  Ecclesiae;  doctrinam  toto  orbe  Chri- 
siiano,  id  est,  universa  Ecclesia  Ghristiana  recep- 
tam,  catholicae  nomine  ab  haereticorum  doctrina 
distinctam.  Eteoim  apud  Christianos  hseresis  voca- 
tur,  quod  est  alicui  libitum  credere  adversus  con* 
scientiam  fidemve  publicam,  seu  conununem  gen- 
tium  Christianarum  sententiam.  Albasp. 

{H)ApudEcclesiamRomanensem  sub  episcopatu 
Eleutherii,  Sic  habet  vetus  exemplar,  et  veterum 
auecoram,  atcpie  in  primis  istius  scripta  etiam  cum 
hallacinationibus  suis  repraesentari  ioterest ,  neque 


(26)  Pcsnitentiam  confessus,  Id  est,  cum  publice 
testaius  esset  se  pcenitere.  Albasp. 

(27)  Cum  conditioni  datoi  sibi  occurrit.  Cum  in 
eo  esset,  ut  datae  sibi  conditioni  satisfaceret.  Gum 
aggreditur  satisfacere  conditioni.  Rio.  —  Ut  hoc  si« 
gmfieet,  Marcionem  conditioni  satisfacere  voluisse, 
rari  exempU  locutio  erit.  Habet  editio  princeps 
conditione  datt  scil.  poenitentise,  nec  hoc  malum 
esse  ait  Semlerus.  Prsestabat  autem  conditione  sibi 
data^  teste  Pamelio,  ms.  Yaticanus.  Interea  condi" 
tioni  habent  ed.  Rhenani  ult.  et  Paris.  prima.  Cae- 
terum,  pergit  dicere  Semlerus,  hanc  historiam 
dolendum  quod  alii  copiosius  non  describant.  Si- 
mile  quid  de  Cerdone  haeretico  narravit  Ireoaeus 
lib.  iii,  cap.  4.  RouTH. 

(28)  Si  cceteros  quos  perditioni,  Facillus  in  Eccle- 
siam  haeretici  quam  cseteri  peccatores  revocaban- 
tur,  verum  hseresiarchae  non  aliter  paee  donabaQ 


solet  Sepiimius  exactissime  reddere  qose  ab  aucto-  D  tur,  quam   si  caeteros  quos  corruperant  Bcclesise 


ribus  somit.  Albasp. 

(23)  Eleutheri  benedicti.  Etiam  dum  viverent, 
benedicti  vocabantur.  De  pudic. :  Renedictus  Papa 
concUmaris,  Albasp. 

(24)  Quam  fratres  quoque  vitdbant,  Sic  omnino 
est  ia  exemplari ,  ut  sit  sensus ,  eorum  curiosita- 
tem  etiam  plebi  Gbristianae  odiosam  fuisse,  ut  jam 
communi  fratrum  voto  pellerentur,  cum  ab  epi- 
seopo  sunt  ejecti.  Rig.  —  Qua  fraires  quoque  vituh 
bant.  Hanc  lectionem  Anle-Ri^altianam  cum  Lupo 
atqae  Thomasio  revocavi.  Rigaltius  enim  verba, 
quam  fratres  quoque  vitabant.  exemplaris  vet.  fide 
posuerat ;  addens  tamen,  se  illud  non  sine  ratione 

Sraeferre ,   quod   in    recentioribus    libris    legitur . 
lOUTH. 

(25)  Semel  et  iterum  ejecti.  (Jui  scilicet  accepta 
pceniteatia  perfide  et  ioeonstanter  uterentur;  cujus* 


reddere  nitereotur.  D.  Cypr.  ep.  ad  Ant.  de  Troph. 
Euseb.,  lib.  "Vi.  cap.  35.  Albasp. 

(29)  Continentice  Marcionensis.  Non  quod  conti- 
nenter  vixerit  Marcio,  profligatis  enim  erat  mori- 
bus,  sed  quod  nuptias  prohiberet.  Lb  Pb. 

(30)  Auctor  Iibelli  Contra  Rofreses^  qui  huic 
subjunctus  est,  capite  7,  narrat,  c  segregatum  esse 
a  Marcione  Apeltem,  postqaam  in  earaem  saam 
lapsus  sit.  »  RouTH. 

(31)  Supra  capite  6. 

(32)  Nigidius  nescio  quis,  et  Hermogenes.  Qais 
fuerit  Nigidius,  ignoramus ;  novimus  autem  adver- 
sus  Hermoffenem  Tertullianam  librum  scripsisse 
qui  exstat.  Rodth. 

(33)  Si  eumdem.  quomodo  aliter?  H,  e.  quomodo 
alio  modo  quam  Ecclesia,  de  Deo  prsedicant,  res- 
que  divinas  tractanl?  <  Alium  facit,   qaem  aliter 


51 


TBaTULLIAl»  OPEaUM  PARS  II. 


ii 


Probent  se  novos  apottslos  esse :  dicant  Christum  ■  dislinctionem  figurat ,  quia  et  alibi  (40)  verbara 

•  i*       .       ynvv        '.. ? J : '^   T\^l    ^^^i^:*.     mi^l\it*%A^   a.»      Tta     Av     inark   AivlinA    ma- 


iterum  descendisse  (34),  iterum  ipsum  docuisse, 
iteram  crucifixum,  iterum  morluum,  ilcrum  re- 
suscitatum  :  sic  eoim  apostolos  solet  facere  (35), 
dare  illis  prseterea  virtutem  eadem  signa  edeudi, 
quse  et  '  ipse.  Volo  igitur  ^^  et  viriutes  eorum 
proferri  (36);  nisi  quod  agnoACO  maximam  virlu- 
tem  eorum»  qua  apostolos  in  perversum  semulan- 
tur :  iili  enim  de  mortuis  vivos  faoiebant  ^^  (37), 
isti  de  vivis  (38)  mortuos  faciunt. 

44  GAPUT    XXXI. 

id  ih»qn§  essS  vfrUm  ei  Dontinicum,  qnod  prius  iit 
Ur^Uufii;  faUum^  tf^d  p^sterius, 

Sed  hb  ^eessti  reveMr  ad  prinelpalitatem  ve-  B 
fitatis  13  <H  postferttatem  ttiendacitatis  ^^  (39)  dis- 
pntaiidAM ,  ^t  illias  qUoqiie  pftrabolae  patrocinib 
qntie  bonnmsiffUHffttmentisiDomintj  seminatum  id 
primortl  ^tMli^tihih  ^*,  avenanlm  aiit&m  sterilis  fceni 
adaltei^om  ^^  ^  ihimieo  diabolo  \Matth.  xiii,  37, 
39)  pd8te«i  ^ttp^rdiicit.  Proptie  ><'  ^tlitn  docirindrum 


Dei  seminis  simililudo  est.  lu  ex  ipso  ordine  ma- 
nifestalur,  id  esse  Dominicum  et  verum,  qnod  ut 
prius  traditum »  id  autem  extraneum  et  falsum , 
quod  sit  posterius  immissum*  Ea  sententia  manebit 
adversus  posteriores  quasque  hflereses ,  quibus 
nulla  constantia  de  oonsoieniia  competit  ^"^  ad  de- 
fendendam  sibi  veritatem. 

GAPiiT  xxxn. 

Si  interim  qufedam  sint  ha^reseSt  etiam  inde  ab  aitate 

aposiolica,  prasscribendum  uti  evolvant  ordinem 

eviscoporumsuorum,  itaversuccessiofiesab  initio 

aecurrentem,  ui  prinius  ule  epiicovus  aliquemex 

apostoiis  aut  apostolicis  viris  kabeatantecessoremy 

quemadmodum  Smyrna^orum  ei  RonMnorum  Eo- 

clesias ;  quod  cum  probare  non  possint,  in  commU' 

nicationem  non  recipiantur. 

Csetenim ,  si  qiise  andent  inlerscrer^  se  ffitali 

apostolicse,  ut  ideo  vidleantur  ab  apostolis  tradiia;, 

quia  sub    apostolis   fuerunt ,   possumus    dicere   : 

Ed&nt  ergo  origihes  EccIesiArum  suat^m  :  evolvant 

ordinem  episcoporiim  suOruih,  itd  per  successio- 


Varie  lectiones. 

<  Ipsl  Seml.  *•  Et  del  Seml  **  Suscilabailt  Seml.  "  Veritatl  ^raneq.  *'  Mendacilali  deputandam,  SemL 
1*  Pnmo  constituit  Paris,  Fran.,  in  primo  reeonstitail  Semler.  i^  Adulterum  Venet.  ^^  Pro  parte  Seml. 
11  Et  conscientia  coacedit  SemL^  oonslantise  conscientia  concedit  Jun. 

Gommentarius. 


cognogeit)  •  ait  anetor  iniiio  libri  sui  ndvers.  Ret^ 
moaenem.  Dein  in  libro  De  Came  Christi^  cap.  6  :  r 
«  Quid  iUi  eum  Mose,  qui  Do^m  Mosis  rejicitf  Si  ^ 
alius  beus  est,  aliter  sint  res  ejus.  >  h.  e.  ad  alium 
pertineant.  Cum  aiio  Dco  ouadrant  ministrl  ejus. 
Infra  positum  esl,  «  aliter  tiaDerent  per  quae  doce- 
rent,  •  cap.  38.  Rooth. 

(34)  Probent  se  novos  apostolos  esse^  dicant 
Chrtstum  iterum  descendisse.  Dpiatus  lib.  iii  :  At 
nunquid  est  alier  redenwtor?  Qui  propheiee  nuntia- 
veruntalterumesseventurumT  Quis  Gabriel  iteruni 
ad  alteram  Wariam  loculus  esti  Quoi  vitgo  iterum 
peperitf  Quis  virtuies  novas  aut  alterasfecit  ?  Rig. 

(35)  Sic  enim  apostolos  solet  facere.  Haec  depra- 
vata  esse  testantur  reliquiae  veriA  quas  nobis  ser- 
vavit  Agobardi  exemplar.  ISe  sunt  hujusmodi  :  a  Sic 
enim  apoatolus  descripsit,  a  Solet  facere;  dare  pree- 
terea  virtutcm  eadem  signa  edendi  quai  et  ipse.  » 
Superllua  sunt  hsec,  Solet  facere.  Quee  si  auferaniur, 
rcbiduum  erit  stncerum.  Si  eumdem,  in(}uit,  Deum 
prseaicanL  qujus  rebiis  et  liueris  et  nominibus 
utuutur  Ghristiani,  probent  se  novos  apostolos  D 
essei  atque  adeo  dicant  Christum  iterum  descen- 
oisse,  iterum  ipsum  docuisse,  iterum  crucifixum, 
ilerum  mortuum,  iteium  resuscilatum.  Sic  enim 
apostolus  (lescrif)sit.  Dicant  praeterea  uhrislum 
pare  iieruiti  virtuicm  eadem  signa  edendii  quae  ct 
ipse.  Volo  ifutur  et  virtutes  eonim  proferri,  etc. 
HiGALT.  —  Uaec  vir  eruditis(»imus ,  voces  tamen 
haiid  mntans,  el  vido  anaon  ferri  possint,  hoc 
sensu.  Solet  enim^  Cbristus  apoatolos  constitaere, 
faciendo  illos  praecipuorum  «trticulorum  fidci  prae- 
dicalores.  Semlerus  auiem  hoc  adnoiat,  sed  minus 
recte,  opinor^  a  Griece  aTcdorcJLoc,  uoiniuaiivus,  » 
Rigalt,  ex  Agobardi  libro  :  c  Sic  eoim  Apostoius 
descripsit,  »  elc.  Routh. 

(36)  Volo  igitur  et  virtutes  eorum  proferri.  Vir- 
tttlcs.  hoc  est,  miracula.  Enp. 

.  1^37)  Demortuis  suscilahanU  Uanc  editionis  prin- 
cipis    tcctibiiciU  revocavi.    In     Vaticano    exstaoat 


codioe  eadem  seripiilffl,  fatente  t^nielio,  t\x\  tamen 
anthithesis  evidcniior  magis  placebat,  quae  in  lec- 
tione  Geleniana  sita  est,  de  mortuisvivos  faciebant. 
Marcionis  Christum  tertullianoi  ait  esse,  nec  mor- 
tuorum  susciiatorem,  sea  viyorum  avocatorem.  De 
Carne  Christi,  cap.  6,  iioe.  Routh. 

(38)  De  mortuis  vivos  faci^antt  isti  de  vivis,  etc. 
Id  Calvino  contigis&e  Genevae  testatur  in  ejus  Vita 
Bolsecus,  ut  sciiicet  de  vivo  mortuum  reddcret. 
Illud  cnarrat  multis  Beilarminus,  de  Notis  Eccl. 
cap  14,  lib.  IV,  Controv.  t.  IL  Lb  Pa. 

De  vivis  mortuos  faeiunt.  Fidelium  infirmiores 
everiunt.  Sic  lib*  de  ik»rpiace  :  <  Atque  ita  semel 
iofirmitas  quae  percussa  est,  sauciaiam  fidem  vel  io 
hsBresim,  vel  in  saicutum  cxspirat.  j»  Rig. 

(39)  lievertar,ad  principalitatemveritatis,  etpo- 
sleritatemmendacitatis.  Principaliutem  dicit,  quod 
statim  a  principio  fuit;  posteritatem,  quo>l  postea 
subrepsit.  ViiQ.—Adprincipalitatem  veritati,  etpos- 
ieritatem  mendacitati  deputandam^  ex  illius^  etc. 
Vulgocxstant  veritatis^  tnendacitatiSf  disputandam ; 
verum  aliter  se  liab»nt  editt.  Rhenanii  et  Paris. 
prima  ct  Franek.  prceterquam  quod  in  prioribus 
positum  ost  veritatis.  Notavit  aulem  Pamelius,  legere 
se  ex  Vatio.  ms.  conformiter  Quintino  hujus  Tibri 
editori  veritati  et  mendacitati.  Conira  Junio  pla- 
cebat  lectio  veritatis ;  sed  monuit  Semlerus  perti* 
nere  veritati  ad  deputandam,  si  hoc  verbum  ma- 
neat.  Atque  ego  hanc  Pamelianam  praefero  lectio- 
nem  illi  Uigaltianse,  ad  principalitatem  veriutis  et 
posleritatem  mendacitatis  disputandam.  Omnes 
ediit.  antti  Rigaltium  deputanaam;  et  in  Apolo- 
getico  tertulliani  habes  :  «  Apud  homines,  si  forie, 
disiinguitur,  dum  expunjjitur,  dum  ex  fuluro  prae- 
sens,  dehinc  ex  praescuti  praeterilum  deputatur,  » 
cap.  20.  Et  deputor  angelis  cxslat  in  lib.  cjus  Adv. 
yalentinianoSf  cap.  32.  Caeterum  principalitas  esl, 
ut  ait  cditor  Institutionum  card.  Thomasii,  quod  a 
priucipio,  ab  iniiio  fuit. 

(iO)  Fortasse  lege  quia  ui  alibi,  Routb. 


» 


LIBBR  DB  PRiBSGRIPTIOinBOS, 


54 


ses  (4i)ab  initio  dacttrreDtem  ^^,  ut  primus,  ille  a  provocataBi  probent  se  quaqna  putant  apostolica»; 
_r  I*  *-ir_  »»  *     »  .       Sed  adeo  nec  sttnt,  nec  probare  possunt  qaod  non 

BUDt,  nec  redpiuntur  in  paCem  et  communicationerti 
ab  Eccleeiis  quoquo  modo  apostoUeis,  scilicet  <^ 
diversitatem  saeramenti  (48)  nullo  raodo  apostoUc». 

C4FUT  XXXIO. 


epiicopiii  aliquem  ex  apostolis»  vel  apostoUoU  viris 
qni  taineo  cum  apoatoiis  perseveraverit  ^^,  babu^ 
rit  aoctorem  et  antecessorem.  Hoc  enim  modo  Ec- 
desis  apostolicse  census  4&  suos  deferuni  (42)  : 
sicit  Smymcorum  (43)  Ecdesia  ^  Polycarpum  ab 
Josflne  eoUocatam  refert :  sicut  Romanorum  Glemen- 
lem  (44)  a  Petro  ordinatum  (45)  edit  '^;  proinde  ^ 
ntique  et  cstere  exbibent  quos  ab  apostolis  ^  in 
episcopatum  consiltutos  apostoUci  seminis  tra- 
dooes  habeant  ^  Confingant  tale  aliquid  beretici. 
(}aid  enim  Ulis  post  blasphemiam  inlicitam  estt 
Sed  fttsi  confinxerint,  nihU  promovebunt.  tpsa 
enim  doctrina  eorum  cum  apostolica  comparata, 
ex  diversitate   et   contrarietate  sua   pr6nuDUabit, 


Qmid  qncdjam  tum  ak  afMMAifif  et  dmmutratm  H 
€jeratm  fkmntk  ex  qui^s  et  reUquas  hanm$$ 
ofnnm  sua  semina  sumpsisse. 

Adbibeo  super  baoc  ipsarum  doctrioarum  reoo^ 

gnittonem,  quse  tunc  sub  apostolis  fiienlnt,  ab  iia- 

dero  apostolis  et  demonstratsB  et  ^  dejeraiae.  Nam 

et  sic  facilius  traducentur,  dum  aut  ]am  tunc  fuisse 

deprebendeatur,  aut  ex  iUis  que  ]am  tunc  fuerunl, 

semina  441  sumpslsse,  Paulud,  in  prima  ad  Corin- 


nequeapostoU  alicujus  auctoris  esse,  neque  apb- ■' tbios  (xv,  12),  notat  negatores  et  dubilatores  resur- 

rectionis.  Bec  opinio  propria  ^  dadduc®orum ;  par- 
tem  ejus  usurpat  Btarcion,  et  ApeUes,  et  Taientinas, 
et  si  qui  aUi  resurrecUunem  camis  iafringaat.  ISt 
ad  (jalatas  stribens  (v.  8),  invehitur  in  observalo- 
res  et  defensores  circttmcisionis  et  legis  :  Uebionb 
hseresis  ^  est.  Timotheum  instruens  (!  Tim.  iv»  ft^ 
nuptiarum  quoque  ioterdictores  suggillat  :  ita  in^ 
stituunt  Marcion  et  Apellea  ^ns  secutor.  Mqne 
langit  tOi  i|iH  diiMnt  factamfam  rasurraetianmn 
(II  nm*  It,  •)  :  id  de  M  ^  VllehlUAlafti  asMve- 
fant  (49).  S«d  et  cttm  §BiiHlo§tia  tndetmiiMtas 


stoUd;  quia  sicut  apostoli  non  diversa  inter  se 
docuissent,  ita  et  apostolici  non  contraria  aposto- 
Us  edidisseatt  nisi  UU  qui  ab  aposiolis  didicd- 
runt  ^  aliter  pnedicaveraoi.  Ad  hanc  ttilqae 
formam  probabantur  ^  (48)  ab  ilUs  Ecclesiis,  qute 
Ucet  nullum  ex  apostoUs,  vel  apostolicis,  auo- 
torem  suum  proferant,  ut  multo  posteriores,  quse 
denique  quoUdie  insUtuutttur,  tam^n  in  eadem 
fide  conspiranies,  non  mious  aposlolic»  deputan- 
tur,  pro  consanguinitaie  doctrinse  (47).  tta  omnes 
bcreses    ad   utramque    formam    nostrts  ficclesuft 


,  ,^  ^  VarisB  lectiones. 

^^  be<euPr«ate  ^l  **  PemvgrtiV^Hfli  IVdil.  ^  Habens  add.  Pran,  Pafis,  ><  UideA  Venet.  Id  et  Siml. 
^  Perinde  Venet.  »  Apostoli  SemL  ^  Habent  imHit*  iuH.  itim  Pearson  in  Vindic.  Ignat.  11,  2.  ^  Des- 
eiierunv  et  SemU  Gourqf.  ^  Provocabuntur  SmnL  ^  Ejerat»  Fran.  ^  Prima  Semler%  Pam,  ^  Sie  add. 
SemXer,  ^  Sic  sa  Semfer. 

Coflsaiilitarlas. 
(411  Pm'  iucc$ssimes.  Nihil  clarius  in  tota  vnte«  a  aolymorura  episcepara  foiiif  eoMtitatom  legimtai, 
nim  docirina,  succession^  Bom^  ponUnsum  \  cujus      Peiro   jam    apost^latam    Drineipaliter    etersentii. 

*^     -     '     -  U^  y^^Q  gjg  evenisse  ait  Gbrysostomlis  propterea 

qn^  Petrum  Gbristus  ordinasset  MdoxaXov  x^c 
obtoupiiti^c  {amm  tfi  /(MiH.  cof.  ui).  Hle  TeirtaK 
liani  locus  aperte  indicat  non  esse  Tertolllaai  vftt» 
sus,  ande  adnnalK  sinoMiHNiee  e^itecopahiM  Ko- 
manoiiim  eonstitai  eitte  posse  arbitrantar.  Rm« 

(4€)  PrmKcabointur.  Ita  hic  qaoqae  ide  nitai 
iditiottum  tetuitiii.  oum  Lapo  ii  Thomsiio  loeiio- 
nem  pristinam  restitui.  Habil  Rlgaltias«  ia  atri» 
qui  edilioiii  iafe»  probakmntuirK  0ed  proittae  pbs  t 
siribit  Tirtlillianus  t  •  Ita  omniihBBriiiiai  atram» 
qoe  fonnoi  a  aoitfii  Seiliiiia  prwoeits, »  h.  o^ 
ad  iuacessionera  ipiMtoiicam>  il  eooiingttiiiitaMI 
doitnnae.  Genfereimit.  eapitb  Si.  Roinrtl. 

{kl)Pr9X€man>§uimikit€4/0ctrinm.  Goaealigaitteai 
sant  doctrinss  quK  ab  ano  eodemque  auctore  sant 
tradits,  qoiii  ab  aoo  parenle.  0ii  ipie^  iib.  i  4i 
Guiku  Fem.s  <  eoasiiguineM  ttMtanoi  »  iixith  Sie 


rei  rationem  disces  i  S.  fipiphanio,  hser.  27  ^aest, 
Carpocratianonim.  Lb  Pr. 

(48)  Hac  amiim  m^  Eecimm  apaetoUcm  aensui 
suas  deferuni.  Gensas  suos,  boi  esl  oHffinei  saii« 
Sie  libi  I  adwersui  Marcionamy  ipoitoiiei  iiniii 
Ecelisiam  dixit  t  et  libro  da  Mouoaamm  :  a  CeRiUi 
Bwier  Iranifertar  io  Qhristum.  a  tim^ 

—  Cifirai  f«of  deferunt  Interpretes  hie  per  oitt« 
sas,  iadonialim  atque  di|nitateni  iotelligendam 
esse  c^^nseal;  ego  vero  originiim  iigoilicanv  ut  et 
rariia  ioeia  et  hisii  verbis,  t  Omne  geaas  id  oria 
ginem  suani  ieoiiaioi*,  >  lieot  colligeri.  Adv  Marft* 
lib.  ir,  e.  :  0iuirufii  si  eentum  requirask  kiMAap% 

(43)  Siemt  Smymmorum^  etCi  Ircacus»  hb.  ui,  Po>* 
Ivearpam  ab  ipoitolii  io  et  qaaa  eel  SmyrtiffieHtm 
Ecdesia  aonstitatam  ftiisee  treditb  Riab 

(44)  Sicut  Romanorum  Glementem.Bieronjmn%s 

CataL  ecripi,  ecclos.  :  «  Clemeni  quartas  posl  Pe*      

iroffi  Romae  episoopus.  Siqaidem  seeaadus  Linus  Q  Ghaleidiaii  «  dtmestioiseloaniagaitteM  MlioaM.  s 
fbit,  et  tertitti  (^etos  e  lamecsi  pleriqae  Litiaorum      Rig 


secuodam  piit  Pelram  ipoilolam  putent  fuisM 
Clemeolem.  «  brenmai  sic  trididerat,  iMatos  apo« 
sioloi  Lino  episcopetum  administrandae  EeolMiffi 
commeadttiM ;  sacoMiisM  autem  Uoo  Anoclelum, 
post  eum  teriio  looe  ab  apostoiii  epiicopatum  Gle- 
owati  delitam.  Rie. 

(45)  C/0«itffilefii  a  Petro  ordinatum.  Qmn  etiam 
vivBQte  Petro  episcopaium  Romse  gesserit  Cleaien% 
ei  apostolis  sposlolatu  sao  fungenliiMU  viri  iposto- 
lici  passim  in  varioa  epiMopatai  faarint  trilmti» 
Et  tamen  poet  paisiottem  Rwnini  etatim  iicobam 
apoitolom  firttlMm  Doottni  ob  ipni  apaaioiii  HienH 


(48)  04  divenitatom  taoramenti.  Similiier  ai 
interprelam  ieuleatia  rseidam,  ttum  aiOot  per  sa^ 
cramentum  intelligi  jurameatum,  quod  fidelei^  paoitt 
aateqnam  lavareotori  in  Ihaiiie  ecclesiffi  dieereai. 
Nam  sacrameniam  MKMotis  pene  hiiis  pro  fldi  M 
religioae  Chriitiani  tticipitar»  ALOiap. 

(49)  Facttmfam  rosurreetionom  :iddose  VaienU^ 
niani  asseverant.  De  GnoSticii  hffio  refrrt  IroPiear: 
«  Tantam  ebsaai  ob  eO)  at  mttrtaam  aamiattli  qttem- 
idmodam  Dominas  indtaf  il  al  apoatttii  «-  al  ott 
qoidem  eredaot  hoe  ia  lotam  foa»  fiert  :  mm  a|i»* 
tem  rttMoreelkm^m  u  oMrMia  agttili»ttiM  ^fm^  ^tt 


u 


TBRTULUAHl  OPBRUH  PiRS  II. 


9S 


iimniDat(I  Tm.  i,4),  Talentinuf  agnosdtur :  apud  a  adullerinarum,  qu»  aub  apoatolia  fteiaae  ab  ipsis 
^em  ilon  ille  nrscio  qui  novi.  et  non  unius  no-  apostolis  discimus  :  et  tamen  nullam  inveniraua 
miuia  (50),   generat  e  aua  Charile  ^i,  Sensum  et 


Teritatem;  et  hi  seque  procreant  duos,  Sermonem 
«t  Yitam  :  dehinc  et  isti  generant  Hominem  et  Ec- 
4l)e8iam  :  estque  hsec  prima  ogdoaa  ^  aeonum*  Exin- 
ikb  decem  alii,  et  duodecim  reliqui  aeones  miris  no- 
'^nibus  oriuntur,  in  meram  ^  fabulam  triginta 
mnum.  Idem  apostolus,  cum  improbat  elementis 
atnrientes»  aliquid  Hermogenis  ^  ostendit  (51)^  qui 
Mteriam  non  natam  introducens,  Deo  non  nato 
aam  comparat,  et  ita  matrem  elementorum  deam 
fSaciens,  potest  ei  servire  qnim  Deo  eomparat.  Joan- 
nes,  vero,  in  Apocalypsi,  idolothyta  edentes  et  stU" 
fra  camfnittentes  jubet  ^  castigare  :  sunt  ct  nunc 
alii  Nicolaitse,  Gaiana  ^  bseresis  dicitur.  At  in  epistola 


institutionem,  inter  tot  diversiuies  3t  perversiU- 
tum,  quae  de  Deo  creatore  universorum  contro- 
versiam  moverit.  Nemo  alterum  Deum  (52)  ausus 
est  suspicari.  Facilius  de  Filio  quam  de  Patre  hae- 
sitabatur,  donec  Marcion  praeter  Crealorcm  alium 
Deum  solius  bonitatia  induceret :  Apelles  creatorem 
angelorum  ^  nescio  quem  (53)  gloriosum  superioris 
Dei,  faceret  Denm  legis  et  Israelis,  illum  igneum 
affirmans;  Yalentinus  seonas  suos  spargeret,  et  unius 
seonis  vitium  in  originem  deduceret  Dei  creatoris. 
His  solis,  et  his  primis  revelata  est  verius  Divini- 
Utis,  majorem  scilicet  dignaiionem  et  pleniorem 
gratiam  a  diaboio  consecutis,  qui  Deum  sic  quoque 
volueril  aemulari ,  ut  de  doctriois  venenoruro,  quod 


eoa  maxime  antichristos  vocat,  qui  Christum  nega-  B  Domious  negavit,  ipse  faceret  discipulos  super  ma- 


rent  in  came  venisse,.  et  qui  non  putarent  Jesum 

Mse  FSlium  Dei :  illud  Mardon,  hoc  Hebion  vindi" 

eavit.  Simonianse  auUm  magise  disciplina,  angelis 

aerviens,  utiqne  et  ipsa  inUr  idololatrias  depuU- 

batur,  et  a  Petro  apostolo  in  ipao  Simone  damoa- 

batur. 

CAPUT  XXXIV. 

Atque  adeo  cum  habeant  cum  illis  eonsortium  su0s 
prauiicationis  47  habere  etiam  damnationis  con- 
sortiumt  mazime  cum  ab  apostolis  pramuntiatas 
fuerint. 

Hec    aunt,   ut    arbitror,    genera    doctrinarum 


gistrum.  Eligant  igitur  sibi  Umpora  uoiversse  hsere- 
sea,  quae  quando  fuerint,  dummodo  ^  inursit  quae 
quando,  dum  ^^  de  veriUte  non  sint  (54).  Utique  quae 
ab  apostolis  nominatae  non  ^^  fuerunt,  sub  apostolis  ^^ 
fuisse  non  possunt  :  si  enim  fuissent,  nominaren- 
tur  et  ipsae,  ut  et  ipsae  coercendae.  Quae  vero 
aub  apostolis  fuerunt,  in  sua  nominatione  damnan- 
tur  ^3.  Sive  ergo  eaedem  nunc  sunt  aliquanto  ex- 
politiorea  (55),  quae  aub  aposulis  rudes,  habent 
luam  exinde  damnationem ;  sive  aliae  quidem  fiie- 
mnt^aliae  auUm  postea  obortae  ^,  quidam  ex  illis  ^' 


Variae  lectiones. 

'1  Et  aua  chariute  Semler,  ^  Prima  haec  ideo  decaa  SemL  prima  ogdoade  Paris.  Fran.  de  qua  prima 
baec  odgoas,  adhuc  SemL  ^  Miram,  alU.  ^  Aliquem  Hermogenem  Seml.  ^  Jubetur  Paris.  Venet.  Fran. 
Rig.  3a  Gaiana  Semler.  ^  Ut  diversiutes  Seml.  ^  Angelum  Semler.  ^  Dum  non  Rhen.  tum  non  Jun.  non 
mmw.  ^  Dum  abest  Rhen.  ^^  Sub  apostolis  non  Rfin.  ^^  Eas  dicere  add.  Fran,  sub  AposUlis  desunt 
Bhen.  ^  Dignantur  Rhen.  ^  Add.  aunt  el  Fran.  Paris.  ^^  Quasdam  ex  illis  Rhen. 

(k)mmenUrius. 

ab  eis  didlur,  veriutia.  »  Contra  Hmreses^  n,  c.  31,  r  Ur  ejus,  alioqui  diceretur  TertuUianus  erravisse, 
1 8.  RooTB.  ^  cum  Irenaeus  cap.  20  libri  primi  retulerit,  Simonem 

(50)  Novi  et  non  unius  nominis.  JEonnm  primus 
Proon,  seu  prsBexisUoB,  et  Bythos,  aive  profundi- 
laa,  dicebatur  inoogoiius  per  plnra  saecm  fuisse. 
AnifOTATio  in  Romana  edit.  Opusculi  Adv.  Omnes 
Bcsreticos^  cap.  5.  Routh. 

(51)  Aiiqumn  Hermogenem  ostendit.  Hanc  lectio- 
nem  revocandam  censui,  cujus  ioco  Rigaltiua  in 
ed.  sua  posUriori  posutt  aUquid  Bermogenis.  Sapit 
enim  vetus  leciio  stylum  Tertulliani,  qui  in  celebri 
loeo  libri  De  Carne  Christi  cap.  14,  haec  scribit : 
c  Poterit  haec  opinio  Bbiooi  convenire,  qui  nudum 
kominem,  et  untum  ex  semine  David,  non  ium  et 
Dei  Pilinm  eonstituit  Jesum ;  plane  prophetis  ali- 
qno  gloriosiorem,  ut  iu  in  illo  angelus  fuisse  dica- 
tnr,  auemadmodum  in  aliquo  Zacharia.  »  Routh. 

(52)  Nemo  alterum  Deum,  elc.  Haereticorum  pro- 
Csctnin,  inquit  Quintinus,  sive  progressum  vides, 
de  <]nibu8  illud  e  philosophica  schola  dicitur  quam 


magum  affirmasse  angelos  creavisse  mundum ;  illud 
igitur  primum  non  docuisse  Apellem.  At  vero, 
nraeUrquam  quod  lectio  angelorum  difficilis  et  vix 
lerenda  est,  osUndit  hoc  luco  Tertuliianus  Apel- 
lem  creationem  mundi  attribuisse  inferiori  cuidam 
deo,  Dei  superioris  angelo,  h.  e.  nunlio,  ignea 
natura  praedito,  non  vero  angelis;  id  quod  Simooi 
aliisque  haereticis  placebat«  Mundum  ab  aogelis 
Buis  institutum  esse  dixit  Simon,  referenle  Auctore 
anonvmo  ild^.  Omnes  hasreses^  cap.  2.  Routh. 

(54)  Quof  quando  fuerint,  dum  non  intersit  quce 
quando  de  veritate  nonsint.  Sic  editt.  Rhenani.  Ait 
Semlerus,  Junius  conj  «  Quae  quando  fuerint,  tum 
non  intersit.  »  PuUm  recte  habere  Rhenani  (h.  e. 
ed.  principem).  Haec  Semler.  Interserendo  addunt 
particulam  dum  antc  voces  de  veritate  non  sint, 
edd.  Paris.  utraque  et  Franek.  Edidir  Ri^altius  : 
«    Quae  quando  fuerint,  dummodo   intersit,   quae 


venaaime  :   Parvus  error  in     principio  maximus  0  quando  dum  de  veriiaie  non  sint.  »  Sed  reposue- 
eat  in  fine.  Bis  in  synodo  Gangrensi  declarare  co-  '  ""         '  "  •  -      -   »" 

nabamur,  yulpes  istas  invicem  caudis  colligari, 
Milicet,  ttnins  alicjus  haereseos  renm,  paulatim 
neri  reum  caeterarum,  totumque  demum  comburi; 
auot  enim  concatenatae.  Pam. 

{t63)Creatoremangelumnescioquem.  Angelumlt' 
etionem  vetemm  anu  Rij^altium  editionnm  pro  iiia 
Qmgelarum  bene  revocavit  Lupua.  Sed  vero  prsetn- 
Ul  angelanm  Tbomuins,  quia,  nt  oenaet  annota- 


runt  Lupus  alque  Thomasius  dum  non  intersit.  To- 
tum  locum  ita  legerim,  et  mUrpunxerim  :  c  Eli- 
gant  igitur  sibi  lempora  universae  haereses,  quando 
nierioi,  cum  non  intersit,  quae,  quando  de  vcritate 
non  sint.  »  Routh. 

(55)  Sunt  aUquando  expoUtiores.  «  Audis,  inquit 
Quintinus,  haeresea  rudes  primum,  deinde  facus 
exi^olitiores.  »  Ab  aanis  quadraginU  sic  etiam  no- 
vari  coeperant  bsereees,  nt  quanto  quia  in  graeci- 


57 


LlfiBR  DB  PRiBSCRIPTIONIBUS. 


58 


Qsarptferunt  (56),  habendo  eum  eis  consortinm  (57) 

pnediettioiiis,  habeant  necesse  est  etiam  consorliom 

M3  damnatioDis ;  praecedeDte  illo  fine  snpradicto 

posteritatis  (58),  quo,  etsi  nibil  de  damnatiiiis  par- 

ticiparent  ^,  de  «tate  soU  praejudicarentur  ;  tanto 

raagis  adalterse,  quanto  nec  ab  ^^  apostolis  nomi- 

nats.  Unde  firmius  coDStal,  has  esse,  quse  adhuc 

tonc  nuntiabantur  futurae. 

CAPUT  XXXV. 

Ifullam  autem  e  corUrario  dictarum  prtBscriptuH 
num  eompetere  adverms  nostram  dueiplinam, 

Hia  definitionibus  provocatse  a  nobis  et  revictse 

haereses  omnes,   sive  quse  ^  posterae,   sive  quse 

eoaetaoee   apostolorum ,   dummodo  diversse ;   sive 

generaliter»  sive  specialiter  noiaise  ab  eis,  dummodo 

predamnats;  audeant  reapondere  (59)  et  ipsee  ali- 

quas   ejusmodi   ^rsescriptiones    adversus  Jiostram 

disdplinam.  Si  enim  negant  veritatem  ejus,  debent 

probare  iUam  quoque  hseresin  esse  ^,  eadem  forma 

revictam,  qua  ipsse  revincuntur ;  et  ostendere  simul 


1  ubinam  quserenda  sit  veritas,  quam  apud  illas  non 
esse  jam  constal.  Posterior  nostra  res  non  est,  imo 
omnibus  prior  est  :  hoc  erit  testimonium  veritatis, 
ubique  occupantis  principatum  ^,  Ab  apostoUs  uti« 
que  DOQ  (famnalur  (60),  imo  defenditur  :  hoc  erit 
indicium  proprietatis.  Quam  enim  non  damnant  *t^ 
qui  ^2  extraneam  quamque  damnavernnt  "^,  snam 
ostendunty  ideoque  et  defendunt. 

CAPUT  XXXVL 

Percurrenti  enim  EceUsias  avostolicas^  anud  quaf 
adkuc  ipsce  cathedrof  apostolorum  suis  locis  pra^ 
sidentur,  et  inter  eas  Bomanam,  unde  nobis  quo* 
que  auctoritas  prcesto  est  (uhi  Petrus  et  Paulus 
coronati)  constabii  eamdem  ab  apostolis  suam  po- 
tasse  fidem^  4i!9per  quam  aqua  siffnat,  Spiritut 
sanctus  vestit^  Eucharistia  pasdt, 
B     Age  jam,  qui  voles  curiositaiem   melius  exer- 

cere  (61)  in  negotio  saiutis  tuse,  percurre  Ecclesias 

apostolicas   (62),  apud  quas  ipsae  adhuc   calhedrae 

apostolorum  suis  locis  prsesident  ^ ;  apud  quas  ipsae 

authenticse  litterse  eorum  recitantur  (64),  sonantes 


Varis  lectiones. 

♦»  Participarentur  Rhenan.  *''  Ab  deest  Paris.  *«  Qua  Rhen,  *»  Esse  deest  Rhen,  w  Prasfmtur  quod 
Fran.  Paris.  ^^  Bnim  danmant  Seml.  ^^  (}uasi  Wouwer,  ^  Extranea  quamque  non  damnaverunt  Pran.  Paris, 
M  Pnesidentor  Rhen. 

Commelitarins. 

tate  ct  laiinitate  nesdo  qua  perilior  exstiterit  hse-      contentioso  fune  uterque  diem  in  vesperam  traxe- 
retiens,  tanto  plansibilior  atque   receptior  fuerit  :      runt.  »  Routh. 

pure,  et  torse,  et  monde  loquitur.  Inde  sectalores  (59)  Respondere,  For.  legendum  reponere,  Routh. 
istius  eloqnentise  eolliffunt  :  Ergo  pura,  tersa,  (60)  Quod  ab  apostolis  utique  non  damnatur, 
monda  cst  haeresis.  Aamodum  repreheiisibile  est  Q  Expunxit  conjunciionem  quod  utraque  ediiione  sua 
naves  etiam  theologos  istis  facundise  humanae  ver-      Rigaltius,  quae  quidem  in  editionibus  Rhenanianis 


s%%  el  eleganiVo\ii  efreri.  Num  bonar  sit  dictio , 
qaserunl,  Atqui  memintsse  nos  oportet,  quod  nulla 
est  in  aiiquo  Christiano  bona  aictio,  quse  pariter 
non  ftit  in  Cbristo  Jesu  benedictio.  Bonas  istas  di- 
ctiones  et  rhetoricationes  relinquamus  Cresconiis 
grammaticis,  ut  fedt  Augustinus.  Sacra  sincere 
tractantibus  non  conveniunt,  ut  neque  matronse 
eerussa,  neque  bovi   ceroma.  Pam. 

(56)  Postea  obortoe  quasdam  ex  illis  opiniones 
usurpaverunt,  Ita  edit.  princeps,  cujus  lectionem  re- 
vocavi,  a  Junio  olim  probatam.  Habet  Rij^Itius  : 
«  ()niddam  ex  illis  usurpaverunl.  Exstat  m  editt. 
Paris.  ntraqne  et  Franek.  Postea  obortae  sant,  et 
qoasdam  ex  iilis  opiniones  usurpaverunt.    i  Routh. 

(57)  Babendo  cum  eis  consortium.GelAsius  primus, 
inoifit  idem  Quintinus,  Afer,  etiam  similc  cum  Ter- 
toliinno  seribit,  inquiens  :  Quicunque  in  hseresim 


haud  reperta  est,  sed  tamen  in  editione  Parisina 
anni  1455  suppleta  est,  et  a  Lupo  Thomasioque 
recte  restituta. 

(6i)  Curiositatem  melius  exercere,  Confer  jam 
supra  dicta  in  cap.  14.  Routh. 

(62)  Percurre  Ecclesias  apostolicas,  Hoc  etiam 
prsecipit  Augustinus  (lib.  ii,  de  Doctrina  Christ,  8) : 
«  In  canonicis,  inquit,  Scripturis  Eccleiiarum  Ca- 
tholicarum  quam  plurium  auclorilatem  sequamur  : 
inter  quas  sane  illse  sunt,  quse  apostolicas  sedes  ha- 
bere  et  epistolas  accipere  meruenint.  »  Rig. 

(63)  Ips(B  adhuc  cathedras  apostolorum  suis  locis 
prassxdent,  Et  est  sane  venerationis  arjiumentum, 
ipsas  adhuc  cathedras  apostoiorum  suis  loeis  in 
memoriam  et  honorem  apostolorum  prsesedisse, 
successoribus  infra  sedentihus.  Sed  verius,  mea 
quidem    sententia,    fuerit,    catedras    apostolorum 


semel  damnatam  labitnr,  ejus  damnalione  seipsnm  n  dici  principales  Ecclesias,  ab  ipsis  videlicet  aposlo- 
.  q.  1,  c.  1.  Eodem  pertinent  definiiio-  ^  lis  constitutas,   quse  adhuc  aetate  Tertulliani   suis 

locis    prae.^tidebant ,    tanquam     aliarum    matrices; 
qualis  in  Achai^  Corinthus ;  in  Macedonia  Philippi, 
Thessalonica ;  in  Asia,  Ephesus ;  in  Italia,  Roma 
RiG.  —  S.  Ignatius  initio  Epistoloe  ad  Romanos,  — 

(jLauov..'Sin  autem  in  sensum  proprium  vcrba  acci- 

giantur,  ipso!  adhuc  cathedrce  apostolorun^  certe 
uc  pertineret,ut  Tertulliani  temporibus  servata  esset 
Jacobi  apostoii  catbedra  Hierosolymitana,  quod  gx 
Eusebii  Historia,  lib.  vii,  cap.  40,  constat;  atque 
ut  Romse  Pctri  apostoli  catbedra  adhuc  reslarc 
credatur.  Rodth. 

(64)  Ipsce  authenticas  litteras  eorum  recitantur, 
Lingua  scilicet  eadem  qua  fuerant  ab  aposloiis 
conscriptse.  sonantes  vocnm  uniuscujasqne.  Sic 
ipse,  lib.  ae  Monog,^  ad  Grflecum  auihenticum  Pauli 
provocat.  Rio.  —  Idem  Semlero  plaoet,  qui  hsec 


involvit,  24 

nes  concilii  C^lcedonensis  et  aiiorum,  ubi  expresse 
eaveinr,  de  semel  definitis  amplius  dubitare  non 
licere,  sed  cum  illiH  quorum  sPCtRntur  haeresin  esse 
eondemnandos,  et  parhWpa/ton^m,  uti  loquiturau- 
etor,  cum  damnatitiis  hmresibus,  id  est,  uii  inler- 
pretalur  Qniutinus,  jam  damnatis,  ut  ficlitium, 
qnod  fictnm  est,  donatitium,  dedititium,  conducti- 
imm.  Pam. 

(58)  Prcecedente  illo  fine  supradicto  posteritatis, 
Lego  praecedente  illo  fine  supradicto  posteritatis,\d 
eat,  ordine  succc^ionis,  quo  lanqiiam  fune  ad  apo- 
stolieas  eoelesias  conscenditur,  ut  cap.  3i  et  32 
copiose  dictum.  Nam  e  diver^o  deprehenditur  hae- 
reseon  istarum  posieritas  fune  illius  pariter  obser- 
vato.  JoNius.  —  Sic  orsus  est  Tertullianus  adv,  Ju» 
dasos  librum  :  «  Proxime  accidit,  disputatio  habita 
est  Cbristiano  et  proselylo  Judseo ;  altemis  vocibus 


u 


TBRTQb^ANl  QjPflRUH  PARS  U. 


60 


voGemMrepr8e8eaUiitesfaeiemuniu8Cujusque^(65).  a  relegatur;  videamus  quid  didicerit,  quid  docuerit, 
Proxima  ^  est  tibi  Achaia  ?  habes  Gorinthum.  Si      cum  Africanis  quoque   Ecclesiis  contesserarlt  ^. 


noD  longe  es  a  Macedonia,  habes  Philippos,  habes 
Thessalonicenses  ^''»  Si  potes  in  Asiam  tendere, 
habes  Sphesum.  Si  aulem  Itahae  adjaces  ^,  habes 
Romam  ^^^  unde  nobis  quoque  auctoritas  praesto 
est  ^  (66).  Ista  quam  felix  ^^  Ecclesia  I  cui  totam 
doctrinam  apostoli  cum  sanguine  suo  profude- 
runt  (67) ;  ubi  Pelrus  passiooi  Dominicae  (68)  adae- 
quatur ;  ubi  Paulus  Joannis  (69)  exitu  coronatur ; 
ubi  apoitolus  Joannes,  posteaquam,  in  oleum 
igneum  demersus»  nihil  passus  est  (70),  in  insulam 


Unum  Deum  novii,  Greatorem  uniyersitatis ,  et 
Christum  Jesum  ez  Virgine  Maria,  Filium  Dei  Crea- 
toris,  et  carnis  resurrectionem ;  legem  et  prophe- 
tas  cum  evangelicis  et  apostolicis  Litteris  &0  itii- 
sceiy  et  inde  potat  ^^  fidem ;  eam  ^  aqua  sigDat(7l), 
sancto  Spirilu  vestit  (72),  Eucharistia  pascit,  ad 
martyrium  ^  exhortatafi  et  ita  adversus  hanc  insti- 
tulionem  neminem  recipit.  Hsec  est  institutio,  non 
dico  jam  que  futuras  hflereaes  pnenuntiabat  ^  sed  de 
qua  beretes  prodierunl»  Sed  non  fuernBt  ei  illa  ^, 


Variae  lectiones. 
^Et...  ttnluseujusque  delev.  Sif^t.post  Rhen.  ^  Proxime  Franeq^  ^^  Habes  Tbessalonicenses  dsleo* 
Seml.  post  tihen.  ^  Adjieeris  Rhen.  ^  Romanam  Rhen.  ^  Staluta  add,  Rhen*  ista  quam  desunt  apud 
eumd.  61  Statu  fellx  Pran.  statu  lam  felix  Semi  "  Gontestalur  Rhen.  contesseralur  Ptthams.  ^  tmportat 
Wouw*  pladtat  Seml.  portat  Rhen.  et  Routh.  •*  Fi^eiiA  eafn  Paris.  Fran.  eam  negl.  Rhen.  •*  Martyrio 
Pran.  Paris.  Pam.  martyrium  Rig,  Venet  Rhen.  SemL  ^  Non  omnes  ex  illa  Rhen.  Renth. 

GommeatarittS. 

adnotavit,   «    authentieiB   litter«,    aon  originalia  d  loeua  hereticos  ,  qui  univorsaiem   Pontiflei  Rom. 

et  autographa,   ut   muUi  faiso  inteiligebant,  sed      auctoritatem  adimunt,  ut  intra  pnefecti  urbiei  ju- 


Grsecse,  quia  isti  alia  Latina  translatione  utebantur, 
sicut  ipse  Tertullianus.  »  H%c  Semlerus,  neque 
aliter  bac  de  re  staiuerunt  nonnulii  tlii  scriptores. 
Verum  scite  monuit  Georgius  Stanlelus  Faoer,  yix 
dici  id  posse  de  S.  Scripturarum  apographis,  tlla 
tanlum  penes  Ecclesias  apostolicas  fuisse,  exdusis 
cseteris  £cclesiis.  Vide  Appendicem  egregii  o^Mris 
Anglica  lingua  consoripti,  eui  titulus  The  DifScui" 
ties  ofRomanism,  Romanismi  Dif/icilia,  Certe  con- 
stat  aingulos  hio  milti  a  Tertulliano  Chriitianos  ad 
vicinam  metropolim,  in  qua  epistolae  apostolicae 
recitabantur,  Corinthum,  Philippos,  Thessaloni- 
ewna,  £pbesum>  Romam ;  ad  qoas  ipsas  urbes  apo* 
stolus  Paulus  litteras  dederst»  Btirumbe  videtur, 
epistoks  istas  Pauli  ab  Eeclesiis  in  his  urbibus 
constitutis  annos  circiter  centum  et  quinquaginta 
Gonservatas  esse?  Idque  revera  contigissoi  est  ut 
testari  velit   hoc  loco  TertulliaQUS.  At  vero,  quod 


risdictionem  quae  intra  C.  L.  claudebatiir,  astrin- 
gant»  bicam  hac  de  re  alio  loco  :  moneo  tantum 
mfinitis  in  locis  a  SS.  Patribus  dictum,  B.  Petmm 
ordinatom  fuisse  xvic  o2xou(jivD«  ^iBamcXov  :  ita 
Chrysost.,  ifbm.  in  cap.  xxi  Joan^  Deinde  synodus 
Chalcedon.,  aci.  xvi  :  'JI  'ExxXriala  iPJipiTi;  tc^oti 
Itoxt  Ti  TTpECT^eia,  Ecclesia  Romana  primas  semper 
tenuit*  Li  Pr. 

(67)  Cui  totam  doctrinam  apostoU  cun^  eangume 
iuo  profuderunt.  Tolam  doclrioaa}  dicit  summam 
toiius  doctrinse  Christianae,  quam  in  martyrio  pro 
Christi  nomine  fortiter  obeundo  consistere  toties 
praedioat,  ut  videlicet  animam  ilii  tam  bene  me- 
renti  nostram  reponamus,  qui  suam  pro  nobis, 
non  immerentibus  tantum,  verum  et  male  meritis 
posuit  ac  prodegit.  Lb  Pn. 

(6g)  Ubi  Petrus  passionis  Dominicas.  Hsec  sane 
Petrum   Romam  vidisse  tcstantur,   ut  Paulum   et 


obliviscendum  non  esik  volunt  viri  dootissimi  oppo-  C  ioanuem,  quorum  hic  eiiam  fit  nientio.  Omnes  au- 


sitas  fuisse  hoc  loco  authentieas  litteraSf  non  apo- 
graphis  Graedsi  sed  interpretationibus  earumdem 
Latinis.  Sic  enim  ait  Rigaltios  dici  in  libro  Ter- 
tuiliani  De  Monogamia^  cap.  11,  exstare  in  Grasco 
authentico  interprttationi  Latinae  opposito  loouoi 
quemdam  apostoii.  Nibilomious  hsec  duo  simul 
constare  posse  exi&timem,  ut  opponantur  cum  au- 
ihenticas  littera?^  seu  epistolse,  quomodo  loqui  so- 
leut  juriscoi  sulti  veteres,  apographis  earum,  tum 
yero  Gra^cus  atUhenticus  interpretationi  Latinse. 
Hsec  oUm  prolmbiliter  disputavi.  Verumtameu  hoc 
tantum  Tertuliiaui  verbis  mea  quidem  sententia 
signiiicari  potest :  adeundas  esse  originalem  fidem 
quaerentibus  Ecclesias  apostolicas  ob  eam  causam, 
ut  iovestigeut,  quid  ipsae  dicani,  quid  doceant;in 
quibus  qmdem  Ecclesiis,  scilicet  apbstoUcis,  adhuo 
manet  apostolica  suecessio,  ac  recitantur  litterm 
proprie  apostoiorum,  iudolem  veram  ipsorum  refe* 


tem  invicem  adsequantur  martyru  constautia.  Ter- 
tull.  hoc  libro  de  Prasscrip.  hoer.  :  «  Bene  quod  Pe- 
trus  Pauio  et  in  martyrio  adsequatur. »  treuaeus  (lib. 
III,  cap.  1)  Petrum  et  Pauium  Romae  evangelizasse 
et  funaasse  Bcclesiam  asserit ;  et  cap.  3,  magnifi- 
cum  Ecclesise  Rom.  ascribit  elogium  :  a  maximae  et 
antiquissimae  et  omnibus  eognitse,  a  gloriosissimis 
duobus  apostolis  Petro  et  Paulo  Romse  fundatae  et 
constltutae  Ecclesiae.  »  Lb  Pr. 

(69)  Joannis.  Sdlicet,  Baptistae,  capite  abscisso, 
Semlbr. 

(70)  Posteaquam  in  oleum  igneum  demersus^ninil 
passus  est.  Hoc  si  revera  evencrii,  quod  solus,  ni 
lallor,  ex  scriptoribus  anie«-Nicaenis  memoravit  Ter- 
tulliauus,  Christianus  statim  6eri  judex  ethnicus, 
quicunque  is  fuerit,  cum  omnibus  suis,  debuisset ; 
nisi  opponas,  fieri  posse,  ut  apostoli  liberalio  prae- 
stigiis  magicis  ab  iisdem  attribueretur.  Quioetiam 


rentes.HabetCIemcnsAlexandrinusindtroma^eHi;  11  recordandum  nobis  est,  Judaeorum  primores,  id 
—  27:axo\^avTa(  xii;  KupCov  ^cov^c,  e^iTs  in;  a^6£v-  "^  quod  ex  Aclis  apostolorum  constat,  eumdem  Joan- 
Tui^(,  VEts   xa\   TiJ«  hi^L   Tb>v    anooToXcov    mpYouoT);.      nem  occisum  isse,  simul  ac  novissent  eura  e  car- 


«  Exaudita  voce  Domini  vel  ipsa  per  se,  vel  etiam 
quae  operaJxitur  per  apostolos.  »  Cap.  6,  p.  764, 
ed.  Potteri.  Kouth. 

(65)  Reproisentantes  faciem  uniuscujusque,  Quan- 
tum  scilicet  imagiuari  tas  esi  cogitanlibus.  Rig. 

(66)  Unde  nobis  quoque  auctoritas  prassto  est.  Sic 
lib.  iV  adv.  Marcionem  :  «l  Quid  etiam  Romani  de 
proximo  sonent.  i»  Rig. 

-^  Unde  nobis  quoque  auciaritas.  Confinceretbic 


cero  divinitus  liberatum.  Yid.  Act.  apost.  cap,  v, 
comm.  33.  Routh. 

(71)  Aqua  $t^na<.Baptismo,fidci  signaculo.  Le  Pa. 

(72)  Sancto  Spiritu  vestit.  Ipse,  libro  de  Mo" 
nog.  :  «  Nos  autem  Jesus  summus  saccrdos  et  lua- 
gnas  Patris  de  suo  vesliens  (quia  qui  in  Cbristo 
tinguniur,  Christum  induerunt)  sacerdoles  Deo  Pa- 
tri  suo  feoit,  »  et  lib.  de  Baptismo  :  «  Obsignatio 
baptismi,  vestimentam  fidei.  •  Le  Pr. 


fit 


LifiBR  PB  PIUBK(UPT{0M1BUS. 


M  qB«  fwue  Mol  «dversui  illaro.  Btiam  de  olivn  a  niti  e>  diTeraitM*  doclriMBt  qaam  unMituisqiie  da 


nueleo  mitif  el  oplime  ^"^  «l  a^cewarieB  ^  tsper 
oleailer  oritar  ;  okiain  de  papavere  ficus  (73)  gra- 
UMinuB  ei  tuavisaimaB  ventoaa  et  vana  capriiictts  ei- 
soii^l  ^.  Ila  et  hereses  denostrofmtiGei  non  oostro 
giBtre ;  veriiatit  grano ,  sed  meiidacio  sylvestret  ^^^. 

GAPUT  XXXYile 

Cum  igiiur  Ui  peritas  adjndic$t%r  qUicui^iue  ih  0* 
regula  ineedimuit  quam  Ecclena  ab  apastolis  ac* 
cepit ;  constare  proiositum  suum  non  esse  admit' 
iendos  haireticos  aa  ineundam  de  Scripturis  pro' 
tH>cationemt  cum  Christiani  non  sint,  et  prcinde 
Bstkmredmti  a  possetiione  Christianarum  Utterw- 
rum, 

Si  b£ec  ita  se  habenti  ut  veritas  nobis  adjudice- 

ttr,  quicdDqve  in  ea  regula  incedimus  quam  fic- 

i)Miaab  lipostolis,  apastoli  a  GhHtto,  Qhristus  a  Deo 


Stto  arbitrio  advertut  apottolos  aui  prolulit,  ant 

reoepit? 

GAPUT  XXXYUI. 

M<Keimeouim  illis  nan  posiit  suoeei^re  eorrupteim 
doctrince  sine  corrupUla  instrumentorum,  usur- 
patd  in  Scnpluris  aetractione^  vel  aajectionex 
vel  transmutatione,  et  interpolatione,  qiia  altus 
manu  Scripturas,  alius  sensus  expositione  inter- 
vertit. 

Illio  igitur  ei  Scripttifitnim  et  ekpMtionam  adnl» 

teratio  d^putailda  Mt,  libi  divm^itM  dO«tfft)ie  in- 

veniiur*  Quibut  fnit  propositum  aliter  doeeodi,  eos 

necessitas  coegit  ''^  aliter  dispooendi  inslrumenta 

doctrinae.  Alias  enim  non  potuissent  aliter  docere, 

nisi  aliter  haberent  per  quae  dooereQt  "^»  Sicut  illit 

•on    potuistei  sueeedere  corruptela   inttrumento* 

tradidit  i^  constat  ratio  propositi  nostri,  deHnien-  B  rum^  ejus ;  ila  et  nobis  ^^  inlegritas  doctrinse  ftOA 


tis  non  esse  51  admiltendGS  hsereticos  ad  ineuki* 
dam  ^^  de  Seripturis  provocationem,  quos  tine  Scri- 
ptaris  pAibamat  ad  Scriptunui  toon  pertinere»  fii 
entm  hseretiei  annt,  QhristiaDi  esse  ftou  possunt,  iMtt 
a  Christd  bab^ndo  qnod  de  iua  ^ectiond  a^ctati  hse- 
reticoruoi  nomioe  ^^  admittuut.  Ita  non  Christiani« 
Dallaiii  Jns  itpiuBt  ChristiaMrUra  litteraHim»  Ad 
()Uos  mferilo  dieNidutli  Mt :  Qtti  estifii  ?  qnaudo,  (!t 
oode  venistis  ?  quid  lA  tne6  6|[iiii,  noti  biei  f  qud 
dtaique,  Marcion,  jure  tylvam  meam  caedit?  qua 
litaatiaf  Ytloitine,  Idtites  ffleos  traosvertit  ^^  ?  qut 
pOie^tate,  Apisllet,  limitM  meos  commov^e  ?  Quid 


eomp6tisset  sine  integritate  eorum,  per  quae  5^ 
doetrioa  traotatur*  fitenim  quid  ooatrarium  nobis 
in  nottrit  ?  quid  de  proprio  intulimut,  ut  aliquid 
conltnHum  el  quod  Otset  ■>  ici  BcriptuHs  tfdprehen- 
voXa^  detraetioQe,  Vel  adj^tione,  Vet  transmuta- 
tione  remediaremut  ?  Quod  sumus  %  hoo  tuat  ^^ 
Scripturse  tb  iaiiio  tuo ;  ex  illit  tumut.  toltquam 
allte^  ftiit^,  atitettuam  a  vobll  iiit«rpolan»mulr.  Gum 
aut6m  Omnis  ioterpOtalio  posteno^  clfedenda  alt« 
veniens  utique  ex  caasa  oemulationit,  que  neque 
prior,  neque  domesUca  unquam  cst  ejus  quod  aMna- 
latur,  tam  iueredibllA  ett  Mpienti  iftUlque,  ut  not 


Viie  caetofl  nd  volunuiem  veslram  seminatis  et  pa-  C  adulterum  stylutn  tntulissfe  Viddlii^ur  Scripturls,  qUt 


aeilii  ?  Itea  cst  poatestio ;  olim  possideo  ''^ :  habeo 
onjginea  firmaS,  ab  ipait  ''^  tactoribut  quorum  loit 
let.  Ego  sitffi  hmtm  apottolorum.  Slcut  oaveruat 
testamento  suO,  sicut  fldei  commiserunt  ^^  sicdt 
adjuraverunt,  ita  teneo.  Yos  certe  exhaeredaverunt 
semper  et  abdie&torunt,  Ut  ^XtraUeos,  Ut  inimicos. 
Unde  autem  eitraDoi  el  inlmici  apostolis  haeretici , 


sumus  et  primi  et  ex  Ipsis^,  quam  illos  noo  intu* 
liste^  qUi  tunt  et  poiteri  et  adverti.  Alius  maau 
Scriptufas,  alius  SefttUS  expotitione  intervertit. 
Nequa  ertim,  si  Yatentinus  (7i)  intngro  Instrumento 
uli  videtur,  non  callidiore  ingenio,  quam  ttarcion, 
manut  intulit  voritati  ^«  Marcion  enim  exterte  et 
palam  tkmchsra,  noo  ttylo  usus  est  (75)  \  quotiiam 


VarisB  lectionet. 

^  OpiA^  Mien.  ^  Suavtssimae  ftA^rt.  ^  Suavissimae,  ventosa  et  vana  capHAims  etsurglt  Hhen.  nec  dfit-^ 
vlius  a\liud.  10  De  nOstro  fhietiflcaverunt,  nou  nostrae  :  dcgeneres  varictatis  grano,  H  mendacio  sylvestres 
Jiken.  ^outh,  degeneret  vanitatis  grano  Jun,  ''^  Accepit  Patn.  ''^  Ad  eamdem  Paris,  adeundam  Rhen, 
"  Nomina  Rig.  nomrn  SUn.  ''♦  M^a  est  posscssio,  oAd.  nig,  FrQ,n.  Paris,  Venet,  ^^  Prior  possideo,  add.  in 
iUdem.  "^^  Bt  ipsis  Rhen.  ''^  Pideicommtsorunt,  una  voce  mavult  Jun.  e,t  jureconsuU.  usu.  Probat  Routh. 
^  Instituit  Hhen.  necessitas  institit.  Routh.  sine  no$.  ^  ttaer^sim,  add.  fYan.  Paris.  ^  Sine  corruptela  ins- 
irumcr.torura  non  leg.  In  Rheri.  edit.  «»  Et  a  nobis  add.  Rig.  Venet.  ^  6i  ct  in  Scripturis  Rhen.  ^  Hiec 
suQt.  Inde  tcriptura  Rhen.  hoc  sutit.  Unde  scripturie ;  Jun.  hoc  sunt  Scripturae  jam  inde  ab  inltio  suo.  ex 
illis  Wouw.  Routh.  ^  Anteqtiam  bihil  aliter  fuit  Rhen.  antiquum  nihil  aliter  fuit  Jun.  Antcquam  nihil  &fiter 
hiit  quam  sumus.  RoUth*  ^  Sumus  a  principio  et  primi,  quam  Rig.  Venet.  ^  Manus  tntulit  veritati  noft  leg. 
in  Rhen.  edit. 

Commentariuft. 

(73)  Et  jam  de  papavere  ficus^  Pious  pomum  n  sententiae  oirca  btblicas  et  sanctas  Scripiurat  admit^ 
dicere,  edara  in  tenata  Gato  non  dubitavit.  Postea      tendas.   Marcion   de  Yctcri  tcstauienti  nibil  reci- 


tameo  inter  auctores  juris  baetitatum  fuit,  an  po- 
tDorum  appellatiooe  venircnt  ficus.  Grossos  dici  et 
liiteris  i^uidera  sacris,  minime  ignoravii  Septimius ; 
itd  Plinianae  detcriptionit  histuriae  nounihila  fructu 
differentes.  Itaque  maluit  usurpare  nomen  papa** 
Teris,  cui  sane  et  forma  et  colore,  el  semiualiDus 
Rranis,  et  lacte  pertimilis  est  nomlum  matura  ficus. 

RlGALTlUS. 

(74  Neque  enim  si  Valentinus.   Diversae  sunt, 
iaquit  Qumtinus,  istorum  duorum  haereiiarcliarum 


piebat.  el  de  Novo  quaedam  decerpserai,  ac  lU 
duos  libros  doscripserai,  ex  Evanf^elio  Lucae  ,  nje- 
ctis  aiiis,  et  ex  aliquibus  epi^toli^i  t^auli  apostoli, 
resccans  ex  ipsis  quitJfuid  suae  non  convenielMtt. 
Hoc  est  omnia  ^ine  dubio  nngare.  Pam. 

(75^  Machaira  non  stylo  usus  est^  Machaera  cuUu- 
rum  Gra3cis  siguificat.Nam  de  iu&truiiicnto  sacro  Acta 
Apostolorum,  Apocalypsiu,  Evani,'elii  Lucae  partem, 
ei  partcm  Fauliuarum  Epistolarum  resecMVtU  Ehen. 


63 


TBRTOLUANI  OnRUlf  PARS  II. 


64 


ad   maleriam  suam  eedem    S<9ipturarum  oonfe-  ft  qnibus  loctatio  eit  nobis,  fratres,  merito  contem- 

•  a       /ptH*\         TT_I—      a*  A  ••  •  ^^         •  •  /t    ■      •     oa  •  <■       1         <•  •#        A  * 


eit  (76).  Yalentinus  autem  peperoit,  quoniam  non 
ad  materiam  Scripturas,  sed  materiam  ad  Scripluras 
excogitavit :  et  tamen  plus  abstulit,  et  plus  adjecit, 
auferens  proprietates  singulorum  quoque  verbo- 
rum,  et  adjiciens  dispositiones  non  comparenlium 
rerum. 

CAPUT  XXXIX. 

In  eo  C4mparandi  illis  qui  Virgiliocentonas  et  Ho- 
merocentonas  composuisse  leguntur, 

Haec  suni  ^^  ingenia  de  spiritualibus  nequitise,  cum 


planda,  fidei  ^  necessaria,  ut|  electi  manifestentur, 
ut  reprobi  detegantur.  Et  ideo  habent  vim,  ^  et 
excogitandis  instruendisque  erroribus  facililatem  ^, 
non  adeo  mirandam,  quasi  diftieilem  et  inexpiica- 
bilem,  cum  de  ssecularibus  quoque  scripturis  exem- 
plum  prsesto  sit  ejusmodi  facilitatis.  Yides  (77)  ho- 
die  ^^  5ft  ex  Yirgilio  fabulam  in  totum  (78)  aliam 
componi  ^^,  materia  secundum  versus,  versibus  se- 
cundum  materiam  concinnatis  •  Denique  Osidios 
Geta  93  (79)  Medcam  tragoediam  ex  Virgilio  plenissi- 
me  exsuxit^  (80).  Meus  quidem  propinquus  ex  eodem 


Variae  lectiones. 

^  Erant  Rig.  Venet.  ^  Contemplaodae  fidei  Rhen.  »  In  add.  Rig,  Venet.  ^  Felicilatem,  Rig.  Venet. 
^^  Quo  jus  hodie  Rhen.  vis  hodie  Fran.  Par.  qui  vis  hodie  Jun.  cujus  hodie  antig.  manus.  ^^  Componit 
Jun.  ^  Ovidius  Geta  Fran.  Osidius  Geta  Paris.  Ovidius  ita  Jun.  Uosidius  Gela  Rig.  Venet.  ^  Expressit 
Rhen. 

Commentarias. 

O^)  AdmateriamsuamccedemScripturarumcon' nin  Terlulliano  nosiro  Ovidium  potius  qnam  Ho^ 
fecit.  Conveoieotius  quidquim  dici  non  potuit  ad-      sidium    aut    Osidium .   Sed    in    ejusmodi    erro- 


versus  recentiores  hsereticos,  quam  haec  in  Marcio- 
nem;  caedem  enim  Scripturarum  in  illis  videas, 
sed  variam  atque  pro  libitu  oscitautis  aut  imperiti 
homuncionis  discrepantem.  Qoamvis  enim  Eccle* 
aia  toties  canonicoi  libros  numeraverit,  ii  lamen 
omnino  surdi  fiuot.  Imo  Calvinus  (lib.  I  kistit, 
cap.  7  J  i^  2,  4)  scribii  Eeclesise  non  esse  ju<iicare 
qui  libri  divinse  sint  auctoritatis;  sed  hoc  pertinere 
ad  arcanum  Spiritus  testimonium.  Impias  vocesl 

(77)  Sic  editt.  Rhenani.  Habent  edd.  Paris.  2^ 
et  Franek.  vis  pro  quo  jus,  Junius  vult  legere  Qui" 
vis — componit,  qnod  quidem  jam  reposuerat  Quin- 
tinus  in  edit.  sua  hujus  tractatus  anno  1561  typis 
mandata,  Pamelio  teste  in  notis.  Aii  vero  Wouwe- 
rius  codieem  ms.  habere  quoviSy  seque  emendan- 
dum  censere,  qua  vides ;  quod  et  in  ed.  Paris.  l^ 
exstitisse  nunc  video.  Edidit  vides  sine  qua  Rigal-  Q  vetus  in  bunc  modum : 


rem  non  impegissent,  si  modo  advertere  voluis- 
sent,  ex  citato  a  Quintiliano  versu  Medeam  Ovidii 
iambis  prsesertim  concinnatam  fuisse,  hanc  vero 
quae  exstat  hexametris  constare.  Alii  etiam  fin- 
xerunt  Husidium  Getam,  de  quo  nobis  poeta  ser- 
mo  est,  consulem  subrogatum  fuisse  sub  Claudio 
principe^  anno  48  post  Christum  natnm,  eum- 
dem  scilicet  de  quo  nonnulla  conscripsit  Dio,  1.  iv, 
et  quem  memorat  Reinesius  ex  inscriptione  qua- 
dem  ( Inscrip.,  pp.  475,  477),  nominat  quoque 
Doni  (Marmi,  p.  84) ;  sed  verba  quibos  Tertul- 
lianus  usus  est  unum  ex  ejus  coaevis  potius  desi- 
gnant.  Prseterea  vix  crediderim  sub  Claudio  jam 
principe,  quo  tempore  adhuc  florebant  Romanae 
litterae,  centones  fuisse  usurpatos  (Burmano,  loc* 
cit.).  Ludus  enim  iste  puerilis,  quemaeque  utcaeiera 
notasse  scholica  nugalia  videtur  censura  sua  auctor 


tius^  Mihi  quidem  videtur,  cum  fadlis  sit  barum 
vocum  inter  se  mutatio,  nam  in  cap.  2  libri  De  Spee- 
taculiSy  vides  pro  vis  recte  repositum  est,  iegendum 
esse  quo  vides,  ut  construatur  relativum  quo  cum 
voce  exemplum.  Antiqua  manus,  nec  male,  judice 
quidem  Semlero,  ascripsit  cujus.  Routh. 

l^)Fabulam  in  totum.  Est  figura  Graeca,  cum 
dicit,  totum  aliam,  id  est,  secundum  totum,  vel  in 
toio  aliam.  Rhbn. 

(79)  Denique  Hosidius  Geta.  Liber  Agobardi  Vosi-- 
dius :  Ursini,  Osidius  Apud  Dionem  scribitur  rvatoc 
b  KSicc  TixaQ  lcgendum  Fv.  'OoCSioc.  Perlur  sena- 
tus-consulium  sub  Claudio   Caes.  factum  Cn.   Hosi- 


Turpe  est  difficiles  habere  nugas, 
Et  stultus  labor  est  ineptiarum, 

non  alias  viguit  profecto  quam  cum  depravatae  jam 
essent  litterae. 

Et  vero  exemplis  a  Tertulliano  adhibitis  com- 
plura  alia  postmodum  addi  potuerunt.  Ducentis  fere 
post  ipsum  annis,  matrona  quaedam  Proba  Falconia 
nomine.  Adelphii  proconsulis  uxor,  Hortae  nata  in 
antiquo  Italiae  oppido ,  poema  edidit  Latinum  ad 
nos  utique  transmissum,  m  universum,  Medeae  Osi 
dianae  instar,  Virgilii  versibus  constans  aut  saltem 
hemistichiis.  Yersatur  auiem  circa  Veteris  Testa- 


dio  Geta,  L.  Vagellio  coss.  erutum   Neapoli  anno  D  menti    historiam  (Fabricius   Biblioth.  med.  et  inf. 


Chr.  MOC.  HI.  adversus  eos  qui  negotiandi  causa 
emissent  quod  aedificium,  ut  dirueodo  plus  acqui- 
rerent  quam  quanti  emissent,  et  cruentissimo  ^e- 
nere  n^^otiationis  inimicissimam  in  pace  faciem  in- 
ducerent  ruinis  domuum  villarumque.  Rig.  —  Hosi" 
dius  Geta.  Hujus  poetae  stolidum  opus  adnosira  ns- 
gue  pervenit  tempora*  constat  porro  461  versibus 
m  manuscriptis  a  Salmasio  reperiis ,  partimque 
editis  a  p.  Scriverio,  in  Collectaneis  vet»  Tragic^ 
post  Senecam,  p.  187,  190,  uuiversim  vcro  a  Bur- 
manno  in  Anthologia  Lat.y  1. 1,  p.  148,  186.  Non- 
nulli  autem  perpcram  putaverunt  tra^diam  istam 
eamdem  esse  cui  titulum  similem  loscripsit  Ovi- 
dius,  unde  Quintiiianus,  Inst  orat.  8,  5,  aesumpsit 
versicuium  hunc  : 

Servare  potui  :  perdere  an  possim  rogas  1 
Atque  propterea  commentiti  sunt  legendum  ease 


Lat.y  tom.  II,  p.  142  et  seq.  ed.  Mansii).  Ausonius, 
circa  eadem  tempora,  epilhalamium  lascivia  refer- 
tum  coufecerat  cui  titulum  dederat  Cento  nuptialis, 
eadem  omnino  raiione.  Permulti  poetae  modernae 
latinitatis  Centones  Virgilianos  et  ipsi  composuerunt. 
Sed  quoniam  omnes  eos  referre  nimis  loogum  esset, 
adeat  Fabridum  lector,  si  velit,  Biblioth.  Lat.<,  1. 1, 
pp.  384,  386,  edit.  Ernesti,  quanquam  et  ille  silen- 
tio  omiserit  Stephanum  Plorreum  domus  S.  Yic- 
toris  canonicum  regularem,  auctorem  poematis  de 
Vita  Jesu  Christi,  cujus  fragmenlum  reperias  in  art. 
Centon.  Dictionarii  de  Trevoux.  Edd.  ex  opere  db 

GOUBGT. 

(80)  Medeam  tragcsdiam  ex  Virgilio  plenissime 
exsuxit.  Ea  tragoedia  exstat  penes  Cl.  Salmasium, 
unde  aliqhot  versus  editi  a  P.  Scriverio  in  CoUec- 
tandis  veierum  Tragic.  Rig. 


65 


UBBR  DB  PIUBSCRIPnONIBDS. 


66 


poela  iDter  caetera  ityli  sai  otia   Pinacem  Cebe-  m 

tis  (81)    explicait.  Homerocentones    etiam  TOcar| 

soleoty   qni    de  carminibns   Homeri  propria  ope« 

ra  (83)  more  centonario  ex  moltis  hinc  inde  com- 

posicis  in  unom  sardnnt  corpus.  Et  utique  foecun- 

dior    divina    litteratnra    ad    facultatem    oujuacun- 

qoe  ^  materis.  Nec  periclitor  dicere  ipsas  quoque 

Schpturas  sic  esse  ex  Dei  voluntale  dispositas,  at 

hcreticis    materias    subministrarent ,  cnm    legam 

opartere   hasreses  esse^  quae  sine  Scripturis  esse 

non  possant. 

54  CAPUT  XL. 

Fieri  hac  autem  eodem  diaboli  instinctUf  (/ui  ipsa^ 
quaque  res  sacramentorum  diuinorum  tn  iaoUh- 


vacro  repromittit,  signat  m  ftentibus,  eelebrat 
et  panis  oblationem. 

Sequetur  ^,  a  qno  intellectus  intervertatur^ 
eorum  qus  ad  heereses  faciant?  A  diabolo  scilicet, 
cajus  sunt  partes  ^  intenrertendi  veritatem,  qui 
ipsas  quoque  res  sacramentorum  divinorum  ^, 
idolorum  mysteriis  emulatur.  Tingit  et  ipse  quos- 
dam,  utique  credenles  et  fideles  suos;  expositio* 
nem  ^  delictorum  (83)  de  lavacro  repromittit;  et  si 
adhuc  ^  memini ',  Mithra  ^  signat  illic  in  5ft  froii- 
tibus  (S4)  milites  suos  (85) :  celebrat  et  paois  oblatio- 
nem»  etimaginem  resurreciionis  inducit,  et  sub  gladio 
redimiicoronam  (86).  Qnid  ?  quod  et  summum  Pontifi* 


rum  mysterUs  amulatur;  exempli  gratia,  qui     oemunius  nuptiis»  statuit  (87),  habet  ei  virgines,  ha- 
quaedam  tinguitj  expidtidnem  delictorum  dela-  D  bei  et  continentes,  Caeterum,  siNamse  PompiIii(88) 

Yariae  lectiones. 

^  Gajnsqae  Rig.  Venet.  ^  Sed  quaeritur  Rken,  ^  Interpretetur  Rig.  Venet.  ^  Pares  Rhen.  ^  In  Prmfig. 
Rhen,  Pam.  ^  Bxpiationem  Rhen.  Pam.  ^  Sic  adhue  Fran.  Paris-  ^  Memioi  deest  Fran.  Paris.  ^  Mithrse. 
Rhen.  Fran.  Paris.  ^  Pontificem  nuptiis  Rhen.  in  unius  nuptiis  Hirsaug.  ex  vetere  exempl.  teste  Rhenano. 
in  unis  nuptiis  Pran. 

Gommentarius. 

Idque  in  signum   habet  ad  probationem  suam,  sic- 


(81)  Pinaeem  Cebetis.  Cebes  Thebanns  secta  py- 
thagorieas,  si  Pamelio  fidem  adhit)eas,  scripsit 
diaiogos  tres,  c  quibas  primus  Pinax  vitce  humana^ 
ten  fabula  inscriptus,  jam  olim  in  Italia,  Gallia  et 
Germania  excnsus,  et  in  pictura  etiam  expressus, 
in  quo  depiogitnr  iter  ad  virtutem  et  voluptatem, 
et  domas  atriasqae :  opus,  ait  clarissimus  abb.  de 
Goarcy,  stoica  sapientia  plenum.  Edd. 

(82)  Bomero^entones  qui  de  carminibus  Homeri 


uti  tentatus  fuerit  de  sacramento,  statimque  cre- 
ditur  Mithrse  miles,  si  dejecerit  coronam,  si  eam 
in  deo  sao  esse  dixerit.  Edd. 

(87)  In  unis  nuptiis  statuit.  In  unius  nuptiis  po- 
suit  Rigaltius.  Et  ad  editionem  principem,  in  qua  vox 
nuptOs  sola  exstat,  sine  unis,  refert  Rhenanus  Uir- 
saugiense  exemplura  habere  in  unius  nuptiis,  lectio- 
nem  hanc  probans.   Eadem   prsestat  edit.    Paris. 


pTTpria  opera.  Huiusce  artis  centonarise  vetus  exem-  n  utraque.  Sed  lectionem  alteram  in  unis  nuptiis  in 
nlflm  exstat  apad||tren8eum  (lib.  i  adversus  Hoeres.).      edit.  Franek.  exstantem,  quam  se  edidisse  Pamelias 


6. 


[%3)ExposiHonem  delictorum.  Sic  habet  liber  Ago- 
btrdi.  Expositioaem  dixit  pro  deposilione.  At^e 
ita  etiam  Cyprtanus,  epist.  ad  Jubaianum  :  c  Peccata 
antiqaa  non  exposnent ;  >  hoc  est|  non  deposuerit 

RlG. 

(84)  Mithra  sianat  illic  in  frontibus.  Illic,  in  ca- 
stris  scilioet  teneBraram,  seu  Satanae.  Rig. 

(85)  Signat  in  frontibue  milites  suos.  ^mulatione 
scilicet  signacuU  jam  sevo  Tertulliani  inter  Chri- 
stianos  asitatissimi.  Sic  enim  lib.  de  Corona  :  c  Quae- 
cnnque  nos  conversatio  exercet,  froniem  crucis 
sigoaculo  terimus.  »  Itaque  adeo  perfusorie  adhiberi 
ocepit,  ut  etiam  ii  qui  Circo  non  abstinebant,  hu- 
jusce  tamen  signaculi  religione  teneri  viderentur. 


ait  ex  ms.  Angelico  codice  Joan.  Clementis,  cum 
Lupo  atque  Thomasio  recepi.  Una^  enim  aeque  ac 
prinue  nuptise  Latine  dicitur.  «  Homo  Dei  Adam  ct 
mulierDeiEva  unis  inter  se  nuptiis  defuncti  sunt. » 
scribit  Tertullianus  in  tib.  de  Exhortatione  castitatis, 
cap.  5;  vid.  et  cap.  9.  Cseierum  exigit  Apostolus 
in  EpistoHs  ad  SS.  Timotheum  et  Titum ,  ut  fj.{ac 
Yuvaixbc  dvijp  ordinetur  episcopus  ,  ita  et  diaco- 
nus;  quod  quidem  prasceptum  ad  litteram,  ut 
aiunt,  nuper  solebat  injungere  papis  seu  sacerdoti- 
bus  snis  Bcclesia  Graeca.  Nullum  ergo  hic  exsiare 
Montanismi  vestigium,  quidquid  sibi  visus  sit 
detegisse  vir  d.  Petrus  Allixius,  fidenter  dicerem. 
Conr.  Dissertationem  ejus  De  Tertulliani  Vita  et 
Scriptis,  cap.  7.  Routh. 
•  Quam  multos  e^nim,  inauitlugustinus,  hodie  fratres  D      (^^)  Casterum  si  munue  Pompilii.  Pulchra  est  hic 


nostros  cogitamus  et  plaogimus  ire  in  vanitates  et 
insanias  mendaces,  neglij^ere  quo  vocati  suni :  qui, 
si  forte  in  ipso  Circo  ahqua  ex  causa  expavescant, 
eontinno  ae  signant,  et  stant  illic  portantes  in  fronte, 
nnde  abscederent,  si  hoc  in  corde  portarent,  »  etc. 
Enarr.  in  Psalm.  i.  Caeterum  opinari  etiam  liccat  Mi- 
thrani  sive  Satanam  signasse  in  frontibus  milites 
suos,  semulatione  unctiODis  Cbristianse.  Rio. 

(86)  Sub  gladio  redimit  coronam.  Martyrii  niimo. 
Quod  pluribus  explicavit  sub  finem  operis.  De  Co- 
rona.  Rio.  Et  sub  gladio  redimit  coronam.  Ad  intel- 
lectam  hujus  auod  habet  lib.  de  Corona  milit.  (ver- 
sas  6nem)  in  ounc  modum  :  c  Miihrse  miles...  cum 
initiatur  in  spilseo...  in  castris  vere  tenebranim 
eoroaam  interMOsito  gladio  sibi  oblalain,  quas 
mimum  martvrii,  dehinc  capiti  suo  acconmiodatam, 
monetnr  obvia  manu  a  capite  pellere  et  in  hume- 
rom,  si  forte,  transfem,  dicens  Mithram  esse 
coronam  suam;  atque  exinde  nanqaam  oorooatar. 


adnotatio  Audeberti  Macerei,  quam  adeo  ex 
Gallico  idiomate  transferendam  duximus.  Quidam, 
inquii  libro  qnodam  non  ila  nuper  excuso,  cujns 
tilulus  :  c  Brevis  commentarius  de  signis  sacris,  sa- 
crificiis  et  sacramentis  a  Deo  institutis,  a  creatione 
mundi,  »  nobis  objicit,  nostras  cseremonias  majori 
ex  parte  desumptas  a  Numa  Pompilio,  et  proinde 
rejiciendas  et  subsannandas.  Fefetlit  eum,  inquit 
idem,  ^uod  non  considerarit  astutiam  sui  patris  et 
magistn.  Diabolus  enim  eas  mutavit  ex  Yeteri  Te- 
slamento,  et  Numae  tradidit,  ut  per  eas  ab  illo  et 
suis  honoraretur  et  adoraretur.  Quod  ad  nos  at- 
tinel,  quibus  ad  manum  est  Yetus  illud  Tesiamen- 
lum,  euamsi  omiuamus  traditionem  Patrum,  magis 
credibiie  est  desumpsisse  nos  inde,  quam  e  libris 
Pompilii.  loterim  etiam  illud  considerandum,  quod 
talium  cseremoniarum  observatio  Deo  grata  sit, 
quandoauidem  eas  tam  studiose  affectet  et  ffima* 
letur  diaDolas.  Pam. 


«7 


TBRmUANI  OPERUi  PAR8  11. 


68 


inoertufn  ffi^nter  enhn  ndmntj  pariter  Midiunt^ 
pariter  oranif^i  paeem  enm  amnibm  mi$cent; 

?uorum  muli^rfn  aiid^ant  exQrci^mos  aaere^  forsi- 
an  et  tinguere ,'  ^uorum  ordinationes  temerarias^ 
et  alius  hodie  eptscopuSy  cras  alius^  hodie  diaco" 
nui  qui  eras  lector,  hodie  prethyter  qui  cras  lai- 
eus^  nam  et  laioii  sacerdotalMk  mmera  injungere. 

Noi  omiUam  ipsias  etiam  oonversatioiiis  hsere- 
tice  descriptlonem,  quam  fatilis,  qaam  terrena, 
quam  liumana  sit,  sine  grayitate,  eine  auctoritate, 
sine  diseiplina,  ut  fidei  suae  eonj^oens.  In  prin^s 
quis  caiechumeaus,  quia  fidelis»  incertun  cst,  pa- 
riter  adeunt,  pariter  audiunt,  pariter  orant ;  ctiam 
eibiiici  9i  sup^rveiieria^  sanctmu  canibus  (94)  et 
porcis^  mrg^M^itMi  licet  ppi}  ver«S|  jacUbunt.  Sim- 
»et  vMiuttt,  diibitare  quis  debet,  oeqM  ab  idolo-  I  plicitatan    lolniit  ene    proatralioi^em  diaeipUnae, 

cujus  penes  nos  curam  lenocinium  vocant.  Pacem 
quoque  passim  cum  omaibus  miscent  :  nibii  enim 
intefest  ilHa,  lieet  diversa  tractantibaa,  4am  ad 
iraiTis  veritatia  expugnationem  con!ipirent«  Omqes 
tumenl,  omnes  scientiam  pollioQatarf  AotQ  sunt 
perfecti  catechumeni,  quam  edocti  ^  (95).  Ipifa^ 
mirtiefes  haereticse,  quam  procacesl  quae  audeant 
doeere,  contendere>  eiorcismos  «gere,  earationes 
repromitlere,  fprsitan  te  et  tingere.  Ordinationes  eo- 
rum  temerari^,  l^esi  (96)  incon^^Qte^ :  niiqe  tt  57 


eapentitioMe  pevohFamoe,  ai  saeepdota)|a  eflleia,  a 
insignia  et  privilcgia,  si  sacrlflcalta  ^  mioisteria, 
et  iBitraraeata,  et  vasa  ipsorum  saorifieierqra,  ac 
pioeulorum  et  votorum  ounoaitalas  ooBaideremua, 
BQnne  manifeste  diaboius  moroaiiatem  illam  Ju^ 
daic»  iegis  (89)  imitatua  ettt  Quid  ergo  ipaaa  rea, 
de  quibua  aacramenta  Chriali  admiBistraDtur»  tam 
nmulaiiter  afffscuvil  mprimere  in  Begotiie  idolola- 
Irie,  otiqoe  ei  idem  el  eodem  Ingenio  gealiit  elpotait 
inatraBMDta  qaoqoe  divinaram  reram  et  saneto- 
rom  (90)  Ghfiatianoram  (9i),  ieBeara  de  sen&ibus, 
vorba  de  verbls,  parabolas  de  parabolii  preiuiiB  et 
nraal»  fidei  attenlare  ''•  Et  i4eo  Boqoo  a  diabolo  im- 
spirtialia  neqaitin,  ex  quibua  etiaro  hnro' 


latria  distare  hsereses,  cum  et  aucloris  et  operis 
ejusdem  sint,  cujus  et  idololatria.  Deum  aut  finganl 
aliiim  adversus  Oreatorem,  aut,  si  uaieum  Greato- 
rem  confitent^r,  aliter  euip  disserunt,  qnam  in 
vero  est  (92).  Itaque  omne  meDdacium  quod  de  Deo 
dicunt,  quodammodo   genus  est  idololatriae  ^  (93), 

CAPUT  XLI. 

Non  omittendam  denique^  aua  cantr^  eas  prasscri" 
bamus^^S^  ipsius  ettam  ncBretica?  convertationis 
descriptionem;ubiqui9f4^eiihHfinenus^quisfidsliSf 

Varise  lectlones. 
*  Saoriflcantia  Rhen»  «aerifleantium  et  vasa  ipsoram  ^  saeriOeioram  ets  Ukro  Orsini  Ri§,  8aerificantium 
m.  Bouth.  Saeramentorun  Ghr.  Routh.  ^  Attemperare,  Rig,  Venet.  Fran.  Paris.  ^  Ila  om^e  mendaeium  de 
Deo,  vel  Batio  qoodammodo  eexuB,  eel  idololatn»  Rhen.  ^  Educati  Faris.  to  FortMse  ea  Rhen,  ^^  Tuoe 
jRA^. 

ComniQitaritts. 
(89)  Morositatemillam  Judaiem  legis.  Morasitatem  p  dicimus,  As  in  truth  it  i»,  ut  in  vero  est.  Rooth. 
dieit  moram  et  ritpom  Judaicorum  fcrnpnlositatem,         (93)  Itaque  omne  mendacium  de  Deo  vel  natie 
Pam.  *  "  "  ■"  •  "  ^  •        "'- 


(90)  Sacramentorum  Chri^tianorum.  Hoc  protuH 
ex  edit.  Paris,  aniiqae  pra  voee  sanciorupi,  oan 
exstat  in  edit.  quidem  principe ;  sed  in  tertia  Rne- 
nani  editione  positum  hoc  est  ^  marg.  ejus.  «Fprie 
sacrorum  vel  sacramentorum. »  In  uftima  vero  edi- 
tione  sua  idem  Rhenanus  ad  vocos  sanctorum  Chri* 
stianorum  adnotavit,  c  sicut  dicimus  Sancta  sancto- 
rum.  >  Porro  de  Scriptara  sacramentorum,  qaam 
tamen  haud  primas  induxerat  Gelenius.  sic  Pame- 
Hus  :  •  Legimus  ex  ms.  3  Yalicano  cnm  Rhena- 
no  in  prima  editione  et  Adnotationibus  sanctorum^ 

Ero  eo  quod  Gelenins  sobstitnit  sacramentorum.  » 
[sc  Pamelius,  ideoque  in  editt.  Franeli.  atque  Ri- 
galtiana  appellatiofafu;faruf7i,  apparet.  fllastrare  quo- 
que  per^t  Lupus  hunc,  nt  ait,  antiqaoram  Ghristia- 
norum  iitulum  verbia  Paulinis  ad  Ephesios,  Omni* 


quodammodo  sexus,  est  idololatrim.  »  Sie  se  habet 
ediiio  prinecps;  sed  std  altimam  editionem  suam  Rhe- 
nanus  ait,  aasura  se  esse  pro  vel  natio  seribere  va~ 
riatiOj  huc  se  trabentllms  Paleraiacensis  eodieis 
vestigiis.  Hinc  variatio  et  ita  pro  itaque  in  cdit.  pri- 
ma  Parisiensi,  similiter  atque  Ib  ^henaBi  illa,  ex- 
stant.  Substilutnm  aqtem  est  !n  editt.  illas  sequen- 
tibas,  quod  posnit  et  Riffaltius,  Itaque  emne  men^ 
dacium  quod  de  Deo  dicunus,  quodammedo  genos 
est  idohUitricet  nisi  quod  abest  vox  quodammodo  ab 
edit.  Paris.  4566.  At  vera  Ib  notis  calci  editionis 
Franek.  adjectis  pratalit  Joqius  iectionem  ediiio- 
nis  prineipis,  tantam  addlto  vel  ante  quodammodo, 
ut  vox  natio  in  sensam  generis  accipiatur,  sea^ue 
in  sensum  partis,  h.  e.  aui  totnm  aut  pars  men- 
dacii.  Sie  ille.  Semlero  aotem  vera  lectio  nondum 
erata  videtor;,ad  9cpo6eX3^  vero  hiereticoram  re- 


bus  sancUs  (fui  sunt  Ephesij  et/idenbus  in  Christo      spicere  voces,  natio,  sexus,  idem  vir  doctissimus 
Jesu.  His  non  obstantibus,  edit*  utriusque  Parisien-  D  opinatur.   Ferenda  oditiopis  prineipis   leetio  mibi 


als  lectionera,  sacramentorum^  amplectendam  esse 
e^nseo.  Habenas  proxime  ante  sacramenta  Ckristi; 
et  oonferas  infenus  Firmiliani  Epistolam^  |  8.  Si- 

fnificart  interea  videntar  Scriptnr»  sacrae  his  voci- 
ua  instrumenta  divinarum  rerun^  et  sacramen- 
torum  Christianorum.  Mox  pnepositionem  de  proex 
adhibet  more  suo  Tertullianus. 

(94)  Et  sanctorum  Christianorum.  Horum  sen- 
sus  ex  iis  quse  ia  cap.  44  seouantur  hauriendus  est. 
Apostolorum  autem  Acta  et  Epistolas  vocat  instra- 
menta  sanctoram  Christianoram.  Axbasp. 

(9i)  Ad  pt^rasin  vere  quod  attinet,  quam  in 
vero  est^  habet  Aoctor  in  lib.  soo  de  Res^r.  camiSf 
c  Pbnro  etel  ila  in  vero  habeaiwrt  eap.  9  et  — * 
nofi  enim   hame  esse  in  verOy  »  e.  f  8.   AngKee 


videtur,  si  modo  reponas,  vel  ratio  quodammodo  se- 
xus ,  habito  nimiram  ad  9cp«CoXdcc  istas ,  ut  ait 
Semlerus,  respectu.  «c  Habes,  inquit  TertulliaBue, 
ogdoadem,  tetradem  duplieem,  ex  eoojugationibaa 
roaseulorum  et  femhiaram.  »   Adv.  yalentmianos^ 

Cap.  7.  ROTTTH. 

(94)  Sanctum  canibus.  Nee  isla  quldem  a  nohis 
negligenter  transibunlur,  quibus  Eooharisiiam  exi- 
stimamus  inteltigi,  de  qua  libro  de  Spectaculis  ita 
loquitur,  eap.  25  :  t  Ex  ore  quo  Amen  in  sanclum 
protuleris.  »  Albasp. 

(95)  Anie  suntperfecH  catechumenU  quam  edoe- 
ti.  Hoe  est,  Ante  t^oi  sunt  ol  luaxrQjsNfJtHix ,  qaam 
fldet  dMraatibus  instrecti.  Robth. 

(96)  nmmkm§69.  Omnes  eeeleeiastiei,  eujaaeni- 


69 


UBBR  DB  rojEBCRIPflOfJlBOS. 


70 


neophytos  eonloeant,  nimc  Meenlo  obstricfos  (97),  j|  tium  tedifldonim,  qnam    exstruottones  jaoentium 
._*  .^^^  ^.  _■_  VM      .   _. ._      yyjuarum.  Ad  baec  solummodo  opera  hnmiles,   et 

blandi,  et  snqnmissi  agtmt.  Cseterum,  nee  suls  pne- 
udibns  revereDtiam  noyerunt.  Et  hoc  est  quod 
schismata  apod  hsereticos  fere  non  sunt ;  quia,  onm 
sint,  non  parent  (2).  Schisma  est  59  noitas 
ipsfs  <"  (3).  Mentlor  s!  non  etiam  a  regulis  sais  Ta- 
riant  inter  se ,  dum  unusqnlsqne  pfoinde  (4)  sno 
arbiirio  modulalnr  quse  aceepit»  quemadmednm  de 
suo  arbitrio  ea  composuit  ille  qui  tradidit.  Affno- 
scit  naturam  suam,  et  originis  snfle  morem,  profee- 
tus  rei.  Idem  Hcuit  Yalentinianis  qnod  Yalentino^ 
idem  Marclonitis  quod  Mareioni.de  arbitrie  eno  ildem 
innovare.  Denique  penitus  iDspeetee  bsereies  omnea 
in  mnltis  cum  anctorlbua  dissentientee  deppeheR- 


(mnc  apostatas  nostroa,  nt  gloria  eos  obligent,  qnia 

Teritatenon   possnnt.  Nnsqnam  fticitius  proflcitur 

qnam  io  eastris  rebelliom,  nbi  ipsum  esse  illic  pro- 

ipereri  est.  Itaque  alius  hodie  episcopus,  eras  alius 

(98};  hodie  diaconus,  qni  eras  lector;  hodie  pres- 

b^r,  qni  cras  laicus  :  nam  et  laicis  ^*  saeerdotalia 

mnnera  in]nn|pint. 

CAPUT  XLO. 

hverbiquoque  <idministratione  negotium  illis  essB 
nm  elhnMcos  eenuerienii,  sednostros  eeeptendi; 
nee  jaiw  prauidikut  reuereniitm  prcesteni :  et 
kinc  apud  eos  schiemata  nenparere^  quantumvis 
tatnen  a  regulis  suis  viter  se  varient  et  etiam 
ab  auctorious  suis. 

De  verbi  antem  adrolnistratione  (99)  quid  dicam^ 


cum  hoc  dt  negotinm  illis,  non  ethnicos  conver-  n  duntur.  Plerique  nec  ecclesias  habent,  sine  matre, 

A M      ««__a ._^..        .. ]?A       N ._        ___      •_  l^D-  ......  .. 


tendi^i^sed  noslros  evertendi?  Hanc  magis  glo- 
riam  capunt,  si  stantibus  ruinam,  non  si  jacenti- 
bus  elevadonem  operentur;  quoniam  et  ipsum 
opns  eomm  non  de  suo  proprio  sdificio  venit,  sed 
de  veritatis  destrnctione.  Nostra  suffodiunt,  ut  sna 
»dificent.  Adime  iliis  legem  ^^  Moysi,  et  prophetat, 
el  eraftlorara  Demmj  aoostatioaem  eloqui  non  ha-« 
lient  (1).  Ita  flt  n|  minas  lieilius  pperentur  stan- 


sine  sede,orbi  fide,  extorres,  slne  lare  46  vagantur  (5). 

CAPtrr  xLm. 

Notaia  eHam  fUisse  eor^m  commereia  cum  magis, 
circulatoribus,  astrologis^  philosophis;  adeo  ut 
doctHnas  ipsorum  non  verce  index  sit  disciplina 
non  bona. 

Notata  i^  aum  e(iam  conmiercia  iiaerelicorttm  oum 

magis  quampluribus  ,    oam   ttreulatoribua ,  cum 


Variae  lectiones. 
13  Laid  Rhen.  ^  Evertendis   Jun.  convertendis  al.  ^^  In  lege  Paris*  t'  Ips%  Seml-  ^^  Quasi  sibi  late 
Fran.  Jun.  sibi  late  Paris.  sibilatae  Rhen.  ^^  Nota  forsan  leaenaum  foret.  Ead. 


forsan  legi 
Gommentarias. 


(iiie  taodem  easent  ordiqis,  eertis  locis  erant  ad-  n  «  Adime  illis  legem  Moysi  et  i^rophetaa  et  OfeateK 

dieti,  neqne  flebant  episcopi,  aut  sacerdotes,  ho-  **  — '  ^* -^ .j-^-.  ^\^..'.  «-.-  1.-*.^*   _  n — 

lons  aut  vivendi  grtitia,  sed  pro  loci  aut  populi 
neeessitale,  el  usu  ordinabantur.  Qnibus  uti  non 
Ikebat  aiio  convotare,  et  sedes  mntare,  ita  neque 
sh  ofBdo  fx  eo  iopo,  ubi  ordinaU  et  addieti  erant, 
flitte  eaosa  tmoveri  poterant,  sed  apud  hsereticos  pro 
arbitrio  sedes  mntabantur.  et  ut  dicit :  c  Alius  hodie 
episoopus,  cras  alius.  »  Alb4bp. 

(97)  Sa^culo  obstriotosn  Bos  intell^t  qui  praefee* 
tnra  aliqua  inter  gentiles  fbngebanlur;  plerique 
enim  Christianornm  di£nitatem  aiiquam  aut  milititt 
gradum  adepti,  eorum  nonomm  munia  nthilominus 
obibant,  quos  Ecclesiae  hoqoribus  ordinare  seqnum 
000  vJdebatur.  Albasp. 

(98)  Cras  aUus,  Yel  diverso,  vel  nnllo  fbrtasse 
monere  functus,  ut  sequentia  ostendunt. 

(99)  De  verbi  autem  administratione.  De  ea  qu» 
in  Ecclesijs  flet>at  non  eiistiaiarim  eum  loaui,  cum 
ab  ea  ^entiles  arcerentur,  verum  de  ea  quae  aomi  aut 


rem  Deum,  aeeusatioiiem  elooui  non  habent.  •  Cum 
vero  exstaret  in  edit.  Parit.  s^  in  lege,  et  haberet 
codex  Wouwerii  et  in  ereaioremy  positumque  sit  in 
editt.  Rhenani  et  Paris.  primat  ei  loaui  pro  eloqui, 
vix  dubitabam  qoin,  ita  ut  vides,  loeus  •mendari 
deberet.  Rhenanus  quidem  ad  teriiam  asam  ediiio-^ 
nem  legendum  eonjieit  ad  oauHofiem  pro  accuitUiO' 
nem,  sed  frusira.  Roitth. 

{%)  Quia  enm  siniy  non  pmreni.  Bt  hsee  eal  eausa, 
quare  inier  eos  non  sint  scbiamala,  non  qaed  vere 
non  sint  dissensiones,  sed  qaia  oum  omaes  pro  Ubi- 
dine  effloiunt  quod  cuique  nlaeitam,  non  apparent, 
et  ideo  ipsissima  unitas  viaetur,  eum  ait  muitipli- 
eitas  sententiarum.  Dblagihda. 

(3)  Sohisma  esi  unitas  ipei»*  Sic  luibet  iiber  Ur- 
sini.  Vefissime.  Sunt  qnidem  apud  iMeretieos  sehi-» 
smata  ;  sed  ea  minus  adverttmus  ob  eonminnem  et 
concord»ssimam  ipiis  nobisoum  diseordiani,  Rio.  — 
Schisma  quod  est   divisio  a   eatboliois,  vineulum 


alibi  umiJiariter  habebatnr  :  nihil  enim  Christianis  D  ip^i^  ^^i  unitatis,  quemadaiodum  ante  aeripserat 


majon  erat  cune  quam  gentilibns  Christi  prsecepia 
sensim  obtmdere,  uteos  ad  fidem  traherent.  Albasp. 
(f )  Adime  iUis  legem  Moysi,  et  prophetas,  et 
Creaforem  Deum^  aceusationem  eloqui  non  habent, 
Noiat  Cercionem,  et  Marcionem^  et  Apellem»  ausos 
etiam  iata  Cbristianse  religlonis  fundameBta  con* 
Tdlere.  Mam  in  CataIo|[0  bsereticor.,  ubi  de  Cer- 
dooe  :  <  Hle  prophelias,  inauit,  et  Jegem  repudiat, 
Deo  Creatori  repuntiat.  ^  Cerdonis  autem  discipu- 
fais  foit  MRTcio,  Marcionis  Apelles.  Ait  ifpltnr  hsere- 
liconim  ingenia  sic  institnia  esse,  nt  diruant,  non 
11  aedificent.  Adlme  iliis  legem  Mosis,  et  propbetas, 
et  Creatorem  Deum,  nullo  jure  causam  tibi  pro- 
pterea  dicent ;  non  erit  quod  possint  conqueri.  Etc- 
nim  jam  pridem  haec  ad  se  mmime  pertinere  testati 
sont.  Rie.  —  Adime  illis  in  legem  Moysis  et  prophe- 
tas  et  in  Creatorem  Deum  accusationem;  et  U>qui 
10»  hab^.  Ite  loeoiQ  reatitni.  Yulgo  editnm  est : 


Auctor  :  «  Nibil  interest  illis,  lieet  diversa  treetan- 
tibus,  dnm  ad  unius  veritatis  expognaiionem  con- 
spirent.  •  Cap.  4i.  Routh. 

(4)  Proinde.  F6r.  perinde,  Voces  a  librariia  mutari 
solent.  RouTH. 

(9)  Quasi  sine  lare  vagantur,  Voeulam  quasi  ex 
editione  prindpe  aliisque  restitui.  In  eadem  lamen 
mendose  positum  est.  quasi  sibi  latm^  in  ed.  lertia 
Rhenani  quasi  sibi  fnla,  in  uitima  Rhenaai  quasi 
late,  in  eu.  Paris.  prima  quasi  sibilata,  in  Paris, 
sibi  late,  omisso  qtiasi,  in  ed.  Franek.  ^iMMt  sibi  tate, 
ut  in  lertia  Rhenani.  Tandem  edidit  Rigaltius  ex 
Wouwerii  vet.  libro  sine  lare^  omisso  ouasU  Ait 
dociissimus  ille  Wouwerius  in  Emenaatt.  suis 
anno  1608  ediiis  :  «  Editionem  seoutus  vir  illustris 
(an  Scaiigcr?)  emendavit  AbUlate  vagantur,  Inge- 
niose,  nt  omnia.  Fortasse  non  rejidenda  aoiii^QMra 
qua  seribebam,  erM  ^,  mriarree.  Cibifmtm 


71 


TBRTDLLUm  OPBROM  PARS  IL 


72 


astrologis  (6),  eam  iriiiloMphu,  eoriosiuti  leilieet  ■  diacipliiue  (15)  ad  probationeiii  yerilatis  aeeednnt  • 


deditis:  QHiiRin.  bt  iimoiiBTi8,ubiqae  memiQerunt. 
Adeo  et  de  genere  conyenationis  qualitas  fidei 
sestimari  potest  :  doarinse  index  ^^  disciplina 
est  (7).  Negant  Deum  limendum ;  itaque  libera  suut 
illis  omnia  et  soluta.  Dbi  autem  Deus  non  limetur, 
nisi  ubi  non  est  ?  Ubi  Deus  non  est,  nec  veritas  ulla 
est;  ubi  veritas  nuUa  est  ^^,  merito  et  talis  disci- 
plina  est.  At  ubi  Deus,  ibi  metus  in  Deum,  qui  est 
initinm  sapientise.  Ubi  metus  in  Deum,  ibi  gravitas 
honesta  ^^  et  diligentia  attonita  (8),  et  cura  solli- 
cita,  et  allectio  <i  explorata  (9),  et  conmiunicalio 
deliberata  (10),et  promotio  emerita(li),  59  et  sub- 
jectio  religiosa  (12),  et  apparitio  devota  (13),  et 


a  qua  divertere  nemini  ezpedit,  qui  meminerit  fu- 
turi  judicii  quo  omnes  nos  neeesse  est  apud  Ghristi 
iribunal  astare,  reddentes  rationem  inprimis  ip- 
sius  fidei.  Quid  ergo  dicent  qui  illam  stupraverint 
adulterio  haeretico  virginem  tradiiam  a  Christot 
Credo,  allegabunt,  nihil  unquam  sibi  ab  illo  vel  ab 
apostolis  ejus  de  seris  ^  et  perversis  doctriais  (16) 
futuris  praenuntiatum,  et  de  cavendis  abominan- 
disque  ^  praeceptum.  Agnoscant  ^e  ^uam  potiui 
culpam  quam  illorum,  qui  nos  tanto  ante  ^*'  prae- 
struxerunt.  Adjicient  praeterea  multa  de  auctoritate 
cujusque  doctoris  haeretici ;  illos  maxime  doctrina' 
suae  fidem  confirmasse  ^,  mortuos  suscitasse,  de- 


omnia. 


CAPUT  XUV. 


processio  modesta  »  (14),  et  Ecclesia  unita,  et  Dei  g  biles   reformasse,  futura  significasse,    uti    merito 

apostoli  credereniur  (17).  Qaasi  nec  hocscriptum 
iit,  venturos  multos  qui  etiam  virtutes  mazimas 
ederent  ^,  ad  fallaciam  munieudam  corruptse  prae- 
dicalionis.  Itaqae  veniam  merebuntur  ?  Qjai  ^  vcro 
memores  dominicarum  et  apostolicaram  denuntia- 
tionum  in  fide  integri  ^^  steterint,  credo  de  venla 


Posiremo  si  forte  prcescriptionibus  his  non  movean" 
tur,  ad  futuri  judtcii  metum  et  hasreticos  provo^ 
cat,  et  eos  qux  aures  hasreHcis  accommodant, 

Proinde  haec  pressioris  ^  apud  nos  testimonia 


Variffi  lectiones. 

13  Judex  jR^.  Venet,  inde  Rhen.  doctrina  index  disciplinse  Paris.  ^^  Y.  ubi  veritas  nulla  est  desunt  in 
Rhen.  edit.  ^Honestas  Rhen.  ^^  Adjectio  Rhen.  ^  Moderata  Paris.  ^  Pressiora  Rhen.  utrumvis  abest 
Fran.  Paris.  ^*  Saevis  Rhen.  scsevis  Jun.  ^  Quid  Rhen.  ^  Agnoscunt  Rhen.  agnoscent  Semler.  "  in  Verb. 
tanto  deest.Rhen.  ed.  non  ante  leg.  Paris.  Fran.  suos  ante  Jun.  ^  Maxima  doctrinse  suse  confirmasse  Rhen. 
»  Ediderunt  Rhen.  »  Si  Rhen.  ^»  Integra  Rhen. 

Commentarius. 


tury  sed  minime  diseedendum  arbitror  a  vet.  cod.  » 
Hsec  ille.  Recepit  vero  islud,  quasiAbii  latevagan- 
tur^  in  edit.  suam  Christianu&  Lupus  ;  nihiiominus 
cum  Rigaitio  facit  Thomasius.  Id. 

(6)  Cum  magis  quampluribusycum  circulatoribus, 
cum  astrolcgu.  Nemioi  ignotum  in  historia  eccle- 
siastica  tantisper  versato,  priores  haereticos  magia 
infames  fuisse  aut  cum  magis  commercium  ha- 
buisse.  Tales  fuerunt  Gnostici,  Carpocratiani,  et  alii. 
Ab  Bcclesiae  communione  semotos  eosdem  magos 
indubitatum  quoque,  ut  mimos,  ludiones,  circula- 
toreSf  ajfyrtas,  comoedos  :  contra  quos  Augustinus 
et  Cypnanus  muliis  in  locis,  et  coneilia.  Lb  Pr. 

(7)  Docirince  index  disciplina  est,  Diseiplina  in 
hoc  auctore,  semper  pro  rebus  fidei,  sacramentis 
aut  eorum  usu,  ritibus  et  cseremoniis,  cseterisque 
quse  ex  prseceptis  Cbristi  observamus,  nonnunquam 
etiam  pro  ipsamet  fide  usurpatur.  Albasp. 

(8)  ^^t^ento  a^/ontto.  Diligentiam  attonitamdicit 
quse  semper  est  in  metu  ne  peccet.  Rig. 

(9)  Allectio  explorata.  Allegendorum  scilicet  in 
orainem  ecclesiasticum.  Hos  enim  ante  ordinatio- 
nem  prsedicari  mos  erat.  Prsedicatio  autem  fiebat 
nominibus  eorum  propositis,  admonito  populo,  ut 
si  quis  adversus  eos  quid  haberet  criminis,  probaret 
manifestis  rebus.  Quod  ut  fieret  in  provinciarum 
rectoribus  ordinandis,  exemplo  Christianorum  sua- 
sisse  Alexandrum  Severum  narrat  Lampridius.  Ta- 
lis  igitur  apud  Eoclesiam  fuit  allectio  explorata  :  ut 
contra,  apud  hfiereticos  ordinationes  temerarise  no- 
tantur  supra.  Rig. 

(10)  Communicatio  deliberata.  Communicationem 
intelligit  quam  ipse  in  Apologetico  describit,  nempo 
orationis  ei  conventus  et  omnis  sancti  commercii. 
Ad  eam  vero  non  admiltebanlur  nisi  delibcraiione 
prius  habita  probaiissimi.  Rig. 

(11)  Promotio  emerita.  Ipse  sui  interpres  eodem 
ApologeHco  :  c  Praesident  probati  guique  seniores, 
hoBorem  istnm  non  pretiOy  sed  testimonio  adepti.  » 
Rm. 


(12)  Subjectio  religiosa,  Propter  Ecclesise  hono- 
rem,  inquit  (lib.  de  Bapt.)^   quo  salvo  salva  pax 

C  est.  Subjectus  dicitur  qui  morem  alteri  gerit,  ut 
filius  pairi.  Sic  in  Apolog. :  «  Filium  jam  subjectum 
pater  retro  patieiis  abdicavit.  »  Rig. 

(13)  AppariHo  devota.  Apparent  episcopis  presby- 
teri,  diaconi.  Apparent  magistratibus  scnbae,  prs- 
cones,  accensi.  (jlossae  Philoieni,  Apparitores,  Ex-^ 
6i6a<rTa(.  Eloh  hl  {iXTpitat  loU  d^x^^Mav^  9Cpo«c- 
SpetSom^.  Apparitio,  1Exfit6acrui6c.  £o  sensu  dicit 
Septimius  noster  (libro  de  ipectaculis),  aures  et 
oculos  apparere  spiritui  :  f  Gum  spiritui  apparcant 
aures  et  oculi ;  nec  possit  mundus  praestari,  cujus, 
apparitores  inquinaniur.  »  Rio. 

(14)  Processio  modesta.  Procedebant  in  publicum 
Christiani  modesto  habitu  vultuque.  Sic  (lio.  ii.  de 
Cultu  feminar.):  «  Vobis  aulem  nulla  procedendi 
causa  non  tetrica.  Aut  imbecillus  aliquis  ex  fratri- 
bus  visitatur,  aul  sacrificium  offertur,  aut  Dei  sermo 
administratur,  etc.  »  Rig. 

(\$)  Pressioris  disciplino!.  Hocest  quod  inApolO' 
n  getico  dixit  :  c  Disciplinam  praicepiorum  inculca- 
tionibus  densamus.  »  Hinc  etiam  illa  quae  ssepc  oc- 
currunt,  disciplina  timenda,  disciplina  custodita, 
disciplinse  terror,  disciplinae  tenor.  Sic  contra,  dis- 
ciplina  moUissima,  laxissima.  Rig. 

(16)  De  seris  et  perversis  doctrinis.  Sic  opiime 
liber  Ursini,  Antea  scevis  nullo  sensn.  Scras  doctri- 
nas  dicit  Anticbristi,  cujus  tempora  exdpiet  consum- 
matio  sseculi.  Tria  tempora  in  Tertulliani  scriptis 
cuncias  hominum  aetates  dividunt,  Natune,  Legis  ct 
Evangelii.  Iiaque  ultimum  est  Evangelii  tempus, 
subrepente  Antichristo  et  saeculi  fine.  Rig.  —  Hsec 
Rigaitius,  qui  seris  recepit.  Attamen,  exstantc  in 
prsecedeniibus  editionibus  sasvis^  haud  spernenda, 
imo  amplectanda  est,  conjcciura  Junii  scanjis  repo- 
nentis.  Glossae  Yeit.  £xato(,  sca^vus,  vanus,  pravus. 
SiBvis  in  editionem  snam  revocavitThomasius,  aatrip. 
ta  altera  lectione  sens  ad  oram.  Routb. 

(17)  UH  meriio  apostoU  crederentur.  Hic  nonniti 


73 


LIBBR  DB  PRiESGRlPTIOXlBUS. 


periditabantQr,  respondente  Domino  :   «  Prsenan-  i 


CAPUT  XLV. 


tiAveram  W  plane  futuros  fallacise  magisiros  in 
meo  nomine  et  prophetarum  et  apostolorum  etiam ; 
et  discentibus  meis  eadem  ad  vos  praedicare  manda- 
teram;  semel  (18)  Evangelium  ct  ejusdem  regulae 
doctrinam  apostolis  meis  delegaveram;  sed  cum 
Tos  non  crederetis  ^^  (19),  libuit  mihi  postea  aliqua 
inde  mutare  (20) :  rcsurrcciionem  promiseram  etiam 
camis;  sed  recogitavi  ne  implere  Don  possrm  :  na- 
tnm  me  ostenderam  ex  virgine;  sed  postea  turpe 
mihi  visum  est  :  patrem  dixeram  qui  solem  et  plu- 
vias  fecit,  sed  alius  me  pater  melior  adoptavit  : 
prohibaeram  vos  aurem  accommodare  haereticis, 
sed  erravi...  ?  »  Talia  ^  capii  opinari  eos  qui  exor- 
bilaot,   et    fidei  ^  veritaiis   periculum   non  ca-  B 


Porro  hoc  institutum  simul  aggressus  etiam  specia" 
liter,  initio  facto  ajudaismo,  hcereticos  omnes  ad 
sua  usque  tempora  recenset,  et  in  primis  Dosi-- 
theum,  Sadducceos,  Pharisceos, 

Sed  nunc  quidcm   gene  raluer   actum  est  a[  nobis 

adversus  hicreses  (22)  omnes,  cerlisel  justis,  et 

necessanis  praescriplionibus  (23)  repullendas  a  con- 

latione  Scriplurarum.  De  reliquo,  si  Dei  gratia  an- 

nuerit,  eliam    specialiter    quibusdam    rcspondcbi- 

mus'(24).  Ha^c  in  fide  veritatis  ci...  (25)  legcntibui 

pax  e&  gralia  Domini  nostri  Jesu  Chrisli  in  aeler- 

num. 

CONTRA    HARETICOS   BXPLICIT    (26). 

Sl  Sequenfia  non  legunturin  vetustissimo  codice 

Agobardi, 

Quorum  haerelicorum,  ut  plura  praeleream,  pauca 


vent  (2i). 

Varise  lectiones. 

»  V.  Sed  cum  vos  non  crederetur,  in  Rhen,  ed,  prcefiguntur  vocibus  semel  Evangelium,  etc,  33  Alia 
Rhen.  ^  Fide  canj.  Jun.,  sed  pessime  nostra  sententia. 

Gommentarius. 
commentitia    miracula,  sive  praestigias  daemonum      praescriptiones  dicit,  quia  secundum  eas  necesse 


insectatur  TerluHianus;  agnoscii  enim  hoc  in  eo- 
dem  opere,  c.  praesertim  30,  vera  miracula  argu- 
ment«im  certum  efticere  divinae  missionis,  lum  cum 
provocat  haereticos  hac  viclrici  interpellatione  : 
•  Probeol  se  no¥OS  apostolos  esse ;  dicant  CUristum 
itemm  descendisse,  iierum  ipsum  docuissc,  ilerum 
erudtixum,  iierum  morluum,  itcrum  resuscitatum  : 
sic  enim  aposlolos  solet  facere.  »  Edd.  ex  opere 
DB  GouacT. 

tl8)    SemeL  H.   e.   StcxE,    tanium    semel,  non 
itemm. 

(19)  Sed  cum  vos  non  crederetis.  Particula  nega-  a 
tha  cmvis  sensum  auctoris  benc  perpendenii  amu-  ^ 
veada  \idebitur.  Caeterum  illud  aniniadverteoduni 
iBty  posita  fuisse  haec  verba  iu  edit.  vetustissimis 
post  vocem  mandaveram;  ac  dibplicuisse  Junio 
transpoaitionem,  quae  eorumdem  ptstea  facla  est. 
lla  enim  scribil :  c  Falluutur,  q\ii  bic  transponunt 
aoctoris  verba.  Ego  primam  ediiionem,  et  mauu- 
scnptorom  conscnbum  seq^uens,  ita  legendum  c  n- 
seo  :  Discentibus,  id  cst,  uiscipulis,  meis  eadem  ad 
vos  prcedicare  nusndaveram  (nimirum  solummodo 
viva  \oce),  sedcum  vos  non  crederetis  (praedicationi 
illorom),  semel  Evangelium  et  ejusdem  regulce  doc- 
trinam  apostolis  meis  delegaveramy  puia  littcrarum 
monamentis  consignand.im,  et  depoiundam  in  cc- 
eicsia  mea.  Sed  lilmit  mihi  postea  aliqua  inde  mu^ 
tarej  nempe  ut  post  ab  ilhs  li%reseon  aucloribus 
fuit  factitatnm.  Sic  integra  omnia.  >  Hscc  Junius, 
Mtiibos  tamen  haud  asscntior.  Sin  vcro  vctus  sen- 
tentiaruiu  ordo  rcvocari  dcboat,  aeque  tamen  scri- 
bendum  foret,  sed  cum  vos  crederetis,  Houth. 

(20)  Mutare.  Ironicc  dictum  inlelligas.  Edd. 

(21)  Qui  exorbitant^  et  fidei  veritatis  periculum 
non  cav^.Legendum  putabat  Junius  fide,  non  fidei; 
exsiatque  iu  ipsa  hujus  libelli  clausiila,  quam  post 
Junii  lempora  Hi^altius  adjecit,  locuiio  in  fide  veri' 
tatis.  Porro  scnbit  S.  Paulus  Iv  ^Ytaa(jitt>  7:vs6(ia- 
•RK,  xal  idtjrti  iXrfldoQ,  II  Thess.  II,  ^3.*  Quapro- 
pier  locum  ila  refmgo,  qui  cxorbitantes  fide  veritatis, 
periculum  non  cavent.  Cae(crum  iIlud,capt^optnart, 
pro  eo  quod  est,  potest  fieri,  ut  talia  opinentur^ 
aui  exorbitantes,  etc,  more  TertuUiani  esi  posilum. 
Roirru. 

(22;  Sed  nuyic  generaliter  actum  est  adversus  om- 
nes  hxreses.  Ipse  libro  de  Carne  Christi :  •  Sed  ple- 
nins  bujusmodi  praescriptionibus  adversus  omues 
bsereses  alibi  jam  usi  sumus.  »  Edd. 

(23)  Ei  necesiariit  prasscriptionibus.  Necessarias 

Pateol.  II. 


est  judici   quoscumque    agere  volentes   re|>ellere, 

RlG. 

(24)  Etiam  specialiterquibusdam  respondebimus. 
Hoc  \ero  praestiiit  libris  adversus  Marcionem,  ad- 
versus  Valentinianos,  adversus  Praxeam,  etc. ;  mi- 
uimc  autem  sequenti  opusculo;  nam  eo  tantum  in- 
dicantur  haereses,  non  contutautar.  Rig. 

(25)  Hasc  in  fide  veritatis,  etc.  Yoces  usque  ad 
ullimum  verbum  ExpUcit  primus  addidil  Rigaliius 
io  ediiione  sua  librorum  novem  Tpriulliani.  Hae 
vero  ideo  omissae  esse  in  multis  codicib^is  videntur, 
ut  melius  cum  hoc  opere  cchaereret  libellus,  de  quo 
illico  dicluri  sumus.  lo  clausuta  autcm  ista  :  f  Hsec 
in  fldc  veriiaiis  ci.....  legeniibus  pax  et  gratia  Do- 
mini  nostri  Jesu  Christi  in  setemum  «  lacuna  hoc  vel 
alio  quodam  modo  supplenda  est,  citra  cavillatio- 
nc.n  tegentibiis.  Routh. 

(26)  Contra  hcereticos  explicit.  fn  codice  Agobardi 
nou  ullra  pergit  lib  t  de  Prcescriptione  hcereticor. 
neque  ulKi  tii  mcntio  sequentis  opusculi  quod  inci- 
pit :  Quorum  hcereticomm  ut  pluraprceteream,  etc. 
El  jacebit  dbu^ aXov,  nisi  dic  mus  sic  a  Tertulliano 
adnexum  fuisse  operi  de  Prasscriptione  hxreticorum, 
ut  eo  absolulo,  cum  aliquis  ascripsisset  :  Explicit 
de  Prcescriptione  hcereticorum,  idera,  quisquis  ilJe 
fueril,  ejus  levi  scriplor  f»ro  litulo  sequentis  opu- 
Si:uli  subjecerii  :  Quorum  hcereticorum  :  daturas 
scilicei  catalogum  eorum  quos  gcnerali  praescri- 
plione  submovenios  censeret,  ac  deinde  incipiat 
opusculuni :  Taceo  enim  Judaismi  hcereticos  :  quod 
idcirco  portio  ac  sequela  praecedentis  haboatur, 
proplereaque  nullibi  cilalum  ab   auctore  f^Cf^aratim 

D  rcperiatur.  Stylus  cerie  non  absimilis  videtur  Scp- 
liiniano.  In  quibusdam  vero  exemplaribns  praecdit 
libium  de  Prcescriptione  hasreticorum,  Ric.  —  Si, 
ut  opinantur  Aliixius,  Nopssrlius,  aliiaue,  post  Ter- 
tulliani  lapsum  compnsilus  fuit  hic  liber  De  Proe-. 
scriptione,  hinc  sane  duo  isti  tractatus  diversos  au- 
ctorcs  habeant  omnino  necesse  csi.  Haud  pauca 
enim  cootra  Montani  hieresim  in  subsequcntis  opu- 
sculi  cap.  penult.  alferuntur.  Rem  vero  alitcr  se 
habere  circa  compositionem,  quam  crepint,  libri 
de  Prescriptione  post  TeriuIIiani  lap^um,  supra 
exposui;  porro  scriptum  fuissc  iisdem  fere  lempo- 
ribus  utrumque  librum,  omnes,  quod  sciam,  con- 
sentiunt.  At  vero,  elsi  egregium  et  prohabile  opus 
est  catalogus  istc  ha^roticorum,  Adversus  omnes 
Hasreses  appcllatus,  multaque  in  se  bonse  frugis, 
nequaquam  alibi  reperta,  continel;  ac  praeterea  ab 


75 


TBRTULLIANI  OPERUM  PARS  II 


76 


perstringam.  Taceo  eDim  Judaismi   hsereticos  (27),  a  suis  instiiutum,  a  daemooe  ae  oberrante  ^s,  quid 


Doaitheam,  inquam,  Samaritanum  qui  primus  ausus 
est  propbetas,  quasi  non  in  Spirilu  sancto  loculos, 
repudiare.  Taceo  Sadduccaeos,  qui  ex  hujus  erroris 
radice  surgentes,  ausi  suot  ad  lianc  hseresim  etiam 
resurrectionem  carnis  negare.  Praetermitto  Phari- 
sseos,  qui  addiiamenta  quaedam  legi  astruendo  a 
Judaeis  divisi  sunt ;  unde  etiam  hoc  accipere  ipsum 
quod  babent  nomen,  digni  fueruot :  cum  liis  etiam 
Herodianos,  qui  Christum  Herodem   esse  dixerunt. 

CAPOT   XLVL 
Detnde  eos  recenset,  qui  ex  Evangelio  hceretici  esse 

voluerunt,  Simonem  Magum,  Menandrum,  Satur- 

ninum,  Basilidein^  Nicolaum. 

Ad  eos  mc  converto  (28)  qui  ex  Evangelio  haere- 


esset  sapieniia,  descendisse  quaerendom  apud 
Judaeos  (30),  se  in  phantasmate  Dei  non  pas 
sum  (31),  sed  csse  quasi  passum.  Post  hunc 
Menander  discipulus  ipsius,  similiter  magus,  eadem 
dicens  quae  Simon  ipse :  quidquid  se  Simon  dixe- 
rat,  hoc  se  Menander  esse  dicebat,  negans  habere 
posse  quemquam  salutem,  nisi  io  nomine  suo 
baptizalus  fuisset.  Secutus  est  post  haec  et  Satur- 
niuus,  ct  hic  similiter  di^^ens,  innascibilem  36  ^^ 
virlutcm,  id  est  Dcum,  in  summis  et  illis  ^'^  infinitis 
partibus  et  in  superioiibus  manere,  longe  aut^m 
distauies  ab  hoc  angelos  inferiorem  ^  mundum 
fccisse  (32)  :  ci  quia  splendor  quidam  lumiuis 
desursum  in   infcrioribus  refulsisset,  ad    similitu- 


tiei  esse   voiucrunt  :  ex  quibus  est  prinius  omnium  B  dincm  illam   supcriorem   proptcr  iltius   luminis  39 


Siraon  Magus  (29),  qui  in  Actis  apostolorum  condi- 
gnam  meruit  ab  apostolo  Petro  justamque  senten- 
tiam.  Hic  ausus  est  summam  se  dicere  virtutem,  id 
est  summum    Deum,  mundum   autem  ab   angelis 


(33)  angelos  hominem  instituere,  angelos  curassc  : 
hunc  super  ierram  jacuisse  reptantem  :  cujus 
lumen  illud  et  virtutem  misericordiam  ^^,  scintiliam 
salvamesse  (34),  csetera  ^^  hominis  perire.  Christum 


Variae  lectiones. 
35  Aberrante  Paris,  ad  daemonem  suum  crrantem  Jun.  ad  Gnnoeam  se  aberrantem,  quae  {pro  quid)  SemL 
ex  Irenaei  I,  23.  ^  Innobilem,  Jun.  in  summis  illis  et,  Jud,  3t  iliis  et  Jun.  38  Infcriores  Seml,  39  Similitudt- 
uem  illius  luminis,  et  nihil  intermedium,  Seml.  *o  Verba  modo  neglecta  hic  inserit  Semler  eo  modo  :  vir- 
tutem  illam  superiorem  propter  miscr.  Juniusvero  sic  habet  :  cui  lumenillud  ei  virtutem  illam  superiorem 
propter  misericordiam  viiae  scintillam  immisisse ;  hanc  scintillam  salvam  csse ',  caeterum  homiuis  perire.  ^^ 
Gaeieram  Rhen, 

Commentarius. 

Hieronymo,  ut  indicabit  Rigaltius,  adductus  c^t  ;  edil.  sua  pro  veteri  scriplura  inferiorem  Rigaltius. 
imo  fortassc  TertuIIiano  ipsi  ab  Optalo  in  lib.  primo  Cum  \ero  postea,  in  cap.  3,  <  angelos  in/eriorcs 
De  Schismate  Donatistarum  attributus  :  haud  saiis  hominem  linxissc  »  scribat  hic  auctor,  leciionem 
tamen  convenire  idem  videtur  cum  opere  a  Ter-  alteram  revocavi.  Habes  infra,  c  in  uliimis  quidcm 
tulliano  supra  promisso,  in  quo  singulis  haeresibus  Q  angelis,  et  qui  huiic  feceruut  mundum;  >  alquc 
se  responsurum  esse  aii;  nec  vim  salesque  oratio-      initio  cap.  4,  «   angelos  atque  virtuies,  quos  cli- 


nis  Septimianae  satis  assequiiur.  Certe  pars  hujus 
libelli  De  PrcBScriptione  nou  est ;  neque  a  Lupo  aut 
Tbomasio,  qui  post  Rigaltii  tempora  hunc  de  Prees- 
criptione  ediderunt,  libris  suis  conclusus  est.  Routu. 

(27)  Taceo  enim  judaismi  hcereticos.  Haec  legerat 
Hieronymus,  cum  adversus  Lucifcrianos  agens, 
c  Taoeo,  inquit,  de  judaismi  haercticiS;  qui  ante 
adventum  Christi  legem  traditam  dissiparant,  quod 
Dositheus  Samariianorum  princeps  prophetas  repu- 
diavit,  »  etc.  Rig. 

(28)  Ad  eosmeconverto.HieronymuSfCod,  :  c  Ad 
eosveoio  haereticos,  qui  Evangelia  laniaverunt.  »  Rio. 

Ad  eos  me  convertOj  etc.  Aggrcditur  jam  ad 
dicendum  de  haereticis,  qui  a  Christo  nato  exstilc- 
runt,  quique  insaniae  suae  argumcnta  posterioiibus 
haereticis  rcliquerunt.  Le  Pr. 

(29)  Ex  quibus  est  primus  omnium  Simon  Magus, 
Primum  omnium  numerat  Simoncm  Magum  cum 
Irenaeo,  lipiphanio,  etc. 

(30)  A  dcemone  se  oberrante  quid  esset  sapientia 
descendiise  quasrendum  apud  Judceos.  Haec  sunt 
curruptissima,  nec  juvant  manuscripti.  Legendum 
tamen  vidclur  :  c  Ad  oves  aberrantes  s^,  qui  esset 
sapientia,  desccodisse  quaerendum.  Apud  Juda;os 
se  in  phanlasmate,  »  eic.  Hieronymus,  Indiculo 
hseres.  :  »  Ideoque  se  descendisse  inquit,  ut  ovem 
salvarct  perditam.  Christum  apud  Judaeos  non  esse 
passum.  »  RiG. 

(31)  Se  in  phantasmate  Dei  non  passum.  Fortasse 
Deum  reponeiidum,  cum  hoc  inlcrpretamento  :  se 
modo  imaginario,  vel  putativo,  ut  loquitur  Teriul- 
lianus,  «  non  passum,  sed  esse  quasi  passuro, 
Deus  cum  fuerit.  »  Routh. 

(32)  Angelos  inferioresmundum  fecisscVosmi  in 


stantes  longe  a  superioribus  virtutibus  mundum 
istum  in  inferioribus  pariibus  condidisse  j>  dicit. 
Attanien  iu  cap.  7,  meulio  est  muudi  supe- 
rioris  atque  infeiioris.  Supra  Junius  conjecit  enien- 
danduni,  «  io  summis  illis  et  infmitis  partibus,  pro, 
in  summis  et  illis  iniinilis,  »  seJ  fortasse  nihil 
mutandum  cst.  Routh. 

(33)  Ad  simHitudinem  illius  luininis,  Post  simili- 
tudinem  interposuit  has  voces  Rigaliius,  illam  supe- 
riorem  propter,  quas  quidcm,  ut  ex  sequentious 
pcrpcrani  huc  translatas,  expuugendas  jussi.  Dcin 
vox  angelos  male  repctita  fuisse  videtur  ,  proui 
Rhciian.iS  jam  adnotavcrat,  et  posi  cum  Wouwe- 
rius  in  Emendaiionibus  Epidict,  Fine  opusculi  siniile 
quid  huic  clausulae  habcs,  quam   Victorinus  corro- 

n  borare  curavit.  Routh. 

(34)  Cujus  lumen  illud,  et  virtutem  illam  supe^ 
riorem  propter  misericordiam,  scintillam  salvam 
esse,  Sic  cditt.  anle  Higaltiuin,  qui  quidem  voces 
illam  superiorem  propter  omisit.  Sed  locum  mancuni 
ct  C0'ruptum  Junius  hoc  modo  bupplcvit,  aique 
cmcnduMt  :  Cui  o  iunien  illud  ct  virlulem  illam 
supcriorem  proptrr  misericurdiam  »  vitae  scintiilara 
immississc;  hanc  c  scintillam  salvam  esse.  »  Con- 
veuii  ha'c  emendalio  tam  cum  iis,  quae  in  cap.  3 
sequuntur,  quam  cum  TcrtuIIiano  in  lib.  de  Anima 
cap.  23,  atque  Irenaeo  lib.  i,  Contra  hcereses,  cap.  22, 
ubi  de  Saiurnini  sciiis  agiiur.  Intcrea  a  Junio  locum 
praeclare  cmendante  reclius,  ni  fiillor,  positum 
tuisse  5rtn^t7/am  i'i/£?,  quam  vitas  scintillamj  siqui- 
deui  propter  xb  6{xoiot^/6utcv,  seu  vocis  scintillce 
re|ietitionrm,  omissio  vocum  inicrjcctaium  con- 
tigissc  V  deatur.  Dixi,  similia  exstare  in  capite 
proxime  sequente.  Routh. 


77 


LIBBK  DB  PRiESCRIPTIONIBUS. 


78 


in  substanlia  corporis  non  fuisso,  ct  phanlasmatc  a  substanlia  carnis  fuis^c  :  hunc  passam  a  Jadaeis 
tantum  quasi  passum  fuisse;  rcsurrectiont^m  carnis      non  esse,  scd  vice  ipsius  Simonem  6S  crucifixum 

essc;    unde   nec    in  cum   crodeniium  esse  qui  sit 


quasi  passum 
nullo  modo  fuluram  esse.  Posiea  Basilides  haerc- 
ticus  erupit  :  hic  csse  dicit  summnm  Dcum  uomine 
Abraxan,  ex  quo  mentem  creatam  ,  quam  Grsecc 
iioTN  appellat.  Inde  Yerbum.  Ex  iilo  providenliam 
ex  providentia  virtutem  et  sapientiam  :  ex  ipsis 
inde  principatus,  et  poteslates,  ct  aagelos  factos, 
deinde  infiaitas  angelorum  editiones  ei  probolas  : 
ab  istis  aogelis  trecenios  sexaginta  quinque  coelos 
iostitutos,  el  mundum  in  honoro  Abraxfe,  cujus 
nomen  bunc  in  se  habebat'  numerum  computatum. 
In  ultimis  quidcm  angelis,  et  qui  nunc  fecerunt 
mundum,  novissimum  ponit  Judxorum  Deum,  id 
est    Deum   legis    et    prophetarum;    quem    Deum 


crucifixus,  ne  quis  confUcalur  in  Simonem  credi- 
disse  (37).  Marivria  negal  osse  facieuda.  Carnis 
resurrectionem  gravitcr  impugnat,  negans  salutem 
corporibus  repromissam.  Alter  ^  hffirelicus  Nico- 
hus  emersil;  hic  de  septem  diaconis  (38),  qui  in 
Aclis  apostolorura  ailecti  sunt,  fuit.  Hic  dicit 
tenebras  in  concupisccniia  luminis,  et  quidem  foeda 
ct  obscena,  fuisse  :  ex  hac  permistione  pudor  est 
dicere  quae  fceiida  ct  immunda  sunt. 

iEonc*  enim  refert  quosdam  turpitudinis  (39) 
natos  **  (40),  et  complcxus,  et  permisiioncs  exsecra- 
biles,   obscenasque   conjuncias  (41),  et  quaedam  ex 


negat,  sed  angclum  dicit.    Huic    sortito  obtigisse  Q  ipsis  adhuc  turpiora  :  natos  prseterca  deemones,  et 


semen  Abrahae,  atque  ideo  hunc  de  terra  iBgypti 
fihos  l>rael  in  terram  Chanaan  translulisse.  Hunc 
lurbulentiorem  pr»  csetcris  (35)  angclis,  atque  ideo 
et  seditioncs  frequcntcr  ^^  (36)  et  bella  concutere, 
sed  et  humanum  sanguinem  fundere.  Christum 
aotem,  non  ab  hoc  qui  fecerit  mundum,  sed  ab  iilo 
Abraxa    missum    venisso     in    plr^^ntaKmalc   :    sine 


deos,  et  spirilus  septem,  et  alia  satis  *5  sacrilega 
pariter  et  foeda  :  quae  referre  erubescimus,  et  jam 
praeterimtis.  Saiis  *•  est  nobis  quod  totam  istam 
haeresim  Niculaitarum  Apociilypsis  Domini  gravis- 
sima  scntentiae  auctorilate  (42)  damnavit,  dicendo  : 
Quia  hoc  tenes,  odisti  doctrinam  Nicolaitarum  (43), 
quam  et  ego  odi. 


Variae    lectiones. 

*2  Frequeiitare  suspicatur  Semler,  *3  Alitcr  Jun.  **  Suni  et  caeiera  obscena.  Omnes  enim  rcfert  quosdam 
lurpitndinis  notas  5^/.  Pro  aeones  vel  omnes  Lattn,  legit  communcs.  ^^  Salis  tollit  Jun.  ^^  Si  etiam  pne» 
terimus,  satis  proponit  Semler. 

Commeniarius. 

(35)  Hunc  turhulentiorem  prce cceteris.  Indiculus  ortos  essc  deos  ct  angelos  et  daemones.  »  (Jndo 
Hierooymi  :  «  Uic  angelus  protcrvitatc  sua  exalta-  nuper  monuit  vir  eruJitiss.  legcndum,  «  i£oncs 
vU  se  supra  caeteros  angclos.  »  Rig.  cnim  refcrl  quosdam  turpitudinis  natos,  »  eic.  Rig. 

(36)  Frequenter.  An  Ircqueniare?  Semler.  —  (iO)  Ex  hac  permistione,  pudor  est  dicere  quce 
AlioquiQ  aiivcrbium  cum  concutere  construendum  C /"o^^a  ^/  immunda  suntet  ccetera  obscena ;  omnen 
hrei.  Sed  forlassc  scribendurn,  et  seditionc  res  enim  refp't  quosdam  turpitudinis  natosy  etc.  Ita  s«? 
frequenter  et  bcllo  concutere^   pro   ct  sediiiones      habet  edit.  princeps.  In  edil.  Rlienani  ult.   Paris. 


frequenter  et  bclla  concutere,  Routh. 

(37)  iV^  quis  confiteatur  in  Simonem  credidisse. 
Forte  repunendum,  coniiciatur  h.  c.  colligaturt  vcl, 
concludaiur.  Routh. 

(38)  Hic  de  septem  diaconis.  Nicolaitarum  haercpi-i 
hic  attingitur,  cujus  praecipuuin  dogma  cral,  quod 
matrimonium  institutum  csset  merc  humaniim,  nec 
conscientias  obli^aret,  atque  etiam  quod  vesci 
liceret  immolatiiiis  sine  uilo  discrimine.  Illi  autem 
bseretici  significinlur  Act.  xx,  his  V(  rbis«  XoXcuvts; 
0i£9Tpau{iiva.  Auctorcm  hujus  dogmntis  faciunt 
Nicolaum,  unum   c   septem   diaconis,    Tcrtullianus 


ulraque  et  Franck,  sunt  cum  scqucntibus  posiium 
cst.  In  hunc  auiem  modum  locum  rcpraesentavit 
Rigaliius  :  «  Ex  hac  pcimisiionc  f  ador  est  dicere 
qiiae  fceda  et  immunda  sui.t.  HorJnes  enim  rcfcit 
quosdam  lurpitudinis  nalos.  »  Cum  vero  omnia 
haec  ct  plura  postvoces  ex  hac  permistione  usque 
ad  illas,  natos  prasterea  dcemones^  T^apcvOeitxS); 
collocala  videantur,   lotum    locum  velim  ila  refin- 

f;erc,  atque  dislinguere  :  «  Ex  liac  pcrmistionc 
pudor  Cit  dic(jre,  quae  fanJa  et  immunda.  Sunl  et 
caetera  obscena;  omue  cnim  nfert  quasdam  tur- 
.pitudinis  noUis,  ct  complcxus,  ct  perniistiones 
cxsecrabilcs,    obscenasquo     conjuncias     (hoc    est 


hoc    in  loco,   sanclus    Epiph.   haer.    25;    Clemens 

AIcx.  Stromat.  ii  ct  iii;sanctus  Hicronjrmus,  Epist.  n  conjunciioncs),  et  quaedam  ex  ipsis  adhuc  turpiora» 
de  Fabiano,ci  ad  Ctesiphontem;  Eusebius,  lib.  iii;  **  natos  praelerca  daemonos  et  deos,  »  ctc.  Hoc  mihi 
Philastrius  Brixieosis,  hb.  de  Hcer.;   Theodorclus,      quidcm  plaCr^t.  Sed  Rigaltius,  qui  ipsc  homines  pro 

omnes  posuit,  in  notis  suis  rcfert,  monui.se  viium 
crudiiissimum,  lcgendum  mnes,  propler  Epipha- 
nium  in  Haeres.  Scribf^re  autcm  jusscrat  Latinus 
Latiiiius,  communes  pro  omnes,  quod  probat  Junius. 
Rocte  praest  it,  quasdam  turpitudinis  notas^  editio 
Halcnsis,  scd  unde  acceptum,  nescio.  Routh. 

{4t)  Obscenasque  conjunctas.  Hoc  est,  conjunc  io- 
nes.  Hicronymus  advcrsus  Lucif.  de  hoc  ipso 
hxretico  :  •  Dic  nociuquc  nuptias  faciens,  obsce- 
nos  et  auditu  quo^uc  crubesccndos  coitus  som- 
niavit.  »  Rig. 

(42)  Gravissima  sententice  auctoritate.  An  repo- 
nendum  flrat;ts.«ma??  Routh. 

(43)  Quia  hoc  tenes,  odisti  doctrinam  Nicol, 
Indiculus  Hicronymi  ;  «  Spiritus  autem  sanctus 
haercsiin  appellans,  dicit  aa  Kcclesiam  :  Sed  boc 
habes,  quia  odisti  facta  Nicolaitanim.  >  Rio. 


Hceret.  Fab.  lib.  iii;  August.,  haer.  5,  etalii  innu- 
meri.  Post  taniam  vero  sanctorum  Pairum  conscn- 
sioneTi  hac  in  materia,  nescio  an  dubit>mdi  locus 
sup<*resse  possit;  facit  tamen  sanctus  Ignaiius  ut 
bic  dubius  haeream,  crcdamque  audorcm  illius 
sectae  fortassc  non  fuisse  Nicolanm  diaconum.  Igna- 
tius  enim,  Epist.  ad  Trallianos  :  d»£UY£Te  xa\  tou; 
^xoOdpou;  NixoiaiTa;,  Tob;  <{>tu$b>v;S{i.ou;  :  a  Fugilc  quo- 
aue  impuros  Nicolaitas  falsum  nomen  usurpantes.  » 
Adde  picrosquc  illorum  Pstrum  dubitanter  loqui 
de  Nicolao  illo,  in  quem  facile  fuit  illud  rejice- 
re,  proptcr  vitae  sordes  et  mores  corruptissimos. 
Lb  Pr. 

(39)  A^ones  enim  refert  quosdam  turpitudinis. 
Epiphanius,  Ra\  Ix  totStou  tou  at&vo;  tou  a?a)(^pou  xa\ 
"^4  H-^Tpa;  leYovlvat  8ecu;  T£,  xa\  tou;  aYY^oo;, 
xsi   da((iova;   :    c   Et    cx    hujus    aeonis    pudcndis 


79 


TfiRTULLIAMl  OPBRUM  PARS  11. 


80 


CAPDT  LXVII, 


Quibus  adjtmgH  OphitaSf  Caiiuros,  Sethoitas. 

Aocesserant  his  haeretici  etiam  illi,  qui  Ophitse 
nuncupaDtur.  Nam  serpentem  magnificanl  in  tan- 
tum,  ut  illum  etiam  ipsi  Christo  praeferant.  Ipse 
enim,  inquiunt,  scicntiae  nobis  boni  et  mali  origi» 
nem  dedit.  Hujus  animadvertens  potentiam  et 
majeslatem  Moyses,  inquiunt,  aereum  posuii  ser- 
pentem  :  et  quicumque  ipsum  S^i  aspexerunt,  sani- 
tatem  consecuti  sunt.  Ipse,  aiunt  praeterea,  Christus 
in  Evangeiio  suo  imitatur  (44)  serpentis  ipsius 
sacram  poiestatem,  dicendo  ^^  :  Et  sicut  Moyses 
exaltavU  serpentem  in  deserto^  ita  exaltari  oportet 
Filium  hominis  :  ipsum  introducunt  ad  benedi- 


A  pervenire,  in  medietate  relictum,  ezteDdisse  ^ 
totum,  effeci^se  sic  coelum  (48).  Jaldabaoth  tamen 
inferius  descendisse,  et  fecisse  sibi  filios  septem  : 
qucm  occlusisse  (49)  superiora  dilatatioue;  ut  quia 
angeli,  quse  superiora  essenl,  scire  noo  possent, 
ipsum  solum  Deum  putarent.  Yirtutes  igitur  iilas 
et  angelos  interiores  hominem  fecisse  :  et  quia  ab 
infirmioribus  et  mediocribus  virtutibus  institutus 
esset,  quasi  vermem  jacuisse  reptantem.  Illum  vero 
seonem  ex  quo  Jaldabaoth  processisset,  invidia 
commotum,  scintillam  quamdam  jacenti  homini 
immisisse  (50)  qua  exciiatus  per  prudeutiam  saperet, 
et  intelligere  posset  superiora.  Sic  rursum  Jalda 
baoth  isiutn  in  indignaiionem  conversum  ex  seniet- 


cenda  Eucharistia  sua  ^^  (45).  Sed  tota  islius  erroris      ipso  edidisse    virlutem   et  simiiiiudinem    serpen- 
et  scena  et  doctrina  inde  tluxit.  Dicunt  enim  de  "  tis  (51)  :  et  hanc  fuisse  viriulem  W^  in  paradiso, 


illo  summo  primario  aeone  complures  alios  a^ODes 
exstilisse  inferiores;  onmibus  lamcn  isiis  seonem 
antistare,  cujus  sit  nomen  Jaldabaoth  (46).  Uiiiic 
autem  conceptum  esse  ex  altero  seone  seooibus 
inferioribus  permisto  :  seque  postea,  cum  in  su- 
periora  voluisset  eniti,  gravitate  maierise  per- 
mista  (47)    sibi,    non    poiuisse  ad    supcriora  ^^ 


id  est,  istum  fuisse  serpeutem,  cui  Eva  quasi  Filio 
Dei  crediderat.  Decerpsit,  inquiunt,  de  fruciu 
arboris,  atque  ideo  generi  humano  scientiam  bono- 
rum  et  malorum  contribuit.  Chrisium  antem  nou 
in  subslanlia  caruis  fuisse,  salutem  carois  speran- 
dam  omnino  noa  esse.  Necnon  etiam  erupit  alia 
quoque   hseresis,  quae  dicitur  Caioaeorum  (52).  Et 


Variae  lectiones. 

41  Docendo  Semler.  ^^  Eucharistica  Fran.  ^^  Supema  SemL,  atque  occlusisse  superiora  Jun,  ^  Se  adden- 
dum  dicit  Semler. 

Commentarius. 


(44)  Imitatur,  Magis  conveniret  huic  loco  verbum 
ifUimat,  Routh. 

(45)  Ipsum  introducunt  ad  benedicenda  Eucha^ 
ristia  sua.  Atque  ita  eliam  indicuius  Uierouymi  : 
«  Et  ipse  illis  Eucharistia  sanctihcai.  »  Rig.  — 
Mutandum  censuit  Pamelius  Ev^^haristia  in  eucha* 
ristica,  sed  retenla  pristiua  iectioue  aii  Rigaliius  : 
«  Sic  habet  codex  Divionensis.  Atque  ita  eliam 
indicutus  Haeies.  Uieronymi  (a  Meuardo  cdiius). 
Et  ipse  illis  eucharistia   sanctificat.  Routh. 

(4t>)  Cujus  sit  nomen  Jaldabaoth.  Yocabulum 
istud  e  Nicolaiiarum  penu  dcpromptum  esl,  de  quo 
sic  sanctus  Epiphanius,  haer.  25  :  "'KxEpoi  Bi  twv 
icpoeipvi(iivu>v  loulSa6a6iS  ^o^dS^cuai,  odiaxovTe;,  auTOV 
etvat  npcoTov  ulbv  Tii(  BoipSviXci)  *  xai  Stu  tout6  cpaat  Setv 
dt^vetv  auTco  ttjv  Tt|iiiv,  2Tt  icoXXdc  a;c€xdXuvv|>ev.  OOev  xai 
^vSkioL  Ttv(it  l(  dv6(i.aT0«  Tou  'laXSa6aci)0  icoiTjTeuovTai  exTu- 
frouvTec  :  «  Aiii  a  piffidictis  Jaldabaoih  poiissimum 
venerantur,  assereutes  csse  ^riniogeniium  Barbclo- 
nis,  adeoque  tribuendum  ipsi  lionorcm,  ui  aiunt, 
auouiam  multa  detexil ;  unde  libros  quosdam  sub 
jaldabaoth  nomine  circumftrutit.  »  Plurima  bunt 
ejusmodi  spurcilise  vocabula  a  Nicolaitis  conficta, 
quorum  nonnulla  apud  sanctum  Epiphanium  refe- 
runlur.  Sed  violo  te,  pudor,  cum  iu  his  diutius  im- 
uioror.  Lb  Pr. 

(47)  Gravitate  materice  permista  sibi.  Legendum 
videtur  pemUstas.  Routh. 

(48)  In  medietaterelictum  extendisse  totum,  effe- 
cisse  sie  caslum.  Sic  eUiium  est.  Sed  conjetit  scii- 
bendum  extendisse  se  Semlerus  et  anie  eum  Latinus 
Latinius,  qui  et  riCte  ccnsuil  ponendum  esse  et 
fecisse  pro  effecisse*  Fortasse  igilur  ita  le^endus 
est  locus,  in  medieiate  vero  reiictum  exiendme  bc 
totum,  et  fecisse  sic  caslum.  Routh. 

(49)  Quem  occiusisse.  CoujcceiSii  lcgendum,  alque 
occlusisse  Junius.  Malim  queis  vel  quibus  rcpo- 
nere.  id. 

(50)  Scintillam  quamdam  jacenti  homini  immi" 


sisse.  Indiculus   Hier.    :    «  Itaque    superna    mater 
voicns  cvacuure   %irtutem  Jaldabaolh,   operata   est 
C  scintillam  virluiis  desccndere  iu  homincm,  ei  con- 
tinuo  erexit  eum,  ut  starct  pedibus  suis.  »  Rio. 

(51)  Et  similitudinem  serpentis.  Forte  legendum, 
ad  similitudinem  serjaentis.  Routh. 

(52)  Qua:  diciiur  Laina^orum,  Gerte  etiam  istos 
Caianos  vucanl  Phiiastrius,  Epiptianius,  Augustinu^ 
ac  Damascenus.  Deniquc  Hieronymus,  adv.  Lucif., 
dum  cunjungit  Ophitas,  Caianos,  Carptcratcm,  Ce- 
rinihum,  Hebionem,  Auctorem,  quanlum  apparet, 
imitnus;  Ciemens  \cro  Alex.  Strom.  7,  Caianitas; 
Ircna^us  magis  propric,  uti  ct  Thcodoretus,  Cainos, 
quia  nomm  uno  tonsensu  indc  omnes  deii\anl. 
Fam.  —  Cainmorum.  Sunt  ita  appellati,  quod  Caiu 
fratricidam  priniogi  nitum  patris  no^stri  ac  bcati 
Adae  proioplasti,  colant  et  venerentur,  eum  di- 
centes  fuisse  viiiutis  fortissimse  :  et  tx  altera  qui- 

g  dein  virtutc,  nimpe  diaboli,  Cain  factum;  ex  altora 

^  aulem,  id  est   Dcfi,  Abel   beatissimum   natum  :  et 

virtutem  majorcni,  quse  erat  in  ipso  Cain,  ita  in- 

valuissc,    ut    suum   iatcrticeret   fratrem.    Adorant 

•simiiitcr    Judam    prodiioreni,  eum   arbiirantcs  ali- 

quid  divinum  esse,  adeo  quidcm,  ut  CjUS  detestan- 

lium  scelus  ingens  bcneficium    leputcnt,  eum  asse- 

rentps   prsescivis^e    quantuni   esset  gcucri  humano 

Chrisli    passio   profutura,  idcoque  illum   Judaeis  ad 

occidendum  tradidisse.  Perhibentur  quoque  et  So- 

domitas    colcre.    Itcm   Corc,    Dathan   ct   Abiron, 

propterea  quod,  cuin  schisma  in  primo  Dei  populo 

fecissent,    teira  dehiscentc  perierint.    Adeo    qui- 

dem,  ui  auantumlibel  aliqui  tuerint  alic^uando  scc- 

lesti  aut  tlagitiosi,  nunquam  illis  dcfuerint  a  quibus 

laudarentur,    ei     eorum    scelus     commendarelur. 

Blas}  hcmant  deniquc  ii  legcm  et  Deum  legis  aucto- 

rem,  carnisque  resurrcttiouem  negant.  Omncs  de- 

niquc   Marcionis  errorcs  illis  tnbuunl  Ireoseus   et 

Auj^uslinus :  cx  quo  facile  crcditu  cst,  Caianos  hse- 

reticos  a  Marcionc  ortum  habuissc.  Lac. 


81 


LlBEll  DE  PR^SGRIPTIONIBUS. 


82 


ipsi  enim  magniOctnt  Cain  (63),  quasi  ex  qnadam  i  hominnm  iniqnas    fuisse  (60)  :  ob   quam  oausam 

^«  ^«       _    •_«         «  ^  — .  «  •  •  •  ^*       •II  •       ,  .  /'«J**  \  .'A 


illam  virluiem,  quam  (sicut  diximus)  pronunlianl 
matrem,  ad  vindiciam  etiam  cataclysmum  indu- 
cere,  ut  et  illud  permistionis  semen  tolleretur,  et 
hoc  solum  semen,  quod  esset  purum,  integnun 
custodiretur.  Sedenim  illos  qui  semiois  illos  prioris^ 
instiluissent,  occulte  et  latenter,  et  ignorante  illa 
matre  Virtute,  cum  illis  octo  animabus  in  arcam 
misi^se  eliam  semen  Cham  ^^^  quo  semen  malitUB 
Don  periret,  sed  cum  csteris  conservatum,  et  pott 
cataciysmum  terris  redditum,  exemplo  cffiterorum 
OKcresceret  et  effunderetur,  el  totum  orbem  et 
impleret  et  occuparet.  De  Christo  autem  sic  sentiuoi, 
ut  dicant  illum  tantummodo  Seth,  et  pro  ipso  Seth 
ipsum  fuisse  ^. 

CAPUT  XLVIII. 

Prceterea  Carpocratem,  Cerinthum,  Helnonem, 

Carpocrates  praeterea  (61)  hanc  tulit  sectam. 
Unam  esse  dicit  Virlutem  in  superioribus  principa- 
lem,  ex  hac  prolatos  angelos  alque  virtutes;  quos 
distantes  longe  a  superioribus  virtutibus  ^^,  mundum 
islum  in  inferionbus  partibus  condidisse  ;  Christum 
non  ex  virgine  Maria  natum,  sed  ex  semine  Joseph, 
hominem  tantummodo  genitum,  sane  prse  ceeteris 
justitiae  S7  cuitu  (62),  vitae  ^  iniegritate  melio- 
rem  :  hunc  apud  Judaeos  passum  :  solam  animam 
ipsius  calo  receptam,  eo  quod  et  6rmior  et  robu- 
stior  caeieris  fuerit  :  ex  quo  colligerct,  tentata  ^*^ 
condidissent,  dum  hoc  semen  mundum  moritur  et  Q  animarum  sola  salule,  nullas  corporis  resurrectio- 
nascUur.  Permistiones  enim  dicunt  angelorum  et      nes  (63).   Post   hunc  Cerinthus  haereticus   erupit, 

Variae  lectioiies. 
^i   Settbiiarum  mavult  Jun.  ^^  Qao  seminis  illos  priores  Seml.  Qno  seminio  ilios  priores  Jun,  ^^  Cain 
Fran.  Paris.  ^  Non  pro  iiobis  tantummodo,sed  et  pro  ipso  se  ipsum  fuisse  Rken.  Sed  et  pro  ipso,  se  ipsum 
fuisae  Seml.  ^  Virtuium  SemL  5«  Vitae  tollit  Seml.  ^^  Colligere  est  retenta  Jun. 

CoiDmentarius. 

(53)  Et  ipsi  magni/icant  Cain.  Indiculus  Hier.      forie  reponendum  est,  impias,  cnm  voces  istae  inter 
sanctificant.  Rig. 

(54)  Et  ideo  inferiorem  repertum.  Indiculus  Hier. 
Et  ideo  illum  esse  occisum.  Rig. 

(55)  Admirabilem  illum  et  magnum  esse  memo^ 
ranles.  Indiculus  Hier.  «  Omoium  apostolorum 
fiiissedoctiorem.  »  Rig. 

(56)  Per  paisianem  Christi.  Hoc  est,  si  pateretur 
Chrislus.  Routh. 

(57)  Quas  dicitur  Sethoitarum.  Sethiani,  vel,  ut 
Tertull.  placet,  Sethoitae,  a  Seth,  Adae  filio  natu 
tertio  dicii  sunt,  quem  Judaei  quidam  vonerari  di- 


potenti  virtuie  conceptum,  quae  operata  sit  in  ipso. 
Nam  Abel  ex  inferiore  virtute  conceptum,  procrea- 
tum,  et  ideo  ioferiorem  repertum  (54).  Hi  qui  hoc 
adseruDt,  etiam  Judam  proditorem  defenduul,  ad- 
niirabilem  illum  ct  magnum  esse  memorantes  (55), 
propter  utilitaies,  quas  humano  generi  contulisse 
jactatur.  Quidam  enim  ipsorum  gratiarum  actiuuem 
Jndae  propter  hanc  causam  reddeodam  putant.  Ani- 
madvertens  enrni,  inquiunt,  Judas,  quod  Christns 
vellet  veritatem  subveriere,  tradidit  illum,  ne  sub- 
verti  veritas  posset.  Et  alii  sic  conira  disputant  et 
dicnDt :  Quia  potestates  hujus  mundi  nolebant  pali 
Christum,  ne  humano  generi  per  mortem  ipsius 
salus  pararetur,  saluti  consulens  generis  humani, 
tradidit  Gbristum,  ut  salus,  quae  impediebatur  B 
per  virtntes,  quae  obsistebant  ne  pateretur  Chris- 
tns,  impediri  omnino  non  posset,  ct  idro  per 
passionem  Christi  (56)  non  posset  salus  humani 
geiiens  retardari.  Sed  et  illa  haeresis  processit,  quae 
didtur  Sethoitarum  ^^  (57).  Hujus  perversiUlis 
doctrina  haec  est  :  duos  homines  ab  angelis  cons- 
tiiutos,  Cain  et  Abel  ;  propter  hos  magnas  in- 
ler  angeios  conteutiunes  et  discordias  cxstilisse  ; 
ob  baoe  causam  illam  OS  virlutem  quae  super 
omnes  (5S)  viriutes  esset,  quam  malrem  pronun- 
tiant,  dum  Abei  inlerfeclum  dicerent  (59),  voluisse 
concipi  et  nasci  hiiDC  Scth  loco  Abelis,  ut  evacua- 
rentur  angeli  illi,  qui  duos  priores  illos  homines 


se  facile  mutentur.  Id. 

(61)  Carpocrates  prastereaj  etc.  Gnoslicorum  pa- 
rentem  fuisse  Carpocratem  manifestum  est.  Ejua 
autem  crrores  in  cuiiis  exslincti  sunt.  Is  inler  cae- 
tera  commenta  Tpstamentum  Vetus  rejiciebat.  Aa 
idem  faerit  auclor  Gnosticorum  et  Carpocratiano- 
rum  non  expendo.  Constat  sociam  aut  inventricem 
tot  scelerum  fui<se  quamdam  mulierculam  Mar- 
cellinam,  quae  Christi,  Pauli,  Homeri,  et  Pytha^orae 
imagines  promiscue  colebat;  quem  cultum  ridicule 
promnis  numinibiis  cum  sacris  adhibuisse  fertur  imp. 


cebantnr,    quemadmodum   est  auctor    Augustinus  n  Alex.  Severus,  qui  in  sacrario  Abrahami  et  Orpheit 
(hb.  de  Hasr.  eap.    19).  Diccbant  enim  illi,  Seth  ^  Christi    et    Apollinis    staluas    asservabat.   Le   Pa. 


de  suprema  matre  natum  fuisse,  eam  asserentes 
eum  Buperno  patrn  convenisse,  unde  divinum  illud 
semen  nasceretur  tanquam  filiorum  Dei.  Apud  eos 
eniui  masculi  et  fcminae  dii  deaeque  esse  pulantur. 
Lac. 

(58)  Virtutem  qua^  super  omnes  virtutes  esset.  In 
Inaiculo  kiier.  vocatur  Trivirtus.  Ric. 

{b9)Dum  Abelinierfectumdicerent.  Nonne  cumei 
disceret  rt>poneiida?Apud  Epiphaniumin  woce Sethior 
norum,  de  hac  matre  hoc  positum  est,  -^vcuaa  hi 
hdxzs^noLi  ''A6eX,  2v6iip.r.0<taa  Inoiwji  ']^evvv)0^vai  xbv 
Zffi,  xol  Iv  TOUTco  IDt)xs  TTjv  ouT^^  S;Svap.iv.  C.  II, 
p.  2S4  ed.  Petav.  Routh. 

(60)  Permistiones  enimdicuntangelorumet  homi- 
num  iniquas  fuisse,  h.  e.  impares,  inaequales.  Nisi 


(62)  Sane  pras  casteris  justitice  cultu.  Indiculus 
Hier  :  Habuisse  autem  illumspiritum  prophetalem. 

RlG. 

(63)  Quod  et  firmior  et  robusiior  ex  cmteris  fuerU^ 
et  quocoUigeret,  tentata  animarum  sola  saluie,  nuC- 
las  corporis  resurrectiones.  Sic  edii.  princeps.  Sed 
vulgo  cum  abest  ex  ante  cafteris^  tum  recte  ex  pro 
et  ante  qu4)  posiium  est.  Legendum  pulo  robustior 
ea  cceteris  fuerit.  Meliusque  mihi  videreiur,  ez 
quo  colligeret,  attentata.  E^ein,  ait  Semlerus,  •  ex 
quo  colhgereest  retenta  ammarum  sola  «a/ute,  etc., 
legendum  ceosct  Junius;  retenta  jam  reposuerat 
Laiinius.  »  Scribendum  conjecit  adnotator  ad  edit. 
Romanam  hujus  iractatus,  constituta  tantum^  vel 
admissa  anim.  Routh. 


83 


mTULUAM  OPBRUM  PAHS  11. 


84 


•imilia  ck>ceii8.   Nam  et  ipso  mundum    iDslitulum  a  expediam.  Introducit  enim   Pieroma  cl  iEones  tri- 
esse  ab  illis  didt  :  Ghristum  cx  semine  Joseph      ginta  :  cxponit  aulem  hos  per  syzygias,  id  cst  cod- 


natam  proponit,  hominem  illum  tantummodo  sioe 
divinilate  contendcns,  ipsam  quoque  legem  ab 
angelis  datam  perhibeos  :  Judaeorum  Deum  non 
DomiDam  scd  angelum  promens  (64).  Hujus  suc- 
ccssor  Hebion  fuit  (65),  Cerinlho  non  in  omni 
parte  consentiens,  quod  a  Deo  dicat  roundum ,  non 
ab  angclis  factum  :  ct  quia  scriptum  sit  (66) :  Nemo 
discipalns  super  magistrum,  noc  servus  super  do- 
minam.  Lcgcm  etiam  ^^  proponit  (67),  scilicet  ad 
cxdudendum  Evangclium,  et  vindicanium  Judais- 
mum. 

CAPUT  XLIX. 

Valentinum  deinceps^ac  ejus  sequaces Ptolomasum^ 
Secundum^  Heracleonem. 
Valentinus    autem    hsercticus    mullas    introducit 
fabulas;  OS    has    cgo    circumducens  ^^  brcviter 


jugationes  quasdam.  Nam  dicit  in  primis,  esse 
Bython  et  Sileniium  ;ex  his  processisse  semen^(68), 
Mentcm  ct  Veritatcm  :  ex  quibus  erupisse  Yerbum 
et  Vitam  :  de  quibus  rursum  crealum  hominem  et 
Eccle^iam.  Sedcnim  ex  his  quoque  processisse 
duodecim  a*onas  ;  de  Sermone  autem  et  Vita  (69), 
aeonas  alios  <iecem  :  hanc  ^^  csse  aeonum  triacon- 
tada,  quie  iit  ^^  in  Pleromate  ex  ogdoade  et  deca- 
de,  ac  dyodecade.  (70)  Tricesimum  autem  seonem, 
Bylhon  illum  videre  voluissc,  ct  ad  vidcndum  illum 
ausum  esse  in  supcriora  Pleromatis  conscendere. 
Etquoniam.ad  magnitudinem  ipsius  videndamcapax 
uon  fuit,  in  defectione  fuisse,  et  penc  dissolutum 
B  esse,  nisi  quia  missus  ^^  ad  constabiliendum  lU 
lum.  illc  quem  appellant  Horon,  confirmasset  ii- 
lum  dicto  lao  ^.  Hoc  pronuntiat  lo  Apelles  ^  (71). 

Variae  lectiones. 
58  Esse  Seml.  ^»  Circumdicens  Seml,  circumducens  Latin,  circnmcidens  /i^n.  ^  Semen  tollit  Ciaccomus, 
6*  Heec  Seml,  Sit  Seml,  tiat  Jun    ^^-^a  Misisset  Seml.  ^  lao  toUit  SemL  «s  Hoc  proountiaio  appellat  Rig. 
qum  omnia  Semlero  tollenda  videntur, 

Commentarius. 


(64)  Non  Dominum,  sed  angelum  promens,  Deum 
repooere  velim.  Fortassc  supra  legendum  cst  ab  an^ 
gelis  pro  ab  illiSt  nisi  subaudienduni  hoc  verbum  cst. 

ROUTH. 

(65)  Hujus  successor  Ebion  fuit,  Is  fuit  impius 
qai  B.  Virginem    hominem,    non  Deum  pcpcrisse 


idixit,  qai  Evangelium   tantum   Hebr.    recipiebat  ;  p  tur.  Routh 


ccdentis  et  principio  sequenti^  inscite  conflatam 
esse,  atquc  hanc  conjccturam  non  possum  quin  pro- 
bem.  JuNius  cui  quidcm  adsentit  Semlerus.  —  At 
vero  voccra  semen  rctinendum  hoc  loco  csse,cuique 
pati'bit  Tertullianum  inspicienti  in  Ubro  adv.  Vu' 
lentianinos  cap.  7  et  25,  ubi  de  his  nugis  disputa- 


contra  qucm  S.  Joannes,  apostolus  idem  et  evan- 
gelista,  suum  Evaogelium  novissimus  scripsit.  B. 
Pauli  Epistolas  non  admittebat,  Apostolum  enim 
apo^talam  vocabat.  Quoniam  vero  de  Christo  pri- 
inum  humiliter  sentiebant  ct  loquebanlur  Kbionaei, 
aive  quod  ingeniis  egestatem  sua  ha^resi  proderent, 
eorum  auctor  nescio  quo  casu  mendicus  diclus  cst. 
Nam  Hebraeis  Ebion  idem  ac  mendicus,  Le  Pr. 

(66)  Et  quia  scriptum  sit :  Nemo  discipulus  super 
mamstrum,  Indiculus  Hieron.:  «  Garpocras,Cerinthus 
et  Hebion,  hi  tres  sibi  successerunr,  docentes  omnia 
secundum  legem,  circumcidi,  obsorvare  sabbata  et 
dies  festos  Judnicos  ;  Christus  enim  hsec  omnia 
observavit ;  sufBcere  dicentes  ita  esse  doctorem  ut 
ma^istrum.  »  Undc  manifestum  est  hsec  ita  esse 
distinguenda :  f  Et  quia  scriptum  sit,  Nemo  discipu- 
las  super  magisirum,  nec  servus  super  dominum, 
legem  etiam  proponit,  »  etc.  Rig. 


(69)  De  sermone  autem  et  vita.  Scilicet  his,  quos 
proximc  anic  appcllaveral  Verbum  et  vitam^  Aoyov 
xa\  l^uwiv.  RouTH. 

(70)  Tricessimum  autem  asonem.  Indicuius  Hier. : 
c  Tricesimum  itaque  roiulum,  auod  esl  sapientia, 
concupivit  Palrcm  viderc  »   Le  Pr. 

^71)  Hoc  pronu7itiatio  appellat,  Videtur  aliquid 
deesse,  quod  suppleri  possit  ex  iis  qua;  leguntur 
lib.  adversus  Valentinianos  :  «  Tamimportune  fiiiae 
occurrisset,  ut  ctiam  inclamarit  in  eam  :  lao,  quasi  : 
Porro  Quirites  I  aut,  Fidnm  Csesaris  I  lude  inveni- 
tur  lao  in  scriptu^-is.  »  Rig.  —  Hor  pronuntiat  lo 
Apelles.  Perobscurum  hunc  locum  ita  rcstituimus, 
rationibus  partim  ducti  quas  P.  Hirduinus,  e  soc. 
Jesu,  in  Collectaneis  {Memoires  de  Trivoux,  avril, 
172i,  p.  842  et  suiv.)  cxplicuit,  quanquam  non 
Apelles  sed  i4p^//a,potius  pulaverit  legendum.  Ve- 
rum  mcmoria,  si   rainus  judicio,  lapsus  videtur  fa- 


(67)  Legem  esse  proponii,  Sic  editt.  Rhenani,  seu  D  mosus  auctor :  contendit  cnim  ad  Valentinum  utpo- 


principes,  sed  postcrae  editt.  Paris.  priorem  secu 
im  habent  etiam  pro  esse.  Legcrim,  legem  et  jam 
esse  proponit,  Quomodo  vero  noc  coltegerit  Ebion 
et  verbis,  gnae  adducuntur  Scripturae  sacrse,  ambe- 

fissem,  nisi  supppditaret  istaec  fndiculus  Hasresium 
.  Hieronymo  ascriptus,  a  Mcnardo  editus,  quem 
Rigaltius  hic  attulit  :  «  Carpocras,  Cerinthus,  et 
Hebion.  Hi  trcs  tibi  successerunt,  doceotes  omnia 
secundom  legem,  circumcidi,  observare  sabbata,  et 
dies  festos  Judaicos  :  Christus  enim  heec  omnia 
observavit.  Sufficcre  dicentes  ita  csso  doctorem 
(an  signiBrat  auctor  magistri  discipnlum,  aliorum 
dociorem  ?)  ut  magistrum.  »  (Matth.  X.  25.)  Ebio- 
nitie,  ait  Eusrbus,   docuerant,   Stfv  7tdlvTu(   auTofc 

til?  vo{itx^(  037)(7}i€(oi(  w;  jjLio  &v  Bii  jjl6vi;5  ttJ^  tU  xbv 
XptffTbv  9c{9TEtt(,  xa\  toO  »&t*  a^t^v  [^(ou,  ocaOvioopKVOtc. 
Hist,  Eccl.  III,  27. 

(68)  Lcgit  Ciaconius  proce^sisse  mentem  et  verita- 
tem,  arguteconjiciens  yocem  semen  ex  finevocis  prse- 


te  natione  Judaeum  alludendi  consilium  fuisse 
Tertulliano  Apellam  appellativo  scnsu  nominanti, 
id  est  circ  imcisum ,  juxta  illud  Horatii  (I  sat. 
5,  V.  tOO)  Credat  Judaeus  Apella,  Non  ego.  At  vero 
Valeniinus  ne  Judseus  quidem,  sed  ^gyptius  fuit, 
secundum  quod  S.  Irenseus  enarrat  I.  i,  c.  1  (Cf. 
Max.  Biblioth.  SS.  Patrum  auct.  Margarino  de  la 
Bigne,  t.  XXV,  f.  110),  et  referunt  omnes  historici 
lexicographi.  Apelles  aulem,  Marcionis  discipulus 
et  ipse  haeresiarcha,  cosevus  TertuIIiano  erat,  ut 
hoc  ipso  ex  libro,  c.  41,  patet,  ct  sane  potuit  lo 
pro  lao  pronuntiarc,  ut,  perindc  atque  Heracleon, 
dc  quo  infra  hoc  capitc  49,  «  novitatc  pronuntia- 
tionis  videretur  alia  sentire.  »  Alterum  in  errorem 
impegit  plane  similcm  eruditus  Jesuita,  inducendo 
(p.  845  cit,  operis)  TertuUianum  de  Heracleone 
tanquam  de  juaseo  homine  verba  facicntem  :  neaue 
enim  alterum  Judamm,  aed  alterum  hasreticum  He- 
radeonem  Noster   dizit.  Prseterea,   parum  verisi- 


85 


LimX  Di^  PfLESGiUPTlOiNlBUS. 


86 


Istum  autem  jEonem   io  defectionem  factum  Acha-  a  sunt  in  eis,  ob  quam  causam  omnia  infirma  esse 

—  ^l  ••  •*  •  •■  t  •      1  ••  •<  «  gt  •  ^*  -  /•  •••  «  «•  V 


motbdicit  in  passionibus  desiderii  quihusdam  fuisse, 
et  ex  passionibus  maierias  edidisse.  Expavit  onim, 
inqait,  et  exlimuit,  et  contristata.^^  est  (72),  B9  et 
ex  his  passionibus  concepit  et  edidit.  Hinc  fecit 
coelum  et   terram   et   mare,    et  omoia  qusecunque 


et  fragilia,  et  caduca,  et  mortalia  qusecunque  sani 
ab  ipso  facta  :  quoniamquidem  ipse  fueril  de  apo- 
r  atione  couccplus  atque  prolatus  (73)  :  hunc  tamen 
instituisse  istum  mundum  ex  his  materiis,  quasi 
Achamoih,  vel  pavendo,  vel    timendo,   vei  contri- 


^  Contristatus  Seml.  suhaud.  (pon. 


Variae  lectiones. 
Commentarius. 


miie  videtur  Jndaeorume  gente  Haeracleonem  fuisse, 
cum  c  in  partibus  Siciliae  docere  iochoaverit.  »  Con- 
sule  Max.  Bibliotfi.  SS,  Patrum,  t.  XXVH,  f.  547). 
His  igilur  positis  exceptionibus,  oquidem  cum 
Harduioo  censeo  vocem  lo,  perinde  alque  U,  no- 
men  Dei  Hebraeis  fuisse,  diverso  tamen  modo  pro- 
onntiatum.  Nomen  enim  Dei  non  tantum  sub  ea 
forma  ta,  ut   in   alleluia,  sed  etiam   per  ioy  ut  in 


quod  pronuntiat  »  Infra.  Rigaltius  autem  ait  :  Vide- 
lur  aliquid  deesse,  quod  suppleri  posset  ex  iis  quie 
leguntur  iib.  adversus  Valentinianos.pag.  296  :  Tum 
importune  fiUce  occurrissei,  ut  etiam  inclamarit  in 
eam^Jao,  quasi,  Porro  Quirites ! aut^  Fidem  Cassaris! 
Inde  invenitur  Jao  in  Scripturis  (cap.  14).  Haec  ille. 
Antea  ibid.  cap.  9,  scripserat  Tertullianus  :  Quaidam 
et  huic(  Horo)  vis  est,  fundamentum^  universitatts 


7oannes,JosedeCy  invocari  apud  ipsos  semper  licitum  B  iUius  extrinsecuscustos,quemetcrucemappellant, 
'   '    -^T  .  ...  ^       et  Lytroten,  e^  CarD»^^n.  Deniquc  vocum  illarum, 

Pronuntiatio  appeliat^  significatio  haec  vidctur  es- 
se  :  Pronunliatione  vocis  Jao,  h.  e  qui  exsistit  De- 
miurgus,  sive  Creator,  nofi  Bythos  ipse  appellatione 
donatur.  interea  vix  dubitem,  quin  vox  /oa,  quam 
ut  dixi,  nesciverunt  editiones  vetuslissimae,  in  pro- 
nomen  hoc  male  convcrsa  esset,  aique  idcirco  dis- 
parere    hoc  alque  expelii    e   contextu    debuisset. 

ROUTH. 

(72)  Contristatus  est.  Sic  edd.  Rhenani  et  Paris. 
utraque,  sed  postea,  Pamelio  primo  mutante,  ut 
patet  ex  notis  ejus,  praestiterunt  edd.  Franelc.  ei 
Rigaltiana  contristata  est,  Ut  vero  monet  Semlerus 
ia  masculino  subauditur  non.  Ilaque  in  hac  Valen- 
tini  (i-jau  contnstatus  restituendum  curavi.  Sed 
Tertullianus  Adv.  Valentinianos,  cap.  9,  mutato  vi- 
cissim  gcnore  scribil  :  «  Namque  ex  illis  duodecim 
aeonibus,  quos  horao  et  Ecclesia  cdiderant  novisst" 


fuit.  Nemo  autem  ignorat,  quamvis  id  quoque  P. 
Harduinnm  fcfeilerit,  velitum  fuissr?  Judaeis  Dei 
oomen  in  propria  forma  usurpare,  idque  nominis 
oon  fuisse  simpliciter  n,  ut  volebat  Harduinus(nam 
i\  res  ita  se  habuisset,  pronuntiandum  fuisset  ie 
potius,  quam  io  aut  iao  vei  ta),  sed  totius  iitteris 
mn^  id  est,  JsflovAH  :  quapropter  usu  fuisse  inter 
illos  ad  abbreviaiam  formam  ia  vel  io  recurrere,  quo 
magis  reii;;io  nominis  servareiur  {Cf,  Buxtorf,  v. 
mn).  Sed  Val' ntinus  quidem  Iao  dicere  maluit,  for- 
san  quia  ea  forma  iEgyptiaca  esset  :  Apelles  autem 
k),  ex  Hebruico  nimirum  more  :  Heracleuu  vero 
demum,  alio  forie  ctiam  ignoto  vocis  sono,  scili- 
cet,  ut  videretur  alia  sentire.  At  P.  Harduinus 
(p.  846  coufioxit  per  adonai  nomen  nin^  (Jehovah) 
pronuntiatum  esse;  sed  quo  fundamento  innixus 
ulud  asseruerit,  ipsum,  puto,  quoque  iatet,  quanquam 
Demmem  ex  eruditis  praetereai  Deum  Adonai,  loco  Je- 


hvah,  religionii  gratii  saepe  saepius  fuisse  dictum.  p  ma  nata  seon,  vi<l('lur  soloecismus,  Sophia  enim  no- 


Deiode  (p.  847)  aftirmavit  vir  quamvis  erudilissi- 
mus  Dominis  iao  (jehovah,  credo ,  voluit  dicere) 
seouinam  originem  esse,  Nin"n\  hoc  est  deus  ipse. 
uno  vero  quis  nescit,  modo  sil  in  Hebraicis  litteris 
tantisper  versatus,  vocem  n*\ni  formam  esse  3 
persooae  singularis  numeri  futuri  temporis  verbi 
T^^n  (havafi)  to  esse  signiBraotis,  neque  usquam  lite- 
ram  n  huic  nomini  adjunctam  esse  ?  Reliqua  scri- 
ploris  ejusdem  in  hunc  locum,  et  circa  vocem  Iaoth 
praesertim  deliranr.enta  (p.  848  et  849)  refutare, 
vel  praetermiltimus  omnioo,  vel  ad  eousque,  dum 
S.  Ireoaei  (Deus  uti  nam  veiil)  edamus  opcra,  lecto- 
rem  remittimus.  (Cf.  TertuII.  I,  adv.  Valent,  c.  14  ; 
OrigonJ.ix  contra  Celsum;  Diodor.  Sicul.  i.  i,  ^. 
84;  Euseb.,  I.  i,  Prcepar.  Evang,  versus  finem;  b. 
Iren.,  1.  i,  c.  4  et  18  ;  Clem.  Alex.,  etc).  Edd.  — 
Dicto  Jao ;  hoc  pronuntiato  appellat.   Vocem  Jao 


meoesi  —  prorumpit  m  patrem  inquirere.  »  Perti- 
nere  vero  omnia  mox  dicla  ad  isium  tricesimum 
aeonem  Jao  nominatam  et  Achamoth  in  defectione 
factum,  mea  fert  scntcntia ;  sed  conjicit  Pamelius, 
interserendam,  vcl  subaudiendam,  post  illa  vcrba, 
Hinc  fecit^  vocem  Dmiur^us,  cujusmatcrest  Acha- 
moth,  ut  conveniat  cum  Irenaeo  et  Epiphaoio,  imo 
cum  Tertulliano,  auclor.  Et  buic  quidcm  Pameiii 
opinioni  favere  videnlur  verbo  pauio  post  sequentia  : 
<  Quoniam  quidcm  ipse  fuerit  de  aporiatione  (ino- 
p{a)  conceptus  atque  prolatus.  Hunc  tameu  insti- 
luisse  isium  mundum  ex  his  materiis,  quos  Acha* 
moth  vel  pavendo,  vel  timendo,  vel  contristandOy 
vel  sudaudo  praesiiterat.  c  Incst  quidem  his  verbis 
ambiguitas  quaedam,  perinde  ac  fit  in  fabula  iilt 
Achamoth  ct  hlii  Dcmiurgi.  Haec  enim  scribit  Ter- 
tullianus,  cap.  18,  ejusdem  libri  Adv.   Valentinia^ 


nescierunt  editionos  ante  Pamelium,  qui  Macercum  n  nos^  ubi  Plolemaei,  dc  quo  pauto  infra,   sentcntias 
aecutus  est,  Galiicum  hujus  libelli  interpretem,  ex  "  recenset :  «  Ab  illo  enim  (Demiurgo),  si  tamen  ab 


Irenaeo  et  Epiphanio  locum  corrigentem.  Legcndum 
vero  missus  pro  misisset,  qnod  habent  editt.  Rlie- 
nanianae  et  Paris.  Utraque  primus  proposuerat  La- 
lioios.  Ad  vcrba  Hoc  pronuntiatio  appellat,  a«ino- 
tat  Pameiius  :  Addens  (Macereus  io  Annotationi- 
bus).  Hoc  pronuntiatio  appellat,  ac  si  dicat,  taie 
soriitur  nomen  ilie  pleromatis  custos,  aliudit  ad 
Heracleaniarum  et  Marcosiorum  haeresin ,  quae 
(Ireoaeo  lib.  i,  c.  9,  et  Cpiphanio  haer.  34.  tcstibus) 
hoc  astruebat,  quod  primus  ille  paler,  qui  infra 
vocator  Provator  Bythos,  pronuntiando  et  ape- 
riendo  os  Verbum  emisit ,  quod  astans  quemlibet 
JEonem  nomiae  suo  appellabat.  Quare  rectc  Rhe- 
nanus  lectorem  rcmisit  ad  iilud  infra  de  Heracleone  : 
«  Sed  Dovitate  quodam  pronuntiationis  vnlt  vid^ri 
aiia  aeotire.   Introducit  enim  imprimis  illud   fuisse 


illo,  et  non  ab  ipsa  potius  Achamoth,  a  qua  occui- 
to,  nihil  sentiens,  ejus,  it  velut  sigiliario  extrinae- 
cus  duclu,  in  omncm  operalionenni  movebatur.  De- 
uique  ex  hac  personarum  in  opcribus  ambi|[uitate 
nomen  illi  Metropatoris  miscuerunt,  distinciis  ap« 
pellationibus  caeteris,  »  eic.  Ait  ibidem  infra  cap. 
25  :  Inerat  autem  in  Achamoth,  ex  substantia 
Sophia^  matris,  peculium  quoddam  seminis  spirita- 
lis;  sicut  ct  ipsa  Achamoth  in  tilio  Demiurgo  se- 
questraverai,  ne  hoc  quidem  gnaro.  »  Apud  hunc 
vero  scriptorcm  anonymum  Jao  tantum  et  Acha- 
moth    vei     nominari,     vel    designari,     videntur* 

ROUTU. 

(73)  De  aporiatione  conceptusatqueprolatus,  Apo- 
riatio,  haesiialio,  metus,  confusio.  Ireoaeus,  «  Dehinc 
expavisse  et  aporiatam,  »  id  est,  confusam.  Lb  Pe. 


87 


TBRTULLlAm  OPERUM  PARS  11. 


88 


gtaDdo,  vel  sudaudo  prsestiterat.  Nam  ex  pavoref  a 
iaquit,  teoebrse  factse  sunt ;  ei  timore  et  ignoran- 
tia,  spiritus  nequitiae  et  maligniiatis  :  ex  tristitia 
ei  iacrymis,  humida  fonlium,  flumioum  materia, 
marisque.  Cbristum  autem  missum  ab  illo  propa- 
tore  qui  est  Bythos.  Hunc  autem  io  substantia 
corporis  nostri  non  fuisse,  sed  spiritale  nescio 
quod  corpus  de  coelo  dcferentem  quasi  aquam  *'' 
per  iistulam,  sic  per  Mariam  virginem  transmeas- 
66,  nihil  inde  vcl  accipientem,  vel  mutuaaiem. 
Resurrectionem  hujus  carnis  nega(,  ^  sed  alte- 
rius  (74).  Legis  et  prophetarum  quaedam  probat, 
quaedam  improbat  :  id  est,  omnia  improbat,  dum 
qusedam  reprobat.  Evangelium  habet  etiam  suum, 
praeter  haec  nostra.  Post  hunc  exstiterunt  (75)  Pto- 


70  CAPUT  L. 

Marcum  item  et  Colarbasum. 
NoD  defuerunt  post  bos  Marcus  quidem  et  Colar- 
basus,  novam  hseresin  ex  Graecorum  alphabeto  com- 
pouentes.  Negant  enim  veriiatem  sine  islis  posse 
lilteris  inveniri ;  imo  tolam  plenitudinem  et  perfe- 
ctiooem  veritatis  in  istis  litteris  esse  dispositam. 
Propter  hanc  enim  causam  Christum  dixisse  :  Ego 
sum  A  el  Q.  Denique  "^^  Jesum  Christum  descen- 
disse,  id  est,  columbam  in  Jesum  venisse  (77),  que 
Graeco  nomine  cum  ^cepiarepdc  pronuntietur,  habeat 
secundum  ''i  numerum,  DCCCL  Percurrunt  isti  (78) 
««>♦  4»)  X»  9> "» ^»  totum  usque  ad  Alpha  Beta  ''^,  et  com- 
putant  ogdoadas  et  decadas,  ita  ut  adferre  "^^  iUorum 
omnes  vanitates  ineptum  sit  et  otioaum,  quod  tamen 


iomseus  et  Secundus  hseretici,  qui  cum  Valentioo  B  oon  tantum  jam  vanum,  sed  etiam  periculosum  sit. 

_  _  _«_—«.  __  __  A  .  -  ^i»        •      M 


per  omnia  consentiunt.  In  iilo  solo  diffcrunt.  Nam 
cum  Valentinus  JSonas  tantum  triginta  finxisset, 
isti  addiderunt  alios  complures.  Quatuor  eoim 
primum,  deinde  alios  qualuor  aggregaverunt.  Et 
quod  dicil  Valenlinus  iEonem  trigesimom  ^  exces- 
sisse  de  p'eromaie,  ut  in  defeciionem,  negant  isli. 
Noo  enim  ex  illa  triaconiade  fuisse  hunc,  qui 
fnerit  in  defectionem,  proptcr  desidorium  videndi 
propatoris.  Exstitit  prseterea  Heracleon  aiter  haere- 
ticus,  qui  cum  Vaientiuo  paria  sentil,  sed  novitate 
quadam  pronuntiationis  vult  videri  alia  sentire. 
Introdticit  enim  in  primis  illud  fuissc  quod  pronun- 

tiat  (76),  et  deinde  ex  iila  monade  duo,  ac  deiude      , ,.^ ,   -o— ,  — 

rcliquos  iEonas,   deinde  introducit  totum   Valenti-  ^  phantasmate  solo  fuisse  pronuntiat,  nec  omnino  pas- 
Qum.  ^  sam,  sed  quasi  passum  :  nec  ex  Virgme  natum,  sed 

Variie  lectiones. 

^^  Aqua  SeniL  ^Sed  non  alterius  Lalin.  hujnscamis,  sed  altcrius  legis  Jun.  alterius  partis,  <ct7tC6^  ant- 
m«,  mavult  Seml.  ^9  Tricesimum  al.  triginia  Seml.  ''o  Addendum  in  censet  Seml.  '^^  Habero,  Seml.  '^^  Al- 
pbabetum  SemL  ''^  Ita  ad  ferre  SemL 

Commentarius. 


AUerum  Deum  fingunt  praeter  creatorem.  Christum 
in  substantia  negant  carnis  fuisse.  Negant  carnis 
resurrectionem  futuram. 

CAPUT  LI. 

Post  hcec  Cerdonem,  Marcionem,  ejusque  discipulos 

Lucanum  et  Apellem. 

Accedit  his  Cerdon  quidam  ;  hic  introducil  initia 
duo,  id  est  duos  deos,  unum  bonum ,  et  alterum 
ssevum ;  bonum  superiorem,  ssevum  hunc  mundi 
creatorem.  Hic  prophetias  et  legem  repudiat,  Dco 
crcalori  renuntiat,  superioris  Dei  Filium  Christum 
venisse  iractat,  hunc  in  substantia  carnis  negat,  in 


(74)  Sed  alterius.  Latinius  legit,  sed  non  alterius, 
Jnnius  auiem  —  hujus  camis^  sed  altenus  legis  — 
Malim,  sed  alterius  partis^  scil.  animae,  ut  cap.  5t . 
Hsec  Sbmler.  Ut  vero  praedicabant  Valentiniani 
carnaiium,  quos  vocabant,  atque  animalium  inte- 
ritum,  quod  constat  ex  Tertulliani  libro  adversus 
illos  capite  32,  nc  corporis  spiritualis  salntem  so- 
dalibus  suis  promittebant,  quomodo  ostf  ndit  Epi- 
phanus  Uceres.  xxxii,  cap.  7  :  T6  81  lauT&v  -ciyya, 
9CV6U[taTtx^  8v,  o(G!^toOa(  obv  ac&fiOTi  aXXa>  IvSuTe- 
pcfi  SvTt,  &icEp  a^Tol  ata\UL  irvEUfjLOTixbv  xaXouat,  ^xv- 
Tal^6(&evot.  Quaproier  in  hurx  sensum  verba  intcrpre- 
tor;  Resurrectionembujus,  \el  nostrse,  camis  negat 
Valentinus,  sed  corporis  alterius,  vel  spiritualis,  ap- 
probat.  De  Ptotemaeo  autem  et  Secundo  quse  proxi- 
me  sequuntur,  conferen«ta  ea  sunt  cum  Tertnllanio 
Adv.  ValentinianoSt  capp.  33,  38.  De  Valentini 
Evangelio  videsis  qnse  ad  keliquiar.  Sacr,  vol.  II, 
p.  35.  annotavi.  Routh. 

(75)  Ptolomasus  et  Secundus.  Hi  Valentini  succes- 
sores  fuerunt,  ui  et  Heracleon,  de  quorum  fabulis 
et  aoilibus  commenlis  pauca  seu  potius  nihil  dice- 
mus,  cum  eorum  dogmata  plenissimc  excntiantur 
apud  S.  Bpiphanium.  Lb  Pb. 

(76)  Illud  fuisse  quod  pronuntiat.  Hic  etiam  de- 
esse  videtur  aliquid  vocabuli,  Rio.  —  Ait  SemlerQS 


deesse  nom^n  auTobv,  aut  similc.  Lucem  prsebebit 
Philastrius  De  Hceresibus^  cap.  41  :  <  Post  hunc 
(Secundum)  Heracleon,  di^cipulus  ipsius,  surrexit, 
dicens,  rnncipium  esse  unum,  quem  Dominum 
appellat.  Deinde  dehocnatum  aliud,  deque  his  duo- 
bus  generaiionem  multorum  assumii  principiorum, 
cum  suis  itidem  delirans  doctoribus,  p.  91,  ed. 
Fabricii.  Sic  Philastrius  de  Heracleone  ipso;  iti- 
dem  de  Apelie  scribit  infra  Anonym.  noster,  aliam 
n  virtutem^  quam  dicit,  Dominum  dicit,  cap.  51.  Iia- 
que  logcndu  t>  hoc  loco  videtur,  quod  Dominum 
pronuntiat.  Sed  locum  aliter  exposuil  Pamelius  sa- 
pra  in  nota  ad  voces,  dicto  Joa  ;  pronuntiatio  ajH 
pellatf  a  me  allalus  ad  pag.  167,  hii.  26.  Certe  ma- 
le  adnotator  ad  ed.  Romanam  addere  vult  nomen 
Valentianus  post  pronuntiat.  Routh. 

(77)  Columbam  in  Jesum  venisse.  An  hisce  nugis 
immorari  liccat,  adhuc  dubito ;  ne  tamen  hoc  sme 
monito  prsetereamus,  a  ei  co,  apud  Graecos  eumdem 
numcrum  conBciunt  ac  vox  iceptdTtpa  :  numerus 
autem  est  801,  ut  hic  apponitur.  Unde  grammati- 
cales  nugse  Marcos'*orum   et  Colarbasiorum.  Lb  Pr. 

(78)  Percurrunt  isti.  Hsec  aliter  referTintur  apud 
Epiphanium  haer.  34  ex  Irenteo,  sed  vanus  labor 
est  ueptiarum.  Rig. 


89 


LIBBR  DB  PR^SGRIPTiONIBUS. 


90 


omninoiiee  natam.  Resurrectionem  aDime  laDtum-  ■  partibus  desceoderei,  ipso  descensu  sideream  sibi 


modo  probat,  corporis  negat.  Solam  Evangelium 
Loca;,  nec  tameo  totum  recipil.  Apostoli  Pauli 
neque  omnes,  neque  lotas  Epistolas  sumit.  Acta 
apostoioram  et  Apocalyp&in  quasi  falsa  rejicit. 
Post  bunc  Tl  discipulus  ipsius  emersit  Marcton  (79) 
qnidam  nomine,  Ponticus  genere  (80),  episcopi  fi- 
lius,  propter  stuprum  cujusdain  virginis  ab  Eccle- 
siae  eommnnicatione  abjectus.  Hic  ex  occasione  (81) 
qna  dictum  bit :  Omnis  arbor  bana  bonos  fructus 
faeit,  mala  autem  malos,  hseresin  Cerdonis  appro- 
bare  eonatus  est,  eadem  dieere  (82),  quae  ille  supe- 
rior  haereticns  ante  dixerat.  Exstitit  post  huoc  Lu- 
eanus  qnidam  nomine  (83),  Marcioois  sectator  atque 
disdpuhis  :  et  hic  per  eadem  vadens  blasphe- 
miae  genera,  eadem  docet  quae  Marcion  et  Cerdon  B 
docuerant.  Post  bos  subsequitur  Apelles,  discipu- 
lus  Marcioois,  qui  posteaquam  in  camem  suam  lap- 
sus  est  (84),  a  Marciooe  segregatus  est.  Hic  iotro- 
docit  unum  Deum  infiniiis  superioribus  partibus 
(85).  Hunc  potestates  multas  angciosque  fcc'sse  : 
propterea  et  aliam  virtutem  quam  dicit,  Domi- 
nnm  dicit,  sed  angelum  ponit.  Hoc  vult  videri  (86) 
moodnm  institntum  ad  imitaiiont^m  mundi  superio- 
ris,  cni  mundo  permiscuisse  poeoitentiam;  qnia  non 
illum  tam  perfecte  fecisset,  quam  ille  superior  mfin- 
dos  institutus  fuisset.  Legem  ct  prophetis  repu- 
diat.  Christom  neque  in  phantasmate  dicil  fuisso, 
sieiit  Marcion,  neque  io  substantia  veri  eorporis,  ut 


carnem  ct  seream  coutexuisse  :  hunc  in  resurrec- 
tione  siogulis  qnibusque  elementis,  quae  in  de» 
scensu  suo  mutuata  fuisseni,  in  ascensu  reddidisse, 
et  sic  dispersis  quibusquo  corporis  sui  partibus, 
in  ccbIo  spiritum  tantum  reddidisse.  Hic  caruis  re« 
surrectionem  negat;  solo  utitur  et  Apostolo,  sed 
MardoQis,  id  est  non  tolo.  Animarum  solarum  dicit 
salutem  (87).  Habei  praeterea  privatas  (88),  sed  ex- 
traordinarias  lectiones  suas,  quas  appellat  phanero- 
seis  Philumenes  cujusdam  pucltse,  quam  quasi  pro- 
phetissam  sequitur.  Habet  praeterea  suos  libros, 
quos  inscripsit  Syllogismorum,  in  quibus  probare 
vult,  quod  omnia  quaecumque  Moyses  de  Deo  scri- 
pserit,  vera  non  siut,  se  i  falsa  sint. 

CAPUT  LU. 
Tatianum  inde^  et  eos  qui  secundum  Phrygas  dice» 

bantur,  71^  xaxik  Proclum^  ac  secundum  ^schi* 

nem,  Montanistas, 

His  haereticis  omnibus  accedit  Tatianus  qui- 
dam  (89),  aller  haereticns.  Hic  Justini  Martyris  di- 
scipulu^^  fuit,  post  hunc  diversa  sentire  coepii.  To- 
tus  enim  secnndum  Valentinum  s^apit,  adjiciens 
illud,  Adam  nec  salutem  conse<{ui  posse :  quasi  non, 
si  rami  salvi  fiant,  et  raiix  salva  sit.  Accesserunt 
alii  haeretici,  qui  dicuntur  secuudun  Phrygas  (90); 
scd  horum  non  una  doctrina  esl.  Sunt  enim  qui  xa- 
Ta  Proclum  '^icuntur,  sunt  qui  secundum  iEscbinem 
proQuntiantur  (91).    Hi   habent  aliam   commnnem 


BnogeUam  doeet;   sed   eo   quod   e   superioribus  C  blasphemiam,  aliam  blasphemiam  non  communem, 

Commentarius. 


(79)  Post  hunc  discipulus  ejus  emersit  Marcion. 
h  a  patre  proprio  ob  stuprum  Ecclesia  pulsus  est. 
Pater  enim  episcopus  fuit,  cumque  multis  suppli- 
cationibns  in  Ecclesiam  admitti  ab  eodem  non  po- 
loisset,  Romam  oetiit,  ubi  ab  flpostolicis  viris^ari 
ratione  ejectus.  Quse  cum  animadverteret,  in  Cer- 
doois  deliramenta  jurare  ccepit,  ct  illius  imposturas 
amplecti.  De  eodem  ferunt,  cum  sub  Awiceto  pon- 
tifice  Romae  B.  Polycarpo  occurreret,  ab  eo  petiisse, 
an  eum  nosset,  respondisse  B.  Polycarpiun  :  «  Novi 
primogenitum  Satanas.  »  Lb  Pr. 

(80)  Marcion  episcopi  filius  propter  stuprum  cu- 
juidam  virg.  Haec  etiam  narrai  Epiphanius.  Sepli- 
mias  tamen  libro  de  Prcescript.  hasreticorum^  et 
libris  adversus  ipaum  Marcionem,  ubi  de  ejecto 
Mardone,  ac  de  ejus  flagitiis  plurima  disserit  stu- 
pratae  virginis  non  mcminit.  Uu(ic  opinari  iiceat, 
baocee  Caialogum  baereticorum  non  e>se  Tertullia- 
ni.  Nam  et  lib.  de  Prmscript.  hasreticorum,  Marcio- 
nensem  continentiam  laudat,  ct  Marciouem  casira- 
loreni  carnis  nuncupat  in  principio  librorum  ad- 
v]^rsus  ipsum.  Irenaeus  quoque  notat  Marcioois  dis- 
dpulos  continentium  nomen  usurpasse,  nuptias 
damnasse.  Rig. 

(81)  Itic  ex  occasione,  etc.  Hunc  Scripturaesacrae 
locam  cum  quaestioue  de  origiue  male  conjungens 
Mardon  duos  deos,  Ccrdonem  imitatus,  propierea 
slatait.  RouTH. 

(82)  Eadem  dicere.  Forte,  eadem  dicens,  uisi  quis 
(orte  Telit,  eadem^  dicere.  Junius.  Iia  Rhenauub 
eadem  dicere  retinere  voluerai,  verbo  conatus  est 
ex  praecedentibus  subaudito.  Supplere  et  ante  eadem 
valt  adnotator  ad  edit.  Romauam.  Sed  fortasse  ea- 
iem  dieens  prseferendum  est.  Routh. 


(83)  Lucanus  quidam,  etc.  Hic  de  suo  nomine 
Lucanislas  habuit.  Est  aulem  alter  Lucianus  nomine 
Marcionis  discipulus,  a  quo  Lucianistae  haerctici. 
Le  Pr. 

(84)  In  carnem  suam  lapsus  est,  Superius  adnotata 
vide  ad  cap^  30.  Routh. 

(85)  Infinitis  suoerioribus  partibus,  Legere  vuU 
Juniui  infiniii.  iUlalim  repOQcre  in  infinitis  supe^ 
rioribus  partibus.  Habcs  supra,  in  summis  et  illis 
infinitis  partibusy  cap.  ii,  p.  158.^. 

(86)  Hoc  vult  videri.  Lcgendum  nincy  vel  ab  hoc, 
Juuius.  —  An  huic,  i.  e.  ab  hoc  ?  Semlee.  —  Praefe- 
rendum'  videtur,  ab  hoc,  Routh. 

(87)  A7iimarum  solarum  dicit  salutem.  An  docet 
pro  dicit  legendum  ?  id. 

(88)  Privatas,  Esotericas.  Fortasse  in  vocibiis 
scqueutibus,  sed  extraordinarias,  pro  sed  scriben- 

Q  dum  et,  lo. 

(89)  Accedit  Tatianus  quidam.  Fuit  hic  Juslini 
Martyris  discipulus,  ac  quandiu  magister  ipsius 
vixit,  de  religione  ac  fide  optimc  sentire  visus  est ; 
eodem  autem  morluo,  aeouas  et  Valenlini  impia 
dogmata  secuius  est.  Le  Pr. 

(90)  Secundum  Phrygas.  Unico  vocabalo  Cata- 
phrygae  dicuntur  haeretici,  quoniam  in  Phrygia 
(iuferiori,  Edd.)  polissimum  grassati  sunt.  liiius 
haereseos  auciores  ex  ea  fuerunt  proviucia.  Apeiles, 
MoQtanus,  et  ipsius  prophetissa  Prisca,  seu  Pris- 
cilla,  ct  Maxiuiilla,  iuiperauie  Couimodo  ct  pontifi- 
ce  Sotere  florueruot.  Le  Pr. 

(91)  Sunt  enim  ^ui—  dicantur — pronuntientur. 
Si  quid  refert  me  hpc  fecisse,  revocavi  ex  eiiiiioni- 
bus  Rhenani  et  Paridina  uira({ue  dicantur  pro  dt- 
cuntur^  et  ex  ed.  Rhenani  uitima  et  Parisina  utra- 


CAPDT  LIII. 


91                                                TERTUULUNI  OPfiRUM  PARS  IL  92 

sed  peculiarem  suam  :  cl  communem  quidem   11-  a  quidem  sanclo  nalum  cx   Yirginc,  sed   hominem 

iam  (92),  qua  in  aposlolis  quidem  dicanl  Spiritum  soiitarium,  atque  nudum,  nuUa  alia  prse  cseteris, 

sanctum  fuisse,  Paracletam  non  fuisse  :  et  qua  di-  nisi  sola  juslitiae  auclorilate   (96).  Alter  post  hunc 

cent  Paracletum  plura   io   Monlano   dixissc,  quam  Thoodotus  h^ereticus  erupit,  qui  ct  ipse  introduxil 

Chrislum   in    Evangclium   protulisse,    nec    lanlum  alteram  sectam,  et  ipsum  hominem  Chri>tum  tan- 

plura,  sed  ctiam  meliora  atquc  majora.  lummodo  dicit  ex  Spiritu  sancio,  ex  \irgine  Maria 

conccptum  pariter  et  natum;  sed   hunc   inferiorcm 
csse  73  quam  Mclchisedech,  co  quod  dictum  sit  de 

Denique  Blastum,  Theodotum  utrumque,   Praxean  Chrisio  :  Tu  es  sacerdos  in  ceternum  secundum  ordi- 

et   Victorinum.  nem  Melchisedech  (Psal.  cix,  4).  Nam  illum  Melchi- 

Privatam   autem  blasphemiam   iiii   qui  suut  xxra  sedech  praeeipuse  gratise  coelestem  esse  virlutem  : 

iEschinem,  hanc   habent,  qua  adjiciunt  ctiam  hoc,  co  quod  agat  Christus  pro  hominibus,  deprecator  ct 

ut  dicaut  Christuin  ipsum  esse  Fiiium   et  Pairem.  advocatus  ipsorum  factus.  Melchisedech  facere  pro 

^st  praeterea  his  omnibus  etiam  Biasius  accedcns  (93),  coelestibus  angelis  tlque  virtutibus,  nani  esse  illum 

qui    lalcnter    judaismum    vuH    introducere.     Pa-  usque  tdeo  Ghristo  meliorem,  ut  apator  sii,  ametor 
scha  enim  dicil  non  aliler  custodiendum  esse,  nisi  B  sit,  agenealogetussit,  74  cujus  nequeinitium,  neque 

^ecundum  legem   Moysi,   xiv   mcnsis.  Quis  autem  finis  comprehensus  sit  aut  comprehendi  possit.  Scd 

nesciat,  quoniam  evangelica  graiia  evaeuatur,  si  ad  post  hos  omnes  etiam  Praxeas  quidam  haeresim  in- 

iegem  Christum  rediget  ?   Accedit  his  Theodotus  troduxit,  quam  Yictorinus  (9*7)  corroborarc  curavit. 

haereticus  Byzantius  (94)  :  qni  posteaquam  Christi  Uic  Deum   Patrem   omnipotentem  Jesum  Chrisium 

pro    nomine  comprehensus  negavit  (95),  in  Chri-  esse  dicit ;  hunc  cruciOxum  passumque  contendit 

.stum  blasphemare  non  deslitit.  Doctrinam  enim  in-  et  mortuum  :  prseterea  seipsum  sibi  sedere  ad  dex- 

troduxit,    qua    Christum    hominem     tantummodo  leram  suam,  cum  profana  et  sacrilega    temeritate 

diceret,  Deum  autem  illum  negaret;    ex  Spiritu  proponit  (98). 

Commentarios. 

que  (deficit  enim  in  ed.  principe  alterum  orationis  Deinde  Pamelins  cx  codice  edidit  Vaticauo  :  «  Ci)ri- 

mcmbrum)  pronuntientur   pro  indicativo  nrontin-  sti   pro  nomine  comprehensos  negavit.  »  Hoc  secu* 

Hantur.  Primus  Pamelius  ex  ms.  Vaticano  aicunlur  tus  e^t  Rigaltius.  Voluerat  quoque   Laiinius  le gero 

substituit.  RouTM.  Christi  pro  nomine^  non  Christum  pro  nomine.  Scd 

(92)  Et  communem  quidem  illam*  Melius  abes-  hac  dc  re  aliter  sentio ;  et  ipsa  quoque  lectionis 
set  particula  et,  fortasse  ex  prsecedente  et  orla,  quae  exstat  varietas  ex  corruptela  locutionis  parum 
quae  quidem  a  Priorio  in  cditione  sua  Rigaltiana  intcllectse  orta  esse  vidctur.  Phrasis  hujus  exem- 
et  a  Romano  eiiitore  male  omissa  esl.  Routh.  plum  exslal  iu  TertuUiani  libro  De  Patientia,  nomen 

(93)  Blastus  accedens,  eic.  Ut  ox  Irenaeo  constat,  C  cum  familia  ipsius  persequentes^  cap.  2 ;  et  in  lib. 
Blastum  separasse  se  ab  Ecclesin,  quippe  cum  idem  Contra  Gnosttcos^  cap.  ii.  Ad  vocem  apprehensus 
sanctus  patcr  epistolam  ad  eum  miserit  De  Schis-  quod  attinet,  verba  habes,  ut  apprehensum  Domi- 
mate  inscriptam  ;  ila  vicissim  ex  hoc  loco  causa  num  destituerinty  in  cap.  ult.  libri  de  Baptismo. 
eruitur,  cur  hic  homo  se  separaverit.  Nondum  vc-  Caeterum  rffert  Rigaliius,  emendalum  a  se  essc  li- 
ro  Asialici  Quartadccimani  ob  tempus  sibi  fere  brum  de  Prcescr,  Hceret.  locis  quinque  rt  nonagin- 
proprium  servandi  paschatis  ab  Ecclesia  ftchismn-  ta  ex  codicibus  Agobardi  ct  Ursini.  Ego  in  illo 
tici  judicati  erant.  De  Blasto  confer  Eu^ebii  Hist,  iractatu  cum  hoc  libr^llo  simul  conjuncto  a  rectm- 
Eccl,  V,  15,  20,  et  notam  supra  ad  iBRNiEi  Prag-  sione  Rigaltiana  pus  octogics discessi.  id. 
MENTUM,  p.  39.  ID.  (96)  Nullo  aUo  prce  cceteris  nisi  solajustitio?.  au^ 

(64)  Accedit  his  Theodotus,  ha^eticus  Byzantius,  ctoritate,  Sic  edd     Rhenanianae  et  Paris.  utraquc  : 

Coriarids  hic  fuit  Byzantius.   Differt  auiem  ab  alio  nulla  alia  cditt.  Pranck.  et  Rigaltiann.  Scribendum 

Theodoto   de  quo  "mox    loquitur  Teriullianus,  qui  videtur,  t  nullo  alio  prmcellentem  cieieris,  ni>i  sola 

Melcbisedecianorum    auctor   fuit.    Dicebant   autem  justit>?e  auctoritate.  » 

hi  haeretici  Christum  ipso  Melchisedech  inferiorem  (97)  Victorinus,  De  hoc  Victorino  nihil  apud  alios 

fuisse,  quoniam  Melchisedech   sine  patre   et  matrc  scriptorcs.  AiNNOTATio  ad  edit.  hujus  libelli  Roma- 

fuisse    dicitur,    Chrislum    vero    mairem   habuissc  nam.  Contra  Praxeam  Tertullianus  scripsit.  Routh. 

evangclistae  omnes  et  universi  Scriptura  ac  tradi-  (98)  Cum  in   hujusce  editioni*   decursu   firmus 

tio  testaiur.  Le  Pr.  ratusquc  nobis   sit  animus,   fragmenta  quotquot  et 

(95)  Christum  pro  nomine  apprehensus  negavit,  ubicumque  ex«lant,  dummodo  vera  vetustatis  nola 
Editionis   principis    lectionem  revocavi,   ad   quam  Q  commcndentur,  in  lucem  ne  pereant,    servare  itc- 

notavit  Rheuanus,  pro  nomine,  hoc  est,   ob  pro-  rumquecoIligere,h8BclegituruUimalibriPraj«mp/u>- 

fcssionem  nominis  Christiani.  Nam   istud  hizlp  too  num  capitaj  seu   hsereticorum  catalogum,  quidqnid 

6v6fii.aTO{  siibaudito  tou  XpioTou,  phrasis  est  scrip-  viri    summi  clarissiniiquo   dc    ejus   ouetvTCa   sccus 

toribus  veteribus  solennis,  quae  sumpla  cx  Scripiu-  s^nserint,   co   loci   omiltere  periculo  dnximus.  De 

ra  S.   videtur.  Videsis  Reliquias  Sacr.  vol.  III,  p.  hujus  fragmenti   auctoritatc  consulendi  sunt  Tille- 

353,  in    nolis  ad   S.    Pctrum   Alex.    Verumtamen  monl,   in   notis   ad  Tertutlian.  ad  calcem,  t.  III,  p. 

postf^a   Rhenanus  in  uUima  sua  editionc  haec  sub-  659,  operi^  notissimi  {Mimoires  pour  seruir  h  Vhis- 

stituit,    f    Qui   posteaquam  Christi  pro  nomine  ap-  *^i*^   ^^/^u^intHn^it^'  i»    Tniirni>minf>.  in  Rnhf>mA. 
prehensus  cst  in  Christum  blasphemare  non  desti- 

tit.  »  Exstat  hsec  lectio  io  subsequcntibus  ediiionibus.  Edd. 


toire  ecclisiastique)\V,  Tournemine,  in  Epheme- 
rid.   Trivultian.,   an.     1703,  jub.,  Aug.,    p.   31i. 


93  DR  GOROiNA.  94 


Q.  SEPT.  FLOR.  TERTULLIANI 

OPERUM 

PARTIS  POSTERIORIS  SERIES  PRIOR. 

LIBRI  POLEHIIGI, 

AB  AUCTORE  MONTAmTA   SCRIPTL 


LIBER  DE  CORONA 


i) 


Amgvmbntuii. —  Inter  eosquos  in  Monianismo  exaravit  Tertullianus  libros,  primum  locum  ohtinet  liber 
de  Corana^  anno  Christi  CCI  editus^  quemadmodum^  perdoctum  secutus  Noesseltum,  in  sua  proasmiali 
dissertatione  Lumper  luculenter  demonstravit.  Occasionem  scribendi  hujus  tractatus  auctori  prasbuit 
miliiis  /actum  infra  in  exordio  eleganter  enarratum.quod  cum  Christianorum  nonnulli  reprehenderent, 
militiqiie  Ecclesiam  longa  pace  fruentemtemere  periculo  exponendam  improperarent^  de  ccetero  asserentes 
kanc  coronam  gestare,  esse  ornamentum  sua  natura  nec  bonum,  nec  malumy  solus  TertullianuSt  pro  as' 
fero  suoingenio,  libro  dc  Corona  scripto  militis  causam  propugnavit ; acriterque  pastores  in  pace  leones, 
in  pr(Blio  servos  insectatus, quia  sic  coronari idololatrias  signum  esset,  interrogantibus  quonam  Scripturce 
loco  taies  coronas  gestare  prohiberetur,  aitsufficere  traditionem.  In  hoc  itaque  libro  traditionem  et  con- 
sueiadinem  non  mediocriter  extollit^  pluraque  profert  de  cceremoniis  exemplanotatu  digna,  quas  ex  tra- 
dHoofte  73  recepta  esse  contendit,  Quam  opima  sit  in  eo  libro  rerum  memorabilium  vetustammque  con^ 
suetudinum  copia^pateat  ex  ipsomet  totius  libri  synoptico  conspectu. 

Cum  igitur  prasfracte  sanxit  coronam  gestare  contra  morem  esse  et  traditionem  Christianorum,  obiter 
describit  baptismi  cceremonias,  SS.  Eucharistiee  sacramenta,  oblationempro  defunctis,  pro  natalitiis  mar- 
iyrumy  Dominicam  diem,jejuniumt  crucis  in  fronte  signum. 

Tum,  adsuum  scopumrediens,  totus  in  coronce  usum  invehitur^-quem  vult  vel  natura  prohiberi,  imo 
originem  redolere  superstitiosam^  saltem  insuctum  esse  patriarchis,  prophetis,  levitis,  nec  non  et  tem- 
plo  Dei,  arcoB  testamenti,  tabemaculis  martyriis,  iemum  nulla  uiendum  esse  corona,  sive  militariy  sive 
triumphali,  sive  castrensi,  sive  laurea^  aureave  magistratibus  concessa,  sive  corona  lcetitice,  aut  nuptia" 
rum,  libertorumve  vel  agonislicce  palasstrcej  quippe  cum  sertum  spinarum  subiit  Christus,  Christianis- 
que  sit  in  coelis  reposita  corona,  Edd. 

70  CAPUT  PRIMUM.  mililes,  laurcati.  Adhibetur  quidam  iiiic  magis   Dei 

Proxime  facta  est  liberalilas  prsestanlissimorum      miles,  cstcris  consiantior  fratribus,   qui  se  duobus 

imperatonini  >  (2),   expungebantnr  (3),    in  castris      domiuis    servire  posse   prsesumpserant   (4),    solus 

Varise  lectiones. 

^  Ita  Rhen.  et  Gelen,  ex  auctorilate  cod.  Georgiensis.  Junius  e  ms.  facla  libcralitaie,  ctc.  Miram  scripiu- 
ram  protulit  Rig,  :  proxime  factum  est...  liberalitas —  expungcbatur  in  castris —  milites  laureati  adi- 
ianL 

Coinmentarius. 

M)  De  corona,   Sic  inscribilur   iiic  liber  in  cod.  racallie  filii,  sub  quibus  Tcrlullianum  floruissc  D. 

Agobardi,  non  ut  vulgo,  De  Corona  miliiis,  Et  vctc-  Hieronymus  auctor  csl  in  iiiuslrib.  Ecclesi%  viris. 

vem  manam  eo  libcnUus  sequimur,  quod  etsi  ab  mi-  Riien. 

litis  eujusdam  facinore  Septimius  occasionem  scribcn-  (3)  Expungebantur,  Snb^Ludi,  donativo.  NsLtn  li- 

di  sampserit,  tamen  baud  solos  miliies,  sed  omnem  beralitalis  facta  est  menlio  :  hoc  est  dooativum  pro- 

omoino  Christianum  ab  coronae  gesiamine  dcpeliit.  missum  militib.  solemoiter  exsolvebatur,  sive  prses- 

Rigaltius.  tabaiur.  Rig. 

(2)  Prcestantissimor,  impp,  Videlicet  L.  Scpti-  {i)  Duobusdominisservireposse  prassumpserant. 

Bii  Severi  patris  ,  et  M.  Aurelii   Antonini  Ca-  Deo  et  Csesari.  Rig. 


»5 


TBRTULLIAMI  OPBRUM  PAR8  II.  —  SBRIBS  I.  POLBIUGA. 


96 


libero    eapite,  coronamento    in   manu  otioso  (S).  ■  rus«atus    sangninis  sni    spe  (IS) ,  caloealos    de 

wy       1  -  •      __  A        "a  J*  •        !•  ^^1_      •       ■  *  I  * '      »^  !••  A  /AA\  •«  «•  ■ 


Yulgata  jam  et  ista  disciplina  Chrisiianorum  relu- 
cebal  3.  Denique  singuli  designare,  et  eludere 
eniinus  ,  infrendera  oominns»  Murmur  tribuno 
defertur  (6),  et  pcrsona  jam  ex  ordine  accesserat. 
Statim  tribunns  :  Cur,  inquit,  lanf)  diversus  babitu  ? 
Negavil  ille  cum  cseteris  sibi  lice>  e ;  causas  expo- 
stulaius,  Chrislianus  sum,  respoadit.  0  militem 
in  Deo  gloriosum  !  Suffragia  exinde,  et  res  ampliata, 
et  rcus  ad  preefecios.  (7)  Ibidem  gravissimas  penu- 
las  posuit,  nlevari  auspicatMs  (8),  fpeculatoriam 
moro^issimam  de  peciibusabsolvit  (9),  lerrae  sanelas 
insistere  ii.cipicns,  gladium  iiec  Dominicse  defen- 
sioni  nec^ssarium  (10)  reddidit  {Matth.  xxvi,  52)  : 
laurea  et  de  manu  ^  yy  corruit  ^  (il).  Et  nunc 


Evangclii  paraiura  (13),  succinctus  acutiore  vcrbo 
Dci,  toius  de  Apostolo  armatus  (Eplies,  vi,  11)  et 
dc  mariyrii  candida  melius  eoronandus,  donaiivum 
Christi  in  carcere  exspectat  Exinde  sententiae 
super  illo,  ncscio  an  Clirislianorum,  non  cnim 
aliae  ethnicorum,  ut  dc  abrupio,  ot  praecipiti,  et 
mori  ciipido,  qui  de  habilu  interrogatus  nomini 
n  golium  fecent  :  solus  scilicet  fortis,  intcr  tot 
fratres  commililOQes  solus  Christianus.  Plane  su- 
perest  ut  riiam  martyria  recusare  meditentur,  qui 
prophetias  ejasdem  Spiritus  sancti  respnerunt. 
Mussitant  denique  tam  bonam  et  longam  sibi  pacem 
periclitari.  Nec  dubito  quosdam  Scripturas  (14) 
emigrare,  sarcinas  expedire,  fugae  accingi  de  civi- 


Variae  lectiones. 

3  Quidam  iliic  magis  Dei  miies.  ^  In  manu  otioso  vulgata  jam  et  ista  discipliaa  Christiano  relacebat.  Deni* 
que  singuli  designare  et  ludere.  ^  Corruit  Wouw,  claruit  iun. 

Gommentarius. 
(5)  Coronamento  in  manu  otioso,  Otiosum  dicit  d  cutaloriam,  et  simul  c(epit  terrae  sancte  insistere, 
inutile  et  ineptum.  Sic  ad  uxorem  :  «  Nobis  otiosum      hoc  est,  in   ipso  vestif^io  mortem  pro  Christi  nomi- 


liberos  serere,  »  hoc  est,  Christianis  inntile  est  et 
ineptum  liberos  serere,  dum  ssevit  in  Ghristianum 
nomeo  tyrannus.  Rig. 

(6)  Murmur  tribuno  defertur,  Sic  habet  cxemi)ldr 
Affobardi.  In  codice  Divioneosi,  el  vulgalis  editio- 
nibus  legilur  :  «  Continuo  murmur  tribuno  defer- 
tar.  »  bunt  qui  malint  distiuguere  :  »  Continuo 
murmur  tribano  deferetar.  «  Sed  bis  idem  dici 
videbitur;  nam  infrendere  cominus  est  murmur. 
Rio. 

(7)  Etres  ampliata^  et  reusadpraif  Vetus  exem- 

plar  sic  omnino  habet :  «  Et  res  am ta  et  reus 

ad  pr»f.  »  Unde  opinari  liceat  Tertullianum  scrip- 
sisae  :  «  Et  rea  ampliata  et  reus  ad  praef.  »  Res 
ampliari  dicitar,  cujus  cognilio  in  alind  tempus,  vel 
ad   aliod  tribanal  rejicitur  aut  remittitur.    Itaque 

•  •  •  J»  ••  1  •  II  »  -  !•  4 


ne  foriiter  oppetere,  vitam  agere  sanclam  et  inno- 
centem,  longe  absimilem  speculaiorite,  quae  et 
carnificinam  ad   tribuni  nutum  plerumque  agebat. 

Rl6. 

(10)  Gladium  nec  Domxnicx  defensioni  necessor 
rium.  Alludit  ad  illud  Christi  ad  Peirum  :  Mitte 
gladium  tuum  in  vaginam,  De  quo  etiam  Augusti- 
nus,  Epist.  ad  Vincentium :  «  Petri  gladius  in  vagi« 
nam  revocaiur  a  Christo,  et  ostendilur  non  uebuisse 
de  vagjna  eximi,  nec  pro  Christo.  »  Nempe,  ut  ait 
Tertuniaous  lib.  de  Patientia^  pag.  160:  »  Patien- 
lia  Doaiini  in  Malcho  vulnerata  est.  »  Itaque  Do- 
minus  et  gladii  opera  maledixit  in  posterum. 
Exarmato  Petro,    omnem  Christianum     disciaxit. 

RlOALTIUS. 

(11)  Laurea  et  demanu  claruit,  Nam  coronam  ia 


rei  in  judiciis  damaantur,  absolvunlur,  ampliantur,  a  manu  ^erebat,  idcirco  laurea  de  manu  claruit,  id  esi, 
amburuotur.  Damnati  vel  absoluti  occurrnnt  pas-  ^  clare  visa  est,  el  oon  de  capite,  quod  liberum  erat. 


sim.  Ampliatorum  exempla  suat  apud  Livium,  in 
lib  XIII,  uhi  de  M.  Titinnio  :  c  Bis  ampliatus,  tertio 
absoluius  est  rcus.  »  El  paulo  post,  de  P.  Furio, 
Phillo  et  M.  Martieno  :  c  Gravissimis  criminibus 
accusati  ambo  ampliatique.  »  Ambustorum,  hoc  est 
eorum  gui  io  discrimen  rapitis  adducii,  neqae 
damnali,  neque  absoluti  sunt,  exempla  quoque 
repcriuntur;  ut  L.  JSmilii  Pauli,  apud  eumdem 
Livium  in  iib.  xxii  :  «  iEmilinm  Paulum,  qui  cum 
M.  Livio  Cos.  fuerat,  et  damnatiooe  collegse  et  sua 
prope  nmbustus  evaserat,  infestum  plebi,  diis  ac 
multum  recusaniem,  ad  pctiiionem  compellit.  »  Et 
apud  Valer.  Maximam,  ambuslse  duse  memorantur, 
inexplicabili  cuoctatione,  quaestionibus  modo  trans- 
latis,  nr.odo  dilatis.  Ric. 

(8)  Gravissimas  penulas  posuit,  relevari  auspica- 
tus.  Noiavimus  in  Apologeticum  pag.   7,  ppnulas 


Rhbn. 

(12)  Russatxu  sanguinis  suispe.  Haec  scripturaest 
antiquissimorum  excmplarium.  Tunicse  militares 
erant  russatse,  ^oivtxoi  xiTt5v6c.  Hic  miles  factus 
Christianus,  pro  lunica  russata,  sanguinis  sui  spe, 
hoc  est  sperala  manyrii  purpura,  russatus  diciUir. 
Russata^  militares^  apud  Trebell.  et  apud  Juvenalem, 
russatu^  :  Lacerta,  Rig. 

(13)  De  Euangelii  paratura,  Paratura  substantivey 
ceu  supra  multis  in  locis  :  hoc  est,  gladium  qualem 
solet  Evangelium  apparere,  nempe  spiritalem. 
Rhrn. 

( 1 4)  Mussitant  denique. . .  nec  dubito  ^uosdam  Scrt* 
pturas,  Fortissimi  hujusce  miiitis  facinus  ab  com- 
militonibus  etiain  Christianis,  tanquam  impraden- 
tis  ac  praecipitis  et  intempestivse  fortitudini<^  exem- 
plum,  vituperabaiur,  deque  eo  scrmones  ferebanlur, 


gravitale  sua  fuisse  odiosas.  Uiuc  igitur  Septimius  oc-  Q  «  ut  de  abrupto  et  praecipiti,  et  mori  cupida«  q^ui  de 
casione  sumpta,  ait  militem  illum  in  Deo  gloriosum,      babitii  inierrogaias  oomioi   »    Christiaoo  iuvidiam 


gravissimo  militse  i^eutilis  oaere  dcposiio,  jam 
exinde  relevari  coepissc,  simulatque  oaus  Chri- 
sti   subiit,   quod   esse   leve  Clirisius   ipse   ctocuiL 

RlGALTIUS. 

(9)  Sepeculatoriam  morosissimam  de  pedibus  ab- 
solvit.  H8ec  pertinent  ad  caligam  militarem,  prae^er- 
timque  miliiis  illius  qui  in  er  speculatores  miliiave- 
rat,  quse  miliiia  erat  valde,  inquios,  morosa  et 
aspera,  rum  hac  illuc  cursitando ,  exp!orando, 
nuniiindoque  vagaretur.  Is  ittiiur  de  caligato  specu- 
latorc  factus  Chrisiiunus,  aosolvit  de  pcdibus  suis 
morosissimam  illam  ct  molestid-simam  caligam  spe- 


fecisset  ac  periculuin  creasset,  pacemque  tatn  bo- 
nam  et  longam  qua  tum  Christiani  fruebantur,  te- 
meritate  sua  prope  ev(Ttisset.  Has  voces  graviter 
increpat  Septimius  :  «  Mussitant,  ioquit,  tam  bo- 
oam  ei  longam  sil)i  pacem  pericliiari :  nec  dubito 
quosdam  etiam  mussitare  Scripturas  sacras  jam 
emigrare,  sarcinas  expedire,  fugse  acciogi  de  ciyi- 
tate  in  civiiatem.  »  Vulgo  legitur  :  «  Nec  dubito 
quasdam  Scripturas  emigrare,  sarcinas  colligere.  » 
Al  in  cod.  veiustissimo  :  «  Nec  dubito  quosdam 
Scripturas  emigrare,  sarc.  coUig.,  »  unde  procul 
dubio  legendnm  :  c  Nec  dubito  quosdam  Scripturas 


97 


DB  COROMA. 


98 


ute    n  dvilaiem,   aallam   eaim  aliam    Evaagelii  i  bus  non  compelii  quiestio,  sed  ad  illos  qoi  stadio 


memoriam  curanU  Novi  ei  pastorcs  (15)  eorum,  in 
pace  leones,  in  praelio  servos.  Sed  de  quseslionibus 
oonfessionum  alibi  docebimus.  At  nunc  quatenus  et 
illud  opponunt  :  Ubi  autem  probibemur  coronari? 
Hanc  magis  localem  substanliam  causae  prsesenlis 
aggrediar,  ut  et  qui  ex  sollicitudine  ignorantiae 
quserunt,  instruantur  ;  et  qui  in  defensionem  ^  de- 
Ueti  contendunt,  revincaotur;  ipsi  vel  maxime 
ChrisLiani  Laureati,  quibus  id  solum  qusestio  est; 
quasi  aut  nullum  aut  incertum  saltem  liaberi  possit 
delictam  quod  patiatar  quaeslioaem.  Nec  aullum 
anlem  nec  incertum,  hinc  interim  ostendam. 

CAPUT  II. 
Neminem  dico  fidelium  corooam  capite  ^  nosse  ^. 
alias  extra  tempus  tentationis  ejusmodi.  Omoes  ita  ■' 
observaotf  a  caieehumenis  usque  ad  confessures 
ei  martyres,  vel  negatores.  Yideris  unde  auctoritas 
muris,  de  qua  nunc  maxime  quaeritur.  Porro  cum 
quaeritur  car  quid  observetur,  observari  ioterim 
eoostat.  £rgo  nec  nulium  nec  incertum  videri  po- 
test  delictum,  quod  committitur  in  observaiionem 
sao  jam  viudicandam  oomine,  et  satis  auctoratam 
eonscnsus  patrocinio  ;  79  plaoe,  ut  ratio  quK:renda 
tit;  sed  salva  observatione,  nec  in  destrucliouem 
qus,  s«d  ia  8edi6cationem  (11,  Cor.  xm,  10)  poiius 
qao  magis  obierves,  cum  fueris  eiiam  de  ratioue 
seeurua.  Quale  est  aulem,  ut  tunc  quis  in  quseatio- 
aem   provocet  observaiionem,  cum  ab  ea  excidit? 


discendi,  aon  qusestionem  deferunl,  sed  consulta- 
tionem.  Nam  et  semper  quseritur  de  isto,  et  laudo 
fidem  quae  anle  credidit  "^  observaodum  csse  quam 
didicit  (Isa,  vii,  9).  Et  facile  est  staiim  exigere, 
ubi  scriptum  sit,  ne  coronemur.  At  eoim  ubi  scri- 
plum  est  (16),  ut  coronemur?  Expostulantes  enim 
Scripiurae  patrocinium  in  parte  diversa,  prsejudicant 
suae  quoque  parti  ^  Scripturae  patrocinium  adesse 
debere.  Nam  si  ideo  dicetur  coronari  licere,  quia 
non  proiiibeat  Scriptura,  aeque  retorquebitur  ideo 
coronari  non  licere,  quia  Scriptura  non  jubeat.  Quid 
faciet  disciplina?  utrumque  recipiet,  quasi  neutram 
prohibitum  sit?  an  uurunique  rejiciet,  quasi  neu- 
irum  praeceptum  sit?  Sed  quod  non  probibetur, 
ultro  permissum  est.  Imo  piohibetur  quod  aoa  ul- 
tro  est  permissum. 

CAPUT  III. 
Et  quaodiu  per  hanc  lineam  serram  reciprocabi- 
mus  habentes  observaiionem  inveteratam,  quas  prae- 
veniendo  statum  fecit?  Uaoc  si  nulla  Scriptura  de- 
terminavit,  certe  consaetudocorroboravit,  quae  siae 
dobio  de  traditione  manavit.  Qaomodo  enim  asur- 
pari  quid  potest,  si  tradiium  prius  oon  est?  Etiam 
io  traditionis  obtentu  exigenda  est,  inquis,  auctori- 
tas  scripta.  Ergo  /{uaeramus  an  et  traditio,  oisi  ^ 
scripta,  non  79  debeal  recipi?  Plane  ncgabimus 
recipiendam,  si  nulla  exempla  praejudicent  aliarum 
observalionum,  quas  sioe  ullius   Scriptorae  instru- 


ei  \anc  requirat  unde  habuerit  observationem  cum  Q  meuto,  solius  traditionis  titulo  (17),  et  exinde  con* 


ab  ca  desVit?  quando  et  si  ideo  velit  videri  ad 
qnestionem  vocare,  ut  ostendat  se  non  deliquisse 
in  observaiionis  deslitutiooe,  nihilominus  deliquisse 
in  obscrvationis  prae>umptione.  Si  enim  non  deli- 
qaii  hodie  suiicepla  corona,  deliquit  aliquando  re- 
cQsata.   £t  ideo  non  ad  eos  erit  iste  tractatus,  qui- 


suetudinis  patrocinio  vindicamus.  Denique ,  ut  a 
baplismate  ingrediar  (18),  aquam  adiiuri,  ibidem, 
sed  et  dliquanto  prius  in  Ecclesia  sub  antistitis  manu 
contestamur  (19)  nos  renuntiare  diabolo,  et  pompae, 
et  angelis  ejus :  dehinc  ter  mergitamur  (20),  am- 
plius  aliquid  respoodeates,  quam  Domiaus  ia  Evan- 


Variae  lectiones. 

^  Defeosione  Seml.  «  Capiti,  JlfS.  Wouw.  Crcdit  Fran.  Paris.  «  Partis  SemU  •  Non  Fraru  Paris.  to  De 
tolUt  Seml. 

Comnientarius. 

emigrare,  sarcinas  colligerc.  •  Verbom  dc  praece-  gis  usurpaverunt,  velut  in  lavacro  ter  caput  mer- 
deotious  repetendum  est  :  «  Nec  dubito  quosdam  giiare,  deinde  egressos  lactis  et  mellis  praeguslare 
Scripturas  mussitare.  »  Rio.  concordiam,  »  etc.  Kig. 

(m)Novi  et  pastores^ etc.  Notal  episcopos  ortho-  {{%)  Denique  ut  abaptismate  ingrediar/m  codice 
doii  populi,  quidamnationipseudoprophelae  Montaoi  Q  Agobardi  tantum  legitur  :  «  Denique  ut  bantisma 
snbscrip^erant,  ceu  molliculos,  ct  qui  persecuiionis      ter  mgrodiar  aauam,  aditur  ibidem.  »  RiG. 


tempore  primi  fugiant,  cum  plebemad  maityrium 
aoimare  deberent.  Pseu  loprophetia  Montani  videtur 
praecepi^se  atque  exegisse  martyrium.  Rhbn. 

(16)  Atenim  ubi  scriptum  est.  Pro  iraditionibus 
hic  mire  focit  Tcriull.  conlra  Calvinislas  et  Maffde- 
Imrgeiises,  qui  audacter  nimis  asserueruut  hoc  Mon- 
Uni  dogma  csse,  quod  falsum  et  mcra  calumnia. 
Nanri  Montaau'*,  auctore  Eusebio,  lib.  v  Hist,^  con- 
traria  quaedam  iraditioni  primus  proposuisse  tertur. 
{jt  Pb. 

(i7)5in^  ulliusScripturce  instrumento^  solius  tra' 
iitianis  titulo,  Toium  hunc  sermdnem  cxsuxitHiero- 
oymus,  adversus  Luciferianos :  «  Etiamsi  Scripiu- 
ne  aartoritas  noo  subesset,  inquit,  toiius  orbs  in 
haoc  pariem  cooseosus  instar  praecepti  obtmcret. 
N)m  et  multa  alia,  quae  per  tradiiiooem  in  Eccle- 
siis  observantur,  auctoritaiem  s!bi  Scripturai  et  le- 


(19)  Aliquando  prius  in  Ecclesia  sub  antistitis  ma^ 
nucontestamur,  Auctor  Qucest.  VeterisetNoviTesta- 
menti,  quaest.  102 :  <  Qui  voluni  Cbristiani  fieri, 
accedunt  antistitcm,  dicunt  ei  vota  sua.  Ille  facil 
verba  juris  rcf^.^esiastici.  Si  vera  voia  suot,  susci- 
piuntur  a  judice.  »  RiG. 

(20)  Ter  mergitamur,  Ip«<e  advcrsus  Praxeam, 
pag.  659  :  «  Nam  noc  semel,  sed  ter,  ad  singuia 
nomina  in  pei^onas  singulas  lingimur.  »  Quem  ri- 
tum  in  usu  fuisse  etiam  aeiate  sua  Chrysoslomus 
indical,  ad  ea  verba  Lucae,  Act.  Apost.  x,  16,  ubi 
visio  narratur  oblati  Petro,  touxo  hl  l^htro  Tp({. 
Chrysost.  :  Tb  8i  xpdov  xouxo  ifev^aOai,  xh  piir- 
Ttapix Br^Xor.  Ammonius  ad  Joan.  cap.  21,  ubi  ter  Chri- 
stus  inierrO)gat  Petrum:  Simon  Jona,  amas  me? 
"EOo;  Bl  -y^YovEv  Ix  Toiixoo,  inquit,  Tpiu  6|jioXoyix; 
dTcaiTeVoOat    to^;     (iiXXovTa;     pairrtorO^vat.    Inde    illa 


99 


TBRTULLIANl  OPBRUM  PARS  11.  —  SBRIBS  1,  POLBHIGA. 


100 


gelio  dMermiDaTit.  lode  rascepU,  iactis  el  ineliis  ■  tioni,  et  coDsuetudini  >3,^el  fidei  patroeinaturam  (27) 


foaGordlam  pregaBtamas :  eiqoe  ea  die,  lavacro 
quotidiaiH)  per  totam  hebdomadem  abstinemus. 
Eucliaristise  sacramentum  (21),  et  in  tempore  vi- 
ctU8,  et  omnibus  mandatum  a  Domino,  etiam  an- 
telucanis  coetibus,  ncc  de  aliorum  manu  quam  prse* 
tidentium  sumimus  (22):  oblationes  pro  defun- 
etis  (23),  pro  naUliliis  annua  (24)  die  facimus :  dic 
DoBiiiieo  jqmiiam  nefas  ducimus,  vel  de  geniculis 
adorare  ^^.  Eadem  imroinniate  90  a  die  Paschse 
10  Penteeosien  usquc  gaudemus.  Galicis  tut  panis 
etiam  nostri  (25)  aliquid  decuti  in  terram  (26)  an- 
xie  patimur.  Ad  omnem  progressum  atque  promo- 
tum,  ad  omnem  adilum  et  exitum,  ad  calciatum,  ad 
la^acra,  ad  mensas,  ad  lumina,  ad  cubilia,  ad  se- 


aut  ipse  per^picies,  aut  ab  aliquo  qui  perspexerit 
disces;  inlerim  nonnuDam  esse  credes,  cui  debea- 
tur  ^^  obsequium.  Adjicio  unum  adhuc  exemplum, 
quatenus  et  de  voteribus  docere  conveniet.  Apud 
Judseos  tam  solemoe  est(28)  feminis  eorum  velamen 
capitis,  ut  inde  noscantur.  Qusero  Sl  legem.  Apo- 
stolum  non  differo(I  Cor.  xi,  5).  Si  Rebecca  conspecto 
procul  sponso  velamen  invasit  (Gen,  xxiv,  65),  pri- 
vatus  pndor  legem  facere  non  potuit,  aut  causse 
suse  fecerit.  Tegantur  virgines  solat* ,  ot  hoc  nuptum 
venienles  nec  antequam  cagnovcriot  sponsos.  Si  et 
Susanna  in  jadicio  revelala  argumentum  velandi  ^^ 
(Dan.  XIII,  18)  prseslat,  poesum  dicere:  Et  hic  vc- 
lamen  arbitrii  fuit,  rea  venerat,  embeseens  de  in- 


dilia,  qusecunque  nos  conversatio  exercct,  frontem  D  famia  sua,  merito  abscondcns  decorem  vel  qnia  ti- 


mensjam  plaeere.  Cseteram  io  stadio  ^^mariti  (29), 
non  putem  velatam  dcbmbulasse  quae  placuit.  Fue- 
rit  nunc  velata  semper,  in  ipsa  quoque  legem  ba- 
bitus  i^  requiro,  vel  in  quacunque  alia.  Si  legem 
nusquam  reperio,  sequitur  ul  traditio  consuetudini 
morem  hunc  dederit,  habiturum  quandoque  Apo- 
sioli  auctoritatem    ex  interpretatione   rationis.  His 


crucis  ^i  signaculo  terimus. 

CAPUT  IV. 

Harumet  aliarum  ejusmodi  disciplinarum  si  le- 
gem  expoatules  Scripturaram,  nullam  invenies: 
traditio  tibi  pnetendelur  auarix,  coosuetudo  co:i- 
finnatrix,  et  tides    ^^  observatrix.  Rationem  tradi- 

Varia^  lectiones. 
*i  Crucis  abjicit  SemL  ^^  Fidei  Rhen.  >3  Traditio  consuetudini  Fran.  Paris,  ^*  Prsebeatur  Jun.     Velatae 
Seml,  ^^  In  pomario  alii.  ^'^  Habitu  SemL 

Gommentarius. 

formula,  quam  Siephauus  H.  PP.  rusticam  vocat,  non  tamen  locum  prsetermittam  ex  epist.  66  Cy- 
resp.  14:  cln  nomioc  Patris  mergo,  ei  Filii  mergo,  priani,  qui  suo  et  Carthaginensis  concilii  nomine» 
et  Spiritus  sancli  mergo.  »  T.  II  Concilior.  GalL  C  in  episcoporum  memoriam  revocat  decretum  quo, 
SiC  unius  ejusdemG|ue  ritus  originem   alii  ad  perso-      si  quis  frater  clericum    tutorem   nominasset,  non 


nas  sanctissimae  Trinitatis,  alii  ad  trinam  visionem, 
alii  ad  irinam  interrogationem  referunt.  Sic  incertse 
sant  hominum  meutes,  postquam  a  prindpii  sim- 
plicitaie  detlexcre.  Rig. 

(21)  Eucharistio!  sacramenium,  ctc.  Heec  innuuni 
Eucharistia;  sumendse  tempus  sevo  Tertultiani,  tan- 
tnm  abfuisse  a  tempore  victus,  quo  tempore  a  Do- 
mino  fuerat  instituta,  ut  eliam  antelucanis  horis 
sumcretur.  Noo  pugnabo  tamen  adversus  eos  qui 
snmptum  fuis$e  dicent  hoi^is  etiam  extra  antcluca- 
nas,  modo  antc  omnem  cibum.  Hoc  enim  signiOcarc 
videlur  lib.  ii,  ad  Uxorem:  ^  Non  sciel  mariius 
quid  secrcto  ante  omnem  cibum  gustes? »  nisi 
magis  videatur  etiam  ante  sseculutn  Tertulliani,  in- 
defensum  hoc  fuisse,  et  pro  cujusque  religione  va- 
rie  factitatnm.  Exigua  certc  est  et  obscura  mentio 


offerretur  pro  co,  nec  sacrificium  pro  dormitione 
ejus  cclebrarelur.  Novum  itaque  non  est  oblaiiones 
fieri,  et  sacrificia  pro  mortuis  in  Ecclesia  Dei.  Lb  Pr. 

(24)  J'ro  natalitiis  annua,  etc.  Per  natalitia  inteili- 
git  solemnitates  ficri  solitas  in  honorem  martyrum, 
quo  scilicct  die  mundo  mortui,  coelonati  sunt.  Unde 
annua  die,  id  est  quotannls  facimus.  Ls  Pb. 

(25)  Aut  panis  etiam  nostri.  Etiam  non  euchari- 
stici,  etiam  profani.  Rio. 

(26)  Aliquid  decuti  in  ierram,  etc.  Augustinus  : 
«  Quanta  soIlici<udinc  ohservamus  quando  nobis  cor- 
pus  Chrisli  ministratur,  ut  nihil  ex  ipso  do  no>lris 
manibus  in  terram  cadat,  »  ctc  citatur  apud  Gratia- 
num.  I.  q.  1,  Interrogo.  Rio. 

(27)  Rationem  traditioni  patrocinaturam.  Etenim 
absque  ratione  vana  csset  traditio.  Sic  etiam  Hiero- 


ccenae  Dominicae  Inter  apostolos  celebratse,  etsi  ce-  D  nymus,  loco  supradicio  :  Multaque  alia  quse  scripta 


lebratam  quidem  et  saepissime'  fuisse  nemo  sobrius 
negaverit,  sed  ut  ait  TertuUianus,  in  tempore  vi- 
ctus,  adeoque  fractioiie  illa  panis,  quae  saepenumero 
oceurrit,  includi.  Hanc  in  sententiam  ducimur  gra- 
vissima  illa  Pauli  increpatione  ad  I.  Corinth.  ii.  Rio. 

(22)  Omnibus  mandatum  a  Domino,  etc.  nec  de 
aliorum  manu  quam  prassidentium  sumimusXoiMi- 
miUs  est  locus  de  pra^sidentium  honore,  lib.  de  Bapt. 
p.  263  :  «  Pruindc  etbaptismus  sequeDei  census,  ab 
omnibus  excrocri  potesl,  »  etc.  Opera'  preliijm  erit 
cootulisse;  nam  et  luccm  sibi  mutuo  affcrunt  prae- 
claram.  Rig. 

(23)  Oblationes  pro  defunctis,  Magdehurgensium 
qaoquo  commentum  doctrinam  hanc  rertulliani  de- 
sumptam  ex  Montano.  Pro  hiijus  autem  ritus  fun- 
dameiito  affcrre  possem  contra  hsercticos  quae  vulgo 
afferuntur,  tot  nimirum  orationes  SS.  Pairum  in 
fiinerib.  tum  ainicorum^  cum  consanjpiineorum, 
tum    etiam  summorum  m  Ecclesia  Dci  virorum: 


non  sunt,    rationabilis  sibi   observatio  vindicavit. 
Nec  Apostolus  obsequium  exigit,  nisi  rationabile.  » 

RlG. 

(28)  Apud  Judceos  tam  solemne  est.  De  velandis 
femiois  omnibus  cujuscunque  generis,  ordinis,  con- 
ditioni!>,  selatis,  digniutis  ,  ex  Apostolo,  exstatliber 
integer  Auctoris  qucm  suspicor  hoc  posteriorem,  eo 
quod  hic  subdat  :  «  Qusero  logem,  Apostolum  dif- 
foro.  »  Nam  illic  potissimum  probat  auctoritate 
Apostoli  (I  Cor.  ii).  Pam. 

(29)  In  stadio  fnariii.  Inteliigit  stadii  nomine  hy- 
psetram,  hoc  rsi  subdivalem  ambulalionpm,  qnam 
et  xystum  appellamus,  quse  etiam  arboribus  cousiia 
esse  solcbat, umbrse  graiia.  Rig. 

—  In  stadiOj  eic.  Lcgi  possct  stibadio.  Nam  ita 
vocaniur  in  horiis  sediha  hcrbacea,  et  ex  floribus; 
sed  nihil  muto,  nam  omnia  loca  amoena,  et  ex  ar- 
boribus  consita,  dici  queunt  siadia.  Lac. 


lOt 


DB  CORONA. 


102 


igitar  exemplis  renumiaturo   erit,  posse  etiam  non  i  ster  est,  qul  figuravii  hominem,  ct  fnictibus  rerum 

scriptam  traditionem  in  obscrvatione  dcfendi,  con- 

firmatam  cousuetudine,  idonea  tcste   probaiae  tunc 

tradiiionis,  ex  perseverantia  obscrvationis.  Consuc- 

tado  auteiu   etiam  (30)  in  civilibus   rebus  pro  lege 

suscipilur,   cum  deficit  lex  :  nec  differt  scriptura  an 

ratione   consistat,  quando  et  legem  ratio  commen- 

det.   Porro,   si  ration^   lex  constat,  iex   erit  omne 

jam  quod   ration*?    constituerit,  a  quocunque   pro- 

ductum.  An  non  pulas  omni  fideli  licere  conciperc 

et  conslituere  ,  dunlaxat  quod  Deo  congruat,  quod 

disciplinae  conducat   quod   saluti  proticiat,  dicente 

Domiiio :  Curautem  nan  et  a  vobis  ipsis  quodjustum 

judicatis  (Luc.  xii,  57)?  et  noD  de  judicio  tantuin, 

sed  de  omni  senlentia  rerum  cxamioandarum.  Dicii 

et  Apostolus  :  Si  quid  ignoratis^  Deus  vobis  revela-- 

bit  (PhiUpp.  III,  15)  :  solitus  et  ipse  consiliom  sub- 

iniQistrare,  cum  praeceptum  Domioi  non  habebat,  et 

qusedam  edicere  a  semetipso,  sed  et  ipse   ^^  Spi- 

ritum   Dei  habens  (31)  deductorem  oranis  veritatis. 

Itaque  coosilium  et  edictum  ^^  ejus  divioi  S!9  jam 

praeccpti  iostar  obtinuit  de  rationis  divinae  pairoci- 

nio.  Uanc  nunc  expostula,  salvo  traditionis  rcspe- 

ctu,  quocanque  traditore  censetur;    nec  auctorem 

respieias,  sed  auctoritatem,  et  in  primis  consuctu- 

diois  ipsius  :  quae  propterea  colenda  est,  ne  non  sit 

raiionis  interpres,  ut,  si  et  banc  Deus  dederil,  tunc 

diieas  an  Don  observanda  sit  tibi  coosuetudo. 


B 


CAPUTV. 

Sed  ^  cur  major  efficitur  21  ratio  Christianarum 

obs^atiooum,   cura    illas   etiam    natura  ^^  defen- 

c/il  (32^,     quie    prima    omnium    disciplina   est  ? 

Ideoqae    hsec    prima  scribil   corooam   capiti  non 

couveaire.   Puto  autem  naturse  dominus  Deus  no- 


appeten^lis,  judicandis,  conscquendis,  certos  in  eo 
sensus  ordinavii  per  propria  mcmbrorum  quo- 
dammoJo  organa.  Auditum  in  auribus  fodil,  visum 
in  oculis  accendit,  gustnm  in  ore  conclusil,  odora- 
tum  in  naribus  venlilavit,  contactum  in  manibus 
exiimavil  23  (33).  Per  h«c  exterioris  hominis  mi- 
nisteria,  interiori  homini  ministrantis,  fructus 
munerum  divinorum  ad  animam  deducuntur  ab 
spuMbus  24  (34).  Quis  iuitur  fructus  ex  floribu«t 
substantia  enim  propria,  certe  praecipna  coronarum, 
flores  agri.  Autodor,  iDquis,  aut  color,  aut  paritrr 
utruraque.  Qui  eruDt  sensus  coloris  et  odoris  ?  Yi- 
8US,  opinor,  et  odoratus.  Istos  sensus  quae  merabra 
sortila  sunl  ?  Oculi,  nisi  fallor,  et  narcs.  Ulere  ita- 
que  floribus  visu  et  odoraiu,  quorum  sensuum 
fructus  est  ;  utere  pcr  oculos  ct  nares,  quo- 
rum  sensuum  merabra  sunt.  Substantia  tibi  a 
Deo  tradita  est,  habitus  a  saeculo,  quanquam  nec 
habitus  extraordinarius  ordinatio  usui  obstrcpit. 
Hoc  sinl  tibi  flores,  et  inserti,  et  innexi,  ct  in  filo, 
et  in  scirpo,  quod  liberi,  qund  saluti  :  spectaculi 
scilicet  et  spiraculi  res.  Coronam  si  forte  fascem 
exisiimas  florum  per  seriem  comprehensorum  98  ut 
plures  simul  portes,  ut  omnibus  pariter  utaris,  jam 
vero  ct  in  sinum  conde,  si  lanta  munditia  cst  :  in 
lectulum  sparge,  si  tanta  moUitia  est  :  et  in  poculum 
crede,  si  tanta  innocentia  est,  tot  modis  fruere, 
quot  et  sentis.  Caeterum  in  capite  quis  sapor  flo- 
Q  ris  (35)?  quis  coronae  sensus  nisi  vioculi  tantum  ? 
quo  neque  color  ceroitur,  neque  odor  ducitur,  nec 
teneritas  comraendatur.  Tam  contra  naturam  cst 
florem  capile  sectari,  quam  sonum  nare.  Omne 
autem  quod  contra  naturara  est,  monstri  merctur 
nolam  penes  omnes  (36),  penes  nos  vero  etiam  elo. 


\7nMlm      IpptionP^ 

»3  Ipsnm  Rhen,  »9  Dictum  Seml.  ^oconsuctudo  sed,  Venet.  21  Exigitur  Fran.  22  Defendat  Wouw.  23  ^sti- 
Baavii  Seml.  cxistimavit  Rig.  24  Hominis  administranlia,  mnnerum  divinorum  ab  anima  deducuntur  ad  sen- 
sas  Venet. 

Commentarius. 

(30)  Consuetudo  autem  etiam,  olc.  Monuit  jam  raanibus  colIocavit,etquidcm  extimis  ;  nam  extrema 
Ueraldus  (lib.  11  Digress.  c,  3)  essc  idem  cum  Ul-  digitorum  tacluum  dillerentias  niaurae  percipiunl 
piani  iilo,  «  Diuturuam  codsuctudincm  pro  jure  et  ac  seniiunt.  Hic  autem  extimum  dicit  pro  extremo, 
icfe  in  his  quae  non  ex  scripio  descendunt,  obser-  ut  lib.  11  de  CuHu  fem.f  pag.  179,  extimationem  pro 
vari  solere,  >  ct  rationein  adducit  cx  Juliano,  l.  I.      extrcmitate.  Rio. 

Qui  :  «  Nam  quid  intercsl,  sutfragio  populus  volun-  -^  (34)  Per  hasc  exterioris  hominis  administrantia, 
utem  suam  declarct,  an  rebus  ipsis  ei  i2ici\%f  XiX-y^  munerumdivinorumahanimadeducunturadsensus. 
jaogo  Gri'gorium  Nyss.  (lib.  de   Virg,  cap.  9)  non      Tcrlulliani   sententia  est  :  per  haec  organa,  auriuin 


abiiorruniem  a  verbis  Ulpiani.  Sac. 

{Zi)  Sed  et  ipse  Spiritum  Dei  habens.  Etiam  hinc 
tohigt^re  est,  s^cri^tum  hunc  librum  anle  illum  de 
Hlancis  Virg.  Nam  ibi  iu  solo  Montano  agnoscit 
lompic^tum  illud  {Joan.  xvi :  Cum  venerii  ille  Spiri* 
Ut$  veritaiis ,  deducet  vos  in  omnein  veritatem).  Hic 
fero  in  af/Ostolo  Paolo  eumdem  Spiritum  Dei  agnos- 
dt.  lu  miser  paulaiim  cx  uno  erroreinalium,  ac  de- 
nam  io  baeresim  prolapsus  est.  Pam. 

(32)  iltas  etiam  natura^  elc.  Et  sane  legcs  omnes 
aniecedit  natura  ;  unde  qui  peccant,  contra  natu- 
raiD  peccaot ;  sic  Tarquinius  contra  legcm  naturse 
sempiteroana  peccavit  in  Lucrctiam,  licct  nulla  ad- 
boe  lex  Julia  cxstarct,  nullade  stupro,  cx  Tull.  lib.  11 
ieUg.  Le  Pb. 

i33)  Contactum  in  manibus  extimavit.  Hoc  est, 
eontkictam,    extrcmum    sive    cxiimum   scnsum ,  in 


scilicet,  oris,  oculorum,  narium,  ac  denique  ma- 
nuum,  quse  omnia  exteriori  homini,  id  est  corpori, 
adfamulantur  et  administrant,  rerum  naturahum, 
quae  sunt  &  D  0  hominum  gratia  conditae,  assensum 
sivc  approbatioiTcm  ab  anima  deduci.  Nempe  anima 
esl  quse  audit,  anima  cst  quse  videt,  anima  esl  qu% 
sentit.  Ab  anima  seniienti,  recte  adsenlire  dicun- 
tur  aures,  oculi,  manus,  per  quse  anima  audit,  vi- 
dot,  langit.  R16. 

(35)  m  capite  qui  sapor  floris  f  Ideoque  Diogcnes 
un^ucnto  sibi  pedes  ungens,  dictitabat,  odorera  a 
capitc  in  acrcra  evanescere,  pedibus  autem  ad  naros 
pcrvcnire.  Rio. 

(36)  Monstri  meretur  notam  penes  omnes.  Haec 
verbi,  penes  omneSy  non  babentur  in  cxemplari,  ct 
omitti  quidem  possunt  eleganter.  Rig. 


103 


TBRTULLIANI  OPERUM  PARS  U.  -  SBRIBS  1,  POLBMICA. 


104 


gium  saeiilegii  (37  ia  Deum,  naturse  dominum  el  a  et  huie  materise  (43)  propter  suaviludios  nostros  (44) 
auctorem.  Grseco  quoque  stylo  satisfecimus. 


CAPUT  VI. 

Quseris  ^^  igitur  Dei  legem?  habes  coromunem 
istam  in  publico  muodi,  iu  naturalibus  tabulis,  ad 
quas  et  Apostolus  solet  provocare,  ut  cum  in  vela- 
mine  feminse,  Nec  natura  vos,  inquit,  docet  (I  Cor, 
XI,  14} ;  ut  cum  ai  Romanos  (ii,  14)»  natura  facere 
dicens  nationes  ea  quse  suot  legis,  et  legem  natu- 
rakm  suggerit,  et  naturam  legalem.  Sed  etin  priore 
epistola  (38),  natura^em  usum  conditionis  in  non 
naturalem  masculos  et  feminas  inter  se  demutasse 
affirmans  ex  retribjtione  crroris  in  vicem  poense, 
utique  naturali  usui  patrocioatur  ^6  (39).  Ipsum 
Deum  secundum  naturam  prius  novimus,  et  Deum 
appellantes  deorum,  et  bonum  prssumentes,  et  ju- 
dicem  invocantes  :  quaeris  an  conditioni  ejus 
fruendse  natura  nobis  debeat  prseire  (40),  ne  illa 
rapiamur  qua  Dei  semulus  universam  conditionem 
certis  usibus  homini  mancipatam,  cum  ipso  bomine 
corrupit,  unde  eam  94  et  Apostolus  invitam  ait 
vanitati  succidisse  (41)  {Rom.  viu,  20),  vanis  pri- 
muiu  usibus,  tum  turpibus,  et  injustis,  et  impiis, 
subversam  ?  Sic  iiaque  et  circa  voluptates  spectacu- 
lorum  infamata  conditio  esl  ab  eis  qui,  nalura  qui- 
dem,  Dei  omnia  sentiunt,  ex  qtibus  spectacula  in- 
struuutur  ;  scientia  autem  deficiunt  illud  quoque 
intelligere  (42),  omnia  esse  a  diabolo  mutata.  Sed 


B 


CAPUT  vn. 

Proiode  coronarii  isti  aguoscant  interim  (45)  na- 
turse  auctoritatem,  communis  sapientiae  ^  nomine, 
qua  homines,  sod  propria  religionis  pignord  ^  (46), 
qua  Deum  naturse  de  proximo  ^  coientes  :  atque 
ita,  velut  ex  abundanti  cseteras  quoque  rationes 
dispiciant,  quse  nostro  privatim  capiti  coronamen- 
tis,  et  quidem  omnibus  inierdicuot.  Nam  et  urge- 
mur  a  communione  naturalis  disciplinse,  converti  ad 
proprietatem  Christianse  totam  jam  defendendam, 
per  caetcras  quoque  species  coronarum,  quse  aliis 
usibus  prospecte  videniur,  ut  3o  aijig  substantlis 
structffi  ;  ne,  quia  non  ex  floribus  constant,  quorum 
usum  natura  signavit  (ut  ipsa  haec  laurca  militaris), 
non  credantur  admittere  sectse  interdictionem,  quia 
evaseriot  naturae  praescriptioncm.  Video  igitur  et 
curiosius  et  planius  ageodum  ab  originibus  usque 
ad  profectus  et  excessus  rei.  Litterie  ad  hoc  ^secu- 
lares  necessarise  ;  de  suis  enim  instrumentis  ssecu- 
laria  probari  necesse  est.  Quantulas  aitigi,  credo 
sufficient.  Si  fuit  aliqua  Pandora,  quam  primam 
feminarum  memorat  Hesiodus,  S&  hoc  primum 
caput  coronatum  eat  a  Chariiibus,  cnm  ab  omnibus 
muneraretur  unde  Pandora.  Nobis  vero  Moyses  (47 
propheticus,  non  poeticus  pastor  (48),  principem 
feminam  Evam  faciiius  pudenda  folliis,  quam  tem- 


Variae  lecUoaes. 

^  Quseres  Fran.  Paris.  ^^  Naturalibus  natrociantur  vet.  cod.  Rig>  ^  Patientise  Rhen.  parentis  Fran.  Paris. 
28  Pignore  Jun.  ^  Proxime  Lat.  3°  Bx  add.  Rhen.  Pran. 

Conimentarius. 

(37)  Eloffium  sacrilegii.  Cum  aspeclu  ad  elogia 
et  litulos  reorum,  de  quibus  capite  1,  de  idol.  -ita- 
que  notat  Tertull.  crimen  sacriiegii ;  ssepe  eniin 
vox  idta  in  malam  paitem:conc.  Hispaieo.secun- 
diun,  cap.  5 :  c  Etiam  cum'  a>pectu  ad  vos,  nun 
consccradonis  titulum,  scd  iguumioiie  elogium.  » 
Lag. 

(38)  Sed  et  in  propria  epistola.  Liber  Ursini,  m 
pnmore.  Sic  lib.  de  Prcescr.  hoereticor.  pag.  343 : 
•  Semen  frumenti  a  Doniino  semiuatum  in  primore 

CODStituit.  n  RlG. 

(39)  Vtique  naturali  usui  patrocinatur.  Veius 
exempiar  :  Naturalibus  patrocinatur.  Quud  verum 
esse  arbitror.  Ria. 

(40)  An  conditioni  ejus  fruendce  natura  nobis  de- 
beat  pranre.  Uoc  est,  an  rebus  quds  Deus  conuiditf 
frui  sic  debeamus,  ut  oaturam  ducem  sequamur.  Con- 
ditionem  dicit  quod  alii  creaturum.  Sic  lib.  i  de 
Cultufem.  pag.  173  :  t  Deiconditie  est  ihus, »  hoc 
est,  Thus  a  Deo  coodiium  creatumque  est.  Rig. 

(41)  Yanitati  succidisse.  id  usurpat,  ioquit 
Rheu.,  ut  ahis  libris  hsepcnumero,  pro  succubuisse 
vel  subjectum  esse^  uii  tiau:»tulit  uoster  iuterpres, 
Rom.  vin.  LegUnus  autem  paulo  post  iterum  ex  ms. 
Vat.,  coJ.  Putcrniac«nsi  et  Hirsaugieosi,  «  Qui  na- 
tura  quidem,  Dei  omuia  seutiuut.  »  Nam  Dei  sustu- 
lerat  Rhenanus.  Pam. 

(42)  Scientia  autem  deficiunt  illud  guoque  intel- 
ligere.  Delicmnt  iutelligere,  hoc  est  non  iutelliguut. 
Deticiunt  scientia  qua  intelligant.  Rig. 

(43)  Sed  et  huic  materio!.  Alludit  haud  dubie  ad 


fk  librum    Spectaculorum^  non  modo  Latino»  scd  et 
^  Graeco  stylo  a  se  scriptum.  Pam. 

(44)  Suaviludios  nostros.  Sic  vocat  qui  ex  Chri- 
stidois  aahuc  spectaculorum  oblectamentis  tene- 
rentur  :  intelligit  autem  duos  iibros  de  Spectaculis. 
Rhbn. 

(45)  Agnoscant  interim.  Haec  vocula  in  Tertulliano 
non  accipieuda  est  vulgari  sensu,  ut  notet  aliquij 
suppOiii  noQ  probatuiu  ;  errabis  enim  ssei^issime 
hoc  putans  :  uam  hic  oihil  interim  supponit,  jatn 
eoim  luculcnier  probavit  auctoritatem  uaturse  :  sed 
interim  idcm  est  quod  jam  nunc.  Lag. 

(46)  Proprice  religionis  pignora.  Rescribit  Junius 
pignore,  et  alienisbimeexplicat,  fortasse  quia  noluit 
sanctos  agnoscere  neque  iilos  coli  sparsione  florum. 
Sed  videas  con^imilcm  periodum  initio  seq.  cap. 
Jam  enim  audio  dici^  eic.  Lac. 

(47)  Nobis  vero  Moyses^  eic.  Moseo  pastoremfuisse 
H  uidicaot  Kxodi  verba  cap.  4 :  Moyses  autem  pascebat 
U  oves  socerif  eU:.   Porro   per  poeticum  pastorcm  ia- 

telligit  Hesiudum,  qui  ad  Uelicoaem  paternarum 
ovium  cuslodem  ageus,  cum  Blusas  conspexisset,  et 
ab  eis  ad  Hi^pocrenen,  id  est  caballinum  fontem 
deductus  fnissei,  statim  excellentisbiams  poeta  fac- 
tus  est,  unde  illud  Ovid. : 

Non  mihi  sunt  vii»  Clio,  Gliusve  sorores 
Servanii  pt^cudes  vallibas,  Ascra,  tais.  RHEif. 

(48)  Moyses  propheticuSfnon  poeticuspastor.  Mo- 
ses  et  Hesiodus  ainbo  fuere  pastores  :  illepropheticua, 
bic  poeticus.  Rio. 


10 


o 


DE  CORONA. 


106 


pora  floribus,  incinctam  describit.  Nulla  ergo  Pan-  -  vas  (57),  prima  Isis  reperlas  spicas  capite  circum- 
dora.  Sed  el  de  mendacio  erubescenda  est  coronae  ''  tulil,  rem  magis  ventris.  Plura  quaereniibus  omnia 


origo,  jam  nunc  et  de  veritatibus  suis.  Certe  enim 
Graecos  *i  (49)  fuisse  constat  auclores  rei  vel  illu- 
minalores.  Saturnum  Pherecydcs  ante  omnes  refert 
corooatum,  Jovem  Diodorus  3^  post  dcviclos  Tita- 
nas  (50) ;  dat  et  Priapo  laenias  (51)  idem,  et  Ariad- 
me  sertum  ex  auro  et  Indicis  gcmmis  (52),  Vulcani 
opus,  Liberi  munus,  ac  postea  sidus,  Junoni  vitem 
Callimaahns  induxit.  Ita  et  Agis  signum  ejus  palmite 
redimitum,  subjecto  pedibus  ejus  corio  leonino,  in- 
snltaotem  ^^  ostentat  ^  novercam  de  exuviis  utrius- 
que  privigni.  Hercules  nunc  populum  capiie  prse- 
fert,  nanc  oleaslrum,  nunc  apium.  Habes  tragoediam 
Cerberi,  habes  Pindarum,  atque  Callimachum,  qui 


exhibebil  praRStantissimus  in  hac  quoque  materia 
commentator  Claudius  Saluininus  (58) .  Nain  esl 
illius  de  Coronis  liber,  et  origines,  ct  causas,  el 
species,  et  solenmitates  earum  ila  edisserens,  ul 
nullam  graliam  floris,  nullam  laetiiiam  frondis, 
nullum  cespitem  aut  palmitem,  non  alicujus  capiti 
invenias  consecratum.  Quo  satis  instruamur,  quam 
alienum  judicare  debeamus  coronati  capitis  institu- 
lionem  ab  eis  prolatam,  et  in  eorum  deineeps  ho- 
norem  dispensatartfi,  quos  saeculum  deos  credidit. 
Si  enim  mendacium  divinitatis  diabolus  operatur  in 
hac  etiam  specie,  a  primordio  raendax,  sine  dubio 
et  eos  ipse  prospexerat,  in  quibus  in  mendacium 


et  Apollinem  memorat,  interfecto  Delphyne  dra-  B  divinitatis    ageretur .   Quale  igitur    habendum  est 


cone  (53)  ,  lauream  induisse  ^  (54) :  Liberum, 
eamdem  apnd  ^Egyptios  Osirin,  Harpocration  in- 
dustria  bederatum  argumentatur  (55),  quod  hede- 
rse  natura  sit  cerebrum  ab  helnco  defensare  (56). 
96  Sed  et  alias  Liberum  principem  coronse  plane 
laQreSt  in  qua  ex  Indicis  triumphavit,  etiam  vulgus 
agnoscit,  cum  dics  In  illum  solemnes  magnam  ap- 
pelUt  coronam,  Si  et  Leonis  iEgypti  scripta  evol- 


apud  homines  veri  Dei,  quod  a  candidatis  diaboli 
introductum ,  et  ipsis  a  primordio  dicalum  est, 
quodque  jam  tunc  idololatriae  initiabatur  abidolis,  et 
idoUs  adhuc  vivis?  non  quasi  aliquid  sit  S7  ido- 
lum  (59),  sed  quoniam  quae  idolis  alii  faciunt,  ad 
daemones  pertinent.  Porro,  si  quae  alii  (60)  idolis 
faciunt,  ad  daemones  perlinent  (1  Cor,  x,  20). 
quanto  magis  quod  ipsa  sibi  idola  fecerunt  cum  ad- 


Variae  lectiones. 
31  Certos  cod  Wouw.  caecos  Latinj  caeteros  Fran.  ^2  Hoc  munere  acaeteris  honoratum  inserit  Seml  33  Ex- 
sultantem  Jun.  ^  Ostentans  Rhen.  35  Qua  supplicem.  Erant  enim  supplices  coronati  apud  veteres,  inserit 
Semler. 

Gommentarius. 
(49)    Certe  Grcecos-  Si    legendum   arbitramur  :  p  apud  auctores.  Rben. 
elsi  in  anUquissimo  cxemplari  legalur  ccsteris^  in  (57)  iSi  et  Leonis  jEgyptii  scripta  revolvas.  Hunc 

tlmaV   cod.  ctTios,  Ait  TertuIIianus  Graecos  fuisse      Leonem  Augustinus  ex  Alexandro  magnum  anlisii- 


aiffores  vel  iliominatores  rei  coronariae ;  quod  ila 
esse  seguentia  demonstrant.  Rig. 

(50)  Post  devictos  Titanas.  In  libris  editis,  atque 
etiam  in  exemplaribus  antiquis  additur :  «  Hoc 
munere  a  caeteris  honoratum.  »  Quod  a  Tertulliano 
esse  non  videtur.  Rig. 

(51)  Datet  Priapo  tasnias,  In  cod.  Agobardi  legi- 
tur  iemianias.  RiG. 

(52)  Ariadnw  sertumex  auro  et  Indicis  gemmis, 
Hyginus  ubi  de  Corona :  «  Haec  existimaiur  Ariad- 
nes  foisse,  a  Libero  patre  inler  sidera  coUocata.  i 
Idem  paalo  f>ost :  »  Dicitur  etiam  a  Yulcano  facta  ex 
auro  et  Lidieis  gemmis.i  Germanicus :  « Coronam  Vul- 
cani  opere  factam  ex  auro  el  gemmis  pretiosis.  »Rig. 


tem  vocat  sacromm  iEgyptiorum,  lib.  viii,  de  Civ. 
Deiy  cap.  5.  et  27.  Hygmus,  tw  i4rte^g,  res  iEgypiias 
conscripsisse  ail.  Idem  Hygious  passim  fabulis  suis, 
et  Callimachi,  et  Pherecydis,  el  aliorum  qui  hic  a 
Septimio  citantur,.commeminit. 

(58)  Claudius  Saturninus.  Hujusopera  nulla  cx- 
slanl,  sed  credo  librum  Tertulliani  de  Corona  Milit. 
esse  plane  epilomcn  illius  libri.  Lac. 

(59)  iVon  quasi  aliquid  sit  idolum.  Ait  TertuIIianus 
idololatriam  esse  mendacium  divinitatis,  quod  jam 
a  primordio  mendax  diabolus  operatus  est,  ita  ut 
providerit  sibi  ac  prospexerit  homines  in  quibus  id 
mendacium  ageretur.  Etenim  dii  gentium  ex  homi- 
nibus  fuere,  quos  geotes  vita  functos,  vel  adulandi 


(53)  Delphyne  dracone.  Hujus  scripturae  vestigia  D  studio,  posteris  eorum  forte  petentibus,  vei  bene- 
-^  __JT.     *     .   ^.    ..       L..._    A.  .     »      ficiomm  memoria,  pro  diis  habuere.  Hic  fuit  ve- 

tustissimus  referendi  bene  merentibus  gratiam  mos, 
ut  tales  numinibus  ascriberentuf.  Neque  aliter  de 
diis  sevi  sui  Plinius  opinabatur.  Hosce  igilur  homi- 
nes,  quos  sibi  prospexit  diabolus,  ex  quibus  idola, 
seu  divinilalis  furta  atque  mendacia  fierent,  diaboli 
candidatos  vocat  Tertullianus,  qui  cum  adviverent. 
jam  idola  esse,  et  sibi  statuas  poni  et  coli  ambitiosi 
affectaverini.  Atque  haec  omnia  Christianis ,  veri 
Dei  cultoribus,  abhorrenda  esse  ait,  non  quasi  ali- 
quid  sint  idola  vel  statuae ;  sed  quoniam  cultus  ille 
quem  homines  idolis  statuisve  tribuunt,  ad  daemo- 
nes,  aemulos  Dci,  pertinet.  Deinde  adjicit :  Quod  si 
ea  quae  homines  idolis  faciunt,  ad  daemones  perti- 
nent,  quanto  magis  quod  ipsa  sibi  idola  fecerunt, 
cum  adhuc  essent  in  vivis  ?  Rio. 

(60)  Porro  si  qua  alii,  etc.  Yidetur  esse  sensus : 
Porro  si  ea  quae  gentiles  faciunt,  in  idolis  suis,  alii, 
puta  Mercurio  vel  Jovis.  Loquitur  autem  de  sacri^ 
ficiis  ei  immolationo.  Rhen. 


apparent  in  codice  Agobardi.  Hesychius.  AeX<p\$,  6 

h  AsX^ot;  Spoxcov.  RlG. 

(54)  Lauream  induisse.  In  editionibus  et  libris 
etiam  mss.  sequitur :  c  Qua  supplicem.  Erant  enim 
soppliees  coronati  apud  veteres.  t>  Yerum  haec  Ter- 
tnlluni  esse  non  puto.  Reddo  tamen,  si  quis  ablita 
repetitum  veniat.  Rig. 

(55)  Hederatum  argumentatur.  Plinius,  lib.  xvi : 
e.  5  :  c  Ferunt  primum  omnium  Liberum  patrem 
taiposaisse  capiii  suo  ex  hedera  »  Item,  cap.  24 : 
c  Alexandrum  vero  ob  raritatem  ita  coronato  exer- 
citu,  yictorem  ex  India  rediisse  exemplo  Liberi 
patris,  »  etc.  Rhbn. 

(56)  Ab  heluco  defensare.  Significal  helucus,  auc- 
tore  Sexto  Pompeio,  languidum  et  semisomnum, 
ec  hestemo  vino  languentem,  sic  diclum  ab  hiata 
oris  et  oscitatione.  Quanquam  Tertullianus  pro  ipsa 
potins  affectioae  capitis  videlur  usurpare,  qua  pro- 
elires  in  tomnam  reddimar,  qaam  Graeci  }tapT)6a« 
f(8v  appeUant.  De  hederse  yi  mgorifica  molta  sunt 

PAnoL,  n. 


4 


107 


TBBTULLIANI  OPERUM  PARS  11.  —  SBRIES  1.  POLEMIGA. 


108 


^iverent  ?  Ipsi  scilicet  sibi  procnrayerunt  dsemones,  a  stioni  sic  ubique  respondeo ,   admittens    quidem 

•  ••  •_  .     O/T       ^       I  I      -. «.  __•— !!•  •  J  • 


ulensilium  communioncm,  scd  provocans  cam  ad 
rationalium  ct  irratiooalium  distinctionem  ,  quia 
passivilas  ^^  fallit  (66) ,  obumbrans  corruptelam 
condilionis,  qua  subjecla  est  vauilati  (Rom.  viii, 
28).  Dicimus  enim  ea  demum  et  noslris,  et  superio- 
rum  usibus,  et  Dei  rebus,  ct  ipsi  Chrislo  compeiiH- 
sc,  quse  meras  uliiitates,  el  certa  subsidia,  et  ho- 
nesla  solalia  necessariis  vita3  humana;  (67)  procurant : 
ut  ab  ipso  Deo  inspirata  credantur  priore  prospe- 
clore,  ct  instructore,  et  oblectatore,  si  fortc,  homi- 
nis  sui.  Quse  vero  hunc  ordinem  excesseriut,  ea  non 
convenire  usibus  nosiris,  prscsertim  quae  propterea 
scilicet,  nec  apud  saeculum,  nec  in  Dei  rebus,  nec  in 
conversationibus  Ghristi  recognosci  est. 

CAPUT  IX. 

Quis  denique  patriarches,  quis  prophetes,  quis 
levites,  aut  sacerdos,  aut  archon,  quis  vel  postea 
apostoius,  aut  evangelizator,  aut  episcopus  inveni- 
tur  coronatus  ?  Puto  nec  ipsum  Dei  templum,  nec 
arca  testamenti,  nec  tabernaculum  martyrii  (68), 
nec  altare,  nec  candelabrum  (III  Reg.  vi  et  viii) : 
quibus  utique  99  et  in  prima  dedicalionis  solem- 
nitate,  et  in  secuncia  restitulionis  ^^  gratulatione 
competisset  coronari,  si  dignum  Deo  essel  (I  Esdr. 
V,  11 ;  I  Cor.  Ti),  Alquin,  si  figurae  nostrae  fuerunt 
(nos  enim  sumus  et  templa  Dei,  et  altaria,  et  lumi- 
naria,  et  vasa),  hoc  quoque  figurale  portendebant, 
discipulorum  pedibus  offert  {Joan,  xiii,  5),  et  cum  q  homines  Dei  coronari  non  oportere.  Imagini  veritas 
aquam  ex  urceo  ingerit,  et  cum  linteo  circumstrin-  respondere  debebit .  Si  forsitan  opponis  ipsum 
gilur,  propria  Osiridis  veste  (65).  Hujusmodi  quae-      Christum  coronatum,  ad  hoc  breviter  interim  au- 

Variae  lectiones. 
^  Esurierant  Fran,  Paris.  ^i  Anlequam  procuraverant  Pam,  ^  ionBm  casteri  omnes,  ^  Passibilitas  B/ien. 
*o  Prseslitutionis  Paris. 

Gommentarius. 


pcr  eos  in  quibus  esurierunt  ^  anle  quod  procura- 
vcrunt  3T  (64). 

CAPUT  VIII. 
Tene  intcrim  hanc  fidcm,  dum  incursum  quaestio* 
nis  (62)  cxcutio.  Jam  enim  audio  dici :  Et  alia 
mulla  ab  cis  prolala,  quos  sa^culum  deos  ccedidit ; 
tamen  in  noslris  hodie  usibus,  et  in  prislinorum 
sanclorum,  ct  in  Dei  rebus,  et  in  ipso  Chrislo 
deprehendi ,  non  alias  scilicet  hominem  functo , 
quam  pcr  communia  ista  instrumenta  exhibitionis 
humanae  (63).  Plane  ita  sit,  nec  anliquius  adhuc  in 
origines  disceptabo.  Primus  lilteras  Mercurius  enar- 
raverit ;  necessarias  confitebor  ct  commerciis  rerum 
et  nostris  erga  Deum  studiis.  Sed  et  si  nervos  idem 
in  sonum  strinxit,  non  negabo  et  hoc  ingenium  B 
cum  sanclis  fecisse,  et  Deo  ministrasse ,  audiens 
David.  Primus  medelas  ^sculapius  exploraveril ; 
memini  et  Isaiam  Ezechise  languenti  aliquid  medi- 
cinale  mandasse  {Isa.  xxxviii,  21).  Scit  et  Paulus 
stomacho  vinum  raodicum  prodessc  (I  lYw.  v,  23). 
Sed  ct  Mincrva  prima  molita  sit  navem;  videbo 
navigantem  Jonam  ^  {Jon.  i,  3)  et  apostolos,  {Luc. 
Yiii,  2).  Plus  est  (Act.  XIII,  4),  quod  el  Christus 
veslictur :  habebit  etiam  penulam  Paulus  (II  Tim. 
IV,  13).  Si  et  uniuscujusque  supelleciilis  SS  et 
singulorum  vasculorum  aliquem  ex  diis  sseculi 
auctorem  nominant,  agnoscant  necesse  est  et  re- 
cumbentem  in  iectulo  Cliristum  (64),  et  cum  pelvim 


(61)  Ipsi  scilicet  sibi  procuraverunt  damonesy  per 
eos  in  quibus  esurierunt  ante  guod  procuraverunt. 
Ait  daemonas  procurasse  sibi  idoia,  et  statuas,  et  thura, 
et  nidorem  sacrificiorum,  per  eos  bomines  (luorum 
adhuc  inter  mortales  agentium  animis  ita  iosedc- 
rant,  ut  iis  et  per  eos  ipsi  vivere,  atque  inter  ho- 
mines  esse  viderentur.  Itaque  jam  anie  ipsi  daemo- 
nes  in  iis  hominibus  esurierant  et  appetierant  om- 
nem  illum  idololatriae  apparatum.  Esurieodi  verbum 
hic  usurpatur  pro  vehementis  desidcrii  ardore  : 
quemadmodum  et  in  Scorpiaco,  ubi  de  sanctis  qui 
jam  in  carcere   tormenta  quaedam   erant  passi  : 


(64)  Recumbentem  in  lectulo  Christum.  Tractat 
hunc  locum  Sirmondus  nosler  in  ep.  2,  lib.  i  Sido- 
nii,  aitque  ideo,  quia  Christus  recubuit,  Joannem 
qui  per  aetatem  fortasse  ultimus  erat,  Christi  proxi- 
mum  in  ejus  sinu  accubuisse.  Etenim  sic  disposita 
erat  res  in  stibadio,  ut  Christo  primus  locus  dare- 
tur,  deinde  caeteri  accumberent,  et  ultimo  loco  es- 
set  Joannea,  ac  propterea  in  sinu  Christi  acquies- 
cerct,  ita  videlicet  erat  coena  Cbristi,  non  ut  nunc 
volunt  piclores,  in  medio  Christus,  siipantibus 
apostolis  hinc  inde  latera ;  sed  vere  in  dextro  cor- 
nu,  et  circumdabant  reliqui,  el  claudebat  agmen  il- 


c  Degustata,  inquit,  in  carcere  martyria  esununt.  >  ^  lud  sacrum  Joannes,  qui  propterea  recubuit  ad  latus 
RiG.  D  Chrisii.  Lag. 


—  Ipsi  scilicet  sibi  procuraverunt  dasm.  Sic  ipse 
lib.  de  Spectaculis^  pag.  95,  ait:  c  Daemonas  ab 
initio  prospicientes  sibi,  inter  caetera  idololatriae, 
etiam  spectaculorum  inquinamenta,  quibus  hominem 
a  Deo  avocarent,  et  suo  honori  obligarent|  pro- 
spexisse.  >  Rig. 

^lpsis  scilicet  sibi  procuraverunt  dasmones.  Pro- 
curare  cum  dativo,  ut  iib.  i  adv,  Marcionem,  Mmur 
latio  autem  liberando  bomini  procurat,  et  multis 
aliis  in  locis.  Rhen. 

(62)  Incursum  qucestionis.  Impetum.  Rig. 

(63)  Exhibitionis  humance  Hoc  est  vitae  humanae. 
Quemadmodum  et  juris  auctores  dicunt :  «  Onera 
exhibendae  uxoris.  et  parentes  a  filiis  exhibendos.  t 
Rio. 


(65)  Propria  Osidiris  veste.  Auctor  esl  Herodotus 
nefas  apud  iEgyptios  fuisse  laneas  vestes  in  aedes 
sacras  inferre,  proinde  lineis  utebantur.  Rhbn. 

(66)  Quia  passivitas  fallit.  Passivitas,  id  est,  vul- 
gus.  RlG. 

(67)  Necessariis  vita:  hum.  Hoc  est,  necessitatibus. 

RlG. 

(68)  Tabemaculum  martyrii.  Ut  in  Veteri  Testa« 
mento  testimonii  tabemaculum,  ita  et  in^Novo ;  testi*- 
monium  quippe  est  (MtpT^piov  (Septuaginta  int.).  Pro 
martyrum  basilicis  ea  quoque  vox  usurpatur,  sic 
coacta  fuit  synodus  Ghalcedonensis  'Ev  xS^  |xapTup((p 
T^(  ^Y^^c  ^  xoXXivucou  {&ipTupo<  E^|A{a(.  c  In  hasi* 
Uca  sanctae  et  inviot»  martyris  Eupnemiae.  »  ut  ha< 
betur  act.  4  ejasdem  syn.  Lb  Pb. 


109 


DE  GORONA. 


110 


dies  :  Sic  ct  lu  coronare,  licitum  est.  Tamca  ncc  ■  sentiunt.  Sed   vac»t  totiim,  et  est    ipsum  quoque 

•1»  •  •**•  A.  \*  _  m  * '  *  -  •*ll*  •  1 


illam  impietalis  contiimeliosde  coronam  populus 
conscivil  (69).  Romanorum  militum  commenlum 
fuit,  ex  usu  rei  saecularis,  quem  populus  Dei  nec 
publicse  unquam  laelitife,  ncc  ingenitae  iuxuria;  no- 
mine  admisil;  facilius  cum  tympanis  ct  tibiis  et 
psalteriis  revertens  de  captivitate  Babyloniae,  quam 
eum  coronis  (/  Esdr.  ii  ct  iii)  :  el  posl  cibum  et  po- 
tam  exsurgens  ad  ludendum  sine  coronis  (Exod. 
xxiii).  Nam  neque  laetitiae  descriptio,  neque  luxuriae 
denolalio  de  coronae  decore  aut  dedecore  lacuisset. 
Adeo  et  Isaias  (xxiv,  9)  :  Quoniam,  inqnit,  cum 
tympanis  et  tibiis  et  psalteriis  bibunt  vinum  :  dic- 
turus  essei  etiam  cum  coronis,  si  unquam  hic  usus 
faisset  in  Dei  rebus. 

CAPDT  X. 


!  Ita  cnm  idcirco  proponis  deorum  saecularium  oma  • 
menta  etiam  apud  Deum  deprehendi,  ut  inter  hsec 
corODam  quoque  capitis  communi  usui  vindices; 
ipse  tibi  jam  prsescribis  non  habendum  in  commu- 
nioaem  usus  *S  quod  non  inveniatur  in  Dei  re- 
bus.  Quid  enim  tam  indignum  Deo  (70),  quam  quod 
dignam  idolo  ?  quid  autcm  tam  dignum  idolo,  quam 
quod  et  mortuo?  Nam  et  mortuorum  est  ila  co- 
ronari  (71)  :  quoniam  et  ipsi  idola  statim  Gunt  et 
habita  et  cultu  consecratioiiis,  quae  apud  nos  se- 
canda  idoiolatria  est.  Igitur  qui  sensu  careant,  iilo- 
ram  erit  perinde  uti  ea  re  cujus  careant  sensu,  at- 
que  si  abuil  ea  vellent^  si  sensu  non  carerent^ 
liuUi  xero  distanlia  est  abutendi,  cum  veritas  90 
eesat  ctendi,  cessante  natura  sentiendi;  qua  vult 
quis  abutatur,  cum  non  habeat  qua  utatur  ?  Nobis 
autem  abuti  apud  Apostolum  non  licet,  faciiius  non 
ati  docenlem,  nisi  quod   nec  abutuntur  qui  nihii 

Varise  lectiones. 
*i  Apad  nos  inserit  SemL  '^  Saltilaveris  abest  a  Pam.  Leop. 

Commentarius. 

(69)  Tamen  nec  illam  impietatis  contumeliosx  co- 
ronampopulusconscivit.  Populus,  hoccst^Judaei,  Rig. 

(70)  Quid  enim  tam  indicjnum  Deof  Hujus  argu- 
menli  forma  coliectior  est  in  exemplari  :  c  Quid 
eoiai  tam  iadignum  Deo,  quam  quod  dignum  idolo  ? 
qoam  qaod  el  mortuo?  •  Rig. 

(7i)Mortuorum  est  tVacoronan. Scribitenim  Pli- 


opus  mortuum,  quanlum  in  idolis;  vivum  piane 
quantum  in  daemoniis,  ad  quae  pertinct  superstiiio. 
Idolanatiomimy  inquitDavid  (Psal.  cxiii,  4),  argeti" 
tumet  aurum  :  oculos habent^necvidcnt ;  nares^  ncc 
odorantur ;  manus^  nec  contrectant.  Pt  r  haec  cnim 
tloribus  frui  esl.  Quod  si  tales  edicit  fuluros  qui 
idoia  fabricantur,  talcs  jam  sunt  qui  sccuadum 
idolorum  ornUum  quid  utuntur.  Omnia  munda 
mundis  (Tit.  i,  15),  ita  et  imraunda  omnia  im- 
mundis  :  nihit  autem  immundius  idolis.  Caetcrum 
substanli^  mundae,  ut  Dei  res,  ct  hac  sua  conditione 
communes  usui  :  sed  ipsius  usus  administratio  in- 
terest.  Nam  et  ego  mihi  gallinaceum  niacto,  non  mi- 
nus  quam  iEscuIapio  Socrates  (72)  :  el  si  me  odor 
alicujus  loci  offenderit,  Arabiaj  aliquid  iucendo  (73) ; 

B  sed  nou  codem  rilu,  nec  eodem  habilu,  nec  eodem 
apparalu,  quo  agitur  apud  idola.  Si  enim  verbo  nudo 
(74)  conditio  polluilur,  ut  Apostolus  docet  :  Si  quis 
autem  dixerit :  Hoc  idoiothytum  est,  ne  contigeris 
(75) ;  mullo  magis  cum  sallitaveris  ^2  habilu,  et  ritu 
et  apparatu  idololhytorum  contaminatur.  Ita  et  co- 
rona  idolothyium  cfticilur.  Hoc  enim  ritu,  et  habitu, 
et  apparatu  idolo  immolatur  auctoribus  suis  :  quo- 
rum  eo  vel  maxime  proprius  est  usus,  ne  in  com- 
munionem  possit  admitti,  quod  in  Dei  rebus  non 
invenitur.  Propterea  Apostolus  inclamat  :  Fugite 
idololatriam  (/  Cor.  x,  14) ;  omnem  utique  et  totam. 
Recogita  silvam,  et  quanla;  latitanl  spiiiae.  Nihil 
dandum  idolo,  sic  ncc  sumendura  ab  idolo.  Si  in 

p  idolio  recumbere  alienura  esi  a  fide,  quid  in  idoli 
habitu  \ideri?  quae  communio  Chrislo  (76)  et  Beliae? 
et  ideo  fugite.  Longum  enim  divortium  mandat  ab 
idololatria;  in  nuHo  proxime  agendum.  Draco  etiam 
terrenus  de  longinquo  homines  spirilu  absorbet  (77) 


transferendi  dominii.  Sic  ergo  nudum  verbura  eril, 
quo  quis  admonetur  ab  homine  in  quo  nulla  aucto- 
ritas  admonendi,  quasi  tale  sit  nudum  omni  autori- 
tate  et  fulcro.  Lac. 

(75)  Hoc  idolothytum.est,  ne  contigeris  Istud  ex 
Aposi.,  I  Cor.,  X,  28,  ubi  relinuit  vocem  Gr«cam 
6?5wX6euTov  ,  pro  eo    quod   interpres  noster  verlit 


nius    coronas    sepulcrorum    et  manium  honorem  ■' tmmo/aft^mt(fo/t5.  Mirumestautemquomodolegat : 


fatsse.  Rhbn. 

(72)  Qtuim  jEsculapio  Socrafe*.  Hocjussilquum  in 
careere  esset,  pauiopost  bibiturus  veoenum.  Rhbn. 

(73)  ArckbtaB  aUgutd  incendo.  Cum  de  se  loquilur, 
etiam  vocabulo  thuris  uti  reformidat.  Dixit  autem. 
ArabiiB  aliquid  incendo ;  hoc  est,  aliqaid  thuris  vel 
odoriB  Arabici.  £t  bbro  adversus  Judaeos,  spolia 
Arabias  interpretatur,  aurum  et  odores.  Yetus  au- 
ctor  apod  Pestum  :  Ara^ice  olety  id  est,  ex  odoribus 
arabieis.  Rig. 

(74)  Verbo  nudo.  Credo  virum  perilissimum  in 
jore,  allusisse  ad  formulas  quae  in  jure  sunt,  ubi 
freqaeiiter  leges,  nuda  possessio,  nuda  proprietaSy 
fMa  ratiOf  nuda  tradiiio ;  videlicet  possessio  cui 
son  proprietas  admista  :  proprietas  a  qua  abest 
noifraetus  :  ratio,  ubi  aliquod  debitum  in  rationes 
relertar»  cam  tamen  nalla  causa  proecesserit  debiti : 
tnditio  qm  noa  habet  justam  et  idoaeam  causam 


Non  contigeris,  cum  Graece  sil  (j.?i  laOiiTe,  quod  non 
aliter  iransferri  potest  quam  siculi  noster  inter- 
pres,  ne  manducaris.  Pam. 

176)  Qua:  communio  Chrisio,  etc.  Dilatat  cognatis 
aliis  Drogon  episcop.  Hostien.  Aliis  Cassianus,  Col^ 
lat.  XII,  cap.  16»  Lac. 

(77)  Draco  etiam  terrenus  de  longinquo  homines 
spxritu  absorbet.  Pamelius  edidil  :  «  Draco  etiam 
terrenus  de  longinquo  non  minus  spiritu  absorbet 
alites.  »  Quae  surapta  videntur  ex  iis  quae  de  basilis- 
co  referi  Isidorus,  draconi  minimc  convenienlia. 
Longe  aliter  ediderat  Rhenanus :  c  Draco  etiam  ter- 
renus  de  longinquo  hominis  spirilus  absorbet.  > 
Quod  proxime  accedit  ad  veram  lectionem  quam 
restituimus  e  codice  Agobardi :  Draco  etiam  ter- 
renis  de  longinquo^  homines  spiritus  absorbet.  > 
Nam  hic  agit  Tertuilianas  de  fogienda  idololatria, 
ex  PauU  ad  Corinthios    praecepto,  et  fugiendum 


lit 


TERTULLIANI  OPERUM  PARS  U.  —  SBRIBS  I,  POLBMICA. 


112 


Allius  9t  Joannc» :  Filioli,  inquil,  custodite  vos  ab  ^  Deum  99  diligi  {Exod,  w  ;  Levit,  xix)  praecipit ; 


idolis  (/  Joan.  v,  21);  non  jam  ab  idololatria  qua- 
si  ab  officio,  sed  ab  ipsa  efiigie  eorum.  Indigaum 
cnim  ul  imago  Dei  vivi,  imago  idoli  et  mortui  fias  *3. 
Usque  adhuc  proprietatem  islius  habiius  et  ex  origi- 
nis  ccnsu,  et  ex  supcrslitionis  usu  idolis  vindicamus, 
ex  eo  prjrlcrea  quod,  dum  in  rebus  Dci  nop  referlur, 
magis  magisque  imago  illorum  depulalur,  in  quorura 
el  anliquitalibus,  et  solcmnitatibus,  et  officiis  con- 
venitur.  Ipsae  denique  fores,  et  ipsae  hostiae  et  arae, 
ips!  minibtri  et  sacerdoles  (78)  eorum  coronantur 
(Baruch^  vi,  9).  Habes  omnium  coUegiorum  sacer- 
dotalium  coronas  apud  Claudium .  Sed  et  illam  in- 
terslruximus  distinctionem  differcnliae  rationalium 
et  irrationalium,  eis  occurrentem  qui  communionem 
in  omnibus  de  quorumdam  eiemplorum  occasione 
defendunt.  Ad  hanc  itaque  parlem  causas  jam 
ipsas  coronarias  inspici  superest,  ut  dum  osten- 
dimus  extraneas,  imo  et  contrarias  disciplinae,  nul- 
lam  earum  rationis  patrocinio  fultam  probemus, 
quo  possit  habitus  hujusmodi,  usus  quoque  commu- 
nioni  vindicari :  etsi  sunl  quidam  quorum  exempla 
nobis  objectantur. 

CAPDT  XI. 

Etenim,  ut  ipsam  causam  coronae  militaris  aggrc- 
diar,  puto  prius  conquirendum  an  in  totum  Chri- 
stianis  (79)  militia  conveniat.  Quale  est  alioquin  de 
accidentibus  retractare,  cum  a  praecedentibus  culpa 
sit  ?  Credimusne  humanum  sacramentum  (80)  divino 
superduci  liccre^  et  in  alium  dominum  respondere 
post  Christum  ?  et  ejerare  patrcm  ac  matrem  (81),  et 
omnem  proximum,  quos  et  lex   honorari  et  post 


quos  et  Evangclium  (Matth.  xxvi,  11)  solo  Ghristo 
pluris  non  faciens,  sic  quoque  honoravit  (82)  (/  Cor. 
VI ;  Maith.  v;  /Cor.  viii)?  Licebit  in  gladio  conversari, 
Domino  pronuntiantc,  gladio  periturum  qui  gladio 
fucrit  usus  ?  Et  pnelio  operabitur  Blius  pacis,  cui  nec 
litigarecon^'eniet  (83)?  Et  vincula  et  carcercm  ct  tor- 
menta  et  supplicia  administrabit,  nee  suarum  uUor 
injuriarum  ?  Jam  stationes,  autalii  magis  faciet  quam 
Christo  ?  aut  ct  Dominico  die,  quando  nec  Christo  ? 
et  excubabit  pro  templis,  quibus  renuntiavit?  et 
coenabit  iliic  ubi  Apostolo  non  placet?  el  quos  in- 
terdiu  cxorcismis  fugavit,  noclibus  defensabit,  in- 
cumbens  et  ^^  requiesccns  super  pilum  (84)  quo 
perfossum  est  latus  Christi  {Joan,  xix,  34)?  vexil- 
B  lum  quoque  portabit  aemulum  Christi  ?  et  signum 
postulabit  a  principe,  qui  jam  a  Deo  accepit  ?  mor- 
tuus  etiam  tuba  inquietabitur  seneatoris,  qui  exci- 
tari  a  tuba  angeli  exspectat  ?  et  cremabitur  ex  dis- 
ciplina  castrensi  Ghristianus,  cui  cremare  non  li- 
cuit  (85),  cui  Ghristus  merita  ignis  indulsit  ?  Quanta 
alia  in  delictis  circumspici  possunt  caslrensium  mu- 
nium,  transgressio  interpretanda  ?  Ipsum  de  cas« 
tris  lucis  in  castra  tenebrarum  nomen  deferre, 
transgressio  esl  (86).  Plane,  si  quos  militia  pnc- 
ventos  fides  posterior  [invenit,  alia  conditio  est,  ut 
illorum  quos  Joannes  admittebal  ad  lavacrum  {Luc. 
iii,  3),  ut  centurionum  fidelissimorum,  quem  Chri- 
^  stus  probat  {Matth.  viii),  et  quem  Pelrus  catechizat 
**  {Act.  \) :  dum  tamen,  suscepta  fide  atque  signala, 
aut  deserendum  statim  sit  (87)  ut  a  multis  actum» 
aut  omnibus  modis  cavillandum,  ne  98  quid  adver- 
aus  Deum  committatur,  quae  nec  ex  militia  permit- 


*3  Fiat  Seml.  **  Luncho  Fran.  Paris. 


Variae  lectiones. 
Commentarius. 


esse  ait  quam  longissime ;  quia  Draco  terrenus, 
nempe  Satanas  iofernus,  spiritn  et  afflatu  sno  ho- 
mioes  absorbet,  eliam  de  longinquo.  Deiode  adjicit 
ex  prima  Joaitnis  :  Altius  Joannes  :  Filioli,  custO' 
dite  vos  ah  idolis.  Hoc  est,  Joannes  rem  altius  re- 
petit,  ct  non  solum  fu^iendam  esse  idololatriam  pro- 
nuntiat,  verum  etiam  tugienda  idola  ipsa.  Rig. 

(78)  [psi  ministri  et  sacerdotes.  Tradit  Plinius  co- 
ronas  primum  inter  sacra  tantum  et  bellicos  hono- 
res  suum  nomen  vindicasse.  Rhen. 

(79)  Conquirendum  an  in  totum  Christi.  Qui 
non  permittit  ut  Christianus  ethnico  belligeranli 
navet  operam,  an  permissurus  est  ut  Ghristianus 
Christiaoo,.  hoc  est  fratres  persecuturo  se  militem 
adjungat?  haud  dubie  uunquam  crcdidit  futunim 
Tertullianus  ut  Christiani  mutuis  armis  concurre- 
rent.  Rhen. 

(80^  Credimusne  humanum  sacramentum.  AIIu- 
dit  aa  sacramentum  et  responsionem  sive  contesta- 
tionem  fidci  in  baptismo  factam.  Pam. 

(84)  Et  ejerare  patrem  ac  matrem,  etc.  Vox  illa 
ejerareldicm est atquea^dt^ar^ seu  renuntiare.  Sen- 
sus  autcm  auctoris  est,  baptismi  sacramento  non 
aliud  esse  superinducendum  sacramentum  militare. 
Cnm  enim  castrensi  sacramento  se  obstringit  Chris« 
.  tianus,  ejerare  videtur  Dei  legem  (raa  secundtun 
Deum  parentes  diligere  jubentur.  LePa. 

(82)  Quoi  et  Evangelium  solo  Christo  pluris  non 
facieni  iic^quehonoravit.  Vetus  exempiar :  c  Quoi 


et  Evangelium    solo  Ghristum   pluris quoque 

honoravit.  »  Unde,  sive  legamus,  «  Solum  Chri- 
stum  pluris  faciens;  »  sive,  «  Solo  Christo  pluris 
non  faciens,  >  idem  erit  sensus.  Rig. 

—  Sic  quod  honoravit.  Hoc  est :  Evangelium  non 
minus  parentes  et  oranem  proximum  honorari 
prsecepit  quam  lege  Mosaica  prsescriptum  fuerat. 
Etenim  lex  eos  proxime  post  Deum,  Evangelium 
proxime  post  Christum  honorare  jnssit.  Rio. 

D(83)  Cui  nec  Htigare  conveniet?  Alludit  ad  illud 
/  Cor.  VI,  7 :  Jam  gutdem  omnino  delictum  est  quod 
judicia  habetis  inier  vos.  Quare  non  magis  injuriam 
accipitis?  Atque  adeo  non  male  Rhen.  litigare,  vo. 
cem  jurisconsultorum,  interpretatur  actionem  vel 
in  personam  vel  in  rem  apud  judicem  suscipere. 
Verum  advertendum  quod  continuo  subjungit  ibi- 
dem  Apostolus :  Sed  vos  injuriam  facitis,  etc.  Pam. 

(84)  Requiescens  super  pilum,  Libri  hactenns 
editi^  super  luncho.  T.  Livius,  I.  xliv  :  «  Scuto 
prse  se  erecto  stare  galeatos  :  deinde  ubi  fessi  sunt, 
innixos  pilo,  capite  super  marginem  scuti  posito  so- 
pilos  stare.  »  Rig. 

(85)  Cui  cremarenon  licuit.  Thura,  videlicet,  ido- 
lo.  Giossse  Isidori.  Cremutium,  Holocaustum.  Rig. 

(86)  Transaressioest.  God  Agobardi,  «Transgres- 
sionis  est.  »  KiG. 

(87)  Suscevtafide  atque  signata  aut  deserendum 
etaiim  sit.  Hoc  eit,  deserenda  militia.  Rig, 


il3 


bR  CORONA. 


m 


tantur  (88) ;  aut  novissime  perpetiendum  pro  Deo,  i 
quod  eque  fides  pagana  condixit  (89).  Nec  enim  de- 
lictorum  impunitalem,  aut  martyriorum  immunita- 
lem  militia  promiltet.  Nusquam  Ghristianus  aliud 
est.  Unum  Evangelium,  et  idem  Jesus,  negaturus 
omnem  negatorem,  et  confessurus  omnem  confes- 
sorem  Dei,  et  salvam  facturus  animam  pro  nomine 
ejus  amissam,  perditurus  autem  de  contrario  adver- 
sus  Domen  ejus  lucri  habitam  {Matth.  x,  39).  Apud 
honc  tam  roilcs  est  paganus  fidelis,  quam  paganus 
est  milcs  infidclis.  Non  admittit  status  fidei  nece^si- 
lates  (90).  Nulla  est  nccessitas  delinquendi,  quibus 
una  est  necessitas  non  deiinquendi.  Nam  et  ad 
sacrificandum  ct  directo  negandum  neccssitate  quis 
premiiur    tormentorum    sive    poenarum  :    tamen 


•1  CAPUT  Xll. 
Puta  deniquc  Hcere  militiam  usque  ad  causam 
corona^.  Sed  et  de  corona  prius  dicamus.  Laurea 
ista  Appollini  vel  Libero  sacra  est :  illi,  ut  deo  tclo- 
rum  (92) ;  huic,  ut  deo  triumphorum.  Sic  docet 
Glaudius  cum  et  myrlo  (93)  ait  miiiles  redimiri 
solere.  Veneris  cnim  myrlum,  matris  iEneae,  non 
laurum,  eiiam  amiculae  Martis,  per  Iliam  et  Ro- 
mulos  Romani.  Sed  ego  Yenerem  non  credo  ex 
hacparte  cum  MarteRomanam  (94),  qua  pellicisdo- 
lor  cst.  Gum  et  olea  mililia  coronalur,  ad  Bliuer- 
vam  46  est  idololatria,  armorum  seque  dearo,  scd 
et  paci  cum  Nepluno  (95)  inilae  ex  hac  arbore  co- 
ronalam  ^''.  lu  his  erit  scrti  mililaris  superstitio 
polluta  et  pollucns,  oronlaque  jam  polluentur  et 


nec  illi  necessitati  disciplina  connivct,  quia  potior  B  causis.  Ecce  annua  votorum  nuncupalio  quid  vi- 


est  necessitas  timendae  negationis  et  obeundi  marty- 
rii,  quam  evadendse  passionis  et  implcndi  officii. 
Caeterum  subvertit  totam  substanliam  sacramenti 
causatio  ejusmodi^  ut  etiam  voluntariis  deliciis  fibu- 
lam  laxet.  Nam  et  voluntas  polerit  ^^  neccssitas 
contendi,  habens  scilicet  unde  cogatur.  Vel  ipsam 
praestruxerim  et  ad  cseteras  officialium  coronarum 
causas,  quibus  famiiiarissima  est  advocatio  neces- 
sitatis :  cum  idcirco  aut  ofQcia  fugienda  sint,  ne  in 
delictis  incidamus  ;  aut  et  martyria  toleranda 
sint,  ut  officia  rumpamus.  De  prhna  specic  quaes- 
lionis  ctiam  militiae  ipsius  illicitae,  plura  non  faciam 
(91),  ui  sccunda  reddatur,  nc  si  omni  ope  expulcro 


detur?  prima  in  principiis,  secunda  in  capiioiiis. 
Accipe  post  loca  et  vcrba :  Tunc  tibi,  Jupiteb,  bo- 

VE   COBNIBUS    AUBO  DECOBATIS  VOVIMUS  ESSB   FUTU- 

BUM  (96).  Gujus  senteutiae  vox  esl?  utique  uega* 
tionis.  Etiam  si  tacet  illic  Ghristianus  ore,  coro- 
natus  capile  respondit.  Eadem  laurea  in  donativi 
dispensatione  denuntiatur  plane  non  gratuiia  idolola- 
tria,  aliquibus  aureis  venditans  Ghristum,  ut  ar- 
genleis  Judas  (Matth.  xxvi).  Hoc  erit :  Non  potC" 
stis  Deo  servire  et  mammonce  {Matth.  xvi,  24) : 
mammonae  manum  tradere  ^^,  et  a  Deo  absistere? 
Hoc  erii :  Reddite  quce  sunt  Ciesaris  Cassari,  et  quce 
Dei  Deo  {Matth,  xxii,  21) :  nec  horoinem  Deo  red- 


miliiiam,  frustra  jam  de  corona  militari  provocarim.  p  dere  (97),  et  denarium  Gaesari  auferref  Triumphi 

iaurea  foliis  slruitur,  an  cadavcribus  ?  lamnis  orna- 

Variae  lectiones. 

*5  Polerat  Seml.  ^^  Minerva  Fran,  "  Quin  et  olea  militiam  coronari  a  Minerva  non  solum  artium,  sed  ar- 
mnrum  quoque  dea :  et  pacem  cum  Neptuno  iniisse  ex  hac  arbore,  etc.  Fran.  Paris.  Sed  et  pace  cum  Ncp- 
tuno  initaex  hac  arbore  coronatam,  Jun.  ^^  Est  Leop. 

Gommentarius. 


(8S)  Quce  nec  ex  militia  permittuntur.  Quod  in 
exemplari  legitur,  Extra  militiam,  minus  esse  vi- 
delur  ad  mentcm  Tertulliani.  Nam  hoc  sibi  vult : 
Christiano  quem  fides  in  militia  deprehendit,  aut 
statim  suscepta  fide  desereudam  esse  militiaro,  quod 
ex  militia,  id  est  per  miUtiae  lcjges  nonlicet:  autroo- 
dis  omnibus  cavendum  nc  quid  adversus  Ghristia- 
nam  fidem  committat,  quod  item  ex  militiae  romanae 
legibus  vix  liceat ;  aut  extrema  quaeque  perpetieoda 


inservit,  triumphansque  de  Sabinis  Posthumius 
Tubertus  in  consulatu,  qui  prirous  oronium  ovans 
urbero  ingressus  est,  quoniam  rcm  leviter  sine 
cruore  gesscrat,  myrto  Veneris  victricis  coronatus 
incedit,  optabilemque  arborem  etiam  hoslibus  fecit. 
Haec  postea  ovantium  fuit  corona.  Rhbn. 

(94).  Sed  ergo  Venerem  non  credo  ex  hac  parie 
cum  Marte  Romanam.  Martem,  inquit,  Romanum 
crediderim  ex  ea  parte  qua  Roniulos  ex  llia  susce- 


pro  Deo,  quod  omnis  Ghri&tianus  Ghristo  nde  dicta  n  pit.  At  Venerein  ex  ea  parte  qua  Iliam  sihi  pcllicem 

4*An#liw.t      Tite.  V    0An<>it      Al       in#lrvlnil         Dnmonom      AaaA       rt/\ti       oi>Kili*/\t> 


condixit.  Rig. 

(89)  Quod  ceque  fides  pagana  condixit.  Mortem, 
scilicet.  Naro  lioc  Ghristianus  paganus,  id  est  non 
miles,  aeque  Ghristo  condixit  ac  roiles.  Hanc  inter- 
pretationem  suggerunt  sequentia.  Rig. 

(90)  Non  admittit  statu^  fidei  necessitates .  At 
extra  staturo  fidei  adroittuntur  (Apolog.  xlv,  de 
Exhort.  cast ,  vi) .  Necessitas  ad  excusationem 
deputatur  (De  Idolol.  x) ,  Opponitur  necessitas 
quasi  deprecatrix  [Apolog.  iv,  vii),  et  hic  paulo 
post:  Famitiarissima  estadvocatio  necessitatis.  RlG. 

(94)  Plura  non  faciam.  Liber  Agobardi,  Plura 
non  faciunt.  Ursini,  Plura  non  faciant.  Rig. 

(92)  Illi  ut  deo  ielorum.  Huc  pertinet  quod  a 
PlatoQO  ApoIIo*  dicatur  M  tou  ndXXeiv,  id  esta 
jaculando,  unde  etiam  factum  ut  cum  arcu  et  sa- 
gittis  ejus  simulacra  formari  soleant.  Pam. 

(93)  Cum  et  myrto.  Myrtus  bellicis  quoque  rebus 


sensit  et   indoluit,   Roroanam   esse    non    arbilror. 

RlG. 

(95)  Paci  cum  Neptuno.  Quoniam  Minerva  cum 
oleaginea  corona  pacem  iniit  cum  Neptuno  ideo 
pacis  nola  csl  olea,  Lb  Pr. 

(96)  Tunc  tibi,  Jupiter,  bove  comibus  auro  deco- 
ratis  vovimus  esse  futurum.  Haec  est  veteris  codicis, 
scriplura,  quae  firmari  etiam  possit  inscriplione  an- 
tiquaFratrum  Arvalium,  quae  sic  habet:  Bovb.  au- 

RATO.  VOVIMUS.  ESSE.  FUTURUM.  RlG. 

(97)  Nec  hominem  Deo  reddere.  Qui  taroen  est 
numisroa  et  imago  Dei.  Ait  igitur  Christianum, 
cum  sit  et  miles  et  coronatus,  non  reddere  hominem 
Deo,  quia  cum  ornatu  incedit  idolis  dicato,  cL 
denarium  auferre  Gaesari,  quia  refcrtab  Gsesare  do- 
nativum ;  itaque  non  reddere  quaj  sunt  Dei  Deo, 
neque  etiaro  quae  sunt  Gaesaris  Gaesari.  Significat 
militiae  praeliorumque  negotia  non  convenirc  Chri- 


115 


TERTULLIAin  OPBRUM  PARS  U.  —  SERIBS  I»  POLBMIGA. 


116 


tur  (98),  an  bustis  ?  unguenlis  delibuitur  ^^  95  an 

lacrymis  conjugum  et  matrum?  Forlasse  quorum- 

dam  et  Ghrislianorum :  et  apud  Barbaros  enim  Ghri- 

8tus  (99).  Qui  hanc  portaverit  in  capitc  causara  (1), 

nonne  et  ipse  oppugnavit  ?  Est  et  alia  militia  re- 

giarum   familiarum.  Nam  et  castrenses  appellan- 

tur  muniticiic  et  ipsas  solcmnium  Gsesareanorum  (2). 

6ed  et  tu  proindo  miles  ac  servus  alterius  es  :  et 

81  duorum,  Dei  ot  Gaesaris,  certc  tunc  non  Gsesaris, 

eum  te  Deo  debes,  etiamincommunibus,  credo,po- 
tiori. 

GAPUT  XIII. 

Goronant  et  publicos  ordines  laureis  publicse 
causa?,  magislralus  vero  insuper  aureis  ^,  Superfe- 
runtur  ctiam  illis  Hetruscse.  (3)  Hoc  vocabulum  est 
coronarum,  quas  gcmmis  et  foliis  ex  auro  quercinis 
ob  Jovem  insigois  ad  deducendas  thensas  (4),  cum 
palmalis  togis  sumunt.  Sunt  et  provinciales  aurea^, 
imaginum  jam,  non  virorum,  capita  majora  qua;- 
rcntes.  Scd  tui  ordines  et  tui  magistratus,  et  ipsum 
curiae  nomen  Ecclesia  est  Ghristi.  Illius  es  con- 
scriptus  in  libris  vilae  (5)  {Philipp,  iv ;  Apoc.  xi|i). 
Illic  purpurae  tuse  sanguis  Domini  et  clavus  lalus 
in  cruce  ipsius  (Matth.  xxvii) ;  illic  securis  ad  cau- 
dicem  ^^  arboris  posita  (Matth.  iii,  iO),  illic  (Isa. 
XI.  1)  virgae  ex  Jesse  (6).  Viderint  et  publici  equi 
cum  coronis  suis.  Dominus  tuus^  ubi  secundum 
Scripturam  (Matth.  xxi)  Jerusalem  ingredi  voluit, 


A  nec  asinum  habuit  privatum  :  Istt  %n  curribui  et 
isti  in  equis,  nos  autem  in  nomine  Domini  Det 
nostri  invocahimus  (PsaL  xix).  9B  Ab  ipso  in- 
colatu  fiabylonis  illius  in  Apocalypsi  Joannis 
submovemur  (Apoc.  xviu)^  nedum  a  suggestu  ^^. 
Goronatur  et  vulgus  nunc  ex  principalium  prospe- 
ritatum  exsultatione^  nunc  ex  municipalium  solem- 
nitatum  proprietatc  :  et  est  omnis  publicae  la^titiae 
luxnria  captalrix.  Sed  tu  pcregrinus  mundi  hujus, 
civis  supernae  Jerusalem  :  Noster,  inquit  (Philipp. 
iii,  20),  municipatus  in  ca^lis.  Habes  tuos  sensus, 
tuo8  fastos  (7) :  nibil  tibi  cum  gaudiis  saeculi ;  imo 
contrarium  debes  :  Sasculum  enim  gaudebit,  vos 
vero  lugebitis  (Joan.  xvi,  20).  Et  puto,  felices,  ail, 
lugentes  (Matth.  v,  5),  non  coronalos.  Gorouant  et 

B  nuptiae  spensos  (8),  ideo  non  nubamus  cthnicis, 
ne  nos  ad  id  lolatriam  usque  deducant,  a  qua  apud 
illos  nuptiae  incipiunt:  habes  legcm  a  pairiaichis 
quidem  (Gen.  xxiv,  3 ;  Galat.  iii),  habes  Aposto- 
lum  in  Domino  nubere  jubentem  (I  Cor.  vii).  Go- 
ronat  et  libcrtas  saecularis.  Scd  tu  jam  redemptus 
es  a  Ghristo,  et  quidem  magno.  Servum  alienum 
quomodo  saeculum  manumillet?  Elsi  libertas  vide- 
tur  ^3,  scd  ct  servilus  videbatur.  Omnia  imaginaria 
in  saeculo,  et  oihil  veri.  Nam  et  tunc  liber  homiuis 
eras  redemptus  a  Ghristo  :  et  nunc  servus  es 
Ghristi,  licet  manumissus  ab  hominc.  Si  veram  pu- 
tes  saeculi  libertatem,  ut  et  corona  ^*  consignes,  re- 
diisti  in  servitutem  hominis,  quam  putes  liberiatcm 


Variae  lectiones. 

^  Hinc  adversis  lemniscis,  inauratnr  lamnulis,  unguentis,  Pans.  foliis  slruitur,  adornatur  lemniscis,  C. 
Womv.  Triumphi  laurea  foliis  inslruilur  hinc  adversis  lemniscis,  hinc  auratur  lamnulis;  ungucnlis  delibui- 
tur.  Jun.  ex  Ms.  ^o  Ut  Athenis,  ut  Roma3  inserit  Semler.^  et  forte,  inquit.  ab  interprete  quodam  adjecta 
funt.  ^^  Ad  radices  Jun.  ^^  Ad  suggestum  Jun.  ^^  Videatur  cod.  Woutu.  ^*  Coronam  Latin.  Rhen.  Fran. 

Commentarius. 


stiano .  Praelia  relinguenda  Gaesari ,  coronam  sae- 
culo  ct  Satanae  :  hominem  ipsum  iroaginem  Dei,  red- 
dendum  Deo,  sed  purum,  sed  liberum,  nuUius  ser- 
vnjn,  nullius  miiitem,  pneter  Dei.  Rig. 

(98)  Lamnis  omatur.  Vetus  exemplar,  Lemnis. 
Lemniscis.  Rig. 

(99)  Et  apud  Barbaros  enim  Christus.  Idem  re- 
spondit  Tryphon  Lucianicus  interroganli  Gritiae  an 
Scytbarum  res  curae  essent  deo  ?  Omnino,  inquit, 
tl  Tuxoi  T*  Xpiorb;  xa\  Iv  ISvfeai.  Ric. 

■  (i)  Qui  hanc  portaverit  in  capite  causam.  Goro- 
nam  triumpbalem,  causam  ^cadavcrum,  busiorum, 
lacrymarum.  Rig. 

(2)  Munificias,  et  ipsas  solemnium  Cassarianorum. 
Apud  Festum  legimus  munifices  vocatos  milites, 
qui  non  vacabant,  sed  munus  principi  faciebant: 
qui  vacabant  appellabantur  beneficiarii .  Sed  et 
Vegetio  munifices  sunt  milites  qui  munus  faciunt  a 
quo  liheri  sunt  immunes  qui  dicuntur.  Exponc  ergo 
munificm,  \d  est  ad  munus  solemnium  Caesarianorum 
adsirictae  et  obligatse.  Posterior  a^tas  muni/icum  pro 
munifice  usurpavit.  Nam  et  Paulus  Jurec.  in  cap. 
ifunus,  De  verb.  signif.,  etiam  ofticium  significare 
docet,  unde  munera  militaria,  et  quosdam  milites 
munificcs  vocari.  Rben. 

(3)  Superferuntur  eiiam  illi.>  Hctrusc(r.  Sic 
habet  velus  excmplar,  superferuntur  ///w,  hoc  est, 
etiam  aureis  nobiliores  habentur.  Rig. 

(4)  Ad  dcducendas  thensas.  Thensam  Festus  docet 


p  esse  vehiculum  argenteum,  quo  exuviae  deorum  lu- 
dis  circensibus  in  circum  ad  pulvinar  vehebantur. 
Rhen. 

(5)  Conscriptus  in  libris  vitce.  De  istis  quoque  li- 
biis  inaudierat  aliquid  Tryphon  Luciani.  Ait  enim 
ad  Critiam  :  **Cimt  eaaov  aTcavxa  bi;  xa(  a£  £v  rar; 
liroupav(oi(     p(6Xot$      xcuv      dYaOa)v       a^co^YpitlKovTai  . 

Rig. 

(6)  lllic  virgas  ex  radice  Jesse.  Virgas  dicit,  allu- 
dens  ad  fasces  Romanorum  magistratuum ,  el  sic 
legilur  in  cod.  Agobardi.  Rig. 

(7)  Tuos  fastos.  Fasti  erant  libri  continentes  totius 
anni  ralionem  et  celebritates  :  cum  respectu  ad 
hos  loquitur  TertuUianus.  In  Ecclesia  quoque  suot 
fasti,  ne  tu  municipiorum  fastos  et  solemnilatcs 
cura.  Notandus  sanc  locus  ad  morem  Ecclesia>, 
Cfuae  conferebat  natalitia,  id  est  obitus  martyrum, 
in  fastos ;  quos   fastos  ecclesiastico  nominc  voca- 

Q  mus  martyrohgia.  Hujus  rei  est  iocus  elegans  Cy- 
"^  priani  epist.  83.  Lac. 

(8)  Coronant  etnuptioisponsos.  Huc  pertinel  quod 
sponsa  ad  virum  iter  parans,  ex  vcrbena  quae  Ve- 
neri  dicata  cst,  et  floribus  herbisque  a  se  lectis 
corollam  texere  solcat,  eamque  secum  deferre : 
nam  empta  geslare  serta  vilio  dabatur.  Item  quod 
sponsus  domi  illam  operiens,  paratu  magno  januani 
coronare,  multaque  lauro  exornarc  soleat,  quemad- 
modum  auctor  est  Alexander  ab  Aiex.  Pam. 


117 


DB  CORORA. 


118 


amisisti  libertatem  Christi,  quam  putas  serviiutem.  ^ 
Namquid  et  agonisticse  causae  disputabunlur  (9),  quas 
staiim  tituli  sui  damaant  ?  et  sacras  et  funebres  sci- 
licet,  boc  enim  superest  ut  Olympius  Jupiter,  et 
Nemaeus  Hercules,  et  misellus97  Archemorus(lO), 
et  Antinous  infelix  (11)  in  Christiano  corooentur,  ut 
ipse  spectaculum  fiat,  quod  spectare  debet  ^^. 
Cnirersas,  ut  arbitror,  causas  enumeravimus, 
Nec  nlla  nobiscum  est  :  omnes  aliense,  profaDse, 
illicitse,  semel  jam  in  sacramenli  testatione  eje- 
ratse.  Haec  enim  erant  pompse  diaboli  et  angelorum 
ejus  officia,  saeculi  honores,  solemnitates,  popula- 
riutes,  falsa  vota,  humana  servitia,  laudes  vanse, 
gloriae  tarpes :  et  in  omnibus  istis  idololatria,  in  solo 
quoque  sensu  coronarum  quibus  omnia  isla  redi- 


CAPUT  XIV. 
Tanto  abest  ut  capiti  suo  munus  inferat  idolola- 
triae,  9S  imo  jam  dixerim  Christo,  siquidem  caput 
viriChristus  cst  (/  Cor,  xi,  3),  tam  liberum  quam  et 
Christus  :  ne  velamento  quidem  obnoxium,  nedum 
obligamento.  Porro  el  quod  obnoxium  est  velamento, 
caput  feminae,  hoc  ipso  jam  occupatum,  non  vacat 
etiam  obligamento;  habet  humilitatis  sua?  sarcinam. 
Si  nudo  capite  videri  non  debet  propter  angelos, 
multo  magis  coronatos  fortasse  tunc  illos  coronatos 
scandalizaverit  (15)(/Cor.  xi,  10).  Quid  enim  est  in 
capite  feminae  corona,  quam  formae  lena,  quam  sum- 
ma  lasciviae  nota^  extrema  negatio  verecundia},  con- 
flalio  illecebrae?  Propterea  nec  ornabitur  operosius 
mulier  ex  Apostoli  prospeclu,  ut  nec  cnnium  arti- 


mita  snnt.  Praefabilur  quidem  Claudius  etiam  coe-  B  ficio  coronetur.  Qui  tamen  et  viri  caput  esi,  et  fe- 

minae  facies  (/  Tim.  ii,  5),  vir  Ecclesiae  Christus 
Jesus,  quale  oro  te,  serlum  pro  utroque  sexu  su- 
biit  (Matth.  xxvii,  29)?  Ex  spinis  opinoret  tribulis, 
in  figuram  dclictorum  quae  nobis  protulit  terra  car- 
nis,  abstulit  autem  virtus  crucis,  omnem  aculeum 
mortis  in  Dominici  capitis  tolerantia  obtundens 
{Isa  Liii,  5).  Certe  praeter  figuram,  contumelia  in 
promptu  est,  et  turpitudo  et  dedecoratio,  et  his 
implexa  saevitia,  quae  tunc  Domini  tempora  et  foe- 
daverunt  et  lancinaverunt ;  uli  tu  nunc  laurea,  et 
myrto,  et  olea,  et  illustri  aliqua  fronde,  et  quod 
magis  usui  est,  centenariis  quoque  rosis  de  horto 
Midae  lectis  (16),  et  90  utriusque  liliis  (17),  et 
C  omnibus  violis  coroncris,  etiam  gemmis  forsitan  et 


lum  sideribus  apud  Homeri  carmina  coronaium ; 
certe  a  Deo,  certe  homini,  igitur  et  homo  ipse  a 
Deo  coronandus  est.  Caeterum  a  sseculo  coronan- 
lur  et  lupanaria  (12),  el  iatrinae,  et  pistrina,  et 
carcer,  et  ludus,  et  ipsa  amphitbeatra,  et  ipsa 
spoliaria,  ips^ue  libitinae.  Quam  sacer  sanctus, 
quamque  honestus  (13)  ac  mundus  sit  habitus  iste, 
noli  de  uno  poetico  coeio,  sed  de  totius  mundi  com- 
merciis  aestimare.  At  enim  Christianus  nec  januam 
suam  laureis  iufamabit,  si  norit  quantos  deos  etiam 
ostiis  diabolus  affinxerit,  Janum  a  janm^  Limenti- 
num  a  limine,  Forculum  (14)  et  Cardam  a  foribus 
ei  cardinibus  et  apud  Graecos  Thyreum  Apollinem 
et  Afitelios  daemonas. 


"^Spectari  noa  debeat  Rhen. 


Variae  lectiones. 
Commentarius. 


quemadmodum  in  Apologetico,  p.  7,  centenarias 
in  deliciis,  et  tam  tenere  dilexit,  ut  ab  illo  n  ccenas  a  centenis  sestertiis,  et  lib.  de  Pallio^  pag. 
lem  iEgypti  cognominarit,  ubi  et  agonem  illi  "  138,  Centenarii  ponderis  lances.  Convenienlissime 


(9|  Numquid  et  agnosticce  causce  disputabuntur. 
Id  est  agones.  Numquid  etiam  agones  in  controver- 
siam  venient,  inquil,  ut  dc  iis  etiam  quaeratur,  vi- 
Undi  siut  Christiano,  necne  ?  Rig. 

(10)  Et  misellus  Archemorus.  Archemorus  Lycurgi 
fii!us  a  serpenie  l»sus  adhuc  infans  periit,  ex  in- 
curia  nutricis  suae  Hypsipyles,  quae  illum  in  ^ra- 
minibus  reliquerat,  ostensura  Grsecis  laborantibus 
siti  Langianr  fontem.  In  ejus  pueri  memoriam  an- 
nuus  agon  institutus  est :  et  quia  periit  adhuc  infans, 
misellu.n  vocat,  non  miserum.  Rhen. 

(11)  Antinous  infelix.  Hunc  Adrianus  Caesar  ha- 
\mt 

dvitatem 

quoianois  instituit.  Quam  rcm  in  Iittera*s  pulchre 
retulit  Hegesippus,  referentc  B.  Hierooymo.  Rhen. 

(12)  Coronantur  et  luvanaria.  Videtur  intelligero 
coroDas  qnibus  lares  puolici  vel  privati  in  singulis 
domibus  coronabantur,  atque  adeo  et  in  lupanari- 
bas,  etc.  Pam. 

(13)  Quam  sacer,  sanctusy  quamque  honestus. 
Placel  eodids  Divionensis  Scripiura  :  Quam  sacer 
sanctusque,  quam  honestuSy  etc.  Rig. 

(14)  Forculum,  Alii,  Foreculum.  Rig. 

(15)  Multo  magis  coronatos  fortasse  tunc  illos 
coronatos  scandalizaverit.  Alludil  ad  viginli  qualuor 
iJlos  seniores  coronis  aurcis  coronatos,  Apoc,  iv, 
4.  Si  nudo  capite  mulier  scandalizat  angelos,  niul- 
to  magis  capite  coronato  scandalizaveril  illos  senio- 
Tns  coronatos.  Rig. 

(16)  Et  quodmagisusui  est  centenariis  quoqiie  ro" 
m  de  horto  Midce  lectis,  Prima  edilio  Rnenani 
fcriptaram    codids    Divionensis    reprsesentavit    : 


c  Centauriis  quoque  roris  et  hortomi  delectis ;  » 
quam  esse  mendosam  nemo  ambigit.  Codex  Ago- 
bardi  hac  partc  erosus  tantum  servavit,  «  Et  quod 

magis  V narint  qnoque  rosis  de  horto  lcctis.  » 

Cui  quidem  scripturae  fidem  polins  adhiberi  par 
est,  cum  sit  membranarum  longe  Divionensibus 
illis  vetusliorum.  Itaque  Rhenani  conjecturam  se- 
quimur,  legendumque  arbitramur  «  Centenariis 
qnoque  rosis  de  horto  Midae  lectis;  »  quod  ad  vele- 
rem  illam  scripturam  propius  accedit.  Centenarias 
autem    rosas   dixit  Tertullianus,  a   centum   foliis, 


autcm  dixit  coronam  ex  rosis,  quae  spectaculi  et 
spiraculi  res  est,  hoc  est,  oculos  colore  et  narcs 
odore  delectat,  magis  usui  esse,  quam  de  laurca, 
myrto,  olea,  aut  quavis  alia  illustri  frondc,  qua^ 
oculos  tantum  pascit.  Rig. 

(17)  Et  utrisque  liliis.  Albis  et  purpureis.  De 
quibus  sunt  apud  Ovidium  versus  praeclaii,  Metam,  x, 
ubi  de  Hyacintho  : 

Tyrioqae  Qitentior  ostro 
FIos  orilur,  formamqae  capit  quam  iilia,  si  non 
Pnrpurens  color  his,  argenteas  esset  in  iiiis. 

Itaque  lilia  purpurea  poel»  nata  de  cruore  Hyacin- 
thi  fabulantur  :  prajterea  vero  luctus  ct  querclarum 
inscripta  syllabis  ai,  ai.  Quod  autem  vulgo  iradi- 
tur,  ea  lilia  significari  notissimo  illo  Virgiiii  versu, 
Dic  quibus  in  terris,  etc,  hoc  falsum  esse,  si  tantu- 
lum  digredi  liceat,  demonstrabimus.  Quidni  autem 


119 


TBRTULLUNl  OPBRUH  PARS  II.  -  SBRIBS  l  POLBMIGA. 


120 


auro^  ut  et  illam  Christi  ooronam  lOO  aemuleris,  a  stavil  (Luc.  xxiv,  42);  nec  anie  rcx  gloiiae  a  lOl 
qu8B  postea  ei  obvenit,  quia  et  favos  post  fella  gu-     coeleslibus  salutatus  est,  quam  rex  Judseorum  pro- 


Commentarius. 


liceat  coronario  Terlulliani  opusculo  lcmniscos  in- 
tcxcre?  Sane  ridco  grammaticos  hserentes  cruci, 
quam  ipsis  olim  abs  se  positam  fuisse  Yirgilius 
Asconio  Pcdiiino  inter  jocandum  prodidit.  £t  quis 
non  rideat  Servium  islud  ex  Asconio  tradentem, 
semetipsum  nugis  cxquisitissimis  perperam  crucia- 
rc?  Sunl  autcm  pastoritii  lusus  Ecloga  III,  ubi  Da- 
moetas  ct  Menalcas  ioter  scse  quid  carmine  uter- 
que  valeat  vicissim  experiuntur,  ac  landem  ccrtando 
fessi,  litcm  Palaemonis  arbitrio  dirimendam  jocosa 
altercatione  coucludunt.  Quaerit  cx  Mcnalca  Da- 
mootas  : 
Dic  qnibas  in  ieTri^,  et  cris  mihi  magnus  ApoUo, 
Tres  pateat  codH  spatiam  non  amplias  ulnas  ? 
Damoetam  Menalcas  consimiii  quaestione  rcpercutil  : 
Dic  quibus  in  terris  inscripti  nomina  regnuni 
Nascuntur  flores  ;  et  Phyllida  solus  habeto. 
Quaesierat  Damoetas  ubmam  lerrarum  coelum  tres 
tantum  ulnas  paterct,  quod  certc  nusquam  datur, 
neque  per  mundi  naturam  ficri  potest,  ut  alicubi 
tcrrarum  coeli  supra  tcrras  amplitudo  trium  ulna- 
rum  spatio  contineatur.  Itaque  Menalcas  proposi- 
tam  quaestionem  non  solvit,  scd  qusestione  alia  re- 
fellit.  Dic,  inquit,  ubinam  terrarum  nascantur  flo- 
res  inscripti  nominibus  regum?  Romuli  scilicot, 
Numae,  Tulli,  Tarquinii  et  aliorum.  Cujusmodi  flo- 
res  nullibi  sane  nascuntur.  Hoc  Tuscum  jurgium 
dici  aii  Augustinus,  contra  Academicos  lertio,  ciim 
quaestioni  inlentatae  non  ojus  solutio,  sed  nllerius 
Objectio  vidctur  mederi.  Prior  jocus,  ix  xwv  dc^uv*- 
Twv,  posteriore  U  tGv  oux  ovtwv,  lepide  confuta- 
tur.  Eademque  fortasse  opera  Virgilius  rcipublicse 
Romanse  nuper  ereptae,  cujus  eliam  rcddendae  con- 
silia  agitasse  Augustum,  Tranquillus  auctor  est, 
desidermm,  simplicibus  ruslicorum  jocis  celatum 
protulerit,  sub  h^^c  vidclicet  colorc  '■  flores  inscri- 
ptos  nomine  regum,  quos  populus  Romanus  odio 
tyrannicae  libidinis  exsccrabatur,  haud  verius  nasci, 
quam  terrae  plagam  reperiri,  ubi  coeli  spatium  tres 
tanlum  ulnas  paterct.  Non  cst  quod  hic  aliquid  stu- 
diosius  occullari  suspicemur;  nec  sum  credulus 
crammaticorum  commentis,  quasi  Yirgilius  ipse 
Cornificio  Asconiove  mcntem  suam  aperucril  hanc 
fuisse,  ut  eo  vcrsu, 

I  Tres  pateat  coeli  spatium  non  amplias  ulnas, 
Goelium  qucmdam  Mantuanum  perstringcret ;  non 
puto  vcnisse  unquam  in  Virgilii  mentem  tam  frigi- 
dum  scomma ;  ct  quos  adducunt  historiae  de  Goe- 
lio  suae  testes,  eorum  de  Yirgilio  scriplaintcrcidere, 
nimirum  Asconii  Gornificii(|ue.  At  citaniur  a  Phi- 
argyrio;  citantur  a  Servio.  De  Philargyrio  mox 
dispulabimus  :  certe  in  Serviauis  quae  cxstant,  hnec 
omnino  in  hunc  modum  le^untur  :  «  Asconius  Pe- 
dianus  dicit  se  Virgilium  dicentem  audissc,  in  hoc 
loco  se  grammaticis  crucem  fixisse,  volens  experiri 

3uis  eorum  studiosior  inveniretur ;  volens  intelligi 
e  Goelio  Mantuano.  »  Primum  igitur,  quae  tides 
grammatico  hascc  nugas  una  cum  soloecismis  ob- 
trudenti  ?  Deinde,  quam  absurdum !  «  Volens  expe- 
riri  quis  corum  studiosior  invenirctur.  »  Quis 
credat  sic  locutum  unquam  fuisse  Asconium?Imo 
ex  Philargyrianis  legendum  :  «  Pedianus  ait  se  au- 
disse  Virgilium  dicentem  in  hoc  loco  se  grammali- 
cis  crucem  fixisse,  quaesituris  eos  si  quid  studiosius 
occullarctur.  »  Haec  sane  quidcm  Asconius ;  ncc 
|)raeterca  quidauam.  Scd  ahquis  statim  grammati- 
ealitcr  addidit  de  suo  :  a  Dicit  autem  pocta  Goelium 
Mantuanum.  »  In  Servianis  quoquc  ab  eadem 
manu  additum,  «  volens  inlelligi  dc  Goelio  Man- 
tuano.  »  Jan),  Philargyriana  qna?  habcmus,  puriora 


quidem  plerumque  sunt  Servianis,  sed  hic  certe 
nihilo  fuere  prudenlius  interpolata.  Nam  ad  hunc 
versun^,  «  ires  pateat  coeli  spalium,  »  etc,  nota 
sic  habet  :  «  Apud  antiquos  fuit  altissimus  puteus, 
in  quem  descendebant  ad  sacra  oelebranda  :  cujus 
putei  orbis,  id  est  summus  circulus  quo  cognosce- 
rent  anni  proventus,  non  amplius  quam  trmm  ul- 
narum  habebat.  »  Quae  sunt  mera  deliria  et  som- 
nia  segroti ;  nec  saniora  scquuntur  de  specu  apud 
jEtnam ;  vel,  caslum  pro  toto  mundo  ;  vel  coili  spa- 
tiunt  pro  clypeo  Achillis.  Post  hujuscemodi  nugas, 
quissibi  meliora  deinccps  promittal?  Subjungitur  : 
«  Dicit  Gornificius  ab  ipso  Virgilio  audisse,  quod 
Goehum  Mantuanum  quemdam  tetigit,  qui  consum- 

B  Ptis  omnibus  facultatibus  nihil  sibi  reliquit,  nisi 
locum  Irium  ulnarum  ad  sepulturam.  Item  Ovidius 
Naso  torificium  tanlum  coelum  patere  videtur, 
quantum  torificium  patet.  »  Non  video  quid  boni 
ex  istis  inepliarum  quisquiliis  concinnari  possit. 
Quin  potius  amplector  sententiam  existimantium 
nihil  hic  esse  Gornificii,  verum  id  nominis  irrcp- 
sisse  ex  consonantia  vocabuli  paulo  post  sequentis, 
torificii,  vel  orificii.  Et  jam  demonstravimus  ex 
Servianis  et  Philargyrianis,  qualiacumque  illa  sint, 
non  recte  colligi  Asconium  aliquid  de  Goelio  Man- 
tuano  tradidisse  ab  Virgilio  acceplum.  Quid?  an 
hoc  Gornificio  innotuit,  non  etiam  Asconio,  qui 
fuit  inter  eximii  poetse  familiares,  qui  librum  ad- 
versus  ejus  obtrectatores  edidit?  Explodamus  igi- 
tur  rancidam  illam  dc  Goelio  Mantuano  fabulam, 
admissa  tantum  postrcma  illa  Philargyrii  noti  : 
«  Asconius  Pediaous  ait  sc  audissc  Virgilium  diccn- 
tem,  in   hoc  loco  se   grammaticis  crucem  fixis^e, 

C  qusesituris  si  quid  studiosius  occultaretur.  d  Qua^ 
sequuntur,  «  Dicit  autem  poeta  Goelium  Mautvia- 
nnm,  » jam  non  sunt  Asconii,  sed  inepti  alicujus 
glossographi.  H^ec  de  coeli  spatio.  Quod  attinet  ad 
«  flores  inscriptos  nomina  regum,  »  grammatici 
quoque  hallucinantur,  etsi  multo  simplicius ;  nam 
in  eo  consenliunt  omnes,  ut  cxistiment  floreni 
hyacinlhum  inielligi,  natum  ex  cruore  primum 
Hyacioihi  iilius  quem  adamavit  ApoIIo,  deinde  Aja- 
cis.  Hos  accipiuul  pro  regibus,  etsi  neuter  ad  regum 
nomenclaluram  respondeat.  Hoc  primum.  Deinde, 
nemo  unquam  poeta  eo  venit  audaciae  fabularis, 
ut  dicerct  in  flore  illo  scriptum  fuisse  nomen  Hya- 
cinthi,  'AvdcYvwOi  tov  TdtxivOov,  inquit  Philoslratus, 
Y^YpaTurai  ^ap.  Quid  vcro  in  eo  legitur?  nomcn 
regis  ?  nomen  hyacinlhi  ?  minime.  Sed  prooemiuin 
luctus  et  querela^,  ai,  ai.  Sic  Ovidius,  ubi  de 
Apolline  pueruni  lugente  : 

D      Ipse  suos  gcmitus  foliis  inscribit,  et  ai,  ai. 

rios  habet  iuscriptum,  funestaque  Uttera  dacta  est 

Bloschus  in  Epitaphio  Bionis  : 

Nuv,    T^xivOs,    XiXsi    Ti   (j3t    •Ysiu.u.ara,    xa\    7:Xlov 

Aa'(jL6avE  Toic  iceTaXoioi. 

Gonstat  igitur  in  hyacintho  flore  non  legi  nomen 

Hyacinihi,  sed  lugubris  initium  carmiois,  7cpoo((xiov 

TTj?  7upo(nrYop(a{  ut  ait   Palaephatus,  ta  tr\  tw  6p7jvio 

YP^(jL[jLaTa ,   ut    Pausanias.     Unde    hoc    Yirgiliano 

versu, 

Dic  quibus  in  terris  inscripti  nomina  regum, 
Nascantnr  florcs, 

qui  nomina  Hyacinthi  et  Ajacis  signiflcari  volunl, 
jam  unius  sibi  de  suis  regibus  nomen  expungi  pa- 
tiantur  necesse  est,  ita  ut  dcinceps  Ajace  solo  sc 
tueantur,  dicantque  Virgilium  nomina  regum  po- 
suisse,  pro  nomine  regio,  et    regcm  nuncupasse. 


121 


DB  COROSA. 


122 


scriptus  cruci;  minoralus  primo  a  palre  modicum  a  109  damnas,  diademati  destiaatum?  Nam  el  reges 


qaid  citra  angelos,  et  ita  gloria  et  honore  corona- 
tu8  {Psal.  VIII,  6;  Hebr.  ii,  7).  Si  ob  haec  caput 
ei  taum  debes,  tale  si  potes  ei  repende,  quale  suum 
pro  luo  obtulit :  aut  nec  floribus  coroneris,  si  spi- 
dIs  non  potes,  quia  non  floribus  potcs. 

CAPUT  XV. 
Scrva  Deo  rem  suam  intaminatam.  Ille  eam,  si 
volet,  coronabit;  imo  et  vult;  deoique  invital  :  Qui 
vicerit,  inquit,  dabo  ei  coronam  vitce.  Esto  et  tu 
fidelis  ad  mortem  (Apoc.  ii,  10),  Dccerta  et  tu 
bonum  agonem,  cujus  coronam  et  Apostolus  repo- 
sitam  sibi  merito  confidit  (//  Tim.  iv,  7,  8).  Accipit 
et  angelus  victoriae  coronam  procedens  in  candido 
eqao,  ut  vinceret   (Apoc.  vi,  2).    Et  alius  iridis 


nos  Deo  et  Patri  suo  fccit  (20)  Ghristus  Jesus  (Apoc. 
1,  6;  V,  10).  Quid  libi  cum  flore  morituro?  Habes 
florem  ex  virgo  Jesse,  super  quem  lota  divini  Spi- 
riins  gratia  requicvit  [Isa.  xi,  i),  florem  iocor- 
ruptum,  itnniarcescibilem,  sempiternum  :  qucm  et 
bonus  miles  (21)  cligendo,  in  coelcsli  ordinatione, 
dignaiione  profecit.  Erubescile,  commilitones  ejus, 
jam  non  ah  ipso  judicandi,  scd  ab  aliquo  Milhrse 
militey  qui  cum  initialur  in  spclaeo,  in  castris  vere 
lenebrarum,  coronamintcrposito  gladio  sibi  obla- 
tam,  quasi  mimum  martyrii,  dehinc  capiti  suo 
accommodalam,  monetur  obvia  manu  a  capite  pel- 
lcre,  el  in  humerum,  si  forte,  transferre,  dicens 
Mithram  esse    coronam   suam,   atque  exinde  nun- 


ambitu  ornatur  (.4poc.  x,    1),   coelesti  prato   (18).  D  quam  coronatur,  idque  in   signum  habet  ad  proba- 


Sedent  et  presbyteri  coronali  {Apoc.  iv,'^^)  :  eodcm- 
quc  auro  et  ipsc  Filius  hominis  supra  nubem  micat 
(Apoc.  XIV,  14).  Si  tales  imagines  in  visione,  quales 
\critates  in  repraesentaiioiie  ?  illas  aspice,  illas 
odora.   Quid  capul  slrophiolo  aut  dracootario  (19) 


tionem  sui,  sicubi  tentatus  fuerit  de  sacramento  : 
statimque  creditur  Mithrae  milos,  si  dejecerit  coro- 
nam,  si  cam  in  Deo  suo  esse  dixcrit.  Agnoscamus 
ingenia  diaboli,  idcirco  qusedam  de  divinis  affcc- 
tantis,  ut  nos  de  suorum  fide  confundat  et  judicet. 


Commentarins. 


qui  rez  nunquam  fuerit  ;  quod  Virgilianum  esse, 
panim  mihi  videtur  prubabile  :  quid  si  aulem  et 
Ajacis  istius  nomen  de  florc  expungimus  ?  Obstarc 
videlur  Ovidius,  cum  ait,  mediis  foliisinscripiam 
esse  liiieram  communom  Hyacinllio  et  Ajaci,  pucro 
viroqae,    lilteram   scilicct  funcslam,   seu   lugubre 


qui  quod  iu  lilio  purpurco,  poelarum  hyacintho, 
Grfecis  litleris  legilur  inscriplnm  ai  ai,  nomina  re- 
gum  esse  arbilraniur,  pasioris  Virgiliani  versiculo 
subintellecta.  Rig. 

—  Utrisqiie  liliis  et  omnibm  violis.  Sic  in  fine 
libri  de  Spectat...  upcclacula  dixit  ulraque  cavea 


epigramma.  Ai,  Ai,  ut  Hyacintho  quidcm  sit  nota  p  el  omni  stadio  gratiora  Alba  lilia  sunt  coDfessorum, 
%ca  liltera   querelae,  Ajaci,   nominis.  Scd  objeclio-      purpurea  martyrum.  Rio. 


ncQ  baiic  amovcre  haud  difficile  fuerit  cogitantibus 
eas  \uteras  luctum  querelamve  denotasse  prius 
(pam  Aj&cem;  imo,  nec  pro  Ajace  quidem  in  flo- 
ribus  istis  usurpari,  nisi  pcrluctum;  nomine  ipso 
Ajacis  luctom  significante,  atque  inde  Ovidio  na- 
tam  occasionem  vaticioandi,  fore  tempus  quo  for- 
tissimus  heros  lugubre  suum  nomen  addat  m  hunc 
florem  jam  lugubrem.  Sic  autem  fieri,  ut  in  Hyacin- 
tho  Dihil  lugubre  legatur,  certc  nihil  regium.  Pli- 
Dias,  cap.  11,  lib.  xxi  :  «  Hyacinthum  comitilur 
fabula  luctuum  ejus^quem  Apollo  dilcxerat,  et  Aja- 
cis  1  ita  discurrentibus  venis,  ut  Graicarum  littera- 
rum  figura,  ai  ai,  legatur  inscriptum.  >  De  nomi- 
ne  Ajacis  lugubri,  ipse  Ajax  apud  Sophoclen  : 

Al,  AI,  t{;  av  7:01*  ^jed'  u)^'  ^r:a)VU(xov 
Tou  ijL£v  5'J>o(a£iv  ovcfAa  Tor?  Ifxoi;  xaxoti; ; 
Nuv  -rip  TzipKni  )Mii  o\5  a?dt^eiv  2llo\ 
Kat  Tpi{. 

Sic  apud  Theocriti  interprelem.  Idyll.  X,  Eupho- 
rion  iu  luctu  ^Eacidae  purpurcam  hyacinlhum  alio- 
quitur  XEypzjjLpiva  xtoxiSousav  :  ncmpe  in  hyacintho 
legebat  non  regium  nomcn  ^acidse,  scd  lugubrc 
carmeo,  Ai,  ai.  Nec  alio  sensu  accipiendas  puto 
easdem  litteras,  ai,  in  gcmma  vcteri,  quse  humanae 
figurae  in  florem  transcuntis  imaginem  exhibet, 
servaturque  penes  virum  praslanlissimum  Nic. 
Fabnim  Peirescium.  Atque  ex  his  opinor,  mani- 
festum   fiet  satis  vanam  eorum  esse  conjecturam, 


(18)  Et  alius  iridis  ambitu  ornatus  cmesti  prato. 
Sic  habet  velus  exemplar.  Eleganler  autem  et  ap- 
posile  Sepiimius  iridcui  nuncupavil  coilcsic  pra- 
lum,  ob  specicm  smaragdi  ici^lar  viridantera.  Sic 
enim  in  Apocal.  describuntur  :  Kal  ipi?  xuxX^Oev  tou 
0p6vou  6{xoia  6paa(i  apiapaY^iva).  RlG. 

(19)  Caput  in  strophiold  aut  dracontario.  Te- 
nuioribus  scilicet  coronis  utebaniur  aoliqui,  in- 
quit  Plinius,  slrophia  appellantes,  unde  strophiola. 
Porro  draconiarium  vidctur  ejus  saeculi  vocabulum 
fuisse  pro  corolla.  Rhen. 

—  Ego  vero  puto  dracontarium  coronam  intel- 
ligi  confectam,  nut  ex  dracontia  herba  anlidoto  ad- 
vcrsus  venena,  cujus  mcminit  Plinius  lib.  xxiv, 
cap.  19,  aut  ex  gemmis  draconilibus  de  quibus 
idem  PI.  lib.  xxxvii,  c.  10.  Pam. 

—  Aut  dracontario.  Catenulie  sunt  draconiaria 
ex  auro  ar^entovc  aut  eliam  alia  materia  in  mo- 

^  dum  draconis   efficlae.  Monilia   vocat  dracones  Lu- 
D  cianus,  tou^  ki^I  xapTcoti;  ^  Ppd^Coai,  BpdtxovTa;. 

Le  Pr. 

(20)  Nametreges  nos  Deoet  Patn  suofecit.  Hoc 
saepissime  ingerit  Septimius,  subiimem  Christianae 
familiae  digniiatem,  quam  et  pnfclare  cxtulit  Ju- 
slinus  adversns  Thryphonem  Jud.  ip^^^upanxbv  to 
diXrj6ivbv  y^vo;  lapi^v  ToO  Heou. 

(21)  Quem  et  bonus  miles.  Loquilur  de  milite 
islo  qui  coronam  in  manu,  non  in  capite,  gesta- 
veral,  ob  cam  rcm  in  carcercm  raptus.  Rhen. 


123  TERTULLIANI  OPBRUH  PARS  U.  -  SBRIBS  I,  POLEUIGA.  124 


Q.   SEPT.    FLOR.   TERTULLIANI 

LIBER 

DE  FUGA  IN  PERSECUTIONE. 


Argumbntuu.  —  Liber  de  Fuga  tn  persecuttanet  hac  jam  fervcnte  a&no  202  scriptus,  Tertulliani  ingenii 
▼alde  preefracti  etiamnam  signum  est,  in  quo  Paracletum  Monlani  palam  astruit :  nondum  tamen  in  Gatho- 
licos  velut  Psychicos  insultat.  Non  inepte  recentiores  critici  arbitrantur  hunc  traclatum  eumdem  esse  quem 
inlib.  de  Cor^ma,  cap.  1,  se  editurum  promisit  de  Qucestionibus  Confesnonum,  utique  contra  pastores  tempo- 
re  persecutionum  gregem  suum  deserentes.  Orta  inter  Ghristianos  contentione  an  persecutionis  tempore  fu- 
gere,  aut  auro  argentove  vexationem  redimere  sit  licitum,  TertuiIiaDus,cum  de  hac quaestione ore  tenusnon 
nihirdissereret,  intcrrogatus  a  Fabio  quodam  familiari ,  demum  hunc  tractatum  exaravit,  in  quo  late  contra 
orthodoxos  probare  conalur,  miuistris  Dei  in  perseculione  nec  fugiendum  esse,  nec  persecutionem  numerata 
pecunia  redimendam,  inler  caetera  ita  disserens  :  Si  constat  a  quo  persecutio  eveniat,  possumus  jam  consul- 
tationem  tuam  indu^ere,  et  determinare  ex  hoc  ipso  pertractatu  fugiendum  in  persecutione  non  esse.  St 
enim  persecutio  a  Deo  evenit^nullo  modo  fugiendum  erit  quod  a  Deo  evenit,Sicut  duplex  ratio  defendit,  quia 
neque  debeat  devitari^  neque  evadipossit,  quodaDeo  evenit,  Non  debet  devitan,  quia  bonus;necesse  est  enim 
bonum  esse  omne  quod  Deo  visum  est,  —  Ga^tera,  quae  in  suae  sententiae  confirmationem  addit  pluribus  perse- 
qui  piget;  quisque  enim  facile  intelligit,  insanireibidemTerlullianum  tam  inepta  argumentationc,  cui  Ghristi  • 
excmplum,  aique  Evangelium  quo  persecutionis  tempore  fuga  praecipitur,  etsanctorum  virorum  auctoritas 
apertissime  adversantur.  Lump. 


1118  GAPUT  PRIMUM.  A  rei  inspcctio,  auctore  cognitoy   planior.   Satis  est 

Quaesisti  proxime,    Fabi   frater  (I),     ugiendum  quidcm   praescribere  ^nihil  fieri  sine  Dei  volunlate. 

necne  sit  in  persecutionc,  quod  ncscio  quid  annun-  Sed  non  statim  hac  scntenlia  caeteris  retractatibus  ^ 

tiaretnr.  Ibidem  eg o  obloculus  aliquid  pro  loco  ac  locum  dabimus,  ne  a  praesenti  articulo  avocemur, 

tempore,   et    quarumdam   personarum    importuni-  si  quis  responderit  :  Ergo  et  malum  a  Deo,  et  de- 

tale,  semitractatam  materiam  abstuli  mecum,  ple-  liclum  a  Dco ;  nihil  jam  in  diat)oIo,  nihil  eliam  in 

nius  eam  de  stylo  nunc  renunliaturus,  utpote  quam  nobis  ipsis.  De  persecutione  nunc  quaeritur.  Girca 

mihi  1  et  tua  consultatio  commendarat,  et  conditio  hanc  iuterim  dixerim  niliil  fieri  sine  Dei  voluntate, 

temporum  suo  jam    nomine    injunxerat.    Quanto  respicicns  eam  in  primis  dignam  Deo  esse,  ei,  ut 

cnim    requentiores    imminent  perseculiones,   tanto  ita   dixerim,    neccssariam,  ad  probationem   scilicet 

examinatio  procuranda  est,  quomodo  eas  excipere  servorum  ejus,  sive  reprobationem.  Quis  est  cnim 

fides  debeat.  Procuranda  autem  examinatio   penes  exitus  perseculionis,  quis  effeclus  alius,  nisi  pro- 

vos,  qui  *  si  forte,  Paracletum  non  recipiendo  de-  balio  et  reprobatio  fidei,  qua  suos  uiique  Dominus 

ductorem  omnis  veriiatis,  merito  adbuc  etiam  aliis  examioavit?  Hoc   omne  ^  judicium  est  pcrsecutio 

qusestionibus    obnoxii    estis.    Igitur    consultationi  per  qnam  quis  aut  probalus  aut  reprobatus  judica- 
tnse  ordinem  quoque    induimus,  animadvertentes  B  tur.  Porro  judicium  soli  Deo  compelit.  Haec  pala 

^nte  determinari  oportcre  de  statu  ipsius  persecu-  ilia  (2)  quae  et  nunc  Dominicam  arcam  purg.it,  Ec- 

tionis,  utrum  a  Deo  obveniat  ^,  an  a  diabolo,  quo  clesiam  scilicet,  confiisum  acervum  fidelium  even- 

fadlins  de  obitu  ejus  constare  possit.  Omnis  enim  tilans,  frumenlum  martyrum  "^  et  paleas  negaiorum. 

Variae  lectiones. 
*  Quam  ei  SemL  Oberth,  quam  mihi  et  Rhen, ;  quam  et  Jun,  ^  Qui  deest  Seml,  Oberth,  ^  Obvenit  Fran.  * 
Perscriberc  Seml,  Oberth,  ^  Relraclavimus  Seml,  Oberth.  Retractaverimus  Fran,  ^  Domini  Seml,  Oberth, 
Leop,  Nomen  Rhen,  "^  Maturum  Rhen. 

Gommentarius. 

(i)  Fabi  frater,  Gommuni  Ghristianorum  noniine  palam  instrumentum  rusticum  :  alludit  enim    ad 

fratrem  hic  vocat.Quis  autem  fuerit,  incertum.  illud  Matth,  iii,  juxta  similem  B.  Gypriani  versio- 

Lb  Pa.  nam;  quia  veniet  dominus  ferens  palam  in  manu 

(2)  Haifc  pala  illa,  Recte  Rhenanus  interpretatur  sna,  et  mundabit  aream  suam.  Pau. 


123 


DE  FUGA  IN  PBRSECUTIONE. 


126 


Haec  eaim  ^,  scalce  quas  somniat  Jacob,  aliis  ascen- 
sam  ia  superiora,  aliis  descensum  ad  inferiora 
demonstrantes.  Sic  et  agouem  intelligi  capit  perse- 
cutioncm.  A  quo  certamen  edicitur,  nisi  a  quo 
corona  et  prsemia  proponuntur?  Legis  edictum 
agoois  istius  in  Apocalypsi,  quibus  prsemiis  ad 
Ticloriam  invitet,  vel  maxime  illos  qui  proprie 
vicerint  in  pcrseculione,  vinccndo  luctati,  10# 
revera  non  advcrsus  carnem  et  sanguinem,  sed 
adversus  spiriialia  (Ephes.  vi,  12)  nequitiee.  Ita 
agoosces  ad  eumdem  agonothetam  pertinere  cer- 
taminis  arbilrium,  qui  invitat  ad  praemium.  Totum 
qaod  agitur  in  persecutione,  gloria  Dei  est  proban- 
lis  et  reprobanlis,  imponentis  et  deponentis.  Quod 
autem  ad  gloriam  Dei  pertinet,  utique  ex  volunlale 
illius  eveniet.  Sed  quando  Deus  magis  creditur, 
niii  cum  magis  timetur,  nisi  ^  in  tempore  persecu- 
lionis?  Tunc  Ecclesia  in  altonito  est;  tunc  et  fides 
in  eipeditione  sollieitior  ct  disciplinatior  in  jejuniis 
et  stationibas,  et  oralionibus,  et  bumilitate,  in  al- 
lerutra  diligenlia  et  dilectione  (3),  in  sanctitaie  et 
sobrietate.  Non  enim  vacatur  nisi  timori  et  spei.  Adeo 
et  ex  hoc  ipso  ostenditur  nobis  non  posse  diabolo 
deputari  eam,  quaj  meliores  efficit  Dei  servos. 

CAPDT  II. 

Si  quod  10  iniquitas  a  Deo  non  est,  sed  a  diabolo, 
persecutio  autem  ex  iniquitatc  consistit  ({juid  enim 
'miquius  quam  veri  Dei  anlistites,  omnis  ^^  scctato- 
res  ^eritatis,  nocentissimorum  more  tractari)?  idco 
videiur  \>eTsccaUo  a  diabolo  evenire  ,  a  quo  iniqui- 
tas  afitur,  ex  qua  consial  pcrseculio  :  scire  debe- 
maj;  ^atenus  oec  pcrsecutio  est  sine  iniquitate 
diaboli,  nec  probaiio  fidei  sine  persecutione,  prop- 
ter  probationem  fidei  neccssariam  iniquitalem,  non 
patrocinium  praestare  persecutioni  ,  sed  ministe- 
rium  ;  praecedere  enim  Dei  voluntaiem  circa  fidei 
probitionem,  quae  est  ratio  persccutionis,  sequi 
autem  diaboli  iniquitatem  ad  instrumentum  perse- 
cuiioDis,  quae  ratio  est  probationis.  Nam  et  alias^ 
in  qaaotum  jusliliae  iniquitas  semula  cst,  in  tanlum 
materia  esl  ad  testimonia  ejus,  cujus  cst  aemula  ; 
ot  sic  justitia  in  iniquitate  perficiatur,  quomodo 
Tirtus  in  iufirmitate  perficitur  (//  Cor,  xii,  9)  : 
yam  infirma  tnundi  electasunt  a  Deo,  utconfun- 
dantur  foriia;  et  stulta  ejus,  ut  confundantur  sa- 


B 


f^  pientia  (I  Cor.  i,  27).  Ita  et  inlquitas  adhibetur  ut 
justilia  probetur,  confundens  iniquitatem.  Igiiurquod 
miuisterium  non  est  arbitrii  sed  servitii  (arbilrium 
enim  Domini,  persecutio,  propter  fidei  probatio- 
nem,  ministerium  ^^  autem  iniquitas  diaboli  , 
propter  perscculionis  instructionem);  ita  eam  per 
diabolum,  si  forte  non  a  diabolo  evenire  credimus. 
Nihil  Satana3  in  servos  Dei  vivi  licebit,  nisi  permi- 
serit  105  Dominus,  ut  aut  ipsum  destruatper 
fidem  electorum  in  tentatione  victricem  i3 :  aut  ho- 
mines  cjus  fuisse  traducat  (4),  qui  defecerint  ad 
illum.  Habes  exemplum  Job,  cui  diabolus  nullam 
potuit  incuterc  tentalionem,  nisi  a  Deo  accepisset 
potestatem,  nec  in  substanliam  quidem  ejus,  nisi 
Dominus,  Eccej  dixisset,  omnia  quo}  sunt  ei,  in 
manu  tua  do^  in  ipsum  autemne extenderis manum 
{Job,  I,  12).  Denique  nec  exlendit,  nisi  posteaquam 
et  hoc  poslulanli  Dominus,  EccCt  dixisset,  trado 
tibi  illum,  tantum  a^iiynam  ejus  custodi{Job,  ii,  6). 
Sic  et  in  apostolos  facuUatem  tenlationis  postula- 
vit,  non  habens  eam  nisi  ex  permissu.  Siquidem 
Doniinus  in  Evangelio  ad  Pctrum  :  Ecce,  inquit, 
postulavit  Satanas  uiicerneretvos  (5)  velut  frumen- 
tum :  vcrum  c(jo  rogavi  pro  te^  ne  deficerei  fides 
tua  (  Luc.  XXII,  31) :  id  est,  ue  tantum  diabolo 
permilleretur  ul  fides  pcriclitaretur.  Quo  ostendi- 
tur,  ulrumque  apud  Deum  esse,  et  concussioneni 
fidei,  et  prolectioncm,  cum  utrumque  ab  eo  peti- 
tur,   concussio   a  diabolo,  proteclio  a  Filio.  Et  uti- 

Q  que  cum  Filius  Dei  proteclionem  fidci  babet  in  sua 
polcstate  quam  a  Patre  postulat,  a  quo  omnem  ac- 
cipit  potestatemin  cosliset  interris  (Matth.xxww^ 
18),  quaie  est  ut  concussionem  fidei  diabolus  in 
manu  sua  hubeal?  Sed  in  legitima  oratione  (6)  cum 
dicimus  ad  Patrem  :  Ne  nos  inducas  in  tentationem 
(Matth,  VI,  13)  (quae  aut  major  tentatio  quam  per- 
secutio?);  ab  eo  illam  profitcmur  accidcre,  a  quo 
veniam  ejusdeprecamur  :  hoc  cst  enim  quod  sequi- 
tur  :  Sed  erue  nos  a  maligno  (Ibid.)\  id  est,  ne  nos 
induxeris  in  tentationem,  permiitendo  nos  maligno. 
Tunc  cniin  eruimur  diaboli  manibus,  cum  illi  non 
tradimur  iu  tentationem.  Nec  in  poicorum  gregem 
diaholi  legio  habuit  potestatem,  nisi  cam  de  Deo 
impelrasset,  tantum  abest  ut  iu  oves   Dei  habeat. 

Q  Possum  dicere,  porcorum  quoque  setas  tuuc  nume- 
ratas    apud  Deum   fuisse ;   nedum  capillos  sancto- 


Varia3  lectiones. 

5  HaB  etiam  SemL  Oberth*  Leop,  ®  Nisi  cum  —  persecutionis  Ecclesia  Latin.  ^^  Quoniam  Latin,  ^*  Om- 
nes  Semler.  Oberth.  Leop.  ^^  Yerba  ministerium  —  instructionem  nescio  qua  de  causa  omisit  SemL  ejus- 
que  sequax  Oberth,  ^^  In  tentationem  victricem  Seml,  Oberth, 

Commcntarius. 

;3>  In  alterutra  diligentia  et  dilectiane.  His  verbis 
si^:ficai  :  quaecunque  sunt  Chrislianai  piclaiis 
erga  Deum  et  proximum  officia,  quales  fidelium 
i:>t'  r  se,  diligeiilium  et  dilectorum  affectus,  etiam 
eibai«ji  laudabant,  et  mirabantur,    in  Apologet.  UiG. 

(4)  Aut  homines  ejus  fuisse  traducat.Osieuddlf  do 
i&dustret  homincs  fuisse  diaboii,  qui  deserto  Dco 
kfecerint  ad  diabolam.  Rig. 


(5)  Postulavit  Satanasy  uti  cerneret  vos,  Cernere 
pro  cribrare,  quod  ^ox  Gr?nca  xoaxividtoai,  Luc,  xxii, 
significat,  etiam  Plinio  usitatum  est  lib.  xviii,  cap. 
11.  Pam. 

(6)  Sed  in  legitimaoralione.  Oralionem  legitimam 
dicit,  quam  nobis  dictuvil  Chrislus  coelestis  juris 
pcritus.  Sic  precem  legitimam  dixit  Augustinus, 
serm.  125,  de  Jmp,  Rig. 


127 


TBRTULLIANI  OPfiROU  PARS  II.  -^  SBRIBS  I,  POLBMIGA. 


128 


rum.  Uabere  vidctar  diabolus  propriam  jam  pote^  f^  plures  coDCurrimus  in  Ecclesiam,  quserimur  a  na- 
Btatcm,  si  forte  io  eos  qui  ad  Deum  non  perlinent,      tionibus,   ei   timemus  ne  turbentur  nationcs.  An- 


semel  in  stillam  situlm  {Isa.  xl,  15),  et  in  pulvC' 
rem  areoe  et  in  salivam  nationibus  deputaiis  (7)  a 
Deo,  ac  pcr  hoc  diabolo  expositis  in  vacuam  quo- 
dammodo  possessionem.  Caeterum,  in  domesticos 
Dci  uihil  illi  licet  ex  propria  polestate ;  quia  quando 
liceat,  id  esi,  ex  quibus  causis,  exempla  in  Scrip- 
turis  signata  demonsirant.  Aut  enim  cx  causa  pro- 
bationis  concedilur  ei  jns  tentationis  provoc>Uo  vel 
provocanli,  ut  in  superioribus  :  aut  ex  causa  repro- 
bationis  lOO  traditur  ei  peccalor  quasi  carnifici 
in  poenam,  ut  Saul :  Et  abscessit,  infjuit,  spiritus 
Domini  a  SauUf  etconcutiebateum  spiritus  nequam 
a  Domino  ,  et  suffocabat  (II  Reg.  xvi,  2).  Aut  ex 


B 


non  19  sciiis  quod  Deus  omnium  sit  Dominus?  Et  si 
velit  Dcus,  tunc  persecutionem  patieris  ;  si  vcro 
noluerit,  siiebunt  nationes.  Gredas  utiquc  ;  si  tamcn 
in  cum  Deum  credis,  sine  cujus  voluntate  nec  pas- 
ser  unius  assis  cadit  in  terram  {Matth.  x,  29).  Nos 
aulem,  puto,  multis  passeribus   antistamus. 

CAPUT  IV. 
Igitur  si  constat  a  quo  persecutio  eveniat,  possu- 
mus  107  jam  consullationem  tuam  inducere  (9), 
et  determinare  ex  hoc  ipso  prsetractatu,  fugiendum 
in  pcrfecutione  non  esse.  Si  enim  pcrsecutio  a  Deo 
evenit,  nuUo  modo  fugiendum  erit  quod  a  Deo  eve- 
nit.  Sicut  duplex  ratio  defendit  ^,  quia  neque  de- 


causa  cohibitionis   ^^,  ut  Apostolus  rcfert  (II  Cor,  "  ^eat  devitari,  neque  evadi  possit  quod  a  Deo  evenit. 


XII,  7)  datnm  sibi  sudem  (8)  angelum  Satanae  ut 
colaphizctur :  ncc  banc  speciem  pcrroitti  diabolo 
in  sanctos  humiliandos  per  carnis  vexationem,  nisi 
simul  ut  ct  virtus  tolerantiae  scilicet  in  inBrmitale 
perfici  possit ;  nam  ct  ipse  Apostolus  Phigellum  ct 
Hermogenem  Iradidit  Satanse,  uii  emendenturf  ne 
blasphement  (II  Tim,  i,  i^),  Vides  jam  et  a  servis 
Dei  faciiius  diabolum  accipere  poicstatem,  tanto 
abest  ut  eam  ex  proprietate  possideat. 

CAPUT  III. 
Cum  crgo  et  hsec  exempla  mngis  in  persecutioni- 
bus  eveniant,  siquidem  magis  tunc  probamur  vel  rc- 
probamur,  ct  magis   tunc  humiliamur  vel   ciiicnda- 


Non  debet  devitari,  qula  bonum.  Necesse  est  enim 
bonum  esse  omne  quod  Deo  visum  est.  Et  numquid 
ideo  in  Genesi  sic  positum  esl :  Et  vidit  Deus  quia 
bonum  est  (Gen,  i,  passim) :  non  quod  ignoraret  bo- 
num  esse,  nisi  vidisset ;  sed  ut  hoc  sono  portende- 
ret  bonum  esse,  quod  Deo  visum  est?  Mulla  qui- 
dem  sunt,  quse  a  Deo  eveniant,  et  alicujus  malo  eve- 
niant.  Imo  bonum  est  ideo,  quia  a  Deo  evenit,  ut 
divinum  et  rationale.  Quid  enim  divinum  non  ratio- 
nale,  non  bonum?  Quid  bonum  non  divinum?  Si 
autem  sensui  cujusque  videtur,  non  sensus  hominis 
praejudicat  ^^  statui,  scd  status  sensui.  Status  enim 
uniuscujusquc  22  certum  quid  est,  ei  dal  23  sensui 


mur,  ab  eo  pcrmiltatur  vel  imperctur  necesse  est  C  iogem,  ita  sentiendi  staium,  siculi  est.   Si  autem 


catholice  fieri  ha^c,  a  quo  et  ex  parte,  scilicet  ab 
ilio  qui  dicit :  Ego  sum  qui  facio  pacem^  et  condo 
mala  {Isa.  xlv,  7),  id  est  bellum.  Hoc  est  enim  con- 
trarium  paci.  Nostrae  autem  paci  quid  ^^  est  bcUum, 
quam  persecutio?  Si  persecutionis  vel  maxime  exi- 
tus  aut  vitam  afferunt  aut  mortem,  aut  plagam  aut 
sanationem,  habes  auctorem  ejusdem:  Ego  percu^ 
tiam,  et  sanabo;  ego  vivi/icabOf  et  mortificabo  {Deut. 
xxxii,  39).  Uram,  inquit,  illos^  sicuturitur  argen- 
tum  ^^;  et probabOy'\n(\m{y  illos,  sicut  probaturau- 
rum  {Zachar,  xiii,  9).  Cum  enim  exurimur  persccu- 
tionis  ardore,  tunc  probamur  de  fidci  tenoro.  Hsec 
CT\xniignea  jacula{Ephes.  iii)diaboIi,  perquae  fidei 
uslio  et  conflatio  administratur ;  ex  Dei  tamen  vo- 


statu  quidem  bonum  quod  a  Deo  vcnit  (nihil  enim 
a  Deo  non  bonum,  quia  divinum,  quia  raiionale), 
sensui  vero  malum  vidctur,  erit  slatus  in  tuto  ^, 
sensus  in  vitio.  Statu  optima  rcs  pudicitia,  et  veri- 
tas,  et  justitia,  qiiae  a  multorum  sensu  displicent. 
Nunquid  idco  status  sensui  addicilur?  Ita  el  per- 
secutio  statu  bona  est,  quia  divina  et  rationalis  dis- 
positio ;  sensui  eorum  vero  quorum  malo  venit, 
displicet.  Vides  eiiam  illud  malum  rationem  ^s  apud 
Deum  habere,  cum  quis  in  persecutione  evertitur 
de  salute,  sicut  et  illud  bonum  ralione  contingere, 
cum  quis  cx  persecutione  proficit  in  salute?  Nisi 
si  irrationaliter  quis  aut  perit  apud  Dominum,  aut 
salvus   est:   is   non     poierit  pcrseculionem  malum 


lunlate.  Dc 'sto  quis  dubitare  possit  ignoro,nisi  plane  D  dicere,  quae  eliam  in  mali  ^^  parte  bonum  est  ^'', 
frivola  et  frigida  fides,  dcprehendens  eos  qui  timide  dum  ratione  administratur.  Ita  si  bonum  persecu- 
conveniunt  in  Ecclesiam.  Dicitis  enim  ",  Quoniam  tio  quoquo  modo,  quia  de  statu  constat,  merilo  de- 
incondite  convenimus,  simul  *®  convenimus,  et  com-      finimus,  quod  bonum  esl ,  vitari  non  oportere  :  quia 

Variae  lectiones. 
1*  Cohabilationis  Sew/.  Oberth.  ^^  Qnod  Pam.  Seml.  Oberth.  »6  Argentum  aur.  Frang^.  i"' Inquit  adrfti  m- 
galt.  18  Et  add.  Seml.  Oberth.  ^^  Non  Rhen.  20Depcndit  Pam.  Seml.  Oberth.  21  Praejudicavii  Fran.  22  Unus  -• 
quisque  Rhen,  23  Sed  da  Seml.  Oberth.  2*  In  toto  Rhen.  Rig.  Venet.  2^  Rationale  Seml.  Oberth.  2«  El  jam  in 
malis  Pam.  2*7  Iq  malis  par  bonum  est  Rhen.Seml.  Oberth. 

CommeDtarius 

(7)  Etinsalivam  nationibus  deputatis.  Despectim  (9)  Consultationem  tunc  inducere,  etc.  Inducitur, 
conspuendis.  Rig.  inquit  Rhen.,   proprie    quod  deletur,  hic  consulta- 

(8)  Datum  sibi  sudem.  Palum  ZxoXona  Tfi  aao»(.  tionem  inducere,  cst  toUere  dubium  consuliationis : 
Sic  lib.  V  adv.  Marc.  Creatorem  dicit  angelum  Sa"  exponit  autem  seipsum,  cum  addit,  et  determinare. 
tanas  colaphizando  apostolo  suo  applicuisse.  Rig.  —  In  sequentibus  cst  egregia  ejusdem  rccognitio.  Pam. 
Datum  sihi  sudem.  Slimulum,  0x6X07;«.  Lb  Pr. 


129 


DE  FUGA  liN  PERSECUTIONB. 


130 


delictum  sit,  quod  bonum  ost  recusare;  eo  amplius,  m 
quod  Deo  visum  est  :  jam  vero  nec  posse  vilari,  quia 
a  Deo  eveuit,  cujus  volunlas  non  poterit  evadi. 
Igitur  qui  putant  fugiendum  (10),  autmalum  expro- 
brant  Deo,  si  perseculionem  uti  malam  fugiant ;  bo- 
Dum  enim  nemo  devitat ;  aut  fortiores  se  Deo  exi- 
stimant,  qui  putant  se  evadere  posse,  si  Deus  tale 
aliquid  volueril  evenire. 

CAPUT  V. 

lOS  Sed,  Quod  meum  est,  inquit,  fugio,  ne  pe- 
ream  si  negavero;  illius  est,  si  voluerit,  etiam  fu- 
gientem  me  reducere  in  medium.  Hoc  mibi  prius 
responde  :  Gertus  es  te  negaturum  si  non  fugeris, 
an  iocertus?  Si  enim  certus,  jam  negasti ;  quia  prae- 


CAPUT  VI. 
Imo,  inquit,  quia  praeccplum  adimplevit,  fugiens 
de  civitate  in  civitalem.  Sic  enim  voluit  quidam,- 
sed  et  ipsc  fugitivus,  argumentari,  ct  qui  proindo 
nolunt  inlelligerc  sensum  Domini  illius  pronuntialio- 
nis,  ut  eam  3%  ad  velamentum  limiditatis  suse  ulan- 
tur,  cum  lOO  et  personas  suas  habuerit  et  tem- 
pora  etcausas  :  Cum  cceperint,  inquit,  persequivos, 
fugite  de  civitate  in  civitatem  (Matth.  x,  23).Hoc  ia 
personas  ^^  proprie  aposlolorum,  et  in  tempora,  et 
in  causas  eorum  perlinere  dcfendimus,  sicut  (prse- 
cedentes  ^^  et)  subsequentes  sensus  probabunt,  qui 
nonnisi  in  apostolos  competunt :  In  viam  nationum 
ne  ieritis;  et  in  civitatem  Samaritanorum  ne  intro" 
ieritiSfSed  ite  potius  ad  oves  perditas  domus  Israelis 
sumendo  ^   te  ncgaturum,   id  despopondisti,  de  B  {Matth.  x.  5.  6).  Nobis  autem  et  via  nationum  patet, 


qoo  prsesumpsisli ;  ct  vane  jam  fugis  ne  neges, 
qui  si  negaturus  es,  jam  negasti.  Si  vero  incertus 
es,  cur  non  ex  sequalitale  incertimetusinteruirum- 
que  eventum,  etiam  confiteri  te  posse  prsesumis, 
et  salvum  magis  fieri  quominus  fugias,  sicut  ^ 
negatnrum  te  praesumis,  ut  fugias  ?  Jam  nunc  aut 
in  nobis  est  utrumque,  aut  tolum  in  Dco.  Si  in  no- 
bis  est  confiieri  aut  negare,  cur  non  id  prsesumimus 
quod  est  melius,  id  est,  confessuros  nos  ?  nisi,  si 
vis  confiteri,  pati  non  vis.  Nolle  autem  confiteri, 
negare  est.  Si  vero  in  Deo  totum  est,  cur  non  to- 
tum  relioquimus  arbilrio  ejus  ?  agnoscentes  virtu- 


in  qua  et  inventi  sumus,  ct  usque  in  fmem  ince- 
dimus ;  et  nulla  civitas  excepta  est,  qua  per  totum 
orbem  priedicamus ;  sed  nec  cura  nobis  Israelis  ib- 
juncla  est  exlra  ordinem,  nisi  qua  et  omnibus  gen- 
tibas  praedicare  debemus.  Etiamsi  apprehendamur, 
non  in  concilia  eorum  perducemur,  nec  in  synago- 
gis  illorum  flagellabimur,  sed  Romanis  utique  po- 
testatibus  et  Iribunalibus  objiciemur.  Sic  ^"^  igilur 
et  fugae  prseceptum  apostolorum  conditio  desidcra* 
bat,  quoniam  primo  prsedicandum  erat  ad  oves  per* 
ditas  domus  Israelis.  Utergoperficerelurpraedicatio, 
apud  quos  ^  priores  perfici   oportebat,  uli  panem 


tem  et  potestatem,  quod  possil  nos  sicut  fugicnles  Q  ante  filii  quam  canes  sumerent,  ideo  illis  fugere  tunc 


redacere  ^  in  medium ;  ila  ct  non  fugienles,  imo 
cl  io  medio  populo  conversantes  obumbrare.  Quale 
etr,  nt  ad  fiigieodum  Deo  honorem  reddas,  qui  pos- 
sii  \t  etiam  fugientem  producere  in  medium,  ad  con- 
testandum  ^^  autem  inhonores  illum,  desperans  po- 
tentiam  protectionis  ab  illo  ?  Quare  ^^  non  roagis, 
ez  hac  parte  eonstaniiae  et  fiducise  in  Deum,  dicis  : 
Ego»  quod  meum  est,  facio,  non  discedo  :  Deus  si 
foluerii,  ipse  me  proteget :  hoc  potius  nostrum  est, 
stare  sub  Dei  arbitrio,  quam  fugere  sub  noslro  ? 
Rolilius  sanctissimus  martyr  (11),  cum  toiiens  fu- 
gisset  persecutionem  de  loco  in  locum,  etiam  peri- 
culum  (ut  pulabat]  nummis  redemisset,  post  totam 
securitaiem  quam  sibi  prospexerat,  ex  inopinato 
apprehensus,  et  prsesidi  oblatus,  tormentis  dissipa- 
tos,  credo  pro  fugse  castigalione,  dehinc  ignibus 
datus,  passionem,  quamvitarat,  misericordise  ^sDei 
rctulit.  Qoid  aliud  voluit  Domious  nobis  demon- 
strare  hoc  documento»  quam  fngiendum  non  essCi 
qoia  nihil  faga  prosit  si  Deus  nolit? 


ad  tempus  praecipit  :  non  propter  eludendum  ^^  pe- 
riculum  proprio  *o  nomine  pcrsecutionis  (atquia 
persecutiones  eos  passuros  praedicabat,  et  lolerandas 
docebat) ;  sed  propter  profeclum  annunliationis, 
ne,  statim  ^^  oppressis,  Evangelii  quoque  dissemi- 
natio  perimeretur.  Neque  enim  quasi  tacite  in  ali- 
quam  civitatem  transfugiendum  erat,  sed  quasi 
ubique  annuntiaturis,  et  ex  hoc  ubique  persecutio- 
nes  subiluris,  donec  replerent  doctrina  sua  ^^.  Deni- 
que  :  Non  consummabitiSy  inquit,  civitates  Israelis 
{Matth.  X,  33)  Adeo  intra  terminos  Judaese  prseceptum 
fugse  conlinebatur.  Nobis  autem  nnlla  Judaeae  prse- 
finitio  compctit  prsedicationis,  in  omnem  jam  carnem 
effuso  Spiritu  sanclo.  Itaque  Paulus,  et  apostoli 
ipsi,  memores  praecepli  dominici,  contestantur  illud 
apud  Israel,  quem  jam  doctrina  sua  impleveranl  : 
Vobis  oportuit  in  primis  sermonem  Dei  tradi.  Sed 
quoniam  repulistis  eum,  nec  dignosvos  ceternavita 
existimastis,  ecce  convertimus  nos  ad  nationes  (Act. 
XIII,  46).  Atque  exinde  conversi  et  ipsi,  sicut  anle- 


Varise  lectiones. 

28  Pr»sumendo  Rigalt.  ^  Si  cum  Rhen.  ^  Educere  Pam.  SemU^  Ad  constandum  lihen.  ^^  Quanlo  Hhen. 
35  Misericordia  Rhen.  3%  Ea  Cod.  Wouw.  35  Persona  Pam.  Rhen.  ^  Verba  uncis  inclusa  Pamel.  atldidit  re^ 
cevitque  Rig.  3'  Si  Rlien.  38  ^pud  nos  Venet.  3»  Elidendum  Rhen.  Seml.  etc.  *o  Pro  nomine  Jun.  *i  Sialum 
Rhen.  Jun.  ^  Doctrinam  %mm  Pam. 

Gommentarius. 

(10)  Ifiitur  qui  putant  fugiendum.  In  codice  Di*  (11)  RutHius  sanctisstmus  martyr.  Passus  est  Iq 
viooeiisi,  Eo  ad  igitur.  Ibidemquc  iu  margine,  Eo  Africa  cum  Silvano  et  Maximo  ut  ex  Martyrologio 
ad,  id  est,  adeQ,  Rig.  patet|  in  quo  male,  Rutilw.  Lb  Pnt 


131  TERTULLUNI  OPBRUM   PARS  II.  —  SERIES  I,  POLBMIGA.  132 

cessores  insliluerant,  in  Tiam  nalionum  abierunl,  ^  paret  ex  his  quoque  praeceplum  fuga*  suam  tunc 

^f     :«.     yi:«:*««Ae     CamaintonAPtim     infi>nii!ki*nTit  •     llt     In.  hnhiiiccA     rnliAnAm      rmam      nfttAnHimilft.      S^t^.d      infir— 


01  in  civitates  Samaritanorum  introierunt ;  ut  bi 
totam  scilicet  terram  exiret  sonus  eorum^  et  in  ter- 
minos  orbis  voces  eorum  {PsaL  xviii,  1).  Si  ergo  ces- 
savit  exceptio  vise  nationum,  el  introilus  in  civitates 
Samarilanorum,  cur  non  cessaverit  et  fugae  praece- 
ptum  pariter  emissnm?  Denique  ex  quo  saturalo 
Jsraele  apostoli  in  naliones  transierunt,  nec  fuge- 
ront  de  civitate  in  civitatem,  nec  pali  dubitaverunt. 
Atquin  et  Paulus,  qui  se  per  raurum  concesserat 
expediri  de  persecuiione,  qua  ad  hoc  lempus  erat 
prfficepti;  idem  jam  in  clausula  officii,  el  in  con- 
tummatione  praecepli,  IIO  discipulis  magnopere 
deprecantibus,  ne  se  llierosolyma  commitleret,  pas- 


habuisse  rationem  qnam  oslendimus.  Sed  infir- 
milalem,  in^uit,  quorumdam  prospicicns  Dominus, 
pro  sua  humanitate  nihilominus  et  portum  fuga» 
demonstravil  :  non  enim  idoneus  eral  cliam  sine 
fuga  tam  turpi,  et  indigno  et  servili  prajsidio  salvos 
facore  in  perseculione,  quos  scirel  infirmos.  Atquin 
non  fovet,  sed  recusal  semper  infirmos;  primum 
docens  non  fugiendos  esse  persecutores,  sed  poiius 
non  timendos.  Nolite  timereeos  qui  corpus  occidere 
possunt,  animoe  autemnihilvalentfacere.  Sedtimete 
eum  qui  et  corpus  et  animam  perdere  potest  in  ge- 
hennam  (Matth,  \,  28).  Atque  exinde  quse  ttmidis 
prsefinit?  Qui  pluris  fecerit  animam  suamquam  me. 


surus  illic  quse  Agabus  propheiaverat,  sollicitudini  n  non  est  me dignus ;  ei :  Cttt  ttl  non  tollit  crucem 


eorum  non  subscripsit ;  sed  e  contrario  :  QmW,  in- 
quil,  facitis  lacrymantes  et  conturbantes  cor  meum  ? 
Ego  enim  non  modo  vincula  pa  ti  optaverim ,  sed  etiam 
mori  Uierosolymis  pro  nomine  Domini  mei  Jesu 
Christi.  Atque  ita  omnes  aierunt :  Fiat  voluntas  Do^ 
mini  {Act.  xxi,  17).  Quae  erat  voluntas  Domini? 
utique  non  fugiendi  jam  persecutionem.  Gaeierum, 
poterant  et  priorem  Domioi  volunlatem  proposuisse 
qua  fugere  raandaverat,  qui  illam  persecutioiiem 
vitasse  maluerant.  Igitur,  cum  etiam  sub  apostolis 
ipsis  temporale  fuit  fugae  prseceptum,  sicut  et  reli- 
quorum  praescriptorum,  noa  potest  apud  nos  per- 
severare  quod  apud  doctores  nostros  concessavit, 
etsi  non  proprie  ad  illos  fuisset  emissum  :  aut  si 
perseverare  illud  Dominos  voluit,  deliquerunt  ^^ 
apostoli  qui  non  usque  in  finem  fugere  curaverunt. 

CAPUT  VU. 

Yideamus  nunc  an  et  caetera  Domini  edicta  con« 
groant  pcrpetuo  tugae  pra^cepto.  Primo  quidem,  si 
a  Deo  pcrsecutio  est,  quale  est  ut  idem  fugicndam 
cam  mandet,  qui  et  infert?  quam  si  evadi  vellet, 
melius  non  immitteret,  ne  voluntale  prsevaricari 
videretur.  Aut  pati  cnim  nos  voluit  persccutionem , 
aut  fugere.  Si  fugere,  quomodo  pali?  si  pati,  quo- 
modo  fugere?  Jam  vero  quanta  inaequalitas  senten- 
tiarum  jui>entis  fugere,  et  invitantis  ad  passionem, 
contrariam  fugae?  Qui  confessus  fuerit  me,  et  ego 
confitebor  eum  coram  Patre  meo  {Matth,  x,  3i). 


suam  etsequiturmCy  nonpotest  essemeus  discipulus 
{Luc.  XIV,  26).  Postrcmo,  in  Apocalypsi  non  fugam 
timidis  offert,  sed  inter  cseteros  reprobos  particu- 
lam  in  stagno  sulphuris  et  igois,  quod  est  mors 
secunda  (cap.  xxi,  v.  8). 

CAPUT  VIII. 

Refugit  et  ipse  vim  interdum  (12),  sed  eadem 
rationc  qua  apostolis  fugere  praeceperat;  donec 
scilicet  doctrinam  suam  implerel ;  qua  consummata, 
non  dico  stetit,  sed  nec  auxilium  a  Patre  angclo- 
rum  exercituum  desideravil,  increpito  eliam  Pelri 
gladio,  professus  quidem  et  ipse  est  animam  anxiam 
usque  ad  morlem  ct  carnem  infirmam;  ut  tibi  os- 
tenderet,  primo,  in  se  utramque  substantiani  hu- 
manam  fuisse,  ex  proprietate  anxictatis  animae,  et 
imbecillitatis  camis;  ne  aliam  (ut  quidam  nunc 
induxerunt)  aut  carnem  aut  animam  Chnsti  inter- 
prctareris;  dehinc,  ut  demonstratis  conditionibus 
carum,  scires  illas  nihil  valer,e  per  semetipsas  sine 
spiritu.  Et  ideo  pra?ponit,  Spiritus  promptus  {Matth» 
XXVI,  41),  ut  utramqueconditionemsubstantiaeutrius- 
que  respiciens,  inlelligas  in  te  esse  etiam  fortitu- 
dinem  spiritus,  quomodo  et  infirmilatem  carnis ;  ac 
jam  hinc  scias  quid  unde  facias,  et  quid  cui  subjicias; 
infirmum  scilicet  forti  :  ne,  ut  nunc  facis,  de  camis 
quidcm  infirmitaie  causeris,  de  spirilus  autem  fir- 
mitale  dissimules.  Postulavit  et  ipse  a  Patre  :  Si 
fieri  posset,  transiretab  illo  calixpassionis.  Poslula 


Quomodo  confitebitur  fugiens?  quomodo  fugiet  con-  D  et  tu,  sed  stans  ut  ille,  scd  postulans  tantum,  sed 


subjungcns  ei  reiiqua  :  Verum  non  quod  ego  volo^ 
sed  quod  tu  {Matth.  xxvi,  29).  Fugiens  autem  quo- 
modo  hoc  poslulabis,  ipse  tibi  praestans  calicis 
translationem,  nec  quod  Pater  vult  faciens,  sed 
quod  tu  ? 


.  fitens  ?  Qui  in  me  confusus  fu^rit ,  et  ego  confundar  in 
illo  coram  Patre  (Marc.  viii,  38;  Luc.  xix,  26).  Si 
devito  passionem,  confundo  confessionem,  Felices 
qui  persecutionem  passi  fuerint  causa  nominis  mei 
{Matth.  V,  11).  Infelices  ergo  qui  fugiendo  ex  pne- 
cepto  non  erunt  passi.  Qui  sustinuerit  in/inemt  iste 
salvabitur  {Matth.  x,  22).  Quid  ergo,  me  jubens 
fugere,  vis  in  finem  suslinere?  Tania  diversitas 
sententiarum  si  non  congruit  divinae  gravitati,  ap- 

Variae  lectiones. 
43  Deroliquerunt  quidam  male.  **  Evangelii  revolvenint  Ed.  i  Rhen.  prob.  Jun. 

Commentarius. 

(12)  Refugit  et  ip$e  vim  interdum.  Variis  rationi-     eleganlar  explicat,  fogiendam  non  esse  probat. 
bas  et   exemplisi  etiam  Christi  Domini  fagai  qaam  La  Pb, 


CAPUT  IX. 

Omnia  apostoli  secundum  Deum   utique  docue- 
runt,  omnia  evangelizare  *^    voluerunt.  Ubi  illos 


133 


DB  FUGA  IN  PERSBGUTIONE. 


134 


ostcDdis  pra&ceptum  iuji^endi  de  civitate  in  civita- 

tem   restanrassc?    qoia   nec  potuissent  tale  quid 

constituere  tam  contrarium  exemplis  suis,  nt  fu- 

gam  mandarent;  qui  cum  maxime  de  vinculis  vel 

insuiis,    quibus  ob   confessionem,  non  ob   fugam 

nominis,   continebantur,    ad  Ecclesias   scribebant. 

lofirmos  sustinere  jubel   Pauius;  utique  enim  non 

fugientes  (  quomodo  enim  sustinebantur  absentes?). 

An  pattentia  dicit  sustinendos,  sicubi  per  infirmi- 

tatem   fidei   suae  offenderint?  Sic  et  pusillanimes 

eonsolari,  non  tamen  in  fugam  mitti.  Sed  cum  ad- 

mooet :  Ne  locum  malo  demus  (Ephes.  iv,  27),  non 

fogae  suggerit  consilium,  sed  iracundise  docet  tem- 

peramentum.  Et  sireditnendum  tempus  dicit  {Ephes. 

Y,  16),  quia  dies  nequam  sunt :  non  per  fugam,  sed 

per    sapientiam    conversationis ,   lucrari  nos    vult 

oommeatum  (13).  Caelerum,  qui  lucere  nos  jubet 

119  velut  filios  lucis,  non  jubet  fuga  abscondi  ut 

filios  tenebrarum.  Stare  immobiles  prsdpil,  utique 

nec  fuga  mobiles,  et  accinctos,  in  fugam  an  in  oo- 

cnrsum  Evangelii  ?  Arma  quoque  demonstrat,  quse 

fugituris  non  essent  necessaria,  inter  quae  et  cly« 

peum,  quo  possitis  tela  diaboli  exstinguere  {Ephes. 

VI,  16},  resistentes  sine  dubio,  et  excipientes  onmem 

vim  iilius.  Proinde  et  Joannes  pro  fratribus  quoque 

animas  ponendas  docet  ( I  Joan,  m,  16),    nedum 

pro  Domino.  Hoc  a  fugientibns  non  potest  adim- 

pleri.    Deoique  memor   Apocalypsis  suse,   in  qua 

timidorum  exitum  audierat,  de  sensu  admonet   et 

Apse  timorem  rejiciendum :  Timor,  inquit,  non  est 

in  dUectione.  Sedenim  perfectadilectioforas  mittit 

timcrem   (1  Joon.  iv,  18) ;    quia  timor  supplicia» 

menluin    habel,  utique  ignem  siagni.  Qui  autem 

liiiaet^  non  est  perfectus,  iu  dilectione  Dei   sciiicet. 

Porro,  quis  fugiet  perseculionem,  nisi  qui  timebit? 

Qnis  tiinebit,  nisi  qui  non  amavit  ?  Spiritum  vero  si 

consuias,  quid  magis  sermone  illo  Spiritus  probat  ? 

Namque  omnes  pene  ad  martyrium  exhortatur,  non 

ad  fugam^  ut  et  illius  commemoremur:  Fublicaris, 

inqnit,  bonum  tibi  esl.  Qui  euim  non   publicatur  ia 

homioibus,  publicatur  in  Domino.  Ne  confundaris, 

justitia  te  producit  in  medium.   Quid  confunderis, 

laudem  serens  ?  Potestas  fit,  cum  conspiceris  ab  ho- 

minibus.  Sic  et  alibi:  Nolite  in  leclulis,  necin  ardo- 

ribus  et  febribus  mollibus  optare  exire,  sed  in  mar- 

tjriis;  ut  glorificetur  qui  est  passus  pro  vobis. 

CAPDT  X. 
Sed  omissis  quidam  divinis  exhortationibus,  illum 


f^  magis  Graecum  versiculum  ssecularis  sententise  sibi 
adhibcnt :  Qui  fugiehat^  rursus  prasliabitur  (14) ; 
ut  et  rursus  forsitan  fugiat.  Et  quando  vincet,  qui, 
cum  fugerit,  victus  cst?  Bonum  militem  Christo 
imperatori  suo  praestat,  qui  tam  plene  ab  Apostolo 
armalus,  tuba  pcrsecutionis  audila,  dicm  deserit 
persccutionis  ?  Respondebo  et  ego  de  sa^culo  ali- 
quid: 

Usque  adeoue  mori  misemm  est? 

(ViRG.  ^netd.  XII,  616. 

Moriatur  quoquo  modo,autvictus,autvictor.Nam  ets 
negando  ceciderit,  cum  tormentis  tamen  praeliatus. 
Maio   miserandum   quam  erubescendum.   Pulchrior 
est  miles  in  praelio  amissus,  quam  in   fuga  salvus. 
Times  hominem,  Chrisiiane,  quem  timeri  oportet 

B  ab  angclis,  siquidem  agelos  judicaturus  es ;  quem 
timeri  oportet  a  daemoniis,  siquidem  et  in  daemonas 
accepisti  potestatem ;  quem  timeri  oportet  ab  uni- 
verso  mundo,  siquidem  et  in  te  mundus  judicatur< 
Christum  iodutus  es,  siquidem  in  Christum  tinctus 
es.  Qui  fugis  diabolum,  depreciasti  Chnsturo,  qui 
in  te  est.  Fugilivum  cum  diabolo  te  reddidisti.  Sed 
Dominum  fugiens,  exprobras  omnibus  fugiiivis  sui 
vanitatem  consilii.  Fugerat  et  quidam  animosus  pro- 
phetes  113Dominnm,  trajecerat  ab  Joppe  Tarsum, 
quasi  a  Deo  transfreiaret;  sed  ilium  non  dico  in 
mari  et  in  terra,  verum  in  utero  etiam  bestiae  in- 
venio,in  quo  nec  moriper  triduum  poluit,  nec  vel  sic 
Deum  evadere.  Quaoto  meiius  Dci  servus  ?  qui  sive 

Q  inimicus  Dei  imminet,  non  fugit  eum;  sed  potius 
contemnit,  confidens  scilicel  de  tutela  Domini ,  sive 
Deum  reformidat,  quanlo  magis  sub  oculis  ejus 
astitit,  dicens  :  Domiuus  est,  potens  est :  omnia 
illius  suut :  ubi  ubi  fuero,  in  manucjus  sum;  faciat 
quod  vult,  non  discedo;  et  si  perire  me  volet,  ipse 
me  perdat,  dum  me  ego  servo  illi.  Maio  invidiam 
ei  facere  per  voluntatem  ipsius  pereuodo,  quam 
bilcm,  per  meam  evadendo. 

CAPUT  XI. 
Hoc  seniire  et  facerc  omnem  servum  Dei  opor- 
tet,  eliam  minoris  loci,  ut  majoris  lieri  possii  (15), 
si  quem  gradum  ex  persecutionis  toleranlia  ascen- 
derit.  Scd  cum  ipsi  auclores  (16),  id  esl,  ipsi  dia- 
coai,  presbyteri  el  episcopi  fugiunl  (17),  quomodo 

0  laicus  inieiligere  poterit,  qua  ratione  dicium 
{Matih.  X.  23) :  Fugite  de  civitate  in  civitatem  ?  Ita- 
que  cum  duccs  fugiunt  (18),  quis  de  gregario  nu- 
mero  sustinebit  ad  gradum  iu  acie  figendum  sua- 


Coinmentarius. 


(13)  Lucrari  no$  vult  commeatumf  Commeatum 
ftccali  dicit,  moram  in  saeculo  nostram.  Lucrari 
antem  nos  vuit  conuneatum,  hoc  est,  pro  lucro 
Dobis  poni  diem,  quemcumque  innocenter,  sive,  ut 
ait,  sapienti  conversatione,  transigimus.  Rig. 

(14)  'AvTJp  6  ^ixmfor*  xol  iriXtv  {ia)(Y{oetai; 

(15)  Ut  majoris  loci  fieri  possit.  Sic  libro  de 
B|aptismo,  majores  dicit  eos,  qui  in  ordinem  eccle- 
siasticttm  sont  aliecti.  Rio. 

(16)  Sed  cum  ipsi  auctores.  Auctores  dicit  Eccle- 
ra  prepoeitos  et  magiitros,  quos  penes  esi  Ecciesiee 


habendse  auctoritas.  Et  in  Glossis  Philoxeni, 
Auctorf  ipx»i7^>  auOlmjc,  et  in  Agrimensorum 
iibris  auctores  absolute  ponuntur  pro  doctoribus  et 
magistris.  RiG. 

(17)  Ipsi  diaconif  presbyteri  et  episcopi  fugiunt. 
Hoc  aedecus  exprobrat  lio.  de  Corona :  «  Novi  ct 
pastores  eorum,  in  pace  leones,  in  praelio  cervos.  » 

RlG. 

(18)Cum  duces  fugiunt.Uocesiauctores^  utmodo 
dixit,  et  pastores,  qui  in  pace  leones,  in  praelio 
cervi  esse  solent,  ut  exprobrat  de  Corona.  milit.f 


135 


TBRTULLIANI  OPBROM  PARS  II.  --  SBRIB8  I,  POLBMIGA. 


136 


dentes  ^^t  Certe  quidem  bonus  pastor  animam  pro  a  proinde  necredimendam.  Pretium  interest.   Caete- 

pecoribus  ponit;   ut  Moyses,  non  Domino  adbuc 

Christo  revelaio,  eliam  in  se  figurato,  ait  {Exod. 

XXXII,  32)  :  Sipfirdis  hunc  populum^  inquit,  et  me 

pariter  cum  eo  disperde.  Caelerum,  Christo  confir- 

mante  figuras  suas,  malus  pastor  est,  qui  viso  lupo 

fugit,etpecoradiripienda  dcrelinquitiJoan.  x,  12): 

projicielur  de  vilia  pastor  hujusmodi :  delinebuntur 

illi  missionis  *^  suaj   mercedes  ^*'   in  compensatio- 

nem  ^»  (19),  imo  et  de  priore  peculio  ejus  exigelur 

detrimenti  Dominici  restitutio.    Elenim  qui  hahet, 

dabitur  ei;  ah  eo  autem  qui  non  hahet,  etiam  quod 

videtur  hahere  auferetur  (Matth.xw,  12).  Sic  Za- 

charias  (xiii,  7)  comminatur  :  Exsurge  romphcea  in 

pastores,  etevellite  oves^  superducammanummeam 


rum,  sicut  fuga  redemptio  gratuila  cst,  ita  redem- 
ptio  nummaria  fuga  est.  Certe  ct  hujus  timidi- 
tatis  ^*  consilium  est.  Quod  limes,  rodimis  ;  ergo 
fugis.  Pedibas  stetisli,  cucurristi  nummis  (20.  Hoc 
ipsum  quod  stetisti  ex  rcdcmplionc,  fugisti.  Ut 
autem  rcdimas  hominem  tuum  nummis,  quom 
sanguine  suo  redemit  Christus,  quam  indignum 
Deo  et  dispositione  ojus,  qui  Filio  suo  non  pepercit 
pro  te  (Rom.  viii,  32),  ut  fierel  malcdictum  pro 
nobis ;  quia  maledictus  qui  pependerit  in  ligno 
(Deut.xnij  2^  \  Galat .  iii,  13);  qui  tanquam  ouis 
ad  victimam  ductus  estfCttanquamagnus  ante  ton- 
dentem,  sic  non  aperuit  os  (Isa.  Lni,  7) ;  sed  posuit 
dorsum  suum inflagella^  maxillas  autem inpalmas^ 


inpastores.  In  quos  et  Ezechiel  (Ezech.  xxxiv,  2)  D  et  faciem  nonavertita  sputaminihus(Isa.  l,  6),  et 


et  Jeremias  iisdem  minis  perorant,  quod  non  tan- 
tum  de  pecoribus  improbe  vescantur,  pascentespotius 
semetipsos^  verum  quod  ^^  !■#  dispersum gregem 
faciant  in  prcedam  esse  omnihus  bestiis  agriy  dum 
non  est  pastor  illis.  Quod  nunquam  magis  fit,  quam 
cum  in  perseculione  destituilur  Ecclesia  a  clero.  Si 
et  Spiritum  quis  agnoverit,  andiet  et  fugitivos  de- 
DOtantem.  Porro,  si  eos  qui  gregi  praesunt,  fogere, 
cum  lupi  irruunt,  nec  decet,  imo  nec  licet  (qui 
enim  talem  paslorem  malum  pronuntiavit,  utique 
damnavit,  omne  autem  quod  damnatur,  illicitum 
factum  est  sine  dubio),  ideo  prsBpositos  Ecclesiae 
in  persecutione  fugere  non  oportebit.  Caeterum,  si 


interiniquos  deputatus  est  (Isa.uii,  12),  ettraditus 
est  inmortem,mortemautemcrucis(Philipp. ii,  8): 
totum  hoc,  ut  nos  a  peccatis  lucraretur !  Sol  cessit 
diem  emptionis  noslrse.  Apud  inferos  emancipatio 
nostra  est,  et  stipulatio  nostra  in  ccelis  (21).  Sub- 
levatas  sunt  115  portoe  sempiternce^ut  imtroiret 
rex  gloriasy  Dominus  virtutum  (Psal.  xxiii,  9),  ho- 
minem  de  terris,  imo  ab  inferis,  mercatus  in  coelos. 
Quis  est  nunc  qui  adversus  illum  reluctatur,  imo 
depretiat  ^^,  ct  mercedem  (22)  ojus  tam  magno 
comparatam,  pretiosissimo  scilicet  sanguine,  com- 
maculat  ?  Jam  ergo  melius  fugere  quam  fieri  vilio* 
reni,  si  nontanto  sibi  constabit  homo,  quanti  con- 


grex  fugere  deboret,  non  deberet  preepositus  gregis  q  stitit  Domino.  Et  Dominus  quidem  illum  redemit. 


slare,  sine  causa  staturus  ^  ad  tutelam  gregis, 
quam  grex  non  desideraret,  ex  licentia  fugae  sci« 
licet. 

CAPUT  XII. 

Quod  perlineal,  frater,  ad  tuum  problema,  habes 
sentenliae  nostiae  responsionem  et  exhortationem. 
Porro,  qui  qua»rit  an  persecutio  fugienda  sit,  se- 
qucntcm  quoque  quajslionem  jam  prospiciat  no- 
cesse  cst,  an,  si  fugienda  non  est,  redimenda  cerie 
sit.  Ultro  igitur  et  de  hoc  tibi  suggeram,  definiens 
persecutionem,  quam  constat  non  esse  fugiendam. 


ab  angelis  munditenentibus  polestatibus,  a  spirita- 
libuB  nequitise,  atenebris  hujusaevi,  a  judicio  seterno, 
a  morte  perpetua.  Tu  autem  pro  eo  pacisceris  cum 
delatore,  vel  milite,  vel  furuncnlo  aliquo  prseside, 
sub  tunica  et  sinu  (quod  aiunt)  ut  furtivo,  quera 
coram  toto  mundo  Christus  emit,  imo  et  manu- 
misitl  Hunc  crgo  liborum  pretio  sestimabis,  et 
prelio  possidebis,  nisi  eodem,  quanto  (ut  diximos) 
Domino  constitit,  sanguine  suo  scilicet  ?  Ut  quid 
ergo  de  homine  Christum  redimis  in  homine,  ia 
quo  Christus  est  (23)  ?  Non  aliter  et  Simon  facere 
tentavit,    cum  pecuniam  apostolis  obtulit  pro  spi- 


Varia;  lectiones. 

*5  Suadere  Rhen.y  Semler.  figendam  suadere  Pam.  *«  Messionis,  Latin.  ^*'  Vel  inser.  Lat.  ^^  Suae  in  com- 
ensatione,  Pam.  *^  Et  Seml.  Rhen.  ^ODebere  prsepositos  g.s.  s.  c.  slaturos  Rhen.  ^i  Timiditas  cod  Wouw. 
2  De  prelio  SemL 

Commentarius. 

c.  1.  Ad  quos  adduco  illud  Aristophanis:  O?xoi  jx^v  n     (2i)Sol^cessit  diem  emptionis  nostras.Apudinfe^ 


X^ovre;,  §v  {xixT)   ll   dXtinlxes.    « Domi  quidem  leo- 
neSy  in  pugna  vulpes.  »  Le  Pb. 

(19)  betinebuntur  illimissionissuv  mercedesin 
compensationem,  Pecoris  scilicet  a  iupo  direpti  per 
negligeniiam  aut  perfidiam  pastoris,  cujus  fidei 
vigilantiaeque  commissum  fuerat  pacta  commissio- 
nis  roerceae.  Rig. 

(20)  Pedibus  stetisti,  cucurristi  nummis.  Haec 
propter  Libellaiicos  qui  judicibus  libellum  offere- 
Eant,  quo  se  christianos  esse  profitebantur»  adeo- 
que  sibi  non  licere  profanorum  sacris  contaminari ; 
pcenam  vero  numerata  pecunia  redimebant*  lis  au- 
lem  non  multo  mitior  fuit  Ecclesia^  quam  lapiis, 
im  itciTiOvxi^i  itJtaXeic.  Le  Pa. 


ros  emancipatio  nostra,  et  stipulatio  nostra  in 
ccslis.  Soiem  dicit  representasse  emptionis  nosirae 
diem,  quo  die  Christus  Dominus  snrrexitamortuis. 
Itaque  cessitdies  Solis  indiem  redemptionis  nostrse. 
Christi  morte  emancipatio  nostra  celebrata  est. 
Emptor  familiae  Christus  moriens,    Emptor   ipse  et 

Ereiium.  Merx  et  famiiia  homo.  Stipulator  in  coclis 
eus.  Emptionis  nostrae  sponsor  et  preliom  Chri« 
stus  ad  Patrem  regrediens,  summae  totius  arrhabo- 
nem  intulit  coelo.  Rig. 

(22)  Imodepretiat  mercedem,  Cupiensredcmptam 
vilibus  nummis.  Mercedem  vocat  homincm  Curisli 
Banguine  rcdcmptnm.  Rig. 
(i3)  Ut  quid  ergo  de  homine  Christum  redimis  in 


137 


DE  FUGA  IN  PERSECUTIONE. 


138 


ritu  Christi.  Audiet  ergo  et  iste,  qui  sc  redimens,  a  et   persecutiones  prrndicatas  illic  non  praecaveret, 
._.  »     ..     r.         .    ,  ...  •        posiremo    inquiunt  :  Fiat  voluntas  Dei  (26)  (Act, 

XXI,  U).  Quae  ista  volunlas  ?  Utiquc  ut  patcretup 
pro  nomine  Domini,  non  ul  redimerctur.  Oportct 
enim,  quomodo  Chrlstus  animam  suam  posuit  pro 
nobis  (i  Joan.  iii.  16),  ita  fieri  pro  eo  et  a  nohis ; 
nec  tantum  pro  ipso,  imo  etiam  pro  fratrihus  prop- 
pter  ipsum.  Quod  Joannes  docens;  non  et  fratribus 
numerandum,  sed  moriondum  potius  pronunliavit. 
Nihil  interest,  si  quem  Christianum  redimere  non 
debeas,  aut  emere.  Et  adeo  voluntas  Dei  sic  est. 
Aspice  ^  regnorum  et  imperiorum  utique  a  Deo 
disposilum  siatum  ^9 :  /n  cujus  manu  cor  regis  (Prov. 
XXI,  1)  :  lanta  quoiidie  ierario  augendo  prospiciun- 
lur  remedia    censuum,   vectigalium,   collationum, 


Christi  spiritum  redemit  :  Pecunia  tua  tecum  sit  in 
interitum,  quoniam  gratiam  Dei  pretio  consequen- 
dam  putasti  (Act,  vui,  20).  Quis  talem  abnegatorem  ^^ 
speruat?  Quid  enim  dicii  ille  concussor?  Da  mihi 
pecuniam.  Certe  ne  eum  tradat;  siquidem  non 
aliud  vendital,  quam  quod  praestaturus  est  prsemio 
tuo.  Cum  das,  utique  ne  tradaris  voluisti.  Non 
traditus  autem  ^^,  traduci  habebas.  Ergo  dum  no- 
lendo  tradi  non  vis  traduci,  nolendo  negasti,  quod 
te  esse  traduci  noluisti.  Imo,  ioquis,  dum  noio 
traduci  quod  sum,  sum  confessus  id  esse  quod  nolo 
iraduci,  id  est,  Ghrislianum.  Potes  itaque  te  mar- 
t^rem  vindiearc  ?  consianter  ostendisse  Christum? 
Redimens,  non    ostendisti.    Apud  unum  si  forte 


B 


confessus  es,  ergo  ct  apud  plures  nolendo  conBteri,  ■'  stipendiorum  :    nec  unquam  usque  adhuc  ex  Chri 


oegasti.  Ipsa  salus  judicabit  hominem  excidisse, 
dum  evadit.  Excidit  ergo  qui  maluit  evasisse.  Ne- 
gatio  est  rtiam  martyrii  recusatio.  Christianus  pe- 
cunia  salvus  est ;  et  in  hoc  nuromos  habet  ne  pa- 
tiatur,  dum  adversus  Deum  erit  dives.  At  enim 
Christus  sanguine  fuit  divcs  pro  illo  :  Felices  itaque 
pauperes,  quia  illorum  est,  inquii  IIO  (Mattli,  v), 
regnum  coslorum^  qui  animam  solam  in  confiscalo 
habent  (24).  Si  non  possumus  Deo  servire  et 
mammonse,  possumus  a  Deo  redimi  et  a  mammona? 
(}uis  enim  magis  serviet  mammonae,  quam  quem 
mammonas  redemit  ?  Postremo,  quo  exemplo  uteris 
ia   redempiionem  traditionis  ?  Aposloli  ^^  persccu- 


stianis  tale  aliquid  prospcctum  est  (27^,  sub  aliquam 
redcmplionem  ^o  capitis  et  sectae  redigendis,  cum 
tanlae  multitudinis  nemini  ignotae  fructus  ingcns 
meti  posset.  Sanguine  empti,  sanguine  numerati  ^^, 
nullum  nummum  pro  capite  debemus;  quia  caput 
nostrum  Christus  est.  Non  decet  Christum  pecunia 
constare.  Quomodo  et  martyria  fieri  possent  in 
gloriam  117  Domini,  si  tributo  licentiam  secta^ 
compensaremus  ?  Ilaque  qui  eam  praemio  paciscitur 
dispositioni  divinae  adversatur.  Cum  igitur  nihil 
nobis  Caesar  indixerit  in  hunc  modum  slipendiariae 
sectae,  sed  ncc  indici  unquam  tale  quid  possit, 
Antichrislojam  instanle  (28),  et  in  sanguincm,  non 


lionibus  agitati,    quando  sc  pecunia  tractantes  ^^  Q  in  pecunias  hiante  Chrislianorum,   quomodo  mihi 


liberaveruni  i^)  ?  quae  illis  utique  non  deerat,  ex 
pnedionim  preiiis  ad  pedes  eorum  depositis;  certc 
maltis  iocupietibus  credentibus  viris  ac  feminis, 
qai  bis  etiam  refrigeria  subministrabant.  Quando 
Onesiphorus,  aut  Aquila,  aut  Stcphanus,  hoc  modo 
eis  in  persecutione  succurrerunt  ?  Paulus  quidem, 
eum  Feiix  prseses  pecunias  accepturum  se  pro  co 
a  discipulis  sperasset,  de  quo  et  ipsc  in  secreto 
tractavit  cmn  ipso,  neque  ipse  pro  se,  neque  disci- 
puli  pro  eo  numerarunt.  Illi  utique  discipuli,  qui 
flentes  quod  ^^  Hierosolymam  tendere  perscveraret, 


proponere  potest  C2  Scripturam  esse  :  Heddite  quce 
sunt  Cassaris  Ccesari?  Miles  me,  vel  delalor,  vel 
inimicus  concuiit,  nihil  Caesari  cxigens,  imo  contra 
faciens,  cum  Christiauutn,  legibus  humanis  reum, 
merccde  dimiitit.  Alius  est  denarius,  quem  Caesari 
debeo,  qui  ad  cum  pertinet,  de  quo  tunc  agcbatur, 
tributarius,  a  tributariis  scilicet,  non  a  liberis 
debitus.  Aut  quomodo  reddam  qua3  suat  Dei  Deo  ? 
Utique  proinde  imaginem  ct  moneiam  ipsius,  in- 
scriptam  nomine  ejus,  id  est,  homincm  Christia- 
num  (29).  Quid  autem  Deo  dobco,  sicut  denarium 


Variae  lecliones. 
s^Tamen  abnegatorem  lihen,  Pam,  Seml,  ab  negatore  rcm  Lat.  spernatur  Seml,  ^^  Ne  addit,  Latin,  ss 
Tractantes  add,Rhen.  ^  Seml,  Tractantes  hic  abest.  Rhen,  Seml,  ^'^Neque  add,  Rhen,  SemL  Oherth,  ^  Ab 
apice  Pam.  Paris,  Fran,  ^^  Disposito  statu  Pam,  Fran.  Paris.  ^  Aliqua  redemptione  Rhen,  Seml,  Oherth. 
"  Numeraii  Rhen,  Seml,  Oberth,  ^2  Potes  Jun, 

Commentarius. 
homine  in  quo  Christus  ^5^?IIoc  sibi  vult  Septimius  :  q     (26)  Fiat  voluntas  Dei,  Justinus,  Apologia  II,  pro 
Qaid  ab  homioe  ethnico,  delatorc  sciiicet  vel  milite,  **  Christ.  :  'O  <p(Xov  tG)  6eo)  xouto  Y£v£a6w.  Rig. 


vel  furunculo  praeside  Christianae  sectae  licentiam 
tibi  redimis,  tibi,  in(}uam,  Chnstiano,  qui  si  Ghri- 
stianus  es,  Christum  in  te  habes  ?  Quid  pecuoia  re- 
dimis  Spiritum  Christi,  boc  est,  ut  tibi  vivere  liceat 
GbrisUano  ?  Itaque  mox  dicet  Septimius  :  Non  decet 
Christum  pecunia  constare.  Rig. 

(24)  Animam  solam  in  con/iscato  habent,  Yerbo 
confiscatum  asus  est  Suetonius,  ubi  pecuniam  di- 
eens  eonfiscatam  intelligit  asservatam  in  fiscis. 
Lb  Pr. 

(25)  Apostoli  tractantesy  persecutionibus  agitati 
auando  se  pecunia  liberaverunt?  Bsec  ita  restituebat 
PUbceus  :  c  Aposioii  persecutionibus  agitati,  quando 
se  pecunia  tractantes  iiberaverunt  ?  j>  Kig. 

Pateol.  U. 


(27)  Nec  unquam  usque  adhuc  ex  Christianis  tale 
aliquid  prospectum,  etc.  Sed  paulo  post  facium 
fuisse  cotligitur  ex  iis,  quae  apud  Cyprianum  le- 
guntur  de  libellaticis.  Rig. 

(28)  Antichristo  jam  instante,  Haud  aliter  Judas 
opus  suum  in  hebdomadas  Daniclis  usque  ad  deci- 
mum  Severi  annum  producens,  adventum  Antichri- 
sti  eo  tempore  praedixisse  videtur.  Refert  B,  Hie- 
ronymus  in  Catal,  script.  et  Niceph.,  lib.  v,  c.  35, 
In  quo  (inquit  ibid.  B.  Hieron.),  erroris  arguilur; 
sed  hoc  ideo  scripsit,  quia  magnitudo  persecutionis 
praesentem  mundi  mioabatur  occasum.  Pah. 

(29)  Imaginem  et  monetam  ipsius^  id  est,  hO" 
minem  C/im/ianum. Ignatius  epist.  ad  Magnesianos; 

5 


139 


TBRTULLIANl  OPERDM  PARS  IL  —  SBRIBS  I,  POLBHIGA. 


140 


Gffisari,  nisi  sanguinem,  quem  pro  mc  Filius  fudit  a  nuoc  Dominicarum  pronuntiationnm  <^8ni  ^  sunt  et 

.    _'-_o  rv„^j     -!    rv :j i : ^. :     '^ ^. i--.  t- :^:      «^-,  :«.  Z^ti^Zi..^    «-**  -j 


ipsius?  Quod  si  Deo  quidem  homioem,  et  sangui- 
nem  meum  debeo ;  nunc  ^^  vero  in  co  sum  tem- 
pore,  ut  quod  Deo  debeo  expostuler;  utique  fraudem 
Deo  facio,  id  agens,  ne  quod  debeo  solvam.  Bene 
obscrvavi  prseccpium,  Csesari  reddens  quae  sunt 
Gsesaris,  Deo  vero  quae  sunt  Dei  abnegans  ? 

119  CAPUT  XliL 

Scd  et  omni  petenti  me  dabo  (Matth.  y,  42).  la 
causa  cleemosynae,  non  in  concussurae.  Petenti, 
inquit.  Porro,  qui  concutit  ^,  non  petit.  Qui  com- 
minatur,  si  non  acceperit,  non  postulat,  sed  extor- 
qnet.  Non  eieemosynam  exspectut,  qui  non  mise- 
randus,  scd  timendus  venit.  Dabo  igitur  misericor- 


causae  et  regulse  termini,  non  in  infinitum,  nec  ad 
omnia  speclant.  Atquc  adeo  qui  omni  petenti  dari 
jubet,  ipse  signum  petentibus  non  dat.  Alioquin  'si 
omnibus  passim  petentibus  dandnm  putas,  tu  mihi 
videris,  non  dico  vinum  febricitanti,  sed  etiam  ve- 
nenum,  aut  gladium  mortem  desideranti  daturus. 
Facite  autem  vobis  amicos  de  mammona  {Luc»  xyi), 
quomodo  inteliigendum  sit,  parabola  prsemissa  do- 
ceat,  ad  populum  judaicum  dicta,  qui  commissam 
sibi  rationem  Domini  cum  male  administrasset,  de- 
bere  de  mammonse  hominibus,  quod  nos  eramus, 
amicos  sibi  potius  prospicere,  quam  inimicos ;  et 
revelare  nos.a  debitis  peccatorum,  quibus  Deo  de- 
tinebamur,  si  nobis  deDominica  ratione  conferrent; 


dise  ^',  non  timiditatis  meac  nomine,   ubi  qui  acce-  B  ut  cum   coepissent  ab  hujus  deficere  gratia,  ad  no- 

pit,  Dcum  honorat  et  benedictionem  mihi  reddit;  non 

nbi  amplius  se  Ixincfactum  prsestitisse  cre  iit,  et  prse- 

dam  suam  aspiciens  dicil  (30)  :  De  reatu  est.   Pa- 

scam  et  inimicum  ^  (31).Sed  iuimicitiae  alios  habent 

titulos.  Non  tamen  dixit  traditorem,  aut  persecu- 

torem,  aut  concussorem.  Nam    huic  quanto  magis 

carbones  acervabo  super  caput,  si  non  me  redeme- 

ro  ?  Proinde,  inquit,  ^ut  tibi  tunicam  sustulerit,  vel 

etiam  pallium  concede,  ad  eum  pertinet,  qui  rem, 

non  qui  fidem  meam  eripere  quaesierit.  Concedam 

et  pallium    non  minanti    tradiiionem.  Si   minatus 

fuerit,  etiam    tunicam   reposcam.    Omnium     jam 


stram  tidem  refugientes,  reciperentur  in  tabernacula 
fletema.  Quamvis  nunc  puta  aliam  interpretationera 
parat)olae  et  sententiae  istius,  dum  scias  verisimile 
non  esse  ut  concussores  nostri  in  amicitiam  redac- 
ti  per  mammonam,  recipiant  tunc  nos  in  taberna- 
cula  seterna.  Sed  quid  non  timiditas  persuadebit? 
quasi  et  fugere  Scriplura  permittat,  et  redimere 
pra^cipiat.  Parum  denique  est,  si  unus  aut  alius  ita 
eruitur.  Massaliter  totse  ecclesise  tributum  sibi  ir- 
rogaverunt  (32).  Nescio  dolendum  an  erubesoen- 
dum  sit,  cum  in  matricibus  beneficiariorum  et  curio- 
sorum  (33),  119  inter  tabernarios,  ei  lanios  (34)«  et 


Variae  lectiones. 

63  Cum  Oberih.  Seml.  Rhen.  ^^  Inculit  Oberth.  Seml.  Pam.  Rhen.  ^s  Misericordiam  Rhen»  ^^  Ita  Rig.  de 
reatu  irascar  et  inimicum  Pamel.  ^''  V.  pronuntiatioaum  inseruit  Rigalt. ;  abest  Pam.  Rhen.  cogitando  sup- 
pleri  jubet  :  sententiarum.  ^  Suae  Pam. 

Cooiaientarius. 
*0    6£oa£6^;   avOp(oico(,  v6{xia{xov  &irb  tou  Beofi  xAp^'  r  Vitoi  Chrysostomiy  apud  Suidam  :  *£>jc6|xevoc  ^tA 
xOiv.    RiG.  ^  Tbjv  Roupioacov  ttj;  TsdXeco; ;  et   apud  Euseb.  EistOT* 

.^«s   ,.      .  -._-._.-  j.  .^     ^         .       ,       ecclesiast,    lib.   ix,    c.  9  :  Bsve^ixiapCwv   66pei«  m\ 

9EtoiiiO( ;  Imjusmodi  autem  officia  landem  in  prse- 
varicationcs  et  rapinas  et  concussiones  degenera- 
vere,  conuiventibus  plerumc[ue  hominum  pessimo- 
rum  improbiiati  beneficiariis  et  curiosis.  Nam  et 
ipsi  peiisionibus  aunuis  aut  menstruis  comipti, 
tabernariorum,  ganeonum,  furum,  lenonum  sceiera 
dissimulabant ;  ita  ut  domi  servarent  matriculas 
turpium  hujusmodi  pactionum.  Cum  igitur  et  in 
Ghristianos  mandata  principum  sive  procon  sulum 
aut  prsesidum  tanquam  in  facinorosos  airocla  ex- 
sequerentur,  tandem   et  istis  Christiani  quoque  pe- 


(30)  Prasdam  suam  aspiciens  dicit :  De  reatu  est. 
Goncussor  scilicet  aspiciens  nummos,  quibus  ac- 
ceptis  Chrisiianum  jam  comprehensum  dimisit  : 
Hoc  dc  reatu  est,  inquit.  Haec  merces,  inquit,  dimis- 
8i  a  me  sceleraii.  Uoc  pretium  meae  praevaricatioois 
perfidiaeque. 

(31)  Pascam  et  inimicum.  Vcrba  sunt  Christiani 
tractaturi  superredemptionc  persecutionis,  et  obla- 
turi  nummos  militi,  vel  delatori,  vel  inimico  concu- 
ticnti.  Hsec  autem  antea  erant  corruptissima.  Re- 
stituimus  ex  lib.  Ursini.  Rig. 

(32)  Massaliter  totas  ecclesiastributum  sibiirroga' 
verunt.  Serie  capitum  juncta  massam  fecere  vecti- 


cunias  pactis  pensionibus  numerare  coeperunt.  Hoc 
galium  Chrisiianorum.  Sic  Opiatus,  lib.  ii,  sub  fi-  f|  Septimius  nomini  Christiano  turpe  ac  pudendum 
nem  :  a  Et  tamen  has  plebes  coegistis  flectere  et  **  esse  ait,  in  matriculis  beneficiariorum  et  curioso- 
inclinare  cervices,  et  seric  capitum  juncta  massam      rum,   inter  ganeoues  et  fures,  et  tabemarios,  et 


pcenitentium  facere.  i  Rig. 

(33)  Bene/iciariorum  et  curiosorum.  Beneficiarii 
dicebantur  milites  beneficio  principis  assumpti  ad 
ofiicia  seu  ministeria  ccrta.  Itaque  apparebant  prin- 
cipi,  mandatis  exsequendis.  Ex  eorum  schola  seu 
corpore  erant  curiosi,  cursus  publici  curse  praepo- 
siti,  qui  et  stationarii  dicebantur,  per  stationes  dis- 
positi.  lis  autem  inter  caetera  hoc  muneris  injungit 
fex  prima,  C.  de  Curiosis,  «  ut  crimina  judicibus 
nuniianda  mcmineriut.  i  Ergo  reorum  nomina  re- 
quirebaut  ac  deferebant,  ipsos  reos  sistebaot  tri- 
bunalibus  et  judicio.  Vetus  historia  passionis  Pruc- 
tuosi  episcopi  :  «  Direxerunt  beneficiarii  io  domum 
ejus ;  9  et  paulo  post .  «  Cui  milites  dixerunt :  Ve- 
ni,  prseses  te  accersit,  >  etc.  Scriptor  anonymus 


ienones,    Ghristianos    quoque    vectigales    censen, 

RlG. 

(34)  Inter  tabemarios  et  lanios.  Laniorum  taber- 
nae  in  scriptorum  monimcntis  reperiuntur.  Et  lanios 
in  matricula  tabernariorum  censitos  nemo  ambigit. 
Itaque  mendosum  essc  videatur,  quod  hic  separa- 
tim  notantur.  Cerle  in  exemplaribus  antiquis  scrip- 
tum  fuisse  janeos  et  juneos^  testatur  Rhenanus; 
quasi  ganeos  dixerit  Septimms  pro  ganeonibns. 
Sic  enim  lib.  ii  ad  Vxorem,  tabernae  adjunxit  ga- 
neam  :  «  Audiat  sane,  inqoit,  audiat  aliquid  de  sce- 
na,  de  taberna,  dc  ganea, »  quod  in  vulgatis  editio- 
nibus  depravatum  antea  legebatur  de  qeenna,  Et 
Ammiani  Marceltini  lib.  xxviii,  ubi  legiinr,  «  Per 
Janos  et  lora  rlamitant,  » legendum, «  per  ganeas  et 


141 


OE  FUGA  IN  PERSEGUTIOMB. 


142 


faresbalnearam(35),ctatcones,  etlenones,Cliris(ia-  •  minosa  (40]  "">  adversus  eam.  Non  potes  discurrera 


niquoque  vectigales  conlinentur.  Hanc  episcopa- 
tui  fonnam  aposloU  provideulius  condiderunt  ul 
regno  suo  sccuri  frui  posscnt  sub  obteotu  procu- 
randi  (36)  ^^.  Scilicet  enim  talem  pacem  Christus, 
ad  Patrem  regrediens,  mandavit  a  militibus  per  i>a- 
turnalitia  redimendam  (37). 

CAPUT  XIV. 
Sed  quomodo  colligemus  (38),  inqais,  quomodo 
Dominica  solemnia  celebrabimns  ?  Utique  quomodo 
et  apostoli ;  fide,  non  pecunia  tuti ;  qua3  fidcs  si 
mootem  transferre  potesl,  mnlto  magis  militem. 
Ento  sapientia ,  non  praemio  cautus.  Neque  enim 
statim  et  a  populo  eris  tutus,  si  ofHcia  militaria  re- 
demeris  (39).  Una  ergo  tibi  et  fidc  et  sapientia 
ad  totelam  opus  est  :  quibus  non  adhibitis,  ct  re- 
demptionem  luam  potes  perdere;  adhibilis,  haud 
redemplionem  desiderare.  Poslremo  si  colUgerc  in- 
terdiu  non   potes,  habes  noctem,  luce  Christi  lu- 


per  singulos  :  sil  tibi  et  in  tribus  Ecclesia.  Melius 
esl  Inrbas  luas  aliquando  non  videas,  quam  addi- 
cas  (41).  Serva  Ghrislo  virginem  sponsam.  Nemo 
quaeslum  de  ea  faciat.  Haec  tibi,  frater,  dura  forsi- 
tan  et  intolerabiiia  videnlur.  Sed  recita  Deum  di- 
xisse  :  Qui  capit,  capiat  (Matth.  xix,  12);  id  est, 
qui  non  capit,  discedat.  Non  potest  qui  pali  timet, 
ejus  esse  qui  passus  est.  Al  qui  pali  non  timct,  istc 
perfectus  erit  in  dilcclione,  ulique  Dei.  Perfecta 
enim  dilectio  foras  mittit  timorem  (i  Joan,  iv,  18). 
Et  ideo  multi  vocati,  pauci  electi  (Matth,  xxii,  14) 
Non  quceritur  qui  latam  viam  sequi  paratus  sit ,  sed 
qui  angustam(Matth.  vii,  13;  Luc.  xiii,  24).  El  idco 
Paracletus  necessirius  deduclor  omnium  verita- 
B  tum,  exhortator  omnium  tolerantiarum  :  quem  qui 
receperunt,  neque  fugere  persecutionem,  neque  redi- 
mere  noverunt,  habcntcs  ipsum  qni  pronobis  eril,  sic 


ut  locutus  in  inlerrogatione,  ila  juvaiurus  in  passione. 

Varise  lectiones. 
^  A  Neander  conj.  v,  pacem  hic  excidisse  ac  restituendam  esse.  '^^  Luce  Christi  luminosi  Rhen,  —  Noc- 
tem  luce  Chhsti  luminosam  cod.  Urs.  et  Wouw. 

Commentarius. 

fora.  »  Verumtamen,  cum  iUius  aevi  Christianos  turnalia,  autdicendumsaturnalitiamunera  significari, 
tantum  ab  san^uine  et  cruore  abhorruisse  sciamus^  quae  saturnahtiie  celebritatis  occasione  militibus  sive 
ut  etiam  botulis  et  cteteris  hujusmodi  eduliis  stu-  olficialibus  proconsuUs  aut  praesidis  Christiani  milie- 
diosissime  abstinerent,  facile  mihi  persuaderi  pa-  bant,  ut  eos  habcrenl  aequiores  et  clementiores... 
tiar,  Terluriiaaum  boc  loco  lanios  ab  generali  tt-  Q  Saturnalia  munerum  et  strenarum  dies  fuere.  Unde 
bemariorom  appeUatione  exemisse,  quo  magis  ne-  illud  Marlialis,  iv  : 
gotii,  de  quo  agilur,  tceditatem  extolleret.  Rig. 

(33)  Fures  balnearum,  Apol.  44,  dicuntur  lavan- 

iium  prasdones.  Jafamis  habebatur  miles  in  furto 

bainetrio  deprehensus,  I.  fin.  D.  de  Fur.  noct.  vel 

baln.  Contra  illai  injurias  adhibebantur  servi  qui 

capsarii  siie  {p.aTio9uXax£{  dicuntur,   quique    aliis 

eiiam  asibas  serviebant.  PauU.,  1.  ii,  de  Off.  praef. 

vig.  Unde  Lucianus  Hippia,  T(  av  aoi  liii  toOtw  Xi- 

lota*.,  t{UEXa(aTpa;,  xalr^t^  xoiv3e(T(ov  IpiaTioouXaTTOVTCdV 

xoraaxEudE^ ;   t  Quid  rcferam  praeterea  palaeslras,  et 

communes  capsariorum  apparatus?  »   Legunt  hic 

nonouUi  balneariorum,  quod  idcm  esl,  quamvis  in 

GIoss.  fnr  balnearius,  piaXavetaxXetrTT)?.  Lb  Pa. 

(36)  Ut  regnosuo  securi  frui  possent  sub  obten- 
ta  procurandi.  Jam  episcopatus  iu  regnum  surgcbat, 
si  credimus  Septimio,  adversus  Ecclesiam  iToma- 
nam  sive  catholicam  scribenti.  Sane  Ammianum 
Marcellinum  minime  audircm,  talibus  oria  princi- 


Saturnalia  fructaosiora 

Aouis  non  habuit  decem  Sabellius. 

(38)  Sed  quamodo  colligemusf  irio;  auvdKo{JLev; 
Irenseus,  lib.  ii,  cap.  3  :  «  Conlundimus  omnes  eos 
qui  quoquo  modo  vel  per  sui  placentiam  malam, 
vel  vanajn  gloriam,  vel  per  caecitalem  el  malam 
senieniiam,  praeierquam  oporlei  colligunt.  ■  Opta- 
tus,  lib.  II  :  «  Non  enim  grex  aut  populus  appellan- 
di  fuerant  pauci,  qui  inter  quadraginta  et  quod  ex- 
currit basiicas,  locum  ubi  colligerent  non  habebant. 

RlG. 

(39)  Neque  enim  statim  et  a  populo  tutus  eris,  si 
officia  miliiaria  redemeris.  Etsi  nummis  oblatis  con- 
cussores  UIos,  beneficiarios  et  curiosos  placavoris, 
pacemque  ab  iis  redcmeris,  non  staUm  et  a  popuU 
furentis  rabie  tutus  eris.  Rig. 

(40)  Ilabes  noctem  luce  Christi  luminosam,  Sic 


pus  Ubro  xxvii  narrantem,  nisi  Sulpicu  Severi  su-  ^  H^er  Ursini.  Quod   sequitur,  adversus   eam,  pravo 

prerais  Hisloriae  sacrse  verbis  etiam  atrociora  tra-  U  inscrlum  det-  ahi  velim.  Rig. 

derentur   Rig  (^*)  ^^^^^  ^*^  turbas  tuas  aliquando  non  videas^ 

(37;  Talempacem  Christus mandavit  a  militibus      quam  addicas.  Nempe  tributari»  serviluti.  Ric. 
per  satumalitia  redimendam.  Aut  scribendum  sa- 


\ 


143 


TBRTULLIANI  OPERCM  PARS  II.  —  SBRIBS  I,  POLBHIGA. 


144 


Q.  SEPT.  FLOR.  TERTULLIANI 

ADVERSUS 

GNOSTICOS  SCORPIACE. 


1 91  ARGUMENTUM. —  GnosHcos  adoritur, qui  martyrium  tollebant;  illius  utilitatem  necessitatemque 
probat.  Scorpiace  sive  Scorpiacum  liber  hic  vocatur,  quoniam  scorpiorum  in  morem  latenter  simplicioribus 
imponerentj  dicebantque  Deum  sanguinem  Christianorum  non  sitire^  nec  Christum  de  morte  nostra  salu- 
tem  exspectare.  Edit.  Venet. 


CAPUT  PRIMUM. 
Magnum  de  modico  malum  scorpios  *  (1)  terra 
suppurai  (2)  :  lot  vcnena,  quot  genera  ^;  tol  per- 
nicies,  quot  el  species;  tot  dolores,  quoi  el  colo- 
res  (3),  Nicander  scribit  et  pingit  :  cl  tamcn  unus 
omnium  violentia^  gcstus  nocere  de  cauda  (4) ; 
qua;  cauda  crit,  quodcumque  de  postumo  corporis 
propagatur,  et  verberat.  Proinde  ^  scorpii  series 
illa  nodorum,  venenala  intrinsecus  venula  subtilis, 
arcuato  %^^  impetu  surgens  (5),  bamatile  spicu- 
lum  in  summo  tormenti  ralione(6)  stringit;  unde  et 


£  bellicam  macbinam,  retractu  tela  vegetantem  *  (7), 
de  scorpio  nominant.  Id  spiculum  et  fislula  est  (8), 
patula  teDuitate  in  ^  vulnus  et  virus,  qua  figit 
effundit  (9).  Familiare  periculi  tempus  sestas  ; 
Auslro  ct  Africo  saevitia  velificat  ^.  In  remediis  natu- 
ralia  plurima'';  aliquid  et  magia  circumligat,  me- 
dicina  cum  ferro  et  poculo  occurrit.  Nam  et  ^ 
praebibunt  quidam  ^  festinando  lulelam ;  sed  concu- 
bitus  exhaurit  (10),  et  denuo  siliunt.  Nobis  tides 
praesidium,  si  non  et  ipsa  percutitur  diffidentia 
signandi    statim  et  adjurandi   (11),  et  urgendi  *<> 


Varise  lectioncs. 


i  Scorpium  Pam.  Rhen.  Seml.  2  Ingenia,  Pam.  Rhen.  Seml.  et  genera,  Petr.  Ciacconius  ex  Isidoro. 

3Perinde  ui  Rhen.  Seml.  proinde  scorpiis*/ttn.  Pam.  Rhcn.  Seml.  ^  Christus  Pam.  Franeq.  ^  Velificabat 
Fran.  '^  Naturalia  plurimum  Pam.  Fran.  naturalium  plurimum  Seml.  Jam  et  Jun.  ^  Quaedam  Wouw.  ^^  Un- 
gendi  SemL  Signando  statim  et  adjurando  ei  uogendo  cod.  Wouw. 


Commentarius. 


(1)  Scorpiace.lti  codice  illo  Agobardi,  librum  de 
Prmscriptione  hcereticorum  proxime  sequitur  Scor- 
piacey  qui  liber  in  vulgatis  editionibus  inscribilur, 
Adversus  Gnosticos  Scorpiacumy  dc  bono  Martyrii. 
Nos  vcteres  membranas  srcuti  appellavimus  Scor- 
piacen,  sive  de  Scorpiace.  Nam  et  ita  inscribilur, 
uty  de  Prmscriptione  ha^reticorum,  et,  de  exhorta- 
Uonc  castitatis;  cum  reipsa  sil  et  Scorpiace^  et 
Prcescriptio  hcereticorum^  et  Exhortatio  castitatis. 
Tertullianus  huic  opusoulo,  sane  eieganli,  titulum 
fecit  Scorpiacen,  Graecorum  more  qui  et  oxopmoi- 
x9]v  dvtfBoTov  dicunt.  Apud  Hieronymum,  in  vul- 
gatis  quidem  edilionibus^  legitur  Scorpiacum  lib. 
adversus  Vigilantium  :  <iL  Scribitadversum  hffresim 
tuam,  quae  olim  crupit  contra  Ecclesiam.  Tertuilia- 
nus,  vir  eruditissimus,  insigne  volumen,  quod 
Scorpiacum  vocat  rectissimo  nomine,  quia  arcu- 
ato   vulnerc  in  Ecclesia^  corpus  venena  diffudit.  » 

RlG. 

(2)  Scorpios  terra  suppurat.  Haec  de  alimento 
scorpiorum  e  tcrra  educiorum  intelligenda  mihi 
non  videntur.  Yerum  ex  eo  explicanda  sunt,  quod 
scorpii  non  modo  ex  sese  generentur,  sed  etiam 
procrcentur  c  putrcdine,  li^uis  putrefactis  et  terra 
cliam;  unde  Nicandri  scholiastes  in  Ther.  :  r(vGv- 
Toci  Zl  ol  ax6p7nci  c6  (jl6vov  l^  dLXXr^XcDV ,  diXX^t  xal 
aizh  atar,[x(jivwv  fuXwv  xa\  ico^Opwv.  t  Nascuntur 
scorpiones  non  tantum  alii  ex  aliis,  verum  etiam  pu- 
trefactis  lignis  ei  cancris    »  Lb  Pr.  et  Eoo. 

(3)  Quot  colores.  Plures  sunt  scorpioram  species, 
quae  a  colore  potissimiun  deoominantur;  bas  Nican- 


D  der  in  Theriacis  octo  enumerat.  Le  Pb. 

(4)  Unus  omnium  violentice  gestus  necere  de 
cauda.  (Minius  :  <  Semper  cauda  in  ictu  est,  nullo- 

3ue  momento  meditari  cessat,  ne  quando  occasioni 
esit.  »  RiG. 

(5)  Arcuato  impetu  surgens.  Hoc  imitatus  eit 
Hieronymus  prooemio  in  Joelem  :  «  Insurgat  licet 
scorpio,  et  arcuato  vulnere  ferire  conetur.  1  Rig. 

(6)  Tormenti  ratione.  Hoc  est,  in  modum  tormen- 
ti.  RiG. 

(7)  Uhde  et  bellicam  machinam  retractu  tela  ve- 

getantem.  Ea  describitur  ab  Ammiano,  lib.  XXIIL 
llG. 

(8)  Id  spiculum  et  fistula  est.  Sic  de  Culice,  hi- 
C  bam  pariter  et  lanceam,  lib.  de  Anima,  et  lib.  i,  ad- 

vers.  Marc.  Rig. 

(9)  Quas  figit^  effundit.  Hsec  attigit  Isidorus  more 
suo  negligenter  :  «  Scorpio  est  sagitta  venenata, 
arcu  vel  tormentis  excussa,  quse  dum  ad  hominem 
venerit,  virus  quod  figit,  infundiU  »  Ita  ad  sagit- 
tam  transtulit,  quae  de  machina  ct  animali  Septi- 
mius  dixerat.  Rig. 

(10)  Sed  concubitus  exhaurit.  Quod  scilicet  prae- 
biberunt  remedii,  veneris  ardore  exhauritur.  Per- 
stringere  videtur  Psychicos  suos  prurigas,  de  qui- 
bus  initio  lib.  de  Monog.  Rig. 

(11)  Diffidentia  signandi  statim  et  adjurandi.  Ex- 
pressimus  scripturam  codicis  Agobardini.  Etsi  mi- 
nime  displiceat  quod  in  Ursioo  legitur  :  «  Nobis 
fides  prsesidium,  si  non  et  ipsa  percutitur  diffiden- 
tiai  signando  statim  et  adjurandOy  1  etc.  Rig. 


145 


ADV.  GNOSTICOS  SCORPIAGE. 


146 


bestiae  calcem   (12)   :    hoc   deniquc    modo    eliam  a  stam  ?  Debinc  adigunt,   pcrire  homines  sine  causa 


ethnicis  saepe  subvcnimus  (13);  donati  a  Deo  ea 
polesiale(14),  quam  Apostolu8dedicavit(i4c^  xxviii), 
cum  morsum  viperae  sprevit.  Quid  ergo  promittit 
stylus  193  iste,  si  fides  de  suo  tuta  est  ?  Ut  et  ^^ 
aiias  de  suo  tuta  sit,  cum  suos  scorpios  (15)  pati- 
lur.  13  Accrba  me<iiocrita^  et  istis  (16),  et  genus 
Tarium,  et  uno  modo  armantur,  et  certo  tempore 
subornantur,  nec  alio  quam  ardoris  (17).  Hoc  apud 
Cbristianos  persccutio  est.  Cum  igitur  fides  aestuat, 
et  Ecclesia  exuritur  de  figura  rubi,  tunc  Gnostici 
erumpunt,  tunc  Yalenliniani  proserpunt,  tunc 
omnps  martyriomm  refragatores  (18)  cbulliunt, 
ealentps  ^^  et  ipsi  offendere  (19),  figere,  occidcre. 
Nam  quod  scianl  muilos  simplices  ac  rudes,  tum 
infirmos,  plerosque  vero  in  ventum,  et  ^*  si  placue- 


Perire  enim,  et  sine  causa  (25),  prima  fixura. 
Exinde  jam  csedunt.  Sed  nesciunt  simplices  anim^, 
quid,quomodo  scriptum  sit,  ubi,  et  qnando,  ct  coram 
quibus  confitendum,  nisi  quod  ncc  simplicitas  1^1 
isla,  sed  vanitas,  imo  dementia,  pro  Deo  mori. 
Et  :  Quis  me  salvum  faciat,  si  is  occidet,  qui  ^^ 
salvum  facere  debcbit  (26)?  Semel  Clirislus  pro 
nobis  obiit,  semel  occisus  est  ne  occideremur.  Si 
vicem  repetit,  nunc  el  illc  salutem  dc  mca  ncce 
exspectat  ?  An  Deus  hominum  mundi  sanguinem 
flagilat,  maxime  si  taurorum  ct  hircorum  {Psal. 
Lix,  13)  recusat?  Gerte  peccatoris  pamitentiam 
mavult  quam  mortem  {Ezech,  xviii,  23).  Etquomodo 
non  peccalorum  ^'^  desiderat  mortem  ?  Ilaec  et  si 
qua  alia  admenta  ^^  haereticorum  vcnenorum  (27), 


hi,    Christianos    (20),   nunquam   magis   adeundos  B  qu(^rn  non  vel  in  scrupulum   figant,   si  non  in  exi- 


sapinnt,  quam  cum  aditus  animse  formido  laxa- 
Tit  (21);  praesertim  cum  aliqua  atrocitas  fidem 
martyrum  corooavit.  Itaque  primo  trahentes  adhac 
caudam  (22)  de  affeclibus  applicant  (23),  aut  quasi 
in  vacaum  flagellant.  Ilaeccine  pati  homines  inno- 
centes  (24)  ?  ut-putes  ^s  fratrem,  aut  de  melioribus 
ethnicum  ?  Siccine  tractari   sectam   nemini   mole- 


lium  i^?  vel  in  bilem,  si  non  in  mortem  ?  At  tu, 
fides  si  vigilat,  ibidcm  scorpio  pro  solea  anaihema 
illidito,  et  relinquilo  in  suo  sopore  20  morientem. 
Caeterum,  si  plagam  satiavcrit  (28),  intimat  virus, 
ct  properat  in  viscera;  statim  omnes  pri>tini  scn- 
sus  retorpescunt,  sanguis  animi  gelascit,  carne  ^^ 
spiritus  cxolescil   (29),  nausea  nominis  ^^  inaccre- 


VarijE  lectiones. 

"  Sil  ut  ei  Rhen.  SemL  sit,  et  Pam.  Fran,  12  Cum  suo  scorpio  mediatur  acerba,  mediocritas  et  isti  cod. 
Wouw.  '3  Callenles  Pam,  Fran,  ^*  Ei  abest,  Pam,  Fran.  ^^  Puia  Payn.  Fran.  ^^  Ul  qui  me  s.  f.  si  is  occidit, 

Tiis  Rhen.  Semler,  etquis  m.  s.  f.  si  isoccidit,  qui  salvum  cod,   Wouw.  ^"^  Peccatorum  non  Pam,  Frati.  ^^ 
dinventio,  Rhen.  Seml.  ^^  Exitum  Pam.  Fran.  20  pure  Jun.  21  Caro  Rhen.  S<?w/.  22  Ingrescit,  cod.  Agob. 

Conimentarius 
(12)  UrgenAi  hestioe  calcem.  In  Agobardino  legi-  a  Juvenalis 


tur,  un^endi.  Manum  Tertulliani  scripsisse  puio, 
urgendu  Urgcre  bestiae  calcem  idem  est  alque  ur- 
gere  besiinm  calce.  Ipse  mox  dicet :  «  At  tu,  fides 
si  vigilat,  ibidem  scorpio  pro  solea  anathema  illidi- 
to.  »  liliderc  scorpio  solcam  est  urgere  bostiae  cal- 
cem.  Ait  autem  Christus,  Lucae  x  :  Ecce  dedi  vobis 
noteitatem  calcandi  supra  serpentes  et  scorpiones, 

RlG. 

(13)  Hoc  denique  modo  etiam  ethnicis  subvenimus. 
Signando  statim  et  adjurando.  Rig. 

(14)  Danatia  Deo  ea  potestate,  Calcandi  scorpio- 
nes,  ui^endi  besiias  calce.  Rig. 

(15)  Lum  suos  scorpios  patitur.  Haereticos  signi- 
fieat  quales  mox  describet.  Rig. 

(16)  Acerba  mediocritas  et  istis,  Jam  incipit  haere- 
ticos  cum  scorpiis  comparare :  et  quemadmodum  de 
scorpiis  dixit  :  «  Magnum  de  modico  malum,  »  ita 
hic  de  baereticis,  «  Acerba  mediocritas  et  istis.  »Rig. 


Et  trepidum  soivunt  tibi  cornua  ventrcm 

Cum  lituis  aadita. 

Ita  ut  formido  non  solum  ventrem,  sed  ct  animum 
solvat.  RiG. 

(22)Trahentes  adhuc  caudam.  Nondum  arcuato 
impctu  surgentes ;  noudiim  figentes  spicula ;  non- 
dum  fundentes  virus.  Rig. 

(23)  Applicant,   Biaude   ac   mOlliter   accedunt. 

RlG. 

(24)  Hceccinc  pati  homines  innocentes.  Haecdicun- 
tur  sub  personaGnosticorum,  accedentium  ad  fidcles 
simplices  et  formidanles ;  ac  deinceps  tales  pcrsona; 
sunl  a  Septimii   persona   diligentor  dislinguendae. 

RlG. 

(25)  Perire  enm,  et  sine  causa.  Verba  sunt  Ter- 
tulliani  Gnosticorum  dicta  cum  indignatione  exami- 
naniis.  Eienim   dicebant   perire  qui  martyria  subi- 

stis.  »RiG.  n  rent,  et,    perire  sine  causa.  Quasi  perircnl  qui  Deo 
(il)  Et  certo  tempore  su^ornantur.necalioquam  **  im^endebmiuT  I   Aut    quasi  sine  causa,   qui   pro 
ardoris,  Plinius  «   Yenenum   omoibus   medio  die,      ^'   '  ••         -  - '  "-- 


dum  incanduere  solis  ardoribus.  »  Rig. 

(18)  Omnes  martyriorum  refra§atores.  Gnosticos 
et  alios  haereticos  asseclas  notat,  qui  inartyria  tolle- 
re  eooabantur,  atque  adversus  ea  dimicabant. 
Le.  Pb. 

(\9)Catentes  et  t^5i  o/yipnd^rc.  Verissima  scrip- 
tnra.  fiienim  scorpiis  incalcscentibus  venenum  inar- 
desdt.  Rig. 

(20)  Plerosmie  vero  inventum^  etsi  placuerit 
ChrUtianos,  In  ventum,  hoc  est,  vcnto  ferente, 
TCDto  secundo,  prout  ventustulerit;  prout  lemporis 
occasio  dederil,  suaserit.  Et  si  placuerif,  nimirum 
Caesari,  Proconsuli,  Praesidi,  etc.  Rig. 

(21)  Nunquam  magis  adeundos  sapiunt,  quam 
cum  aditus  anima^  formido  laxavit,  Alluditad  illud 


Christi  nomine !  Rig. 

(26)*£/  quis  me  salvum  faciat,  si  is  occidet  qui 
salvum  facere  debebit?  Huju^ce  commalis  princi- 
pium  in  codice  Agobardi  vetustatis  injuria  delevit. 
Scriptum  fuisse  videtur  :  «  Ei  quis  me  salvum, 
faciat,  si  is   occidet  qui  salvum  iacere  debebit  ?  » 

RlG. 

(27)  Admenta  hasreticorum  venenorum,  Admentum 
in  veteribus  Glossis,  Ammentum,  (ip.|xaX6Yx.^;  ^^P^^ 
lari^  66sv  xoT^x^tai  i\  X^yx^.  Hinc  illud,  quod 
supra  nolavimus  :  «  Admeotavil  hanc  scnienliam.  » 

RlG. 

(28)  Si  plagam  satiaverit,  Si  jaculum  penetravit 
adactum  in  vulnus.  Rig. 

(29)  Carne  spiritus  exolescit,  Carne,  hoc  est,  vitae 
mortalis  amore  pravo.  Rig. 


147 


TBRTULLIANI  OPBRUH  PARS  U.  —  8BRIBS  I,  POLBtUGA. 


m 


seil  (30).  Jam  e(  ipsa  mens  sibi  qao  vomat  qusrit.  ii  tate  discendam  ».  Auctoritas  divina   prsecedit,  an 


Atque  ita  semel  infirmitas  quae  percussa  est  ^^,  sau* 
ciatam  fidem  vel  in  hairesim,  vel  in  saeculum  exspi- 
rat  (31).  Et  nunc  praesentia  rerum  est  medius  ardor 
ipsa  canicula  perseculionis  :  ab  ipso  scilicet  cyno- 
cephalo  (32).  Alios  ignis,  alios  gladius,  alios  bestiae 
l;t5  Ghristianos  probavcrunt.  Alii  fustibus  interim 
et  ungulis  insuper  ^^  degustata  martyria  in  carcere 
esuriunt  (33).  Nos  ipsi  ut  ^^  lepores,  destinata  ve- 
natio,  dc  longinquo  obsidcmur,  et  haeretici  ex  more 
grassantur.  Iiaque  tcmpus  admonuii  advcrsus  no- 
strates  bestiolas  ^^  (prompiam)  mederi  theria- 
cam  (34)  stylo  temperare;  qui  l^^geris^  biberis. 
Non  amarum  potio  ^"^.  Si  eloquia  Domini  dulcia 
super  mella  et  favos(Psal,  xviii,  7),  iude  pigmenta 


tale  quid  voluerit  atque  maodaverit  DeuSf  ut  qni 
negant  bonum,  non  suadeanturaccommodum  ^,  nisi 
cum  subacii  fuerinl  ^^  Ad  officium  (35)  hsereticos 
compeiii,  nonillici  dignumesl  (36).Duri(iavincenda 
est,  non  suadenda.  Et  ulique  satis  optimum  prae- 
judicabitur,  quod  probabilur  a  Deo  constitutum 
aique  prseceptum.  Sustineant  Evangelia  paulisper, 
dum  radicem  eorum  ex  primo  legem;  dum  inde 
190  elicio  Dei  voluntatem,  unde  et  ipsum  reco- 
gnosco.  Ego  sum,  inquit  (£a?od.  xx),  Deus  tuus  ^^qui 
te  eduxi  de  terra  Mgypti,  Non  erunt  tibi  dii  ^3  alii 
prceter  me,  Non  fades  tihi  simulacrum  eorum  quae 
in  C(£lo,et  quas  in  terra  deorsum,  et  quoe  in  mari  iu- 
fra  terram,  Non  adorabis  ea,  neque  famulaberiseis. 


sunt;  si  lacte  et  melle  promissio  Dei  manat,  hoc  B  Egoenim  sumDominus  ^  Deus  tuus,  Item  ineadem 


sapiunt  quae  illuc  faciunt.  Vce  autem  qui  dulce  in 
amarum,  et  lumen  in  tenebras  convertunt  (Isa, 
V|  20).  Perinde  enim  et  qui  martyriis  refragautur, 
salutem  perditionem  interpretantes,  tam  dulce  in 
amarum,  quam  iucem  in  tenebras  reformant, 
alque  ita  miserrimam  hanc  vitam  ilii  beaiissimae 
praevertendo,  tam  amarum  pro  dulci,  quani  tene- 
bras  pro  luce  supponunt. 

CAPUT   U. 

Sed  nondum  debono  martyrii,  nisi  debito  ^^  pri- 
mum ;  ncc  anle  de  utilitate  ejus,  quam  de  necessi- 


Exodo  :  Ipsi  vidistis  quod  de  ccelo  locutus  ad  vos 
sim.  Non  facietis  vobis  ^^  deos  argenteos,  et  deos  au- 
reos  non  facietis  vobis.  Secundum  haec  ^  et  in  Deu- 
teronomio  (vi)  :  Audi^  Israel,  Dominus  Deus  tuus  ^"^ 
unu^  est,  et :  Diliges  Dominum  Deum  tuum  ex  toto 
corde  tue,  et  ex  tota  anima  tua^  et  ex  totis  viribus 
tuis;eX  rursus  :  Ne  obliviscaris  Domini  Dei  tui,  qui 
te  eduxit  de  terra  JEgypti  et  ^  domo  servitutis,  Dcr 
minum  Deum  tuum  timebis^  et  illi  famulaberissoli* 
et  illi  adglutinaberiSy  et  in  nomine  ejus  dejerabis. 
Non  ibitis  post  deosalienos  exdiis  ^  nationumquas 
circum  vos,quia  asmulatur  Deus*^^  tuusin  te :  ne  ^^ 

Variae  lectiones. 

23  Infirmitate  quoque  pcrcussa,  Rhen.  Seml.  ^4  Degustato  martyrio  Rhen.  Seml.  25  Jpsius  Rhen.  Seml. 
Oberth.  ^  Bestiolas  nostra  te  scorpiacum  Seml,  ^  Ncc  amarum  potio  Rhen.  Seml.  nec  amara  enim  potio  Lo- 
tin.  28  De  debito  Ciacon.  Jun.  ^  Diccndum  Lat.^  Ad  commodum  Rhen.  Seml.  Oberth.  ^^  Fuerint  ad  officium. 
Haerelicos  Jun.  ^2  Dominus  Deus  luus  Pam.  Fran.  33  Dii  abest.  Rhen.  Seml.  ^  Sum  omitt.  Oberth.  ^  Inibi 
Rhen.  Seml.  ^  Vobis  secundum  haec  Rhen.  Seml.  Oberth.  3T  Dominus  add.  Jun.  ^»  E  Jun.  3»  Deosaliorum 
et  deos  Rhen.  Seml.  Oberth.  ^o  Kt  Deus  aemulator  Dominus  Rhen.  Seml.  Oberth.  ^^  EtneSm/.  Ut 
ne  Jun. 

Commentarius. 

(30)  Nauseanominis  inaccerescit.  God.  Agob.  ina-  r  scriptura  cod.  Agob.  Ait  TeriuUianus,  eos  qui  ne- 
grescit  :  afpidB^ei.  Hesychius  dtoiTcpUTai  *  Horatius  di-  gant  bonum  esse  marlyrium,  non  prius  suaderi  de- 
xit  inamarescunt    epulct.  Hoc    est,  inace&cit.  Sic  '  ^  ~  ^'' 

in  Apolog.  «  Acescit  acr  ructantibus  decuriis ;  »  et 
lib.  i^  advers,  Marc.  <  totamfidei  massamhaeretico 
acore  decepit. »  Et  Plinius  dixit,  aceti  perfidiamy  ne- 
auitiam.  Eo  acore  provocari  nauseam  nominis 
Christiani  ait  Scplimius.  Rig. 

(3i)  Sau^tam  fidem  vel  in  hoeresim^  vel  in  sas" 
culum  exspirat.  Hoc  est,  de  Ghristianis  fratribus 
nostris  fiunt  haeretici  vel  ethnici.  Ria. 


(32)  Ab  ipso  scilicet  cynocephalo.  Diabolo,  canina 
invidia  genus  humanum  vexante.  Rig. 

(33)  Degustata  martyria  in  carcere  esuriunt,  Hoc 


bere  bonum  esse  et  commodum,  quam  divioarum 
Scripturanim  aucioritate  subacii  luerint  credere, 
necessarium  esso  ad  salutem  marlyrium.  Nam  hoc 
cvicto,  facile  obtineri  ut  credant,  non  modo  bonum 
esse,  sed  rt  commodum  atque  utilc.  Rig. 

(36)  Ad  officium  hcereticos  compelliy  non  illici  di' 
gnum  est.  Gnostici  martyria  nec  bona  nec  ulilia 
apud  Deum  esse  dicebant,  adeoque  non  appelenda 
Ghrislianis.  Scptimius  adversus  id  genus  haereticos 
slc  agendum  sibi  non  esse  ait,  ut  biandis  et  subti- 
libus    raiionum   illecebris    suadeanlur    ulilia    esse 


martyria,  sed  in  ipso  jim  limine  disputalionis  vim 
est,  exoptant  martyria"  consummarc,  quae  lantum  Q  adhibcndam,  qua  compulsi  coactique  senfiant  ne- 
degusiaverinl,  fustibus^vel  ungulis  verberati  lacera-  cessaria  esse  :  elenim  ea  foniler  obiri  Dcum  vellc, 
tique;  auasi  extrema  tantum  cute  perstricta.  Rig.  Deum  jubere  :  iiaque  verbi  divini  auctoritatem,  vi- 

{^k)Adversusnostratesbestiolasj>romptammederi     resetcopias  divinas,  arma  coelestia  intentat  artem 
theriacam,  Sic  restituimus,  secuti  exemplaris  ve-      Scripturarum  instruit.   His  gladiis  compeliit  haere- 

stigia  hujusmodi :  a  Adversus  nostrales  bestiolas ticos  ad  otficium  :  his  crucibus  atque  tormentis  du- 

in    mederi    theriacam   slilo  temperare.  »  Nostrates      ritiam  eorum  frangit  ac  subigit.  Et  conseutanea  lo- 


bestioias  dicil  scorpiunculos  haereiicos  pcroiciosis- 
siroos  de  non  veris  Ghristianis  prognatos,  de  qui- 
bus  supra  dixit :  «  Magnum  de  modico  malum,  et, 
Acerbam  mediocritatem.  »  Et  in  serpentium  genere, 
scorpii  sunt  modici  et  mediocres.  Et  rem  parvam 
Tertullianus  mediocrem  dicere  amat.  Rig. 

(35)  Ut  qui  negant  bonum,  non  suadeantur  accom' 
modum^  nisi  cum  subacti  fuerint,  Haec  omnino  est 


quitur  iis  quae  ad  ^capulam  dixil :  «  Religionis  non 
esse  cogere  religionem,  »  quae  sponte  suscipi  (fe- 
heat,  non  vi.  Nimirum  eo  sermone  vim  abdicandam 
esse  contcndit,  quae  corpus  hominis  vexat,  aui  ne- 
cat,  eamque  vim,  in  hujusmodi  negotiis  absurdam 
atque  inutilem,  ideo  damnat,  quod  hypocritas  qui- 
dem  faciat,  minime  autem  religiosos,  nedum  Ghris- 
tianos.Ri6. 


U9 


iU)V.  6N0STIGOS  SGORPIAGB. 


150 


iratusindignetttr,etexterminettea facieterrce. Sed  itcWitMibuSfSi  quam  ex  his  coaslitissel  suasu  ini- 

^m  ^        ^        ^  1_       — ^        J*       ■•  A  t       J*       «•  itO  F*  •  •  ••  A  ••  11  1-  -•* 


el  proponens  benedictiones  et  maledictioDes  ^^ :  Be- 
nedictiones^f  inquit (Deut,  xi,  27),  «i  audieritis  pras- 
eepta  Damini  Dei  vestri,  qucecunque  ego  prcecipio 
vobishodie  **,^^  ^on  erraveritisdeviay  quamman' 
davi  vobis,utabeuntes  serviatis  diis  ^^  aliis  quos  non 
scitis.  De  quibus  omnifariam  exslirpandis :  Perditio- 
ne  perdetis,  inquit,  omnia  loca,  in  quibus  servic" 
runt  nationes  diis  suis  *^,  qv^s  vos  possidebitis  hce- 
reditate :  subter  *'  montes  et  colles,  et  sub  arbores 
197  densas  quasque  *^  effodietisaras  earum^  ever- 
tetis  et  comminuetis  staticula  earum,  et  excidetis 
lucos  earum,  et  scalptilia  ipsorum  deorum  *^  con- 
cremabitis  igni,  et  disperdetis  nomen  eorum  de  lo- 
co  Hto.kAhxLC  iDgeritcumiolroissent  terram  promis- 


B 


quorum  hominum  transiisse  ad  deos  alios,  ut  intcr- 
ficerentur  omnes  incolentes  eam,  ct  devolannenla 
fierenl  universa  ejus»  ct  colligerentur  omnia  spolia 
ejus  in  omnes  exitus  ejus,  el  igni  cremarentur  cum 
omnibus  vasis  suis,  et  cum  omni  populo  in  coDspe- 
ctu  Domini  Dei :  Et  non  erit  habitabilis,  inquit,  in 
cetemum,  non  recedificabitur  ampliusy  nee  adhwre- 
bit quidquam  manibus  tuis  ex  devotamento  ejus^  uti 
avertatur  Dominus  ab  indignatione  iroi  sum.  Male- 
dictionum  l^S  quoque  ordinem  ab  idolorum  exse- 
crationc  commisit :  Maledictus  homo  qui  fecerit  scul- 
ptile  autfusile^aspernamentum  Domino^  opus^mor 
nuum  ariificis,  et  collocaverit  illud  in  abscondito 
(Deut.  xxvii,  15).  In  Lcvitico  vero  (xix,  4) :  Non  se- 


sionis,  et exterminasseut  nationes  ejus:  Cave  tibine  D  quemini^^,\nquiijidolajet deos  fusiksnon facietis vo' 

sequaris  eas posteaquam exterminatas  fuerint  afa^      *-'-    ^^-^  '^ — - —  '^'*—  -— ^--  "^*  '*^-'-*-  •  '^•'-*  '-— -• 

eieiua,  ne  requisieris  deosillarum,  dicens  :  Quema- 

imodum fcLciunt  nationes  deis  suis  ^  et  ego  itafor 

ciam.  Sed  et  id  ^^ :  Siprophetes,  inquit  (Deut.  wii), 

exsurrexerit  in  te,  aut  somnium  somnians,  et  de- 

derit  tibi  signum  vel  ostentum,  et  evenerit  ^^,  et 

dixerit :  Eamus,  et  serviamus  diis  aliis,  quos  non 

scitis  :  ne  audiatis  sermonem  prophetce,  aut  som" 

niatoris  illiuj;  quia  tentat  vos  Dominus  Deus  ves- 

ter,  an^^  ex  totocordevestro,  et  ex  tota  anima  ves- 

tra  timeatis  ^  eum.  Post  Dominum  Deum  vestrum 

^cUnbiiis,  et  hunc  timebiiis,  et  prcecepta  ejus  cus- 

todietis,  et  vocem  ejus  audietis,  et  illi  servietis,  et 


bis.  Ego  Dominus  Deus  vester.  Et  alibi  :  Filii  Israe 
famulipuerimeiy  hisuntquos  eduxi  deierra^gypti, 
Ego  Dominus  Deus  vester.  Non  facietis  vohis  manu 
facia,  nec  scalptile  ^^  staticulum  statuetis  vobis,  nec 
lapidem  scopum  ponetis  in  terra  vestra.  Ego  Domi- 
nus  Deus  vester.  El  h»c  quidem  prima  per  Moysen 
dicta  63  sunt  a  Domino,  ulique  pertinentia  quoscun- 
que  Dominus  Deus  Israclis  perinde  de  JEgypto  su- 
perstitiosissimi  saeculi,  el  de  domo  humanae  servi- 
tutis  eduxerit.  Sed  et  deinceps  omne  os  propheta- 
rum  cjusdemDcivocibus  sonat,eamdem  legem  suam 
eorumdem  prseceptorum  instauratione  cumulanlis, 
nec  aliud  primum  tam  principaliter  denuntiantis, 
iiii  odiiciemini,  Prophetes  autem  et  somniator  ille  Q  quam  ab  omni  factura  alque  cultura  idolorum  ca- 


morietur :  locutus  est  enim  ad  seducendum  te  a  Do- 
mino  Deo  tuo.  ^6,  et  alio  capitulo  (37)  ^e  -.  Si  autem 
To^fferittefratertuusexpaire  velmatretaut  filius 
tuus,afit  fitia  tua,  aut  mulier,  quoi  ingremio  tuo 
est,  aut  amicus  qui  animce  tuas  pats  est,  clam  dicens : 
Eamus,  et  serviamus  diis  aliis^  quos  non  scis,  nec 
patres  iui,  ex  diis  nationum  quoe  circum  te  pro- 
ximesunt,aut  lenge;  ne  velis  ire  cum  illOiet  neaur 
dieris  eum,  Non  parcet  ^*'  oculus  tuus  super  eum,  nec 
misereberis,nec  eelabis  ^eum  (^38) ;  annuntiansan" 
nuntiabis  de  eo;  manustuce  erunt  ineum  inprimis 
ad  occidendum^et  manusomnis populi^^  in  novissi" 


vere ;  ut  per  David  :  Dei  nationum  argentum  et  au- 
rum;oculos  habent,  nec^^  videiit ;  aures  hahent^  nec 
audiunt ;  nares  habent^  ncc  odorantur ;  os,  nec  lo- 
quuntur  ;manus,  nec  contrectant;  pedes,  nec  in- 
grediuntur.  Similes  erunt  illis  qui  faciunt  ea  ^^,  et 
qui  fidunt  in  illis, 

CAPUT  m. 

Nec  putem  disceptandum,  an  digne  Deus  prohi- 
beat  nomen  et  honorcm  suum  mendacio  addici ,  an 
digncquos  aberrore  superstitiouis  avulserit,  rursus 


mis,  et  lapidc^bitis  illum,  et  morietur,quoniam  quas-  q  in  iEgyptum  regredi  nolit;  an  digne  a  se  non  j)ati- 
sivit  avertere  teaDomino  Z)^o /uo.  Subjicit  etiamde      lur  absistere  quos  sibi  allegit.  Itique  ^e   nec  illud. 

Variae  lectiones. 

«  Bcnedictionem  et  malediclionem  :  benedictionem  Pam.  Fran.  *3  Maledictionem  si  err.  Pam.  Fran. 
**Hodie:et  maledicUonem  si  non  audieritis  praecepta  Domini  Dei  nostri,  qusecumque  ego  praecipio  vobisho- 
di^et  erraverilis  de  via  Jun.  *5  Deis  Venet.  ^^Suis  abest.  Pam.  Fran.  "  Snper  Hhen.  Seml.  Oberth.^^  El 
sub  arbore  densa  quaque  Jun.  ^^  Deorum  ipsorum  Fran.  Deorum  ipsarum  Pam,  ^o  Ut  add.  Rhen.  Seml. 
Oberth.  51  Id  omitt.  Rhen.  Seml.  Oberth.  "  Venerit  Rhen.  Seml.  Oberih.  ^3  Ut  sciat  siadd.  P^rn.Fr^i.J^ 
Ametis  Jun.  ^  Dominum  omitt.  Rhen.  Seml.  Oberth.  ^^  Titulo  Rig.  ^t  Pascet  Rhen.  Seml.  Oberth.  ^  Nec 
desideribis,  necsalvabis  eum  Rhen.Seml.  Oberth.  ^9  Manus  populi  tui  Rhen.  Seml.  Oberth.  ^  Aspernatum 
opus  Seml.  Oberth.  «i  Sequimini  Rhen.  Senil.  Oberth.  ^2  Nec  add.  Pam.  Fran.  ^3  Dei  snta  sunl  ad  omnes 
Seml.  Oberth.  ^  Et  non  Seml.  Oberth.  ^5  Ea  abjicit  Seml.  post  Rhenan.  ^e  Ita  Seml.  Oberth. 

Commentarius. 

(37)  Sed  et  alio  capitulo.  Quod  semel  annotasse      siant,  inspexerit.  Nata  est  yero   haud  dubj^e  varia 


suffidat,  vel  hinc  patet  lonfj;e  aliam  fuisse  capilum 
distinclionem  in  Bibliorum  edilionibus  a^tate  Tertul- 
liani,  atque  nuuc,  cum  istud  eodcm  cap.  hodie  repe- 
riatar  ;  neque  id  novum  illi  videbitur,  qui  commen- 
tarios  veterum  Palrum  et  maxime  Rhabani  Mauri  in 
Scripturas  pene  univcrsas,  quae  apud  mc  mss.  ex- 


distinclio,  eo  quod  in  capitainitio  distinctae  Scriptu- 
rae  non  fuerint,  sed  in  libros  duntaxat.  Pam. 

(38)  Nec  misereberis,  nec  celabis  eum.  Diversae 
alicuius  scripiurae  vestigia  exhibent  membrauae  :  Ne 
desidera...  vabis  eam.  HiG. 


151 


TBRTULLIANI  OPBRUH  PARS  II.  —  SBRIBS  1,  POLBHICA. 


152 


cxspcctabit  <>''  relractari  a  nobis,  an  observari  vo-  a  viendo  et  adorando  eos  ''^.  Itaque  Dominus  iratos. 

IfiAtnt    /lioAinltnofn    /mom    imlnW   inoti^nAt>A       At    am   mA_  /)a</iM«*M«M     rmi^amv»      ait      /«•/!«) c/it*/ycc/l     Pti:    '4   /f/>MjC  f_c//X 


laerit  disciplinam  qnam  ?o1ait  instituere,  et  an  me- 
rito  ulciscatur  desertam,  quam  voluit  observatam : 
quando  frustra  instituisset,  si  observari  eam  noluis- 
set,  et  frustra  observari  voluisset,  si  vindicare  no- 
luisset.  Sequitur  enim  ut  has  definitiones  Dei  ad- 
versus  superstitiones,  tam  eviclas  ^  quam  etiam 
vindicatas  (39)  probcm,  quoniam  ex  his  tota  mar- 
tyriorum  ratio  constabit.  Aberat  apud  Deum  in 
monte  Moyses,  cum  populus  tam  neccssariam  absen- 
tiam  ejus  impaliens,  deos  sibi  producere  quaerit, 
quos  polius  6^  ipse  perdiderit.  1 1t9  Urgetur  Aaron^ 
et  jubet  inaures  feminarum  suarum  in  igoem  con- 
ferri.  Amissuri  enim  erant  io  judicium  sibi  vera 
ornamenta  aurium,  Dei  voces.  Sapiens  ignis  cfHgiem 


Quoniam  quidem,  aii,  transgressa  est  ^*  gens  tsta 
pactum  meum  (42),  quoddisposui  patribus  eorum,  et 
non  audierunt  '^^  vocemmeam,et  ego  non  aduertam 
ad  auferendum  virum  a  facie  eorum  ex  nationibus 
quasrelinquitdecedens  Jesu{Judic.  ii,20,21).  Atque 
ita  per  omncs  pene  annales  critarum  et  deinceps 
regum,  reservatis  gentium  circumcolarum  viribus, 
bello  et  captivitaie  et  .jugo  allophylorum  iram  dis- 
pensavit  Israel,  quotiescunque  ab  illo  maxime  in 
idololatriam  ''^  exorbitaverunl. 

CAPUT  lY. 

Hanc  igitur  si  a  primordio  constat  et  prohibi- 
tam  (43)  de  tot  tantisque   prseceptis,   et    nuoquam 


vituli  defundit  illis  ''<',  suggillans  illic  cor  habentes,  B  impune  130  commissam,  dc  tot  tantisque  docu- 

mcnlis,  ncc  ullum  tam  superbum  crimen  apud  Deum 
deputari,  quam  hujusmodi  transgressionem,  ultro 
inlelligere  debemus  divinarum  ct  denuntiationum 
et  exccutionum  intentionem,  jam  tunc  martyriis 
patrocinatam,  non  modo  non  dubitandis,  vernm 
sustinendis^  quibus  scilicet  locum  fecerat  prohi- 
bendo  idololatriam :  aliter  enim  martyria  non  eveni- 
rent;  et  utique  auctoritatem  suam  prsestruxerat, 
volens  ea  evenire  quibus  locum  fccerat.  Nunc 
enim  de  Dei  voluntale  compjjngimur,  et  '^'^  inge- 
minat  scorpius  plagam,  hanc  negans,  hanc  accu- 
sans  voluntatem,  ut  aut  alium  Deum  insinuet, 
cujus  ha?ic  non  sil  voluntas;   aut  nostrum  nihilo- 


ubi  et  ihesaurum,  apud  Jiigyptum  scilicct  inter  ca;- 
tera  animalia  bovis  etiam  cujusdam  consccraticem ; 
itaque  tria  miUia  homines  a  parentibus  ''^  proximis 
csesa,  quia  tam  proximum  pareotem  Deum  offende- 
rant,  transgressionis  et  primordia  ct  merita  dedi- 
caverunt.  In  Arithmis(40)  [Num.  xxv),  cum  divcr- 
tisset  Isracl  apud  Sethim,  abeunt  lihidinatum  ad  fi- 
lias  Moab,  invitantur  ad  idola,  ut  et  spiritu  fomi- 
careniur ;  edunt  denique  de  pollulis  eorum  :  dehinc 
et  adorant  deos  gentis,  et  Beelphegor  initiantur.  Ob 
hanc  quoque  idololatriam,  moechiae  sororem,  vi- 
ginti  tria  millia  domesticis  obtruncata  gladiis  divi- 
Dffiirae  litaverunt. Defuncto  JesuNave  {Judic.ii),de- 


relinquunt  Deum  patrum  suorum,  et  serviunt  ido-  r  minus  deslruat,  cujus  talis  sit  voluntas;  aut  omni- 

1  •  W%  !•  A  A«  *•  ^  9    M   \  »•  «  TX  •  a  ^^  V  TV       •  •      • 


lis  Baalim  et  Astartis  (41);  et  iratus  Dominus  tra- 
didit  eos  in  manibus  diripientinm  ;  et  diripiebantur 
ab  illis,  et  venundabantur  inimicis,  nec  potcrantom- 
nino  subsisterc  a  facie  inimicorum  suorum  ;  quo- 
cunque  processcrant,  manus  erat  super  illos  in  mala, 
ct  compressali  sunt  valde.  Post  quae  '^^  instituil  su- 
per  illos  Deus  Gritas,  quos  censores  intelligimus,  sed 
nec  islis  obaudire  perseverarunt  :  ut  quis  Crila- 
rum  obierat,  illi  ad  delinquendum  supra  quam  pa- 
tres  eorum,  abeundo  post  deos  alienorum  ct  ser- 


no  ncget  voluntalem  Dei,  si  ipsuin  negare  non  po- 
terit.  Nos  auiem  de  Deo  alibi  dimicantes,  et  de 
rcliquo  corpore  haeroticae  cujusque  doctrina;,  nunc 
in  unam  spcciem  congressionis  cerlas  pra^ducimus 
lineas,  non  alterius  Dei,  quam  Israelis,  eam  defcn- 
dentes  voluntatem,  quse  martyriis  locum  fecerit, 
tam  ex  pra>ceptis  prohibitse  semper,  quam  ex  ju- 
diciis  punitae  idololatriae.  Si  cnim  praeccptum 
observatum  "^^  vim  patitur,  hoc  erit  quodammodo 
observandi  praeceptum,  ut  id  paliar  pcr  quod   po- 


Variae  lectiones. 

67  Exspectabitur,  cod.  Wouw.  ^  Edictas  cod,  IVouw.  ^  Quo  se  potius  Jun,  ''o  Diffundit  illos  cod.  Wouw. 
'*  Et  deest  Venet.  ''^  Postquam  Rhen.  Seml.  '^^  Oraudo  Rhen.  SemL  ''*  Transgressi  sunt  cod.  Agobardi.  '^^ 
Obaudieruui  Rhen.  Seml.  "^^  Idololairia  Seml,  ''^  Et  abjicit  Seml.  post  Rhenan.  "^^  Observando  Pam.  Rhen. 
Seml.  Oberth. 

Commeutarius. 
(39)  Tam  evictas  quam  etiam  vindicatas.  Siclegi-  n  ^  Tcap' ''EXXTiaiv  'A^poB^Tt]  Xtp|x£vT)  dtb;  IidcovCcov.  Idcm 


tur  in  codice  Agobardi  ;  in  lib.  Ursini,  edictas.  Rig. 

(40)  In  Arithmis.  Vocem  Graecam  retinuit,  pro 
in  Numeris,  ut  paulo  post  Critcis  babct,  pro  Judices. 
Lb  Pr. 

(44)  Idolis  Baalim  et  Astartis.  Baalim  sunt  hic  dii 
gentium  seu  idola;  aliquando  Baal  pro  loco  sumi- 
tur.  Astarte  de  qua  plunma  fit  menlio  in  libris  Reg. 
dea  erat  Sidoniorum.  Id  tostntur  Ccdrenus,  ubi  nir- 
lat  Salomonem  exsiruxisse  Moabitarum  idolo  et 
Aslarlae  Sidoniorum  templa  ;  et  Achillcs  Ta- 
tius  initio  Amorum  Clitoph.  et  Leucip.  :  '*£Oucv 
xij  Twv  ^oivxwv.  KoXouaiv  aurijv  'AarapTTjv  oi  Si- 
^viot  :  f  Dese  Pbcenicum  sacra  fccerunt  :  Astarten 
hanc  vocantSidonii.  fAbominandum  vero  illud  ido- 
lum  Vcnerem  Gra^corum  Tuisse  ail  Suidas.  'AoiipTv) 


apud  Cedrenum  reperies.  Ls  Pr. 

(42)  Transgressa  est  gem  ista  pactum  meum.  In 
Agobardioo  Icgitur :  Transgressi  sunt  gens  Ista  pac- 
tum  meum,  et  paulo  post  :  Et  non  audierunt  voci 
mece^QMO  modo  scriptum  a  Tertulliano  fuisse  non  du- 
bito.  Sed  mutavere  qui  magistellorum  sceptra  me- 
tuebant.RiG. 

(43)  Si  a  primordio  constat  ct  prohibitam.  Veii- 
tam  fuisse  tanquam  summum  scelerum  idololatriarn 
certo  ccrtiiis  cst.  Unde  Tcrtullianus  in  eo  crimine 
cuncta  comprehendi  probat  lib.  de  Idolol.y  quem 
his  vocibus  orditur  :  <c  Priucipale  crimen  generis 
humani,  >  ctc.  A  cujus  scnientia  non  discedit  Gre- 
gor.  Nazianz.  orat.  38  de  Idolol.  :  ''Eaxarot  tG>v  xa- 

XUV  Xol  }C0fi>T0l.  Lb  Pb. 


153 


ADV.  GNOSTIGOS  SGORPIACE. 


154 


lcro  observare   prjeceplum;  vim   scilicet   quaecun- ^  tal  cum  idololalria,  sed  de  ^t  sua  gratla  (44);liberai 
que    mihi  imminet  cavcnli  ab  idololatria.  Et  utique      enim  ab   idololatria.   Quod   a   malo   liberal,    quis 


qui  imponit  praeccplum,  extorquet  obsequium. 
Non  potuil  ergo  noluisse  ea  evenire,  pcr  qu»? 
constabit  obsequium.  Pfgescribitur  mihi  nc  quem 
alium  Deum  dicam;  ne,  vel  dicendo,  non  minus 
liogaa  quam  manu  Deum  fingam ;  ne  quem  alium 
adorem,  aut  quoquo  modo  "^®  venerer,  praeter  uni- 
com  illum  qui  ita  mandat ;  quem  et  jubeor  timere, 
ne  ab  eo  deserar ;  ct  de  omni  substantia  diligere, 
ut  pro  eo  moriar.  Huic  sacramenlo  militans  ab 
hostibus  provocor,  pir  sum  illis  si  ^  manus  de- 
dero;  hoc  defendendo  depugno  in  acie,  vulneror, 
coQcidor.  occidor.  Quis  hunc  militi  suo  exitum 
?oluit,   nisi   qui  tali  eum   sacramento  consignavit? 

CAPUT  V. 

Habes  igilur  Dei  mei  voluntalem  :  occursum  est 
1S1  huic  piagae.  In  ^^  alium  ictum  consideremus, 
de  votuntatis  qualitatc.  Longum  est  ut  Deum  meum 
bonum  ostendam,  quod  jam  a  nobis  didicerunt 
Ifarcionitae.  Deum  interim  sufficit  dici,  ui  nccesse 
sit  bonum  credi.  Malum  enim  Deum  qui  ^^  prae- 
snmpserit,  consiare  in  utroque  non  poteril  :  aut 
Deum  negare  debebit,  quem  mahim  exislimarit, 
aut  bonnm  dicere,  quem  Deum  pronuntiarit.  Bona 
igitar  erit  et  voluntas  ejus,  quinisi  bonus,  non  erit 
Deos.  Probabit  hoc  eliam  ipbius  r^i  bonilas,  quam 
Deas   voluit;   martyrii   dico:  quia   bonum  nonnisi 


non  bonum  pronunliabil  ?  quid  aliud  est  adversa- 
tio  ^  idololatriae  aique  martyrii,  quam  mortis 
ct  vitte?  In  tantum  vila  marlyrio  deputnbiiur,  quan- 
lum  ^  mors  (49)  idololatriae  ^.  Vitam  qui  malum 
dixerit,  habet  mortem  quam  bonum  dicat.  Est  et 
hpec  perversitas  tominum,  salutaria  cxcutere,  exi- 
liosa  suscipere ,  periculosa  quaercre  ^^  ,  medica 
male  vitare;  mori  denique  ciliis,  quam  curari 
desidcrare.  Nam  et  medicinje  praesidium  plures^^ 
refugiunt:  plures  enim  ^^  stulli,  plures  timidi  et 
maie  verecundi.  El  cst  plane  quasi  saevitia  mc- 
dicinae  ^*,  de  scalpello,  deque  cauterio,  de  sinapis 
incendio  (46);  non  tamen  secari,  et  ^^  inuri,  et 
exlendi  ^,  idcirco  139  malum,  quia  dolorcs  uti- 
B  les  affcrt  :  nec  quia  tantummodo  contristat,  recu- 
sabitur;  sed  quia  necessario  contristai,  adhibebi- 
tur.  Horrorem  operis  fructus  excusat.  Ululans 
denique  ille,  et  gemens,  et  mugiens  inter  manus 
medici,  poslmodum  easdem  mercede  cumulabit, 
arlifices  optimas  prsedicabit,  et  saevas  jam  negabil. 
Sic  et  ^"^  martyria  desaeviunt,  sed  in  salutem; 
licebit  et  Dco  in  viiam  seternam  per  ignes  et  gladios 
et  acerba  quaeque  curare.  Sed  medicum  quidem  ^ 
miraberis  otiam  in  illo,  quod  ferme  pares  adhibet 
qualitates  medclarum  adversus  qualitates  qucre- 
larum :  cum  quasi  de  perverso  auxilialur,  per  ea 
subveniens    pcr    quic    laboratur.   Nam    et  calores 


boQus  voluil^.  Bonum  coutjndo  martyriura  apud  g  caloribus  amplius   onerando  compcscit,  et  ardores 


eumdem  Deum,  a  quo  ^  et  prohibetur  cl  puniiur 
idololatrja.  Oi)oititur  enim  el  adversatur  idolola- 
tria^  imriyrium.  Malo  aulem  obniti  ct  adversari  ^ 
nisi  bonum  non  polest.  Non  quasi  negemus  esse 
aemulationem,  tam  maiorum  inter  se,  quam  <'t  bo- 
norum.  Sed  alia  conditio  est  hujus  tituti.  Marty- 
rium    eoim   non   de  coramuni  aliqua  militia  ^^  cer- 


siti  potius  macerando  reslinj^uit  ^^,  et  fellis  excessus 
amaris  quibusque  potiunculis  *  colligit  ^,  et  san- 
guinis  iluxus  defusa  insuper  venula  revocat.  Deum 
vero,  et  quidem  zeloiem,  culpandum  existimabis, 
si  voluit  ccrtasse  cum  causa,  et  injuria;  aemulan- 
do  prodcsse,  morlem  morte  dissolvere,  occisionem 
occisionc    dispargcre,   tormenlis  lormenta  discute- 


Variae  lectiones. 

'^Quomodo  Rhen.  Seml.  Oherth.  Pam.  quo  modo  Jun,  ^o  Si  illis  Rhen,  Pam,  SemL  Oherth,  nisi  illis  Laiin, 
^*  Nec  Latin,  ^^  Quis  Pam,  Rhen,  Seml.  Oherth.  "^Bonum  non  nisi  bonus  voluit,  alii.^^  Ei  ahj.  Rhen.  Seml, 
Oherth.  ®^  Obsorvari  Fran.  ^^  Militia  Pam.  Rhen.  Seml,  Oherth,  ^"^  Cum  Venet.  Scml.  ^  Advcrsario  Rhen, 
Scml.  Venet.  ^  In  quanlum  Latin.  ^  Quantum  inorli  idololatria  Rhen.  Pam.  Venet.  Seml.  Oherth.  ^*  Qute- 
qu»'  Seml.  ^2  Qui  inserit  Seml.  ^^  Enim  ahj,  Seml.  ^*  Medicina  Seml.  ^^  Ei  ahjic.  Seml.  *^  Mordei  i«juc  add. 
Pthen.  Pam.  Seml.  Oherth.  ^"^  Ei  s\  Seml.^^  Qi\0(i\ie  Seml.  ^^^e^iriagxl  Rheti.  Pam.  Seml.  Oherth.  ^  Po- 
tionibus  Rhen,  Pam,  Seml,  Oherth.  2  Gorrigit  Latin. 

Commentvios. 


(44)  Martyrium  enim  nondecommunialiquami'  n 
litia  certat  cum  idololatria,  sed  cum  siia  gratia,  In 
exemplari  legiiur,  malitiat  dem  vero  in  vulgatis 
edilionibus,  sed  de  sua  gratia;  itaquc  emcndatiouis 
pariem  debebimus  antiquis  illis  Agobardi  nitMiibra- 
015,  partem  libris  vulgatis.  Sic  eiiira  exsi  tet  vera 
I«:tio  si  legimus :  c  Martyriuni  enim  non  de  cora- 
muiii  aliqua  militia  certat  cum  idololatria,  sed  de 
sua  gratia :  liberat  enim  ab  idoiolitria.  »  Ait  Ter- 
tullianus,  martyrium  esso  bonum,  quia  raalo,  quod 
et  idololatrii  ,  adversatur,  nec  adversari  malo 
possit,  nisi  b^num.  Non  quasi  neg^t  adversalionem 
scu  pugnam  aemu'ationemque  esse  vitiorum  seu 
malornm  inter  se:  quippe  interdum  experimur, 
rapacitatem   ccrtirc  cum   crudelitate,    gulam  cum 


libidiriO,  nam  tunc  utrinqne  sunt  mala  el  vilia. 
Sed  aham  esse  ait  condilionem  SfTmonis  quem 
instiluil  de  ceriamine  martyiii  cum  idololalria. 
Eienira  raartyriura  non  certare  cum  idololatria  de 
coinmuni  aliqua  malilia,  quasi  esset  cerlamen  in- 
ter  duo  mala,  utrum  sit  potcnlius,  imo  cerlare  de 
f^ua  gralia,  dc  suo  bono,  quod  ab  idololairia^  li- 
berat.  Uio. 

(45)  Quantum  morii  idololatria,  Sic  est  in  libro 
Agobardi;  at  in  hbro  Ursini,  «  Quantuin  mors  ido- 
lolatriae.  »  Rio. 

(46)  De  sinapis  incendio.  Describitur  a  Plinio  si- 
napis  ignei  eftcctus,  saluberrimum  corpori.  Eidom 
tribuitur  vis  causlica  et  urigo-  RiG. 


1S5 


TERTULLIANI  OPBHUM  PARS  IL  —  SBRIBS  I,  POLBHIGA. 


156 


re,  supplicia    suppliciis    eTaporare ,   Titam    aufe-  a  proposuisset  ^,  per  quse  cum  adversario    experire- 


rendo  conferrei  carnem  laedendo  juvare,  animam 
eripiendo  servare.  Perversitas  qaam  putas,  ratio 
cst;  quod  ssevitiam  existimas,  gratia  est  :  ita  Deo 
de  momentaneis  aeterna  medicante  ^*  (47).  Magnifica 
bono  tuo  Deum  tetrum:  incidisti  in  manus  ejus, 
sed  feliciter  incidisti;  incidit  et  ille  insegritudlnes 
tuas.  Homo  semper  medico  prior  negotium  facit : 
denique  sibi  metipsc  pcriculum  morlis  atlraxit. 
Acceperal  a  Domino  suo,  ut  a  medico,  satis  utilem 
disciplinam  secundum  Icgem  vivendi,  ut  omnia 
quidem  edcret,  ab  uoa  solummodo  arbuscula  tem  - 
peraret,  133  quam  ipse  medicus  imporlunam 
inlerim  noverat  :  audiit  ille  quem  maluit,  ei  absti- 
nentiam   rupity    edit  illicitum,    et     transgressione 


mur,  ut  a  quo  libenter  homo  elisus  est,  eam  jam 
constanter  elidat,  hic  quoque  liberalitas  magi&^ 
quam  acerbitas  Dci  praeest.  Evulsum  enim  homi- 
nem  de  diaboli  gula  (49)  per  tidem,  jam  et  incul- 
catorcm  ejus  voluit  efficere  per  virtutem;  ne  so- 
lommodo  evasisset,  verum  etiam  evicisset  ^  ioimi- 
cum.  Amavit,  qui  ^^  vocaverat  in  salutem,  invitarc 
et  ad  gloriam ;  ut  gaudeamus  ^^  liberati,  exsultemus 
eliam  coronati.  Agonas  isios,  contentiosa  solemnia 
etsuperstitiosa  certamina  Graecarumet  religionum 
et  voluptatum,  quanta  gratia  saeculum  celebret, 
etiani  Africae  liquit  (50).  Adhuc  Carthaginem  ^* 
singulse  civitates  gratuiando  inquietant,  donatam 
Pythico  agone  post  stadii  senectutem.    Ita  ab  sevo 


saturatus,   in  moitem  ^  cruditavit  (48), dignissimus  B  dignissimum  creditum  est  stadiorum  '^  experimen- 


bona  fide  in  totum  perire  ^,  qui  voluit.  Sed  Dominus 
sustentala  fervura  ^  delicti,  donec  tcmpore  medi- 
cina  temperaretur  ^,  paulalim  remedia  composuit, 
omnes  fid'  i  disciplinas,  el  ipsas  semulas  viiio,  ver- 
bum  mortis  verbo  viise  rescindentes,  auditum 
transgressionis  audiiu  devotionis  limantes,  ita  ei 
cum  mori  praecipit  medicus  ille,  veternum  mortis 
excludit.  Quid  gravatur  pali  nunc  homo  ex  reme- 
dio,  quod  non  est  tunc  gravatus  pati  ex  vilio? 
displicet  occidi  in  salutem  ,  cui  non  displicuit 
occidi  in  perditionem  ?  pauseabit  ad  antidoium, 
qui  hiavit  ad  venenum  ? 

CAPDT   VI. 


tum,  committere  artes,  corporum  et  vocum  prae- 
stanliamlSIL  exprimere  ^^,  prsemio  indice,  specta- 
culo  judice,  sententia  voluptaie  :  qua  nulla  sunt 
praelia  (51),  non  multa  ^^  vulnera  (52),  pugni  quas* 
sant,  cslces  arietant  (53),  ce^tus  dilaniant,  flageUa 
dilacerant:  nemo  tamen  agonis  praesidem  suggilla- 
verit,  quod  homines  violentise  objectat,  iojuriarum 
aclioncs  exlra  stadium,  sed  quantum  livores  ^^  illi 
ei  cruores  et  vibices  negociantur  intendet  ^"^ :  coro- 
nas  scilicet,  et  gloriam,  et  dotem,  privilegia  pu- 
blica,  stipendia  civica  ^^,  imagines,  statuas,  et  qua- 
lem  potesl  prsestare  sseculum  de  fama  aeternitatem, 
de  memoria   resurrcctionem.  Pyctes  ipse  non  que- 


Sed  si  T  certaminis  nomine  Deus  nobis  martyria  Q  ritur  dolere  se;  nam  vult;  ^^  corona  premit  vulnera, 

Varta)  lectiones. 

2*  Meditante  Rhen,  Pam,  SemL  Oberth.  3  Eructavit  Rhen.  Pam.  SemL  *  Perisse  Patn.  SemL  ^  SuslenUto 
fervore  SemL  «  Tempcrainr  Rhen.  SemL  Oberth.  "^  Et  Pam.  SemL  »  Proponil  Pam.  SemL  «  Devicisset 
Pam.  SemL  ^o  Quae  Pam.  SemL  quos  Latin.  "  Ui  qui  gaudcamus  Pam.  Seml.  gaudemus  Jun.  12  Licuit  SemL 
13  Studiorum  Rhen.  Pam.  SemL  ^*  ExMendere  Rhen.  Pam.  SemL  Oberth.  ^^  Sunt  inserit  SemL  ^*  Livoris 
SemL  "  Iniendis /{^en.  Pam.  SemL  Oberth.  ^®  Slipendia,  civiiatem  Latin.  ^^  Non  Rhen,  SemL 

Commentarius. 


(47)  Deo  de  momentaneis  ceterna  medicante.  Sic 
vetus  exemplar.  Ait  Terlullianus  Denm  bono 
nostro  crudclem  atquc  letrum,  qui  homines  eliam 
per  martyriorum  cruciatus  ad  feliciiatis  aiternai 
gloriam  evadere  velit,  nobis  essecoiendum  aman- 
dumque,  mulio  magis  quam  medicum,  qui  corporis 
noslri  valeludinem  nonnisi  urendo  secaudoque 
rcsliiuit.  Dein  explical  et  cmoll  l,  quod  alias  durum 
ac   letrum   videbatur.    Hunc  locum   imiiari  voluit 


stadii  scnectutem,  »  id  est,  postquam  stadium,  id  est 
locus  ad  agones  deputatus,  jan  seoectutem  quam 
dam  passus  esset,  utpote  a  multis  annis  minime 
frequentatus.  Atqui  Pythicum  agonem  vocat  eum 
qui  in  ludis  Pythicis,  id  est  ApoUini  Pythio  dcdi- 
catis  celebrabatur.  Pyctes  enim,  pro  pugile,  notior 
vox  ost  quam  ut  pluribus  sit  opus.  Pam. 

(51)  Qua  nulla  sunt  praslia.  Etenim  agones  cele- 
brantur  eliam  in  alta  pace.  Sic  libro  de  Spectaculis^ 
athlctas  dixit  homines  alliles  propter  otium  Graecise. 

RlG. 

{yi)Nonnulla  vutnera.  Hsec  ila  sunt  distinguenda : 


Lucifer  Galarilanns  lib.  de  Contem.morte  pro  Chri- 

sto :  «  Quoii  euim  licet  mcdicus  sccet,  cauterio  urat,^ 

sinapis  incendio  ad  omnem  dolorem  aegrum   dedn-  .      ^  ,,  -  , 

cat;   tameo   nec  secari,   inuri,   exedi,  morderique  n  nam  hoc  ail :  Nulla  sunt  praelia,  quia  nullushosiis; 

esse   inimicum,   »  etc.  Sed  longa  est  inter  artifices  "  sed  lameu  non  i.unt  nulla  vulnera,  quia  «trenue  ac 

differentia.  RiG.  '  "*       •--•-*--' 

(48)  In  mortem  cruditavit.  Post  pabulum  illicitum 
laboravit  mortifera  cruditate.  Eodem  verbo  utitur 
lib.  de  Jejuniis^  «  usque  ad  choleram  ortygomeiras 
cruditando.  »  RiG. 

(49)  De  diaboli  gula.  Sic  lib.  de  Spectac, :  «  Dia- 
boli  ex  alto  praecipitati  ^ula,  »  et  libro  de  Pudi- 
citia :«  Cui  etiam  conditio  gratior  quaeque  de  gula 
erepta  esi.  »  Rig. 

(50)  Adhuc  Carthaginem,  etc.,  donatam  Pjfthico 
a^one,  etc.  Hinc  occasionem  accepisse  videtur 
auctor  scribendi  libri  de  Spect.  quod  indicius 
csset  Carlhagiui  «   Pyihicus  agon,  »  idque  «    post 


foniter  decertant  etvulnerantur.  Rio. 

(53)  Cakes  arietant.  Faber,  Agonist.  lib.  n, 
c.  9.  legi  vull,  calva*.  Nihil  mutandum  censco.  Yox 
vero,  arieiant,  aliis  etiam  usitata.  Plinius  lib.  11, 
cap.  82,  de  aedificiis  terne  motu  sese  colUdentibus  : 
c  Innoxium,  et  cum  concurreotia  tecta  conlrario 
ictu  arietant,  quoniam  alier  motus  alteri  renitiiur.  » 
Etsi  vero  de  arietibus,  ex  vocis  etymo,  id  intelligi 
tantum  videatur,  de  tauris  tamen  Yirgiiias 
lib.  XII : 


Cum  quo  conversis  inimica  io  pnelia  tauri 
Froutibus  ioeurrnnt. 


157 


ADV.  GNOSTICOS  SGORPIACE. 


158 


palma   saoguinem  obscurat;    plus    victoria    tumet  «  nihil  jam  reputari  potest  (56),  quibus  in   lavacro 


quam  injuria  ^  (54).  Hunc  tu  Isesum  existimabis 
quem  vides  laeium?  Sed  nec  vicius  ipse  de  agono- 
theta  casum  suum  exprobrabit.  Deum  dedccebit 
artes  et  disciplinas  suas  educere  in  medium,  ia 
boc  saecuii  spatium,  in  spectaculum  homiaibus  et 
aogelis  et  universis  potestatibus?  carnem  atque 
aaimam  probare  de  constantia  atque  tolerantia? 
dare  buic  palmam,  huic  honorem»  ilii  civilatem, 
Uli  sUpendia  ?  etiam  quosdam  reprobare,  et  casliga- 
tos  cum  ignominia  submovere?  Nimirum  prsescribes 
Deo,  quibus  lemporibus,  aut  modis,  aut  locis  de  fa- 
fflilia  sua  judicet,  quasi  non  et  praejudicare  judici 
congniat.  Quid  nunc,  si  non  ^^  certaminis  nomine 


ipsa  vita  deponilur.  Sic  dilectio  operit  multitudinem 
delictorum  (I  Petr.  iv,  8),  quae  Deu7n  scilicet  dili' 
gens  ex  totis  virihus  suis,  quibus  in  martyrio  de- 
certal,  ex  tota  anima  sua  {Matth,  xxii,  37),  qaam 
pro  Du'o  ponit,  hominem  martyrem  excudit.  Haec  tu 
rcmedia,  consilia,  juiicia,  speclacula  eliam  Dei 
alrocitalem  judicabis  ^^  (57)?  sanguincm  hominis 
Deus  coucupiscil?  Et  tamen  ausim  dicere,  si  et 
homo  regDum  Dei,  si  homo  certam  salutem,  si 
et  30  homo  secundam  regeuerationem.  Nulli  ^* 
compcnsatio  invidiosa  est,  in  qua  aut  gratiae,  aut  in- 
juriae  communis  csl  ralio. 

CAPUT  VH. 


in  roartyria  fidem  exposuisset,  sed  et  ^^  proprii  pro- 

fectus;   Donne  oportebat  illam  habere  aliquem  spei  B     Incutiat  adhuc  scorpius,  homicidam   Deum   ven- 

emoulom,    cui   studium    suum   cogeret,   votumque      tilans  :  horrebo  plane  spurcum  blasphemiae  staium 


suspenderet,  quo  enitereiur  ascendere,  cum  ter- 
reoa  quoque  officia  in  gradus  aestucnt  (55)?  ^ut 
quomodo  multse  mansiones  apud  Patrem,  si  non 
pro  varietaie  meriiorum?  quomodo  et  stclia  a 
sfella  distabit  in  gloria  (I  Cor.  xv),  nisi  pro  135 
diversitate  radiorum?  Porro,  et  si  tidei  propterea 
congruebat  sublimitatis  et  ciarilatis  ^^  ahqua  pro- 
]i\l0j  taJe  quid  esse  oporiuerat  illud  emolumcnti; 
quod  magDO  constaret  ^^  labore,  cruciatu,  lormento, 
morlp.  Sed  respice  compensationem  :  cum  caro  et 
anima  dependiiur,  quibus    in  homine  carius  nihil 


de  haereiico  ore  foetentcm ;  sed  et  lalem  Deum  de 
fiducia  rationis  amplectar,  qua  ratione  etiam  ipse 
se  plus  quam  homiciJam  pronuntiavit  ex  Sophiae 
suae  persona,  vocc  Salomouis:  Sophia^  inquit 
{Prov,  IX,  2)Jugulavit  filios  suos.  Sophia,  sapicn- 
Ua  est.  Sapienter  utiquc  jugulavit,  dum  in  vitam,  et 
rationaliter,  dum  in  gloriam.  0  parricidii  ingenium  I 
0  sccicris  artificium  !  o  argumenlum  crudelitatis, 
quae  idcirco  occidit,  ne  moriHiur  quem  occiderit !  Et 
ideo  1 30  quid  sc(|uitur  ?  Sop/tia  in  exitibus  cantatur 
^'^hymnis  {Prov.  i,  20);  cantatur  enimet  exitus  mar- 


est;  altenim   manus  Dei,  alterum   flalus   25.   x^^sdi^^^S^P^^*  Sophia  in  plateisde  coristantia^^agityhQVLe 


dependi  in  profeclu  ^e^  quorum  esl  profectus ;  ipsa 
erogari,  qua  lucrifiant  21 ;  eadem  pretia,  quae  et 
merce;».  Pn)S/>exerat  et  has  Dcus  imbecillitates 
couditioais  humanae,  adversarii  insidias,  rerum 
fallacias,  saecuii  retia,  etiam  post  lavacrumpericlita- 
tnram  fidem,  perituros  plerosque  rursum  post  salu- 
tem,  qui  vestitum  obsoletassent  ^s  nupiialem,  qai 
facalis  olcum  non  praepara^sent,  qui  requirendi, 
per  montes  et  saltus,  et  humeris  essent  reportandi. 
Posuit  igitur  secunda  solalia,  cxtrema  praesi  lia, 
dimicatioDem  martyrii,  et  lavacrum  sanguinis  exinde 
securum.  De  cujus  felicitate  David  :  Beati  quorum 
dimissa  sunt  delicta,  et  quorum  opertoi  sunt  ini' 
quitates  {PsaL  xxxii,  1).  Beatus  vir  cui  non  im- 
putaverit  Deus  delictum,  Proprie  cnim  martyribus 


enim  filios  suos  jugulat.  Supcr  summos  autem  muros 
confisa  dicit,  cum  quidem  secundum  Isai.im  hic 
exclamal  :  Ego  Dei  sum  :  et  hic  vociferatur  :  In 
nomine  Jacob;  et  alius scribit ^^^,  Innomine  Israelis 
{Isa»  xLiv,  5).  0  bonam  matrom !  Opto  ei  ipse  in 
filios  ejus  redigi,  ut  abea  occidar.  Opto  occidi  ut 
filius  fiam.  Solum  autem  jugulat  filios  suos;  an  et 
torquet?  Audio  enim  et  alibi  dicentem  Deum:  Uram 
illos  sicuti  uriturargentum  3^,  et  probaboillossicuti 
probatur  aurum  ^^  {Zach.  xiii ,  19).  Uliquc  per 
lormcnla  igiiium  et  suppliciorum ,  per  martyria 
fidei  examinatoria.  Scit  et  Apostolus  qAialem  Deum 
adscripseril,  cum  scribit:  Si  Deus  Filio  suo  non 
pepercitj  sed  pro  nobis  tradidit  illu7n,  quomodo  non  et 
cum  illo  omnia  condonavit  nobis  ?  {Bom.  viii,  32.) 


Varia3  lectiones. 
^  PI  s  victoriarum  est  quam  injuriarum  Lat.  Jun.  plusvictoriatum  estquam  injuriaium  Bhen.  Pam.  Seml. 
^^  Qui  si  noo  Bhen.  Seml.  Oberth.  22  Eta^;.  Seml.  23  Sublimitati  et  claritaii  Bhen.  Pam.  Seml.  Oberth.  2*  Gons- 
lare  Bhen.  Seml.  Oberth.  2»  Adtlatus  Bhen.  Pam.  Seml.  20  praefcctum  Jufi.  2^  Lucrificanl  Bhen.  Seml  Oberth. 
^  Oboleta  Jun.  2»  Indicabis  Jun.  vocabis  Vet.  Exempl.  30  Et  abj.  Seml.  Nulla  cod.  Wouw.  32  Caniiur  Bhen. 
Pam.  Seml.  33  Constantiam  Pam.  Fran.  3*  Inscribit  Bhen.  Pam.  Seml.  35  Aurura  Bhen.  Seml.  Oberth.  ^6 
Argeotam  Bhen.  Seml.  Vberth. 

Commentarius. 

(54)  Plus  victoria  tumel,  quam  injuria.  Sic  le-  n  tiorem  ponit  B.  Cyprianus  epist.  52,  ad  Antonian* 
gendum  suasii  liberA^obardi.  Nec  dubito,  quio  Tcr-       Aliud,   inquit,  missum  m  carccrem  non  exire  indc» 


tollianus  ij.sissima  scnpserit.  Rig. 

(55)  Terrena  quoque  officia  in  gradus  cestuent. 
Hoc  est,  coulendant  pro  dignitatc  gradus,  ut  pri- 
mom  obtineant  locum.  Rig. 

(56)  Proprie  enim  martyrihus  nihil  reputari  potest. 
Is  et  etiam  locus  pertinet  ad  pur^atorii  assertionem 
et  eam  differentiam  (de  qua  supra  eiiam  apud 
hanc  auctorem  lib.  de  Anima,  cap.  35),  quam  aper- 


donec  solvat  novissimum  quadrantcm,  el  pro  pec- 
catis  longo  dolore  cruciatum  emundari  et  purgari 
diu  igne,  et  pendere  in  die  judicii  ad  sententiam 
judicis;  aliud  statim  ad  gloriam  pcrvenire,  fideifit 
virHilis  accipere  mercedcm,  peccata  omnia  pas- 
sione  purgasse,  et  Domino  coronari.  Pam. 

(57)   Etiam   Dei  atrocitatem  judicabisf  Vetus 
exemplar,  vocabis.  Rig. 


159 


TBRTULLIANI  OPBROM  PARS  11.  -  SBRIBS  I,  POLBHICA. 


160 


Vides  quomodo  etiam  proprium  suum  Filium  pri-  «  eterit  honor  septtUura  ^  ejus.  Habes  hie  quoqne  et 


mogenitum  ct  uDigcnitum  Sophia  divina  jugula- 
verit;  utiquc  victurum,  imo  ct  csetcros  in  vitam 
redacturum.  Po^sum  dicere  cum  Sophia  Dei  :  Ghri- 
stus  est  qui  se  tradidit  pro  delictis  nostris.  Jam  et 
semctipsam  Sophia  trucidavit.  Yerba  ^?  non  sono 
solo  sapiunt^  sed  et  sensu :  nec  auribus  tantum- 
modo  audienda  sunt,  sed  et  mentibus.  Crudelem 
Deuni,  qui  oon  iotelligit,  crcdit.  Quanquam  el  non 
intelligenii  posila  sententia  est^  qua;  temeritatem 
cohibeat  aliter  intclligcndi.  Quis  enim^  inquit 
{Rom.  XI,  32),  cognovii  sensum  Dei?  aut  quis  illi 
consiliarius  fuit^quieum  instruat  faut  viam  intelli- 
gentia^  quis  demonstravit  illi  t  Scdenim  Scytharum 
Dianam,    aut  Gallorum   Mcrcurium,   aut    Afrorum 


prsedicationem  et  remuiierationem  martyriorum.  A 
primordio  enim  justitia  vim  patitur.  Statim  ut  coli 
Deus  coepityiDvidiam  religio  sortitaest:  qni  Deopla- 
cucrat,  occtditur,  ct  quidem  a  fratre;  quo  procUvius 
impietas  alienum  sanguinem  sectaretur  ^^,  a  suo 
au^picaia  ost  ^^  Denique,  non  modo  justorum,  ve- 
rum  etiam  et  prophetarum.  David  exagitatur,  Elias 
fugaiur,  Jereniias  lapidatur,  Isaias  secatur,  Zacha- 
rias  inter  altare  et  sedem  trucidatur,  perennes 
cruoris  sui  maculas  silicibus  adsignans.  Ipse  clau- 
sula  Legis  et  prophetarum,  nec  pit)phetes,  scd  an- 
gelus  dictu!!,  contumeliosa  caede  truncatur  in  puellae 
psalticse  ^'^  lacar  (59).  Et  utique  qui  Spiritu  Dei  age-' 
banlur,   ab  ipso  in  martyria  dirigebantur,   at  et 


Saturnum,  hominum  victima  placari  apud  saeculum  B  jam  ^^  patiendo  quae  et  praedicasscnt.  Proinde  et 


licuit  38.  Et  Lalio  ad  ^  hodiernum  Jovi  media  in 
urbo  humanus  sanguis  ingustatur;  nec  quisquam 
relractat,  aut  non  rationem  praesumit  aliquam,  aut 
ina;stimabilem  Dei  sui  volantatem.  Si  noster  quo- 
que  Deus  propriae  hostiae  nomine  marlyria  sibi 
depostulassct,  quis  illi  exprobrasset  funestam  reli- 
gionem,  ct  lugubres  ritus,  et  aram  rogum,  et  pol- 
linctorem  sacerdotem  ?  et  non  beatum  amplius  re- 
patasset,  quem  Deus  comcdisset? 

CAPUT  vm. 

Unum  igitur  gradum  insistimus,  et  in  hoc  solum 
provocamus,  an  praecepta  sint  a  Deo  martyria  ,  ut 


trina  fraternitas,  cam  dedicatio  imaginis  regiae  ar- 
bem  ^^  urgeret  officio,  non  ignoraverunt  quid  fides; 
qu^e  sola  in  iilis  captiva  non  fuerat,  exigeret ;  mo- 
riendum  scilicct  adversus  idololatriam.  Meminerant 
enim  et  Jeremiae  (60)  scribentis  ad  eos  {Baruch.  vi), 
quibus  illa  captivitas  immiucbat :  Et  nunc  videhitis 
deos  Babyloniorum  aureos  et  argenteos  et  ligneos 
portari  super  humeros^  ostentantes  nationibus  timo' 
rem,  Cavete  igitur  ne  et  vos  consimiles  sitis  aHophy" 
lis,  et  timore  capiaminif  dum  aspicitis  turbas  ado" 
ranies  retro  eos  et  ante;sed  dicite  in  animo  vestro: 
TCt  DominCy  adorare  debemus.  Itaque  dixerunta 
Deoconccpta  fiducia,  quando  vigore  animi  conditio- 


credas  ratione  ^o  praecepta,  si  praecepta  cognoveris,  r  nales  minas  rcgis  excutiunt  (Dan,  iii,  16) :  Non  ha- 

^.Mim.    ~!u:i     1%^..—  _  —  _      _«.*_  ■•     o»       «ii  •.    <  t       9 '  t      •      A  •  • 


qnia  nihil  Deus  non  ratione  pra;ceperit.  Siquidem 
honorata  est  apud  illum  mors  religiosorum  ipsius, 
ut  canit  137  David  (PsaL  cxv,  15)  :  non  opinor 
ista  communis  et  omnium  dcbUum;  atqui  justi  , 
etiam  ignoniiuiosa  est  cx  elogio  ^^  transgrcssio- 
nis(58)  et  merito  damnaiionis;  sed  illaquse  in  ipso 
jaditur  ^^  ex  testimonio  rcligionis,  ct  praelio  con- 
fessionis,  pro  justitia  et  sacramento;  sicut  Isaias 
(LVii,  1):  Kide/^  *3,  inquit,  quomodo  perit  justuSy  et 
nemo  excipitcorde,  et  virijustiauferuntur,  et  nemo 
animadvertit :  a  facie  enim  injustitias  periijusius^ 


bemus  necessitatem  respondendi  huic  tuo  imperio. 
138  Est  enim  Deus  noster  quem  colimus,  potens 
eruere  nos  de  fomace  ignis,  et  ex  manibus  tuis;  et 
tunc  manifestum  fiet  tibi,  quod  neque  idolo  tuo  fa^ 
mulabimur,  nec  imaginem  ttiam  auream,  quam  sta- 
tuisti,  adorabimus.  0  martyrium  et  sine  passione 
perfectum  !  Satis  passi,  satis  exusti  suut,  quos 
propterca  Deus  texit,  ne  potestatem  ejus  mentiri 
vidcrcntur.  Nam  et  Danielem  nullius  praeter  Dei 
supplicem  (61),  et  idcirco  a  Chaldaeis  deiatum  ac 
depostulalum    statim    uiique    conclusa    et  usitata 


Variae  lectiones. 
3"»  Verbo  Hhen.  Seml,  Oberth,  ^  Liquit,  Pam,  Fran,  39  In  Pam.  *»  Natione  Venet,  "  Ellogio  Jun,  "  Audi- 
tur  Seml,  "  vide  Seml,  **  Sepulturae  Pam,  lihen.  Seml,  *5  insectaretur  Seml,  *^  Insectato  inserii  Seml. 
*^  Salticae  Seml,  *»  Etiam  Seml,  ^»  Turbam  Jun, 

Gommentarius. 

(58)  Atquin  ista  etiam  ignominiosa  est  ex  elogio  n  sit  in  puellae   saltatricis   (quam  salticam  sua  voce 
transgressionis,  Hoc  dicil  ex  sententia  Catholico-      nuncupat)  prajraium.  Pam. 

(60)  Meminerant  enimet  Jeremix^  elc.  Jeremiae 
olim  adscriptum  a  Patribus  quidquid  bodie  libro 
Baruch  conlinetur,  atquc  adeo  etiam  de  cjus  Scrip- 
turae  auctoritate  canooica,  quibus  conscntit  hic 
auctor,  citans  Jcrcmiae  nommc,  quod  invenilur 
Baruch.  vi.  Pam. 

(6 1 )  Danielem  nuUiuspra^ter  Dei  supplicem.Hxsio^ 
rium  hanc  alligit  cap.  5  de  Idololatria,  qui  locus 
Don  adeo  vum  noc  consonat.  Nam  hic  dicitur  Da- 
nicl  nullius  nisi  Dei  supplex,  ibi  vero  caetera  Dario 
subnixus^  hoc  est  morigerus  :  Quod  tameti  obtem- 
perandi  genus  saeculare  fuit,  cum  hic  de  rcligiono 
et  veri  Dei  cultu  agatur.  Lb  Pe. 


runi  ompium,  ex  pcrpetua  traditionc  et  Scripturae 
tcstinionio  existimanlium  ideo  mori  homines,  quia 
adverfus  vetitum  de  arbore  gust^verant,  quam  in 
medio  paradisi  positam  Dcus  exceperat.  Rig.  emen- 
dant,  Edd. 

(59)  In  puellas  psalticce  lucar,  Mittil  Dn.  Lalinius 
ad  Festum.  Ubi  Joscplius  Scaligcr  hunc  TertuIIiani 
locum  cilans,  lucar  appcllari  dicit  mercedem  salta- 
torum  ({uam  OEaTptxbv  ap[)cllanl  Charisius  ct  Glos- 
sographi ;  q[ua  siguificatione  etiam  Tacilus,  Annal. 
iib.  L  dixerit  Lucar  hislrionum  cocrcilum  tempori- 
bus  Tiboriaois,  et  Livius,  lib.  iii  Lucaris  meriti 
donum,  quod  Pythio  ApoUini  mitii  jabcbatur.  Idque 
elu^a'  tcr,  utpote  cum  caput  B.  JoannisBapt.  datum 


161 


ADV.  GNOSTICOS  SGORPIACE. 


162 


feritas   lconum   devorassel ,   si   Darii    digna   prae-  £  quod  plerique  jam  noslri.  Dfthinc  ad  aposlolos  re- 

sumplio  de  Deo  falli  debuisset.  Caeterum,  pali  opor-  .      --.     -. 

tebai  omnem  Dei  prsedicatorem  aique  cullorem  qui 
ad  idololatriam  provocatus  negasset  obsequium, 
secondam  illius  quoque  rationis  statum,  qua  ^  et 
praesentibus  tunc  et  posteris  deinceps  commendari 
veritatem  oportebat,  pro  qua  fidem  diceret  passio 
ipsorum  defensorum  ejus;  quia  nemo  voluisset 
occtdiy  nisi  compos  veritatis.  Talia  a  primordio  et 
praecepta  et  exempla  debitricem  martyrii  fidem 
osleDduQt. 


CAPUT  IX. 

Superesty  ne  antiquitas  suum  quoquc  habuerit 
sacramentum  (62),  novitatem  Christianam  recen- 
sere»  quasi  et  de  Deo  aliam,  ac  proinde  disciplina 


vocat  (v.  22) :  Et  eritis  odio  omnihus  propter  nO' 
men  meum.  Quanlo  magis  nos,  quos  a  parenlibus 
quoquc  Iradi  oportet?  Ita,  ipsa  tiac  permislione 
nunc  ad  apostolos,  nunc  ad  omncs  disponendo, 
eumdem  in  univcrsos  noroinis  exitum  effudit,  in 
quibus  consederit  nomcn  cum  odii  sui  lege.  Qui , 
autem  susttnuerit  usque  in  finem^  iste  salvus  firet 
{ibid).  Quid  sustinendo,  nisi  pcrsecutionem,  nisi 
Iraditionem,  nisi  occisionem?  Noc  enim  aliud  est 
sustinere  in  finem,  quam  pati  finem.  Et  ideo:  Non 
est  discipulus  super  magistrum  {ibid.  25).  Stalim 
sequitur:  Nec  servus  super  dominum  suum;  quia 
cum  Magister  et  Dominus  ipsc  perpessus  sit  pcrse- 
cutionem  et  traditionem  et  occisionem,  multo  ma- 
gis  servi  et  discipuli  eamdem  expcndere  debebunt , 


qnoque   aemulam,  cujus  sophia  filios  jugulare  non  B  ne  quasi  superiprcsexempti  de  iniquitate  videantur; 


Dorit.  Piane  alia  in  Chrislo  et  ^^  divinitas  et  volun- 
tas  et  schola,  ^^  marlyria  aut  nulla  in  tolum,  aut 
aliter  iutelJigenda  maodarit,  qui  nemincm  ad  hujus- 
modi  discrimen  hortelur,  qui  pro  eo  passis  nihil 
repromiitat,  quia  pati  eos  nolit.  Et  ideo  prxcepto- 
rom  priocipia  dcducens  :  Beati^  inquit  {Matth.  v, 
iOX^ta  persecutionempatiuntur  ob  justitiam^quo^ 
niam  illorum  est  regnum  caslorum.  Hoc  quidem  ab- 
aolule  ad  omnes,  dehiuc  proprie  ad  apostoios  ipsos  : 
beati  eritis  cum  vosdedecoraverint^  et  persecutifue- 
rint^  ei  dixerini  adversus  vos  omnia  mala  propter 
me ;  gaudete  et  exsultate^  qu^iam  merces  vestra 
plurtma  in  coslo :  sic  enim  faciebant  et  prophetis  pa^ 


quando  hoc  ipsum  sufficere  eis  ad  gloriam  debeat, 
aequari  passionibus  Domini  ct  Magistri  ad  quarum 
toleranliam  sedificans  monet  [ibid,  28),  non  eos 
timendoSjquisolumcorpus  occidant,  animam  autem 
interficerenon  valeant;sedillipotiusmetum  conse- 
crandum^  qui  et  corpus  et  animam  occidere  et  per- 
dere  possit  in  gchenna,  Quinam  hi  solius  corporis 
interemptorcs,  iiisi  pnesides  ei  reges  supradicti? 
homines  opiuor.  Quis  eiiam  animae  dominator,  nisi 
Deus  solus?  Quis  iste  ignium  comminator,  nisi  is, 
sine  cujus  voluntate  nec  passerum  alter  in  terram 
cadit,  id  est,  nec  altera  ex  duabus  substanliis  ho- 
minis  caro  aut   anima?  quia  ct  capillorum  apud 


trts  eorum  \ybid.  11).  Ut  139  etiam  prophelaret  Q  eum  regestus  est  numerus  {ibid.  31).  Nolite  140 


quod  et  ipsi  ocddi  haberent  ad  exemplum  prophe- 
iarum.  Qaaoquam  etsi  omnem  hanc  persecutionem 
conditiooalem  in  solos  tunc  aposiolos  destinasset, 
ntique  per  ilJos  cum  toto  sacramento,  cum  propa- 
gine  nominiSy  cum  traduce  Spirilus  sancli  in  nos 
quoque  spectasset  etiam  persecutionis  obeundo)  dis- 
ciplina,  ut  in  tuereditarios  discipulos  et  apostolici 
seminis  frutices.  Nam  et  rursus  ad  apostolos  diri- 
git  (Matth.  X,  16) :  Ecce  ego  mitto  vos  tanquam 
oves  in  medio  luporum;  et  (v.  17):  Cavete  ab  ho- 
minibus;  tradent  enim  vos  in  consessus^  et  in  syna- 
gogis  suis  flagellabunt  vos,  et  ad  prcssides  et  reges 
ptrducemini,  meicausa,  in  testimonium  illis  et  nor 


ergo  metuere  cum  super  dicit,  multis  passeribus 
antistatis ;  non  fruslra,  id  est,  non  sine  emolu- 
mento  casuros  in  terram  repromittit,  si  magis  ab 
hominibus  quam  a  Deo  occidi  eligamus.  Omnis 
igiturqui  in  meconfessus  fuerit  coram  hominibus, 
et  ego  confitebor  in  illo  coram  Patre  meo  qui  in  coe" 
lis  est.  Et  omnis  qui  negaverit  me  coram  hominibus, 
et  ego  negabo  illum  coram  Patre  meo  qui  in  coelis 
est  {ibid.  33).  Manifosta,  ut  opinor,  definitio  ct  ra- 
tio  est  ^^  tam  confessionis  quani  negationis,  etsi 
dispositio  diversa  esl.  Qui  se  Chrislianum  confite- 
tur,  Christi  csse  testatur.  Qui  Christi  est,  in  Chri- 
sto  sii  necesse  e^t.  Si  in  Christo  est,  in  Ctiristo  uti- 


tionibus,  etc.  Cum  autem  subjicit  (v.  21)  :   Tradet  ^  que  confitelur,  cum  se   Chrisiianum  confitetur.  Hoc 


enim  non  potesi  esse,  nisi  sit  in  Christo.  Porro, 
in  Christo  confitendo,  Christum  quoque  confitetur 
qui  sit  in  Christo,  dum  et  ipse  in  illo  est,  utpote 
quam  in  apostolis  non  invenimus.  Nemo  enim  eo-  Cbristianus.  Nam  ct  si  <^^  diem  dixeris,  lucis  rem 
rum  aut  fratrem  aut  patrem  passus  est  iraditorem,      ostendis  ^^  quae  diem  prseslat,  licet  non    dixeris 


autem  frater  fratrem,  et  pater  filium  in  mortem,  et 
insurgent  filii  in  parentes,  et  mortificabunt  eos;  ma- 
nifeste  iniquitaiem  istam  in  cseteros  pronuntiavit, 


Varia;  lectiones. 

50  Quia  SemL  ^i  Et  demit  Semt.  52  Ei  addit.  SemL  qui  cod.  Wouw.  53  Esi  et  detinitio  et  ratio  SemL  ^ 
Ut  si  cod.  Wouw.  55  Ostendisti  SemL 

Commentarius. 

(62)  Ne  antiquitas  suum  quoque  habuerit  sacra^  —  Suum  sacramentum.  Hoc  est  proprium  cl  pe- 

mtntum.  Hocest,  Ne  quis  puiet  Yeteri  Testamento  culiarc  aniiquilati,  nimirum  Judaeis,  non  etiam  com- 

ordinala     fuisse    roartyria,    non   Novo,  Legc   non  municandum  novitati  Christianae.  Rig. 
Evangelio.  Itaque  sacramentum  martyrii  dicit.  Rig. 


163 


TEaTULLIANl  OPERUM  PARS  II.  ~  SERIES  1,  POLEMIGA. 


164 


lucom  ;  ita ,  elsi  non  direclo  pronuntiavit,  f  Qui  me  a 
confessus  tuerit,  )»non  est  diversus  actus  quoti- 
dianae  confessionis,  a  sensu  Dominicae  pronuntia- 
tionis.  Quod  enim  cst  qui  ^^  se  confitetur,  id  est 
Christianum,  f  tiam  id  per  quod  cst  confitetur,  id 
C8t  Ciiristum.  Proinde  qui  se  negavit  Chrisiianum, 
in  Christo  negavit,  negando  se  iu  Christo  esse  dum 
negat  sc  Chribiianum,  et  Christum  auiem  in  se 
oegando,  dum  se  in  Christo  negat,  Cbristum  quo- 
que  negabit.  Ita  et  qui  in  Christo  negaverit,  Chri- 
stum  negabit.  £t  qui  in  'Christo  confessus  fuerit, 
Christum  coiiHtebitur.  Suffecisset  igitur  etsi  de 
conHtendo  tantummodo  Dominus  pronuntiasset.  Ex 
forma  enim  confessionis,  contrario  quoqae  ejus 
pra^judicarctur,  idestnegationi;  perinde  ncgationi^'' 

B 


CAPUT  X. 
Qui  vero  non  bic,  id  est,  non  intra  bunc  ambi- 
tum  terrx,  nec  per  bunc  commeatum  vitse^  nec 
apud  homines  bujus  naturae  communis  confessio- 
nem  putant  constitutam,  quanta  prsesumptio  est 
adversus  onmem  ordinem  rerum  in  terris  istis,  et 
in  vita  isia,  et  sub  bumanis  potestatibus  experiun- 
darum  ?  Nimirum  cum  animae  de  corporibus  ex- 
cesseriut,  et  per  singula  tabulata  coelorum  de  prse- 
oepto  ^i  dispici  coeperint  (65),  et  interrogari  arcana 
illa  haereticorum  sacramenta,  tunc  confitendum 
apud  veras  poteslates  et  veros  bomioes,  Teletos 
scilicet  ct  Abascantos  ct  Acinetos  ^^  Yalentini  (66). 
Nostrates  enim,  inquiunt,  nec  ipse  Demiurgus  con- 
stanter  bomines  probabat  ^^  veros  esse,  quos  stilli' 
negationem    rependi    a    Domino,    quemadmodum  D  cidium  situlce  et  pulverem  arece  et  sputamen  et 


confessioni  confessionem.  Et  ideo  cum  in  forma 
confessionis,  eliam  npgalionis  conditio  inlelligatur, 
apparct  ad  alium  modum  negationis  pertincre,  quod 
de  ea  aliter  Dominus  pronuntiavit»  quam  de  confes- 
tione,  dicendo :  Qui  me  negaverit,  non,  qui  in  me. 
Prospcxerat  enim  et  banc  vim  plerumque  in  expu- 
gnalione  nominis  subsecuiuram,  ut  qui  se  Chri- 
stianum  negassct,  ipsum  quoque  Chrislum  compel- 
leretur  blaspbemando  negare  (63).  Sicut  non  olim 
pro...  spice  ^^  cum  ^  tota  fide  quorumdam  coUuc- 
tatum  hoc  modo  horruimus  (64).  Iiaque  frustra 
erit  dicere  :  «  Htsi  me  negavero  Christianum,  non 
no^abor  a  Christo ;  non  enim  ipsum  negavi .  »  Ex 
iila  cnim  negatione  tantumdem  tenebitur,  1IL1 
qua  80  Christianum  negando,  Christum  in  se  ne- 
gans,  etiam  ipsum  ncgavit.  Plus  autem,  quod  et 
confusioni  confusionem  comminatur :  Qui  me  con- 
fususfuerit  coram  hominibus^  etego  confundar  eum 
coram  P(itre  meo  qui  in  coslis  est  {Luc.  ix,  26). 
Sciebat  enim  a  coufusione  vei  maxime  formari  ne- 
gatiooem  :  mentis  statum  in  Ifronte  cousistere  ;  prio- 
rem  esse  pudoris,  quam  corporis  plagam. 


locustas  dcputavit  etiam  irrationalibus  jumcntis 
adaequavit.  Plane  ita  scriptum.  Non  tamen  idcirco 
aliud  hominis  gcnus  intelligendum  prseter  nos  : 
quos  ^  quia  constat  essc,  et  comparatione  ^  potnit 
induere  (67),  saha  et  proprietate  generis,  et  singu- 
laritate.  Neque  cnim  si  vita  vitiata  est,  ut  despec- 
tui  judicata  despeciis  compararetur ,  statim  natura 
sublata  est,  ut  alia  in  nomine  ejus  deputaretur. 
Atquin  servalur  natura,  ctsi  suffunditur  vita,  nee 
alios  novit  Cliristus  bomincs,  quam  de  quibus  dicit : 
Quem  me  aiunt  esse  homines  f  et :  Quomodo  vultis 
ut  faciant  vobis  homines,  et  ita  vos  facite  illis{Matt, 
vii,  12).  Yicle  an  servaverit  genus,  a  quibus  et  tes- 
C  timonium  sui  exspectet,  et  in  quos  justitise  vicem 
mandat.  Illos  autem  coelcstes  horaines  si  expostu- 
lem  mitii  ostendi,  facilius  1IL9  Aratus  Persea,  el 
Cepha,  et  Erigonem  (68),  ct  AriaJnam  inter  sidera 
deliacabit.  Qui  autem  prohibuit  Dominum  illie 
etiam  coufessionem  hominum  faciendam  manifeste  ^ 
detcrminare,  ubi  suam  futuram  aperte  pronuntia- 
vit  ?  ut  ita  6''  esset  positum  :  «  Qui  in  me  confessus 
fuerit  coram  hominibus  in  coelis ,  et  ego  in  illo 


Vari»  lectiones. 

^CnmSeml.  ^^  Negatione  Sm/.  ^s.ConfessioaeSm/.sa  Auspicc  Pam.at  vero  desuntqucedam  litterasin 
cod.  Agobardi.  ^  In  add.  Pam.  ^i  Recepto  Rig.  respecto  vet.  exempl.  recepiu  Latln.  ^^  Aginetos  Seml. 
iEgratos  cod.  Wouw.  liig.  ^^  Ipsi  eadem  jurgiisconstantes  homines  probabit  Seml.  ^  Quod  Seml.  ^  Esse  e 
comparatione  Seml.  ^  Manifeste  demit  Seml.  ^'^  At  ita  Jun. 

Gommentarius. 

(^Z)Utqui  seChristi anum  negasset,ipsum  quooue  netBhsiac^nios  Yalcntini.  •  In  Ursini  Hbro  legitnr, 
Christum  compelleretur  blasphemando  negare.  'fale  ''  ageratos  ;  ejuitmodi  autem  vocabula  reperiuntur  in- 


quiddam  narratur  a  Plinio,  nominatos  ab  mdice  qui 
se  Cbristianos  dicerent,  comprehensos  negasse, 
tandem  et  Christo  maledixisse.  Rig. 

(64)  Sicutnon  olimpro....  spicecumtota  fxdequo^ 
rumdam  colluctatumhocmoao  horruimus.  lo  codico 
Agobardino  lilterse  aliquot  intercidere.  Non  placet 
quod  in  vulgalis  editionibus  legilur :  <  Pro  auspice 
cum  in  tota  fide  quorumdam.  »  Certe  nihil  hic 
deesse  videtur  nisi  nomen  loei.  Rig. 

(65)  De  prcepto  dispici  coeperint.  De  praecepto 
dispici,  est  inquiri  et  examinari  an  prsecepto  Christi 
parucrimus,  an  fucrimus  constantes  in  confessionc 
nominis  Chrisii  corampotestalibus.  Rig. 

(66)  Veros  homineSj  Teletosscilicetet  Abascantos 
et  Acinetos  Valentini.  In  Agobardino  bsec  ita  seha- 
bent :  <  Yeros  homines...  lectos  scilicet  et  agineto^ 


ter  nugas  Valentinianorum,  quibus  significabant 
homines  vcros,  perfectos.  infascioabiles,  constanteSy 
teXcCouc,  iCaaxavTcuc,  dbctvifrcu;.  RiG. 

(67)  Comparatione  potuit  induere.  Sic  liber  Ago- 
bardi.  Liber  Ursini,  innuere.  Rig. 

(68)  Aratus  Persea,  et  Cephea^  et  Erigonem^  etc. 
Yideantur  Arati  Phcenomena,  quem  sequitur  etiam 
Cicer»,  Iib.  ii,  de  Nat.  Deor.,  ubi  Cepheum  et  Per- 
seum  post  minorem  Septentrionem  collocat.  De 
Erieone  sic  Arnobius,  lib.  vii  :  f  Erigone  suspensa 
de  laqueo  est,  ut  virgo  inter  astra  ijg^ita  sit.  » 
De  Persco  et  Ariadne  denique  (quem  imitari  solel 
Auctor),  Justinus  Martyr,  Apolog.  i,  ubi  postqaam 
illum  inter  Jovis  liberos  recensuit  :  «  Quid  ^dica* 
mus,  inquit,  Ariadnem,  et  quos  ilidem  atque*iUam 
inter  sidera  reecplos  ease  aiunt  t  Pam. 


16S 


ADV.  GNOSTICOS  SCORPIACB. 


166 


coofitebor  eoram  Patre  ineo  qni  in  coelis  est  ?  »  i  potui  (74) ;  sustinebo  majores  polestales,  qui  mino- 
Eripere  me  dcbuit  ex  islo  terrenae  confessionis    er-      ribus  cessi ;  mercbor  denique  admitti,   jam  exclu- 


rore,  quam  suscipi  noluit  ^,  si  coBlestem  praecepis- 
set,  qnia  nullos  alios  homines  noveram  praeler  in- 
colas  terrse,  ne  ipso  quidem  adhuc  tunc  in  coeiis 
bomine  conspecto.  Quae  porro  fides  rerum,  ut  post 
excessum  ad  superna  sublevatus  ^^,  illic  probarer  '^^, 
qno  noQ  nisi  jam  probatus  imponerer?  illic  de  prse- 
eepto  ^^  examinarer,  (69)  quo  nisi  admittendus  per- 
feoire  non  possem  ?  Chrisiiano  coelum  ante  patet 
qoam  ?ia ;  quia  nulla  via  in  coelum,  nisi  cui  patet  coe- 
lom ;  quod  qui  attigerit,  intrabit.  Quas  mihi  potesta- 
tesjanitricesaffirmas  juxta  Romanam  supcrstitionem 
Jannm  quemdam''^  et  Forculum  et  Limentinum  (70)  ? 
qoas  a   cancellis   ordinas    potestates  ?  Si    unquam 


8US.  Suppetit  adhuc  dicere  :  Si  in  coelestibus  con- 
fitendum,  et  hic  '^*  negandum  est ;  nam  "^^  ubi  alte- 
rum,  ibi  "^s  utrumqne;aemula  enim  quaeque  con- 
currunt.  Etiam  perseculionem  in  coelis  agilari 
oportebit,  quie  confessionis  negalionisve  matcria 
est.  Quid  itaque  cessas,  audacissime  haerctice, 
totum  ordinem  Ghristianae  concussionis  in  superna 
transferre,  et  in  primis,  ipsum  nominis  odium  illic 
collocare,  ubi  ad  Patris  dexteram  prsesidet  Chri- 
stus  ?  Illic  constituea  '''  et  synagogas  Judaeorum , 
fontes  persecutionum,  apud  quas  apostoli  flagelia 
perpes^ii  sunt,  et  populos  nationum  cum  suo  quidem 
circo,   ubi   facile  couclamant,  <    Usquequo   genus 


legisii  apud  David  {Psal.  xxiv,  7),  Auferte  portas,  B  terlium  (75)  ?  »  Sed  et  fratres  nostros  et  patres  et 

filios  et  socrus  el  nurus  et  domesticos  noslros  ibi- 
dem  exhibere  debebis  ''s,  per  quos  tradiiio  disposila 
est  :  ilem  reges  et  pnesides  et  armalas  potestates, 
apud  quos  causa  purganda  '^^  est.  Erit  certe  etiam 
carcer  in  coelo,  carens  sole,  aut  ingratis  luminosus, 
et  vincula  fortasse  de  zonis,  et  e^uuleus  axis  ipse 
qui  torquet :  tum  si  lapidandus  Ghristianus,  gran- 
dines  aderunt ;  si  urendus,  fulmina  prae  manu  sunt ; 
si  trucidandus,  Orionis  armati  manus  ^  operabi- 
tur;  si  besiiis  finiendus  (76),  ursas  septentrio 
emittet  (77),  zodiacus  tauros  et  leones.  Haec  qui 
suslinuerit  in  finem,  iste  erit  salvus.  Ergone  et 
finis  in  coeliS;  et  passio^  et  occisio,  et   prima  con- 


^ncipes^vesiras'^^,  et  subleventurportcecBterna^,et 
intrahii  rex  glorias,  Si  item  audisti  apud  Amos  (IX, 
6) :  Qui  ascensum  illum  suum  cedificat  in  coslos,  et 
frofusianem  suam  fundat  in  terras  ;  scito  et  ascen- 
sum  illum  exinde  complanatum  vestigiis  Domioi,  et 
introitum  exinde  reseratum  viribus  Ghristi,  ncc 
Qllam  moram  aut  qusestionem  in  limine  Ghristianis 
oocursuram,  qai  non  dignosci  habeant  illic,  sed 
agnosei,  nec  inierrogari,  sed  admitti.  Nam  et  si 
adhuc  clausum  puias  coelum,  memento  claves  ejus 
bic  Dominnm  Petro,  et  per  eum,  Ecclesiae  reliquis- 
se,  quas  bic  unusquisque  interrogatus  alque  con- 
fessus  feret   secum.   Sed   asseverat  diabolus   illic 


ocmfilendam,  ut   suadeat  hic  negandum.   Pulchra  r  fessio  ?  Cl  ubi  caro,  omoibus  istis  necessaria  ?   ubi 

•    «  _»•  .        • _        .  /M  iV  _  •««_  1 O        _J 1    -—        _l-  »-_  ••!_  11.  ••• 


videlicet  documenta  (71)  prsemittam,  bonas  mecum 
daves  teram  (7S),  timorem  148  eorum,  qui  solum 
corpos  oeeiduni,  animae  autem  nihil  faciunt  (73)  : 
commendatus  ero  hujus  praecepti  desertione ;  ho- 
neste  in  coeiestibus  siabo,  qui  in  terrenis  stare  non 


corpus?  quod  solum  ab  homioibus  habet  occidi. 
Haec  nobis  eiiam  ludicrum  in  modum  corta  ratio 
mandavit,  nec  uUus  obicem  praescriptionis  istius 
extrudet,  ut  non  omnem  ordinem  persecutionis, 
omnem  ejus  causse  firmam   paraturam  illuc   trans- 


Variae  iectiones. 

«  Noluisset  Seml.  ^  Sublatus  Seml.  '^^  Prober  Seml.  '^i  Recepto  Venet.  receptu  Seml.  '^SGardum  quem- 
dam  Seml.  Gardeam  quamdam  Fran.  ''^  Vestri  Rig.  Venet.  '''*  Vel  Seml.  '^^  Nae  Seml.  '^  ibidem  cod.  Wouw. 
Jun.  ""  Constituas  Seml.  '^»  Debetis  Rhen.  Seml.  Oberth.  ^^  Pugnaoda  Rhen.  Seml.  Oberth.  »o  Munus  Seml. 
Jun. 

Commentarius. 

{^9)  Ulic  deprcecepto  examinarer.  Sic  habet  vetus      secundum  genu,  ut  iia  de  tertio  constet.  »  Big. 
exemplar   :  quae   scriptura   confirmat  quod   supra         (76)    Bestiis   finiendus.   Gui  scilicel  ad  bestias 
ViOUisxmm^  deprcecepto  dispici.ViiG.  H  damnato  mors   obeunda,  vita   finienda.    Dies    fini- 

(lO)JanumquemaametForculumetLimentinum,  "  tionis,  inscriptione  quadam  inter  collectanea  Gru- 
In  eiemplari  legiiur,  Bamum  quemdam.  Rig.  teri,  ex  Apiano  :  Sipermanserit  usquein  idem  /ini' 

pl)  Pulchra  documenta,  Quasi  causae  nostrae  in-      ^'""' — '^  '^^  ..:i--  .4:-:..-_    i..;^_    , 

ttrumenta.   Sic  lib.  xxix,  c.  de  Donalionibus,   Do- 
cumenia  idonea.  Rig. 

(72)  Bonas  claves  mecum  feram.  Fidei  Ghristia- 
Ds  constantiam.  Nam  quod  sequitur  de  timore,  per 
derisom  adjicitnr.  Ipse  Tertuliianus  lib.  de  Anima  : 
<  Tota  paradisi  clavis  tuus  saoguis  est.  b  Kig. 

(73^  Animas  auiem  nihil  faciunt.  Sic  loqui  solet 
Terlullianus,  ut  jam  observavimus  libro  adversus 
Yalentin.  RiG. 

(74)  Qui  in  terrenis  stare  non  potui,  Dejectus 
leiiicei  de  fide.  Rig. 

(75)  Usquequo  genus  tertium.  Liber  Ur.>ioi ,  te- 
trum.  At  exemplar  Agobardi,  tertium.  Quod  rectis- 
simum  esse  docet  ipse  Tertullianus,  lib.  i  ad  Nai* 
•  Plane  inquit ,  tertium  genus  dicimur.  Si  qaa 
apQd  Tos  saltem  ratio  est,  edatis  velim  primam  et 


tionis  suoBy  quod  de  vidua  dicitur.  Finieodus,  con- 
sumendus.  Fabius  declamai.  19  :  «  Filium  verbe- 
ribus  ignibusque  cousumpsi.  »  Ulpianus,  lib.  vi,  § 
Sed  et  si  quis:  Non  tanc  cum  consumptus  est,  sed 
cum  sententiam  passus  cst.  Et  lib  iii  de  Posnis. 
«  Praegnantismulieris  consumendae  poenadiffertur,  » 
quod  vulgo  adjicitur,  cUimnatce  interprelamentum 
est.  Rig. 

(77)  Ursas  Septentrio  emittet.  Expendil  diligenter 
signa  itla  quae  mathemathici  tantopere  observant. 
Ursas  hic  vocat  quae  Septenlriones  dicuntur.  Duae 
sunt,  major  et  minor,  quae  ob  dispositionom  stella- 
rum  trion^is  et  Scpientriones  appellantur,  Graecis 
plaustra  ol(Jia(at.  Sic  Aralus  in  Phasnom, 


"ApxToi  a[Aa  Tpo)(^6u)ai,  to  5^  xaX^ovTat  ''A|xa(oct 


Lb  Pa. 


167 


TERTULLIANI  OPBRUH  PARS  II.  —  SERIES  1,  POLB»IGA. 


168 


ferrc   cogalur,  ubi  confessioni  foram   dedcrit.  Si- a  Iucrifaciendofl4{|»vitam;sedBipcrdetingehennain 

•  i_  ••_  -•  ii««  .    ^^  •  ..  ii_«^__     Do     r\^     j 


quidem  confessio  a  persccutione  dcducitur,  et 
pcrsccutio  in  confcssione  Bnilur.  Ncc  fl  44  possunt 
uon  unasequi,  qu%  "^  et  adilum  et  r xilum,  id  est, 
initium  fincmque  disponunl.  Porro  ct  odium  no- 
minis  hic  eril)  ct  persecutio  bic  erumpit,  et  tradi- 
io  hic  producit,  cl  intcrrogalio  hic  compellit,  et 
arnificina  hic  desaevit,  et  totum  hunc  ordincm  in 
terris  confcssio  vel  negatio  expungit.  Igitur  si  cae- 
tcra  hic,  ncc  confessio  alibi ;  si  confessio  alibi,  nec 
csBtera  hic.  Etiimvero  non  alibi  caetera;  itaque  nec 
confessio  in  coeio.  Aut  si  aliam  volunt  esse  rationem 
interrogalionis  ct  confessionis  coelestis,  utique  et 
ordincm  suum  illi  slrucre  debebunt  alium  longe,  ct 
ab  ista  dispositipne  diversum,  quae  Scripturis  no- 
tatur,  et  possumus  ^^  dicere.  Viderint,  dum  hic 
ordo  terrcnae  interrogationis  et  confcssionis,  ex 
matcria  decurrcns  persecutionis  et  discordiae  pu- 
blicae  in  nomen,  salvus  sit  suse  fidei,  ut  ita  cre- 
dendum  sitsicut  et  scribitur  ^^  ita  inteiligendum 
sit  sicuti  audiiur.  Hic  omnem  ordinem  sustineo, 
ipso  Domino  non  aliam  rcgionem  mundideslinanto. 
Quid  enim  post  confessionis  et  negationis  termi- 
num  subjuogit?  Ne  putaveritis  ^^venissemeutipa' 
cemmittamin  terram;  non  veniy  sed  utmach(erami 
certe  in  terram,  Veni  enimdividere  hominem  adver^ 
sus  patrem  suum,  et  filiam  adversus  matrem  suam, 
et  socrumadversus  nurum  suam:et  inimici  homini 
domesiici  sui,  Si  enim  efficitur,  ut  tradat    frater 


B 


qui  se  putat  negando  lucrifacere  ^  eam.  Perdel 
autem  eam  ad  praesens,  qui  confcssus  occiditur, 
sed  inventurus  eam  in  vitam  selernam.  Ipsi  denique 
pra^sides,  cum  hortantur  ^  negationi,  Serva  ani- 
mam  tuam  (78),  dicunt,  et  noli  animam  tuam  per^ 
dere.  Quo  modo  ^  loqueretur  Chrislus,  nisi  quo 
modo  ^^  traclaretur  ^2  Christianus  ?  Sed  cum  prohi- 
bct  meditari  responsionem  ad  tribunal,  famulos 
suos  instruitf  Spiritum  sanctum  responsurum  re- 
promiltit  (Matth.  x,  20) :  et  cnm  ia  carcere  fratrem 
vult  visitari  {Matth.  xxv),  confessoris  imperat  cu- 
ram ;  et  cnm  Deum  vindictam  facturam  clectorum 
suorum  afBrmat  {Matth.  xv),  passiones  consolatur 
illorum  :  etiam  in  parabola  seminis^^  postcespitem 
arcfacti  (79)  persecutionum  ^  figurat  ardorem.  Haec 
si  non  ita  accipiuntur,  sine  dubio  praeterquam  so- 
nant  sapiunt;  et  aliud  in  vocibus  erit,  aliud  ia 
sensibus,  ut  allegoriae,  ut  parabolae,  ut  aenigmata. 
Quemcunque  igitur  conceperint  ventum  ^^  argu- 
menlationis  scorpii  isti,  quocunque  se  acumine 
impcgcrint,  una  jam  linea  est  :  ad  ipsas  res  provo- 
cabuntur,  an  secundum  Scripluras  transiganlur. 
Siquidem  tunc  aliud  significabitur  in  Scripturis, 
si  non  idipsum  reperiatur  in  rebus.  Quod  enim 
scriptum  est,  hoc  evenire  oportebit.  Porro,  tunc 
eveniet  quod  est  ^  scriptum,  si  non  aliud  ^**  eve- 
niet.  Ecce  autem  et  odio  habemur  ab  omnibus  homi- 
nibus,  naminis  causa  (80),  quomodo  et  scripium 


fratrem  in  mortem^  et  pater  filium^  et  insurgant  Q  e.st;  et  tradimur  etiam  a  proximis,  quomodo  cl 


filii  in  parentes,  et  mori  eos  faciant,  Et  qui  susti- 
nueritin  finem^hic salvuserit(Matth,\,  34  etseq.), 
Adeo  totus  hic  ordo  Dominicae  machaerae ,  non  in 
coclum  missae,  scd  in  terram,  illic  constituit  etiam 
confessionern,  quae  in  finem  sustinendo  passura  cst 
mortem. 

CAPUT  XL 

Eadem  igitur  forma,  caetera  quoque  ad  martyrii 
pertinere  defendimus  :  Qui  pluris^  inquit  (Luc, 
XVI),  feceritetiam  animam  suam  quam  we,  non  est 
me  dignus;  id  est,  qui  malucrit  vivere  me  negando, 
quam  mori  confilendo.  Qui  animam  suam  invenerit 


scriptuin  est;  et  perducimur  ad  potestates^  ct  in- 
terrogamurjct  torquemuryetconfitemur^et  trucida- 
murj  quomodo  et  scriptum  est  (Matth,  x).  Sic  Do- 
minus  edixit.  Si  aliter  edixit  haec,  cur  non  aliter 
cveniunt,  quam  ^^  edixit,  id  est,  quemadmodum 
edixii  ?  Atquin  non  alitcr  cveniunt  quam  edixit : 
ergo  sicut  eveniunt,  iia  ^^  edixit,  ita  eveniunt. 
Nam  ncc  licuisset  aliter  evenire,  quam  edixit;  nec 
ipse  aliter  edixissel,  quam  evenire  voluisset.  Ita, 
non  aliud  significabunt  Scriptura)  ^,  quam  ia  rebus 
rccognoscimus.  Aut  ^  si  nondum  agunlur  illa  quffi 
praedicantur,  quomodo  tlO  haec  aguntur  ^  quae 
pr8e<iicta  non  sunt?  Non  sunt  enim  haec  praedicata 


perdetillam;quiveroperdideritmeicausa^inveniet  ^  quae  aguntur,  si  alia  sunt  quse  praedicantur,  et   non 
illam,  Proindc  enim  invenit  ®5  eam  ^,  qui    negarit  "  haec  quse  aguntur.  Al  nunc,  quia  *  ipsa  sunt  in   re- 

Variae  lectiones. 

**  Quae  demit  SemL  post  Rhen.  ^^  Possimus  Rig,  83  ut  demit  SemL  ex  Rhen,  ^  Putaverit  SemL  post 
Rhen,  ®^  Inveniet  Fran,  ^  lilo  SemL  illam  Fran.  ^'  Dt  Jun.  ^  Lucrifacere  SemL  «^  Cohortantur  Rhen,  SemL 
Oberth.  ^  Quomodo  alii.  ^^  Quomodo  Rig.  SemL  ^^Tracialur  alii.  ^^  Sermonis  Rig.  ^*  In  persecutione  Rig, 
e  libro  veteri.  ^^  Quodcumque  igitur  conceperint  veneaum  Jun.  ^  £t  Seml  ®'  Aliler  SemL  ^^  Quae  Jun,  ^  Er- 
go  sicut  eveniunt,  ita  demit  Venet.  et  substituit  vero  et  sicut.  t  istae  add.  SemL  ^  At  SemL  ^  Aguntur 
aemit  SeinL  post  Rhen,  *  Cum  Ciacc, 

Commentarius. 


(78)  Serva  animam  tuam,  Consimilcs  Patcrni 
proconsulis  ad  Gyprianum  voces  occurrunt  in  hi- 
sloria  passionis  fortissimi  martyris^  quas  et  Augu- 
stinus  cxagitat  serm.  de  eodem  Cypr.  RiG. 

(79)  fnparabola  seminispost  cesvitem  arefacti,  In 
exempiari  lcgitur  :  c  In   parabola  sermonis  post 


cespitcm  arefacti   ia  persecutioaum  figarat  ardo- 
rem.  »  Rig. 

(80)  Nominis  causa.  Istud  satis  excussum  esl  in 
Apolog.j  ubi  osteodimus  ex  aatiquis  respoasum 
cssc,  e  aomiue  aeque  laudem,  ncque  vituperium 
spcrari  debere.  Lb  Pb. 


109 


ADV.  GNOBTICOS  SCORPIACE. 


170 


bas,  qaae  ^  in  vocibus^  aliier  dicU  ereduntar  ;  qaid  ^  lectio  foras  abjicit  timorem  :  quoniam  timor  pcB" 
fieret  ai  aliter  facia  ^  invenirentar  ?  Sed  haec  est  *>      nam  habet,  et  quitimet,  nonest  perfectuiin  dilee- 

tione,  Qaem  timorem  intelligi  prseatat,  nisi  negatio- 


penrertitaa  fidei,  probata  non  credere,  non  probala 
prcsomerc.  Gui  penrersitati  iilud  quoque  opponara, 
Dt  si  baec  qu»  sic  aguntur  quemadmodum  scripta 
sant,  Doo  erunt  ipsa  quse  prsedicantur,  iila  quse  non 
debeant  sic  agi  qaemadmodttm  scripta  sunt,  ne  et 
ipsa  horum  exemplo  periclitentur,  exciudi  siquidem 
aliod  ia  vocibus,  aliud  in  rebus  est ;  et  reiinquitur 
nec  praedicata  videri  cum  evenerint,  si  aliter  prse- 
dicantar  qaam  evenirf)  babent.  Et  quomodo  cre- 
deniar  qos  non  eruat  prsedicata,  quia  non  ita 
enml  praedicata  qoomodo  eveniunt  ?  Ita  hseretici 
qaae  prsedicantur  non  ut  probata  sunt  credendo, 
ea  qaae  ncc  prcedicata  aunt,  credunt. 

CAPDT  Xll. 

Qois  Bnnc  meduUas  Scripturarum  magis  nosset, 

qoam  ipsa  Cbristi  scboia  ?  quos  et  sibi  discipalos 

Doffiinos  adoptavit,  omaia  ulique  edocendos ;  et  no- 

bis  magisiros  adomavit,  omnia  utique  docturos.  Gui 

potios  figuram  vocis  su8e  declarasset  (8!)  quam  cui 

effigiem  glorise  suee  revelavit,  Petro,  Jacobo,  Joanni, 

et  posica  Paulo,  quem  paradisi  quoque  compotem 

feek  anCe  martyrium  (82)  ?  An  et  illi  aliter  quam 

seoliaiil  aeribnnt,  fallaciae  magistri,  non  veritatis  ? 

Petrus  quidem  ad  Ponticos  :  Quanta  enimj  ioquit, 

(f  Petr.  u),  gloria,  sinon  ut  delinquentes  puniami" 

ni^susHnetiil Hasc enim  gratia  est^  in  hoc  et  vocati 

ettis,  pioniam  et  Christus  passus  est  pro  nobiSj  re- 

iinfiims  vobvstxmplum  semeHpsum,ut  assequami- 

ni  vestiffia  ipsius.  £t  rursus  (IPetr.  i  v) :  Dilecti,  ne  ex- 

pavetcatis  usHonem,  quce  agitur  in  vobis  in  tentatiO" 

nem,  quasi  ncvum  accidat  vobis :  etenim  secundum 

ptodcammunicatis  passionibus  Christi,  gaudete,  ut 

U  m  revelatione  glorice  ejus  gaudeatis  exsultantes. 

Si  iedeearamini  in  *  nomtne  Christi,be<iti  estis,qup' 

niam  gloriaet  Dei  Spiritus  requiescit^^in  vobiSydum 

ne  quis  vestrum  patiatuVfUt  homicida^aut  fur  1 47, 

atU  maleficus,aut  alieni  speculator(S3).Siautem  ut 

ChrisHanus,neerubescat;  gUmficet  autem  Domi- 

nmn  in  nomine  isto.  Joannes  vero,  ut  etiam  pro  fratri- 

bos  nostris  animas  ponamuSyhortaturynegans  limorem 

esse  in  dilectione  (I  Joan.  iv,  18) :  Perfecta  enim  di' 


nis  auctorem  ?  Quam  dilectiODem  perfectamaffirmat, 
nisi  fugalricem  timoris,et  animatricem  confessionis? 
Quam  poenam  timore  puniat,  nisi  quam  negator 
relaiurus  est,  cum  corpore  et  anima  occidendus 
in  gebenna  ^^  ?  Quod  si  pro  fratribus,  quanto  magis 
pro  Domioo  morieodum  docet,  satis  de  Apocalypsi 
quoque  sua  inslructus  bsec  suadere  I  Mandaverat 
elenim,  Spirilus  ad  angelum  Ecclesiae  Smyrnseoram 
(Apoc.  u,  i  0) :  Ecce  diabolus  ex  numero  tuo  conjiciet 
13  in  carcerem,  ut  tentemini  diebus  decem.Esto  fide- 
lis  ad  mortem  usque,  et  dabo  tibi  vitas  coronam.  Item 
B  ad  Pergamenorum  de  Anlipa  fidelissimo  martyre  in- 
terfecto  in  habitatione  Satauae.  Item  ad  Philadelphe- 
norum,  quod  a  tentatione  ultima  liberaretur,  qai 
Domini  nomen  non  negarat  (84).  Exinde  victori 
cuique  promittit  nunc  arborem  vitse,  et  mortis  ve- 
niam  secundse :  nunc  latens  manna  cum  calculo  can- 
dido,et  nomine  ignoto :  nuoc  ferrese  virgse  potestatem 
et  stellse  matutinse  claritatem  :  nunc  albam  vesliri, 
nec  deleri  de  libro  vitse,  ct  columnam  ficri  in  Dei 
templo,  in  nomine  Dei  et  Domini,  et  Jerusalem 
ccelestis  inscripta,  nunc  residere  cum  Domino  ia 
throno  ejus,  quod  aliquando  Zebedsei  filiis  negaba- 
tur.  Qainam  isti  tam  beati  victores,  nisi  proprie 
martyres  ?  Illorum  etenim  victoriae,  quorum  et  pu- 
p  gnse  ;  eorum  vero  pugnse,  quorum  et  sanguis.  Sed 
^  et  interim  sub  altari  martyrum  animae  placidum 
quiescunt  (85),  et  fiducia  ultionis  patientiam  pas- 
cunt,  et  indute  stelis  (86),  candidam  ^3  claritatis 
usurpant,  donec  et  alii  consortium  illarum  glorise 
impleant.  Nam  et  rursus  innumera  multitudo  albati 
et  palmis  victoriae  insignes  revelantur  ;8ciiicet  de  An- 
ticbristo  triumphanles  ^^,  sicut  unus  ex  presbyteris : 
Hi  sunt,9\\.  (i4poc.vii,  ikt),quiveniunt  ex  illapressu» 
ra  magna,  et  laverunt  vestimentum  suum,  et  candi' 
daverunt  ipsum  in  sanguine  Agnt.  Vestitus  enim  ani- 
mae,  caro.  Sordes  quidem  baptismate  abluuntur,  ma- 
culae  vero  martyrio  1 M  candidantur.  Quia  et  Isaias 
(Isa.  i,  18)  ex  russeo  ^^et  coccino  niveum  et  laneum 
repromittii.  Magna  etiam  Babyion  cum  describitur 
ebria  saactorum  cruore,   sine  dubio   ebrietas  ejus 


Varise  lectiones. 


5  Et  add.  Seml.  ^  Acta  Sem.  "^  Erit  Seml.  »  Ita  Jun.  ^  In  demit.  SemU  ^  Requiescel  Rhen.  Seml. 
Oberth.  "  Gehennam  Seml.  "  Conjicit  Hhen.  Seml.  Oberth.  "  Animae  patientiam  pascunt,  et  induta» 
stolis  candid»  alii,  fiducia  ultionis  candidam  Seml.  pluribus  demptis.   t4  Triumpbales  SemL  ^^  Rnfo 


SewU. 


Commentarius. 


(81)  Cui  potius  figuram  vocis  suce  declarasset,  n 
Sermonis  sai  mysteria,  sacramenta,   cum  scilicet 
reeedanl  a  litteris  suissensus,  ut  ipseloquitur  hoc 
ipso  epere,  cap.  15.  Rig. 

(82)  Paradisi  quoque  compotem  facit  ante  niartg' 
futm.  Dam  scilicet  raptus  ad  usque  tertium  coelum, 
ea  Tidil  quee  nuUas  narrare  potest  aut  exprimere, 
anl  eliam  cogitatione  comprehendere.  Lb  Pr. 

{99)Alient  speculator.  Alienas  scilicet  agens  cu<* 
ras.  Lb  Pb. 
(8i)  Domini  namen  non  negarat,  Ex  Apoc.  (iii, 

Patbol.  U. 


tO)  et  I  Cor.  {%,  13)  conferendum  ;  et  alibi,  tempus 
diaboli  breve.  Sbml. 

(85)  Sub  altari  martyrum  aninuB  plaeidum  quies- 
cunt.  Altaris  vocabnlo  signiHcari  videtur  terra,  quae 
fuit  instar  altaris  martyrum  immolationi.  Ric. 

(86)  Ei  ^ucia  ultionis  patientiam  pascunt  et  in» 
dutoe  stolis.  Heec  supplevimus  ex  membranis  Ago- 
bardi.  Bleganter  ait,  martyrum  animas  sub  allari 
depositas  in  spem  resurrectionis  placidum  quies- 
cere,  ac  velut  in  refrigerii  prato  fiducia  uftionis 
patientiam  paseere.  Rio. 

6 


171 


TBRTULLUNl  QPBRUM  PAR8 IL  —  8BBIBS  I,  POLBHIGA. 


172 


nMrtyrioram  poeoUs  minwtnuar,  qaoram  formido  a  boni  dueo  in  in/irnUtatibui,  in  injurlis,  in  neceui- 


qoid  relaUira  sit,  seque  osleodiiur,  Inter  onmes 
eniai  reprobos  ;  imo  ante^  omnea.  Timidis  aatem , 
inquit,  dcbine  cfietcris»  particula  in  itagno  ignia  et 
Bulphuris.  Sic  limor  eiaainEpistoUiejas  (IJoan.  iv, 
18)  quem  dileclio  foras  abjicit,  habet  pcenam, 

CAPUT  xm. 

Paulus  vero,  apostolus  de  persecntore  (Act.  ix) , 
quipnmns  Ecciesie  sanguinem  fudit^posleagladium 
stylo  mntans,  et  convertens  macheram  in  aratrum ; 
lapoB  rapax  BeigamiD»  dehinc  ipse  afferens  ^^  escam 
secondam  Jacob,  qaaiiter  marlyriajam  etsibiopla- 
biiia,  commendat !  cum  de  ^^  Thessalonicensibas  gau- 
dens:  £;ii,inquit,  (II  Thess.  i,  3.  A),gloriemur  in  vobis 
in  EccUsiis  Iki  pro  toleranHa  vestra  et  fide,  in  om- 


tatibuspinpersecutianibusjin  angustiispro  Christo. 
Etiam  in  superioribus  (U  Cor.  iv,  S) :  Qui  in  omnibus 
tribulemurf  sed  non  coangustemur;  et  indigeamuSf 
sed  non  perindigeamus;  quoniam  ^  persecutionibus 
agitemurt  sednonderelinquamur;  qui  dejiciamurt 
sed  non  pereamus  :  semper  mortificationem  Christi 
Jesu  in  corpore  nostro  circumferentes.  Sed  etsi^  in* 
({MxX^exterior  homo  noster  vitiatur^csLto  scUicet,vi  per. 
secutionum;  sed  interior  renovatur  die  etdie;  anima 
sdUcet,spe  proaiissionum.Nam  quod  ad  pr8e3ens,^^iii« 
porale  et  levepressurce  nostrceper  supergressum  in 
supergressum  ^  a^ternum  pondus  glorioi  per/tdt  ^ 
nobis^non  intuentibus  quce  videntur,sed  quai  non  vi* 
dentur,Quce  enim  videntur,temporalia,de  iocommo- 


nibus  persecutionibus  et  pressuris.  quibus  sustine*  ^  disdicens^gud^  vero  non  videntur,  cetema^  deprae- 


tis  ostentamenjustijudicii  (87)  Dei,  ut  digni  hahea^ 
mini  regno  ejus,  pro  qu4>  et  patinUni.  Sicut  et  ad  Ro- 
manos  {Rom.  v,  11) :  lion  solum  autem,  verum  etiam 
exsultantes  in  pressuris ;  certi  ^^  quod  pressura  tole- 
rantiamper/icit,  tolerantiavero  probationem,  pro- 
batio  autem  spem,  spes  vero  non  confundit.EX  rursus 
(Aom.  VII ,  17) :  Quod  si  /ilii,  et  hceredes;  hmredes  quu 
dem  DeijCohasredes  vero  Christi :  siquidem  compati' 
mur^^fUti  et  cum  illoglori/icemur.Reputo  enimpas- 
siones  hujus  temporis  non  esse  dignas  ad  gloriam, 
quce  in  nobis  reveUsbitur  ^.  Et  ideo  postmodum : 
Quis^  iaquit  (Rom.  viii,  35),  separabit  nos  a  dilectione 


miis  ^^  spondcns.Thessalonicensibus  ^^  vero  de  vincu- 
iis  scribens(88)  utique  beatosaffirmavit  (PhiUppA^9), 
quibus  donalum  esset  non  tantum  credere  in  ChriS' 
tum,sed  etiamproipsopati:  Eumdem,itiqmi,agonem 
habentes  queminmevidistis,et  nuncaudistis^.Nam 
et  siliborsuper  sacri/icium,gaudeo  et  congaudeo  om- 
nibus  vobis,perindeet  vos  gaudete  et  congaudete  nu- 
hi  {Philipp.  II,  17).  Yides  qaam  martyrii  definiat  fe- 
licitatem,  cui  de  gaudio  mutuo  acquirit  solemnita- 
tem.  Ut  proximus  denique  voti  sui  factus  est,qualiter 
de  prospectu  ejus  exsultans  Timotheo  scribit  ^?  (II 
Tim,  IV  ,6,7) ;  Ego  enimjam  libor^  et  tempus  disjun- 


Christi^pressura,ananfustia^anfames,annuditas,  C  ctionis  instat^.Agonem  bonum  decertavi^  cursum 


anpericulum,anmacha:ra,secundum  quod  scriptum 
est:  Tui  ^^  causamorH/icamur  tota  die,deputati  SU' 
mus  ut  pecorajuguUUionis :  sed  in  omnibus  istis  su» 
pervincimus  pro  eo  qui  nos  dilexit.Persuasum  enim 
habemus^  guod  neque  morsyneque  vita,  neque  virtus, 
neque  sublimitaStneque  profundum,neque  alia  con' 
ditio  poterit  nos  a  dilectione  Dei  separare^  quaeest 
in  Christo  Jesu  Domino  nostro.  Sed  et  Corinthiis 
pasaionea  suas  enamerans  (II  Cor.  xi,  33),  patien- 
d«m  «tique  prcfinivit :  In  laborilms  abundantius,  in 
carceribus  plurimum^  in  mortibus  sofpius;  a  Judans 
quinquies  quadragenas  citra  i  M  unam  accepi,ter 
virgis  cassuSf  semel  lapidatuSt  et  reliqua.  Quae  si 


consummavi,  /idemcustodivi;superest  corona,quam 
milU  Dominus  illa  die  reddet,  scilicet  passionis.Satis 
et  ipse  supra  aliocutus  (II  Tim.  ii,  11 ;  II  Tim.  1,  8) 
Fidelis  sermo :  si  enim  commortui  sumus  Christo^  et 
convivemus;  si  sufferimus,et  conregnabimus ;  tftO 
si  negaverimus^et  ille  nos  negabit ;  si  non  credimuSt 
ille  fidelis  est^  negare  se  nonpotest.  Ne  ergo  confun- 
daris  martyrio  Domini  nostri,  neque  me  vinctum 
ejus;  quia  praedixerat :  Non  enim  dedit  nobis  Deus 
spiritum  timoris^sed  virtutis  et  dilectionis  et  sanas 
meniis.  Virtute  enim  patimur  ex  dileclione  in  Deum, 
et  sana  mente,  cum  ob  imiocentiam  patimur.  Sed  et 
sicul>i  tolerantiam  prsecipit,  quibus  magis  eam  quam 


magia  ineommoda  quam  martyria  videbunlur,  ta-  n  passiooibus  prospicit  ?  sicubi  ab  idololatria  divei- 
mea  rursus  :  Propterquod,  inqnit  (II  Cor.  xii.  iO),      lit,  quid  ei  magis  quam  martyria  praevellit  (89)? 

Vari»  lectioaes. 

i^  Ipse  etiam  escam  Rhen.  SemL  Oberth.  ^i  De  abest  Venet.  ^^  Arle  Rhen.  Seml.  Oberth.  ^^  Compa- 
tiamnr  alU.  ^  Habeat  revelari  Rhen.  Seml.  Oberth.  ^^  Tua  cod.  Agobardi.  ^  Qui  etiam  Jun.  ^  Insuper 
per  Rhen.  SemL  Oberth.  ^  Perfidet  alii.  ^  Promissis  cod.  Agobardi.  ^  Phihppensibos  Pran.  ^  AudHtia 
Rhen.  SemL  Oberth.  ^  Exsultat  dicens  Timotheo  Rhen.  SemL  Oberth.  ^  Deversionis  insistit  Rhen.  Seml. 
Oberth. 

Gommeatarins. 


(87)  Sustinetis  ostentamen  justi  judieU.  Ezspeo- 
tatis  adventum,  exhibitionem  jttdicii.  Rm. 

(88)  Thessalimicemilbus  vero  de  vinculis  scribens. 
Castigandas  bic  locas  eC  leg.  Philippensibus^  tum 
quia  additnr  de  vincuUs  e  quibus  scripta  est  prior 
illa,  nentra  voro  ad  Theasalonicenses ;  tum  quod 
inveniantar  Pbilipp.  i,  7,  et  que  seqauDtur  Sern 
pivre  testimoBia ;  in  qoorum  |)riori  ex  Grseoo  reti- 
nuit  vocem  agonem ;  in  posteriori  confirmat  lectio 


nem  latinorum  emendatiorum  codicum,  qui  leguni 
immolor  supra  sacri/icium,pro  eo  quod  alii  amulor»' 
Pam. 

(89)  Quid  ei  magis  quam  martyria  proiveUit?  Jkii 
TertuUiauus  :  Stcubi  homines  Dens  ab  idololatria 
divellit,  quid  magis  idololatrie  prevellit,  quod  pne- 
valsum  statim  ipsi  opponat,  quam  martyria  foriium 
Chrislianorum  ?  Rio. 


113 


ADV.  GN0STI60S  SGORPIAGB. 


174 


CAPUT  XIV. 
Plane  mooet  Romanos  {Rom.  xuiy  4-7)  omnibas 
poteslaiibas  subjici,  quia  non  sit  potestas  nisi  a  Deo, 
qaia  non  $ine  causa  gladium  yestet » et  quia  ministe' 
rium  ^  tit  Dei ;  sed  et  ultrix^  inquit,  in  iram  ei  qui 
malum  fecerit,  Nam  et  praemiserat :  Principes  enim 
non  sunt  timori  bono  operi,  sed  malo.  Yis  autem 
noH  timere  potestatem  ?  fac  bonum,  et  laudem  ab  ea 
referes.  Dei  ergo  ministra  est  (90)  tibi  in  bonum, 
5i  vero  malum  facias,  time,  Ita ,  non  in  occasione 
frustraQdi  martyrii  jobet  te  subjici  potestalibus,  sed 
in  |»ro?ocatioDe  bene  vivendi,  eiiam  sub  illarum 
respecta,  quasi  adjutricum  justiliae,  quasi  minislra- 
rom  divini  judicii^  bic  etiam  de  nocentibus  prseju- 
dieaniis.  Dehinc  et  exsequitur  quomodo  velit  te 
snliyici  potestatibus,  reddere  jubens,  cui  tributum, 
triJMum;  cui  vectigal^  vectigal;  id  est  [Matth, 
XXII,  2i)  quoR  sunt  Cassaris,  Cassari,  et  quce  Deiy 
Deo ;  solius  ^^  autem  Dei  homo.  Condixerat  scilicet 
Petrus  (91),  regem  quidem  honorandum;  ut  tamen 


A  tunc  rex  honoretur,  cum  suis  rebus  insislit,  cum  a 
divinis  honoribus  longe  est ;  quia  et  pater  et  matcr 
diligentur  ^^,  cum  Deo  non  comparabuntur.  Caetc- 
rum,  super  Deum  diligi  nec  animam  licebit. 

CAPUT  XV. 

Num  ergo  et  apostolorum  litterae  mobiles  ^3  (92)  ? 
et  nos  151  usquequaque  simpliccs  animae  (93),  et 
solummodo  columbse  (94),  libenter  errantes  (95)? 
credo  vivendi  cupiditale.  Ila  vero  sit,  ut  recedant 
a  liileris  suis  sensus.  Quae  tamen  passos  apostolos 
scimus,  manifesta  doctrina  est ;  hanc  intelligo  so- 
lam  Acta  decurrens ;  nihil  qusero ;  carceres  illic,  et 
vinculai  et  flagella,  et  saxa,  et  gladii,  et  impetus 
P  Judaeorum,  et  coelus  nationum,  et  tribunorum  elo- 
■'  gia  3^,  et  regum  audiioiia,  et  proconsulum  tribu- 
nalia,  et  Caesaris  nomen  interpretem  non  habent. 
Ouod  Petrus  caeditur  ^s  (96),  quod  Stephanus  oppri- 
milur  (97),  quod  Jacobus  unmolatur  (98),  quod 
Paulus  distrahitur  (99),  ipsorum  sanguine  scripta 


Varide  lectiones. 

» Ifioiaira  Rhen.  Seml.  Oberth.  3>  Solus  Rhen.  SemL  Oberth.  ^^  Diiigenter  Fran.  Pam.  33  Nobiles  ^am. 
nubilae  Jun.  ^  Bllogia  Jun.  ^  Editur  {^wxou)  Rig. 

Commealarius. 

(90)  Dei  ergo  ministra  est.  In  Agobardino,  Dei  fuisse  arbitramur,  et  mendosum  esse  auod  hic  legi- 
ergo  minUter...  £x  quibus  vestigiis  apparet  scri-  mus,  cceditur.  Itaque  legendum  editur,  quod  est, 
ptomfuisse  :  Dei  ergo  ministerium  est,Mi%\i^xdL.ViiQi.      sustollitur  et  suspenditur,  et  edita  et  erecta  cruce, 

(91)  Condixerat  scilicet  Petrus.  Condixerat,  hoc  &4'oi3Tftt, quod  vulgata  versio dixit,  exaltatur.  Joan. xii : 
est,  cmn  Paulo  dixerat,  consentanea  Paulo  dixerat  Q  l^v  o^^aiOco  Ix  ix^  -ffii ;  verba  sunt  Christi  signi- 
teinis.  Sic  lib.  de  Corona  :  c  Quod  aeque  fides      ficantis  qua  morte  esset  moriturus  :  Si  exaltatus 


pagtoa  candlxit.  >  Rig. 

(9f)  Aposiobrum  litteras  mobiles.  Hsec  scriptura 
esi  tJLesDpl&ris  Crsioi,  quam  seculi  sumus  editione 
priiBa,  quasi  litteras  mobiles  Septimius  dixisset, 
yam  saperent  pneterquam  sonarent,  et  aliud  esset 
m  YOciDus,  aliud  in  sensibus.  Nunc  mutare  senten- 
tiam  nobiscum  liceat,  quibus  non  aliud  erit  studium 
qaam  veri.  la  Agobardi  libro  Septimius  ait  :  c  Num 
et§p  ei  apostolorum  litterae  nobiles  ?  >  Quae  Jectio 
retioenda  est.  Btenim  posteaquam  probavit  auctori- 
late  prophetarum  et  Evangelii,  martyria  fortiter 
obeuoda  esse  Cbnstianis,  atque  boe  essc  preece- 
ptum  sive  *  mpndatuti  a  Domino,  id  ^liani  probat 
dtatis  apoBtolorim  litteria,  et  subjungit  :  c  Num 
crgo  et  apostolorum  lilterse  nobiles  ?  »  Hoc  est  : 
Nonne  sunt  omnibus  notae,  clarse,  manifcstae?  Bt 
sane  sunt.  Mox  iogerit :  Ita  vero  sit,  ut  recedant  1« 
a  litteris  suis  sensus ;  nec  tam  clarse  illae  sint  el  ^ 
manifest»,  quin  admittant  interprelationis  alicujus 
benigpitatem.  Veniamus  ad  res  ipsas.  Videamus 
quid  ipsimet  apostoli,  suarum  liiterarum  interpretes, 
feceriot.  Vilam  certe  ipsi  suam  martyrio  impendere 
■oa  dubitavarnnt,  de  Dominico  scilicet  prsecepto 
nyiii  ambigeotes.  Rio. 

(93)  Et  nos  usquequaque  simplices  aninue.  Haec 
sont  dicta,  vel  potius  aculei  scorpiorum,  cujusmodi 
supra.  RiG. 

(94)  Et  solummodo  columbo!.  Non  etiam  pruden- 
lia  serpeniea,  alludit  ad  illud  Christi  apud  Matth. 
[x,  16) :  Estote  prudentes  sicut  serpentes,  etsimpli- 
ces  sicut  eolumbas.  Rig. 

(95)  Libenter  errantes.  Incanta  simplicitate  aber- 
miles,  et  avoiantes  ab  Domioicis  sedibus.  Rig. 

(96)  Petrus  casditur.  Sic  habet  vetus  exemplar 
Agobardi.  Yerumiamea  cum  hoc  ioco  mortes  apo- 
stoiomm  per  soppliciorum  genera  designentur, 
PMri  passionem  stgnifieantiore  yerbo  descriptam 


fuero  a  terra.  Sulpitius  Severus  :  «  Petrus  in  cru- 
ccm  subHitus  est.  »  Rig. 

(97)  Stephanus  opprimiiur.  Impetu  saxorum, 
lapidaiione.  RiG. 

(98)  Jacobus  immolatur.  Frater  Domini,  an  frater 
Joannis  ?  Fratrem  Joannis  Herodes  interemit  gladio ; 
Lucas,  Act.  XII  :  'AvetXe  II  'Idbcco^v,  xbv  dSsXfbv 
KupCou,  (jLoxafpoc;  quod  in  Martyrologiis  accipitur 
pro  decollatione,  ct  minime  convenit  immolationi. 
Itaque  dicendum  hic  designari  Jacobnm  fratrem 
Domini,  quem  Husebius,  Epiphanius,  Hieronymus, 
fuiite  fullonis  in  cerebro  percussum  interiisse  tra- 
diml;.se(t  ex  Hegefkipi  narratione,  satis  ioepta  et 
ftttili,  <)uie  tamen^  quantuaidad  genus  mortis,  fir- 
mari  videalur,  hisce  Septimii  nostri  vcrbis  :  ut 
Jacobum  fratrem  Domini  immolalum  fuisse  dixe- 
rit,  fuste  fullonis,  tanquam  popae  malleo  seu  clava, 
maclaUim.  Rio. 

(99)  Paulus  distrahitur.  Capite  separato  et  ab 
cervico  reciso.  Separationem  opus  esse  machflerae 
ait  Septimius,  lib.  iv,  advers.  Marc,  et  Lucas  6ia(x£- 
pi9(xov  dixit  quod  Matlh.  (x^xatpav.  Itaque  distra- 
niiur  Pauius  decollatione,  prioeipalem  eorporis 
parlem  auferente.  Nam  hoc  accidit  lis  qui  lali  sup- 
plicio  plectuntur,  ut  non  cadant  integri,  nec  jaceant 
cadavere  toto.  Elenim  decollatorum  capita  pilo  fcre 
aut  hastae  pr«e6xa.  Rig.  —  Casditury  opprimitur^ 
immolatury  distrahitur,  Ludit  Septimius  m  antiihe- 
lis.  Petro  Stephanum  opponit.  Etenim  Petrus  in 
cruce  editus  et  sublimis,  at  Stephanus  acervo 
saxorum  obrutus.  Jacobum  vero  opponit  Paulo. 
Etenim  Paulus  truncato  capite  duas  in  partes 
distraetus  est;  at  Jacobus  immolatus,  ictu  fustis 
alilictus  terree,  concidit  integer.  Victimariorum 
disciplina  erat,  hosiias  ita  caedere  et  exanimare, 
ut  non  reluctarent,  sed  quasi  sponte  procumbe- 
rent.  Rio. 


175 


TERTULLIANl  OPBRUM  PARS  IL   -  SBRIBS  I,  POLBMIGA. 


176 


A  mini  (Act,  xxi,  13, 14) ;  fidentes  scilicet,  pa&siones 
ad  volijntatem  Del  perlinere.  Non  enim  dehortatio- 
nis  consilio,  sed  dilectionis  rctinere  tentaverant  ^, 
ut  Apostolum  desiderantes,  non  ut  martyrinm  dis- 
suadcntcs.  Quod  si  jam  tunc  Prodicus  aut  Valentiaus 
assistcret,  suggcrens^  non  in  terris  esse  confitcn- 
dum  ^  apud  homines  (2) ;  minus  vero,  nc  *®  Deus 
humanum  sanguinem  sitiat,  nec  Ghristus  vicem 
passionis,  qnasi  et  ipse  de  ea  salutem  consccutums 
exposcat ;  statim  audisset  a  servo  D*i,  quod  audie- 
rat  a  Doniino  diabolus  (3)  :  Recede^  Satana,  scan^ 
dalum  153  mihi  es ;  scriptum  est :  Dominum  Deum 
tuum  adorabis  (4),  et  illi  soli  servies  {Matth,  xxvi, 
23;  IV,  10).  Sed  et  nunc  audire  debebit,  quatenus 
multo  post,  venena  ista  ^^  154  suffudit,  nulli  in- 
firmorum  faciie  nisi  ^^  nocitura  (5),  si  qui  non  hanc 
nostram  ex  *3  gde  prsebiberit,  vel  eliam  saperbi- 
berit  potionem. 


8unt.  Et  si  fidem  Gonmientarii  ^  voluerit  haereti- 
cus  (1),  iostrumenta  imperii  loquentur,  ut  lapides 
Jerusalem.  Yitas  Gsesarum  legimus ;  orientem  fidem 
Romie  primus  Nero  cruenlavit.  Tunc  Pctrus  ab 
altero  cingitur,  cum  cruci  astringiiur.  Tune  Paulus 
civitatis  romanae  consequitur  nalivitatem,  cum  illic 
martyrii  renascitur  generosiiate.  Haec  ubicumque 
jam  legero,  pati  disco ;  nec  mea  intercst  quos  se- 
quar  martyrii  magistros,  sensusnc  an  159  exitus 
Apostolorum  ;  nisi  quod  et  sensus  in  exitibus  reco- 
gnosco.  Nihil  enim  passi  fuissent,  quod  non  prias 
patiendum  esse  sensissent  ^*'.  Gum  vincuia  Paulo 
Agabus  gestu  quoque  prophetasset,  discipuli  fientcs 
et  orantes  ne  sc  Jerosolyma  conrniitterel,  fiuslra 
oraverunt.  Illc  enim,  quod  semper  docuerat  anima- 
tus  :  Quid  fletis,  inquit,  et  contristatis  cor  meumf 
At  ego  non  modo  vincula  Jerosolymis  pati  optaverim, 
verumetiammoripro  nomine  Domini  mei  Jesu  Chri- 
sti.  Atque  ita  cesserunt,  dicendo :  Fiat  voluntas  DO" 

Variae  lectiones. 

36  Gommentari  Rhen,  Seml.  Oberth.  ^  Scissent  cod.  Agobard.  ^  Teotaverunt  Rhen.  SemL  Oberth. 
33  Gonandum  Wien.  Seml.  Oberth.  *»  Homines,  quod  nec  Seml.  *»  Illa  Pran.  *2  Nisi  inser.  Rig.  *3  Ba 
Fran. 

Commentarias. 


B 


(1)  Et  si  fidem  commentarii  voluerit  hanreticus. 
Hoc  est,  si  ex  publicorum  etiam  archivorum  fide 
doceri  voluent.  Sic  iib.  de  Idohlatria  :  «  Yolunt 
scilicet  tempus  persecutionis,  ct  locum  tribu- 
nalis,  ctc.  »  Rig. 

(2)  Non  in  terris  esse  confitendum  apud  homines. 
Hi  quoque  sunt  aculei  scorpiorum,  ut  supra. 

(3)  Quod  audierat  a  Domino  diabolus.  Imo,  ipse 
Pctrus,  Matth.  xvi,  23.  Scd  a^quis  erea  Petrum 
affectu  Matthsei  narrationem  sic  accipi  voTuit,  quasi 
ea  verba,  propter  quae  Petrum  Ghristus  increpat, 
non  tam  ipse  Petrus  protuliiiset,  quam  per  os  Petri 
diabolus.  £nimvero  Gbrysostomus,  ut  m  manifcsta 


re,  aperte  contredicit  :  OuxtTirev,  'OSsravaic  Ifel^oro 
Ziii  aou,  dXX'  TiraYC  ^;;(ab>  (lou,  Zatava'  aa\  Y^kp 
£mftu|i(a  ?lv  Tou  ivTix£i|Jiivou,  rb  |a>j  jcaSEtv  tbv  Xptorov.RlQ» 

(4)  Scriptum  est :  Dominum  Deum  tuum  adora- 
bis,  etc.  Hsec  ita  se  habent  in  exemplari,  quae  tt- 
men  haud  faciunt  quidquam  ad  Tertufliani  proposi- 
tum,  et  opinamur  insita  fuisse  eadem  mana,  qoa 
praecedens  increpatio  delorta  in  diabolum,  ablato 
nomine  Petri.  Ric. 

(5)  Nulli  infirmorum  facile  nisi  nocitura.  Nulli 
facile  nisi,  pro,  Nuili  non  facile  nocitura.  Sic  loqal 
placait  Septimio.  Rig. 


Q.  SEPT.   FLOR.    TERTULLIANI. 

UBER 

ADVERSUS  PRAXEAM. 


ARGUMENTUM.  —  Praxeu  Phryx  ex  asia  oriundus,  adei  causa  in  carcerem  conjectus  olim,  ob  cuiias 
serunmas,  non  admodum  memorandas,  animo  multum  intumuerat ;  de  Bcclesia  tamen  e^egie  meritus  eral ; 
cnm  enim  Pontifcx  (Eleutherius  aliis,  aliis  Yietor  dlcitur)  Montmistas,  qui  in  transmissa  fidei  professione 
cailiolicos  se  ferebant,  jamjam  commanionis  lilteris  donare  vellet,  Praxeas  ex  Asia  tam  adventans  vulga- 
tos  ca  in  provinda  Montanistarum  errores  aperuit,  cffecitque,  ne  homioes  illi  pontifici  opiimo  iUudereni ; 
suus  demum  iastus  miseram  perdidit :  dum  enim  martyris  titulis  nunquam  non  gloriatnr,  commanem  cani 
superbis  omnibns  sortitus  est  exitum,  novse  sectse  infelix  conditor  ;  unum  enim  Deam  ita  agnovit,  ut  om- 
nem  personarum  distinctionem  tolleret,  asseverare  ausus,  ipsum  Patrem  camem  sumpsisse,  in  crucem  ae- 
lam,  et  ad  suam  bodie  dexteram  considere.  Sectatores  iliius  Patropassiani  aut  Monarchici  dicti,  quod  aoani 
dantaxat  sanctissimse  Trinitatis  personam  statuerent. 

Prsestanlissimum,  quod  certe  post  lapsum  suum  scripsit,  est  illud  contra  Praxeam,  quo  fidcm  Trinitatis 
susoipit  defendendam,  de  hac  etenim  Montanisise  ab  Ecclesia  caiholica  non  dissidebant.  Yocabulo  Trinitaiis 
hoc  in  opere  Septimius  expresse  utitur,  el  fraudem  patefacit  hsereiicorum  monarchise  nomen  usurpaniiam 


177  LIBER  ADV.  PRAXBAM.  178 

ut  unicum  oinnipotentem  mundi  creatorem  se  vindicare  rudioribus  suadeant,  dum  interim  de  unico  hce' 
resin  faciunt.  Ut  Patris  et  Fiiii  personarum  distinctionem  evincat,  Oportet,  mquit,  totum  de  Filio  exami" 
nariy  an  stt,et  gutsitetquomodosit,..Ante  omma  Detis  eratsolus,  quianihilaliudextrinsecuspraster  illum..* 
Cceterum  ne  tunc  quidem  solus  \  habebat  enimsecumrationemsuam,verhumySapientiam: quam postea  ad 
extra  emisitj  et  factus  estsermoexterior,  Sermonem  appellandum  censetYerbum  DeiTertallianus,  solum  post 
extriasecam  ejus  prolationem,  seu  manifestationem  in  universi  creatione  factam  juxla  antiquissimorum  Ibeolo- 
gommloquendipbrasinet  modum;fateturtamen  Sermonem  inprimordioapudDeumfuisse.NametsiDeusnon- 
dumSermonemsuum  miserat,  proinde  eum  cum  ipsa  et  in  ipsa  ratione  intra  semeHpsum  habebat  tacite 
cogitando  et  disponendo  secum,  quce  per  Sermonem  mox  erat  dicturus,  Ex  quo  patescit  quo  in  sensu  alibi 
dixerii  :  Fuit  autem  tempus,  cum  et  delictum  et  Filius  non  fuit,  videlicet  quautum  ad  externam  per 
oeationem  rerum  manifestationem,  praescrtim  cum  dixit :  Fiat  lux  :  nam  quantum  ad  generationem  ad  in- 
tra  semper  fuit  eum  Deo  Patre  Filius  ejus  Ycrbum  etsapientia.  Ostendit  insuper  TertuUianus,  Filium  ex  Patris 
esse  sabstantiaetSpiritumsanctum  aPatre  per  Filium  procedere;  Yerbum,  quod  ab  omni  aetemitate  erat  apud 
Deom,  quodque  quasi  ex  eo  ad  creandum  ct  regendum  mundum  exiit,  personam  esse  subsistentem,  quse  ta- 
men  el  varia  a  Patris  substantia  non  est ;  inde  non  sequi  duos  esse  Deoset  duos  Dominos;  Filium.nonPa- 
trem»  factom  bominem,  nec  desiisse  Deum  esse,  adeo  ut  naturse  humanae  idiomata  in  Christo  inventa  fue- 
rint.  Uno  verbo,  perspicue  in  hoc  tractatu  Ecclesiie  fidem  dc  Trinitalis  necnon  Incarnationis  mysteriis  ex** 
planat.  Lump. 

CAPUT  PRIMUM  A  cens  :  •  Yiderit  Matthseas  et  Lucas  :  cffiternm  ego  ad 

Varic  diabolus  aemulatus  est  veritatem.  Affectavit  jpsum  Deum  accessi,  ipsum  omnipotentcm  cominus 

illam  aliquando  defendendo  concutere.  Unicura  Do-  tentavi.  Idco  et  accessi,  ideo  et  tentavi.  Caelerum  si 

minum  viadicat  omnipotentem  mundi  conditorem,  FiliusDeiesset,  nunquamillumfortasse^dignarer?  » 

atetdeunico  haeresim  faciat.  Ipsum  dicit  Patrem  Scd  emmipse  poiivis a  primordio  mendax est  (l  Joan. 

descendisse  in  Virginem  » ,  ipsum  ex  ea  natura  ,  m,  8) ;  et  si  quem  hominem  de  suo  subornavcrit  », 

ipsumpassum,  deniqueipsum  esse  Jesum  Christum.  ut  Praxeam.  Nam  iste  primus  ex  Asia  hoc  genus 

Excidit  sibi  colubcr,  quia  Jesum  Christum  posl  bap-  pcrversitatis  intulit  Romae  (1);  homo^et  alias  inquie- 

tisma  Ji^annis  tentans,  ut  Filium  Dei  aggressus  est;  tus,  insuper  de  jactatione  martyrii  inflatus,  ob  so- 

15«^  certns  FiliumDcum  habere,  vel  ex  ipsis  Scri-  lum  et  simplex  et  breve  carceris  tsedium;  quando 

plnris  dc  quibus  lunc  tcnlationem  struebat :  Si  tu  et  si  corpus suum  tradidisset  exurendum,  nihilpro- 

es  Filius  Det,  dic  ut  lapidesisti  panes  fiant ;  item  :  fecisset^  dilectionem  Dei  non  habens  (/  Cor.  xiii,  3), 

SituesFiliusDei,dejicetehinc :scriptumestenim,  cujus  charismata  quoque  expugnavit.  Nam  idem 

gu(kimandavit^angelissuissuperte{uiiqvLeVsLieT)  lunc  epi;iCopum  Romanum,  agnoscentem  jam  pro- 

uttemanibussuistollani^necubiadlapidempedem  phetias  Montani  (2),  Priscse,  Maximillae,  et  ex  ea 

tuum  offendas  [Matth,  iv,  3-6;  P«a/.  xc,  11).  Aut  B  agnitione  pacem  Ecelesiis  Asise  et  Phrygiae  infcren- 

nunquid  mendacium  Evangeliis  exprobravit  ^ ,  di-  tem,  falsa  do  ipsis  prophetis  et  ecclesiis  eorum  as- 

Yarise  lectiones. 

^  Virgine  Seml,  ^  Mandabit  alii,  ^  Exprobrabit  Fran.  Paris.  ^  Tentasse  Wouw.  ^  Subomavit  Rhen, 
Seml,  Oberth.  ^  Intulit  homo.  Et  Rlien.  Seml.  Oherth. 

Commentariiis. 

(i)  Intulit  Romce  hmno,  clc.  Intelligit  provincias  addictum,  in  historia  tam  rccenti  tamque  manifesta, 

Drbi  Romanae  viciniores.  Alioqui  ipsa  Asia-partim  inque  opere  quod  adversus  Praxean  hiereticum  pro 

rooiauum  agnoscebat  imperium.  Rhen.  fidei  catholicse  artlculo  inler  prsecipuos  nobili,  com- 

(2)  Episcopum  romanum  agnoscentem  jam  pro-  ponebat,  mentiri  voluisse ;  cum  praesertim  menda- 

phetias  Montani,  llaereses  Tertulliaiji  quai  dicuntur,  cio  splendido,  ac  stalim  facile  confutando,  prclium 

eae  vix  aliud  pra;cipiebaut  quam  martyria  fortiora,  nullum.  Ergo  Praxcas  ille,  qualis  a  Tertulliano  de- 

jejunia  sicciora ,  castimoniam  sanctiorem ,  nuptias  pingitnr ,  nctis  apud  pontifieem    causis ,   adeoque 

sdlioet  unas,  aut  nullas.  In  quibus  quidquid  pecca-  imminulae   auctoritalis  pontificise   criminaliouibus , 

vit,  id  omne  virtutis  amore  vehementiore  peccasse  Montani  discipulos  onerare  non  destitit,  donec  pa- 

videatnr.  Ulud  certe  gravins,  quod  Montani  Paracle-  r  cis  seu  communicationis  litterse  jam,  uti  diximus, 
tom  agnovit  atque  defendit.  Sed  Montani  schola,  ^  emissse  revocarentur.  Quarc  nonnulli  fortean  plus 

sicat  et  Barooius  observat,  aliquandiu  stetit  inno-  sequo  offensi  indignatiaue,  Montanum  suum  in  tau- 

xia,  discipuios  habuit  adeo  morum  sanctitate  com-  tum  extollere  ac  prsedicare  coeperunt,  ut  dicerent, 

mendabiies,  benefica  miraculorum  potentia  reve-  in  apostolis  quidem  Spiritum  sanctum  fuisse,  Para- 

rendos^   martyriorum  coostantia  forles,  ut  nemo  cletum  non  fuisse;  et  Paracletum  illum  suum  plura 

praesentiores   alibi   nominis  vires  agnosceret.   Et  io  Montano  dixisse,  quam  in  Evangelio  Christi ;  nec 

JtTO  recte  dociissisiuius  cardinalis  ccnsuit  Anice-  tantum  plura,  sed  etiam  meliora  atque  majora.  Haec 

tmn  tonc  pontificem  romanum  in  hominibus  nihil  nimirum  de  iis  legimus,  qui  Secundum  Phrygas  di- 

adhuc    a  ndei  regula   dissenlientibus  hflec  divini  cunlur  in  Gatalogo  hsercticorum ,   qui  TertuIIiani 

Spiritus  charismala  agnovisse,  eorum  ecclesiis  pa-  libro  De  Prasscriptione  vulgo  adnecti  soiet.  Quae 

eem  intnlisse,  atque,  ut  ait  Tertullianus,  pacis  litte-  satis  arguunt,  Phrygas  istos  Montano  suo  muita, 

ras  misisse,  neque  est  quod  suspicemur  Tertnllia-  <]  }'<n  ipse  sibi  nunquam  arrogaverit,  tribuisse.  Unde 

nam,  virum  gnivem,  etsi  tunc  Montani  |)artibus  vcrosimile  fiat,  Montaoi  dogma,  quaie  exstitit^  pri- 


179 


TERTULLIANI  OPERUM  PARS.  II.  -  SERIBS  I,  POLEMICA. 


180 


B 


scverando,  et  prsecessorum  ejus  aactorilates  defen-  a 
dendo,  coegit  et  litteras  pacis  revocare  jam  cmis- 
sas,  et  a  proposito  15B  recipiendonim  charis- 
matam  concessare.  Ita  dao  negotia  (3)  diaboH 
Praxeas  Romae  procurayit  :  prophetiam  expulit,  et 
haeresim  iniulil;  Paracletam  fagavit,  et  Patrem 
craciGxit.  Fructivaverant  "^  aveno!  praxeanae,  hic 
quoque  superseminat^ ,  dormientibus  multis 
(Matth,  XIII,  26)  in  simplidtate  doctrinse;  traductae 
dehinc  perqaem  Deus  voluit,  ctiam  cvulsae  videbantur. 
Deniqne  caverat  prislinum  doctor  de  cmendatione 
sna  (4);  ct  manet  cbirographum  apud  Fsychi- 
cos  6,  apud  quos  tunc  gesta  res  est,  exinde  silen- 
tium.  Et  nos  quidem  postea  agnitio  Paracleti,  atque 
defensio,  disjunxit  a  Psychicis.  Avenae  vero  illae 
utique  ^  tunc  semcn  excusserant.  Ita  aliqaandiu 
per  hypocrisin  subdola  vivacitate  latitavit,  et  nunc 
denuo  erupil.  Sed  et  denuo  eradicabiiur,  si  voluerit 
Dominus  in  isto  commeatu ;  si  quo  ^^  minus,  die 
suo  colligentur  omnes  adulterce  ^*  fruges,  et  cum 
casteris  scandalis  igni  inextinguibili  cremabuntur 
{Ibid.). 

CAPDT  11. 

Itaque  post  tempus  Pater  natus,  et  Pater  passus, 
ipse  Deus,  Dominus  omnipotens,  Jesus  Christus 
praedicatur.  Nos  vero  et  semper,  et  nunc  magis,  ut 
inslructiores  per  Paracletum  (5)  deductorem  scili- 
cet  omnis  veritatis,  unicum  quidem  Deum  credimus  :  Q 
5ub  hac  tamcn  dispcnsatione,  quam  oeconomiam  di- 
cimus,  ut  UQici  Dei  sit  ct  Filius  Sermo  ipsius,  qui 
ex  ipso  processerit  (e),  per  quem  omnia  facta  sunt^ 
ett&l  sim  quo  factum  est  nihil  {Joan.  1,3): hunc 
jnissum  a  Patre  in  Virginem,  ct  ex  ea  natum  homi- 
nem  et  Deum,  Filium  hominis  ct  Filium  Dei,  et 
cognominatum  Jesum  Christum  :  hunc  passom, 
hunc  mortuum  et  scpultam  secandum  Scripturas, 
cl  resuscitatum  a  Patre,  ct  in  coelos  12  resumplum, 
scderc  ad  dexlcram  Palris,  vcnturum  judicare  vivos 


et  mortuos,  qui  exinde  miserit,  secnndum  promis- 
sionem  snam,  a  Patre  Spiritum  sanctum  Paracle- 
tam ,  sanctificatorem  fidei  eoram  qui  credunt  in 
Patrem  et  Filium  ct  Spiritum  sanctnm.  Hane  ren^- 
lam  ab  initio  Evangelii  decucurrisse ,  etiam  ante 
priores  quosque  haereticos,  nedum  ante  Praxeam 
hesterum  (7),  probabit  tam  ipsa  posleritas  omnium 
haereticorum,  quam  ipsa  novellitas  Praxeae  hesterni. 
Qno  peraeque  adrersus  univeraas  haeraescs  jam  hinc 
praejudicatum  sit,id  esse  vernm,  quodeunque  primam 
(8);  id  essc  adalterum,  qaodcunque  posterias.  Sed 
salva  ista  pr8escriptione,utique  tamen  propter  instrnc- 
tionem  et  munitionem  quorumdam,  dandns  est  etiam 
retractatibns  locas  :  vel  ne  videatur  anaqaieqne  per^ 
versitas,  non  examinata,  sed  praejudicata  damnari, 
maxime  haec,  quae  se  existimat  meram  verilatem 
possidere,  dnm  nnicum  Deam  non  alias  pntai  cre- 
dendum,  quara  si  ipsum  eumdemque  et  Patrem  et 
Filium  et  Spiritum  sanctum  dicat  :  quasi  non  sic 
quoque  unus  sit  omnia,  dum  ex  uno  omnia,  per 
substantiae  scilicet  unitatem;  et  nihilominus  cns- 
todiatur  oeconomiae  sacramentum,  quae  unitatem  in 
trinitatem  disponit,  tres  dirigens,  Patrem,  ct  Fi-] 
lium^  et  Spiritum  sanctum.  Tres  autem  non  statOf 
sed  gradu;  nec  substantia,  sed  forma;  nec  potefri 
tate,  sed  specie  :  unius  autem  substanliae,  ct  uniusl 
statuS;  et  unius  potestatis;  quia  unus  Deus,  ex  qao) 
et  gradus  isti  ct  formae  et  species,  iu  nomine  Patris  ( 
et  Filii  et  Spiritus  sancti  deputantur.  Quomodo: 
autem  ^^  numcrum  sine  divisione  patiuntur,  proce- 
dentes  retractalus  t4  demonstrabunt. 

CAPUT  III. 

Simplices  enim  quiquc,  ne  dixerim  imprudentes 
et  idiotae,  quae  major  sempcr  crcdentinm  pars  est, 
quoniam  ct  ipsa  regula  fidei  a  pluribus  diis  sae- 
cuh  15S  ad  unicum  et  Dcum  verum  transfert , 
non  intelligentes  unicum  quidem,  sed  cam  sua 
oeconomia  csse  credendum,  expavesonnt  ad  .oeeo* 
nomiam.  Numcrum  ct  dispositionem  trinitatis,  divi- 


Variae  leciiones. 

■^  Fruclificaverant  Rhen.  Seml.  Oberth.  «  Physicos,  item  infra  physicis  alii  sed  vitiose  »  Ubique  Rhen. 
SemU  Oberth.  10  Quo  si  Jun.  ^i  Adultae  Petr.  Ciaccon.  "  Coelo  Rhen.  Seml.  Oberth.  ^^  Autem  demit. 
Seml.  post  Rhen.  t^  Tractaius  Seml. 

Commentarias. 


mordio  qnidem  sni  christianis  austerioribus  proba-  n 
bili,  TertuUianum  tenuisse;  non  quale  postea,  cum  ^ 
sequacium  quorumdam  ^imposturis  ct  fraudibus , 
seu  Phrygia  interpolatum,  ab  Ecclesiis  passim  ca- 
Iholicis  despui  coepil.   Deoique  TcrtuIIianum    Se- 
cundum-Phrygas  desipuissc  unquam,  scripta  ejus 

2uae  exstant  non  persuadent;  quae  autem  interci- 
erc,  ca  cum  cxstareot,  neque  Cypriaoo  neque  Uic- 
ronymo  persuasisse  videntur.  Rig. 

(3)  Negotia.  Ludit  circa  nomen  Praxeas,  quod  a 
graeco  rpaoaetv  derivari  potuit  :  ita  Semler.  Edd. 

(4)  Denique  caverat  pristinum  doctor  de  emendor 
tione  sua.  Praxeas  mutata  sententia  pristinam  doc- 
trinam,  hoc  est,  veterem  et  veram  odebat,  adeo- 
<(ae  docebat;  imo  et  per  chirographum  de  emenda- 
tione  sua  caverat.  c  Pristinnm  doctor,  ut  caetera. 


Graius.  »  Rig. 

(5)  Instructiores  per  ParacUtum.  Recte  aonotat 
Rhcnaous  loqui  illum  de  Paracleto  Montani,  cui 
etiam  perpcram  applicat  illud  Joan.  xvi,  iS  :  De- 
ductorem  omnis  veritatis.  Pam. 

(6)  IJt  unici  Deisit  etfilius  sermo  t>5tiM,  qui  ex 
ipso  processerit.  Procedendi  verbum  rilio  triboit, 
quod  Ecclesia  Spiritui  sancto  proprium  fecit.  Rig. 

C7)  Ante  Praxeam  hestemum.  Sic  Pertins  dixit, 

Hestemos  Quirites,  hoc  est,  novos,  nuperos.  Rig. 

(8)  Id  esse  verum  quodcunque  primum.  Nempe 

?rincipio  sumpto  Uide  coepit  veritas.  Sic,  libro  de 
^rasser.  hasreticor. :  « Ita  ex  ipso  ordine  manifes- 
tatur  id  esse  Dominieam  et  verom,  quod  sit  prins 
iraditum.  »  Rie. 


M 


LIBBR  ADV.  PRAXBAM. 


182 


fkmem    pnesamuDt   «niutis;  quando    unitas   ex 

«eaetipM   denyaiis  triiittatem,  non  deBtrualnr  ab 

illa,  sed  adafiiaistrelvr.  luque  duos  et  tres  jam 

jietittol  a  nobis  prsdieari,  se  Tero  unius  Dei  culto- 

mprmsamant,    quasi  noa  et  unitas  irrationaliter 

eofieola,  hasresim  faciat;  et  triniUs  rationaliter  ex- 

peosi,  Terilalem  constituat.  Monarchiam»  inquiunt, 

tmmu9  (9).  Et    iu  sonum  ^^  rocaliter  oxprimunt 

tl&anUUaMy  etiam  Opici  ^^  (iO),  ut  putes  illos  tam 

bae  iotelli^ere  monarchiam,  quam  enuntiant.  Sed 

iiDOQarehiain     sonare    student   Latiai,    oeconomiam 

imeliicere  nolaot   etiam  Grseci.  At  ego,  si  utnus- 

fie  linfuaB     pneeerpsi,  monarcbiam    nihil    aliud 

n|Bifieare  soio,  quam  singulare   et  unieum  impe- 

riun;  iKm  tamen   prsescribere  monarchiam,  ideo, 

qin  nnios    sii,   eum  "  cajus  sit,  aut  fihum  non 

habere,  aat    ipsum  se  sibi  filium  fecisse,  aut  raot 

uitlHUii  suam   non  per  quos  Telit  administrare. 

itqaia  na^iam    dico  dominationem  iu  unius  sui 

aie,  Ua   sinipilarem,   iU  monarchiam  ^^,  ut  non 

etitm  per  alias    proximas  personas  administretur, 

fiis  ipsa  prospexerit  ofBdales  sibi.  Si  Tero  et  filius 

hKrit  ei,    cujus   monarchia   sil,  non  sUtim  dividi 

ein,  ei   monarcbiam    esse  desinere,   si  parliceps 

iju  assamainr  et  filius  :  sed  ^^  proinde  illius  esse 

prioeipaiiter  a    qno  communicatur   in   filium ;   et 

dom  iUiiu  eat,    proinde  monarchiam  esse,  quse  a 

4ii»biis  tion  unieis  continetur.  Igiiur  si  et  monar- 

doa  diTiaa  per  tot  legiones  et  exerdtus  angelorum 

aAaD'ukiailTa\ar,  sicut  scriptum  est  :  Millies  millia  ^ 

auitUbmUei^  et  millies  centena  millia  apparebant  ei 

(Dan.  vUf  iO)  ;  nec  ideo  unius  esse  desiit,  ut  desinat 

fflonarcbia  esse,  quia  per   tanu  millia    virlutum 

proGurator  :  quale  est  ut  Deus  divisionem  et  disper- 

sionem  pati  Tideatur  in  Filio  et  in  Spiritu  sancto, 

secandum  et  terlium  sortitis  locum,  tam  consorli- 

bas  substantiae  Patris,  quas  ^^  non  patitur  in  tot 

«Dgelonim  nomero,  et  quidem  Um  a  substantia  ^^ 

aiieois.    Membra,  et    pignora,  et  inslrumenU,  et 

ipsam  Tim,  169  ac  totum  oensum  monarchise, 


a  erersionem  deputas  ejus  :  non  reete.  Malo  ^te  ad 
sensum  rei,  quam  ad  sonum  irocabuU  exenceas. 
Eversio  enim  monarchise  illa  esi  tibi  intelligenda, 
cum  alia  dominalio  suse  ^conditionis  et  proprii 
sUtus,  ac  per  hoc  semuhi,  soperducitur ;  cum  alius 
Deus  infertur  ladTersus  Greatorem.  Tunc  aiale,  eum 
plures,  secundom  Yalentinos  et  Prodioos  ^3  (44)- 
tunc  in  monarchiae  eversionem,  eom  in  Grtatoris 
destrnetionem. 

GAPUT  IV. ' 

GaeUrum,  qoi  Filium  non  aliunde  deduco,  sed  de 
subsUntia  [Patris,  nihii  facientem  sine  Patris  to- 
lunute,  omnem  a  Patre  conseeutura  potestatem, 
quomodo  possum  de   fide  destrucre  monarchiam, 

8  quam,  a  Patre  Filio  tradium,  in  Filio  servo  ?  Hoe 
mihi  et  in  tertium  gradom  dictom  sit,  quia  Spiri- . 
tum  non  alinnde  puto,  quam  a  Patre  per  Filium. 
Vide  ergo  ne  tu  potius  monarchiam  destruas,  qoi 
dispositionem  et  dispensationem  ejus  evertis  in  tot 
nominibns  constitutam,  in  quo  Deus  TOluit.  Adeo 
autem  manet  in  suo  sUtu,  licet  Trioilas  inferator, 
ut  etiam  restitui  habeat  Patri  a  Filio.  Siquidem 
Apostolus  scribit  de  ultimo  fine  :  Cum  iradiderit 
regnum  Deo  et  Patri.  Oportet  enim  eum  regnare 
usque  dum  ponat  inimicos  ejus  Deus  sub  pedes 
ipsius,  —  Sciiicet  secundum  psalmum  ax,  2 :  Sede 
addexteram  meam  donecponam  inimicostuos  sca' 
bellum  pedum  tuorum.  —  Cum  autem  subjecta  eruni 

P  illi  omnia,  utique  ^^  absque  eo  qui  ei  subjecit  om" 
nia,  tunc  et  ipse  subjicietur  illi,qui  ei  subjecit  omniaf 
ut  sit  Deus  omnia  in  omnibus  (/  Cor,  xv,  85-28). 
Videmus  ^^  igitur  non  obessc  monarchise  Filium,  eUi 
hodie  apud  Filium  est,  quia  et  in  suo  sUtu  est  apud 
Fiiium,  et  cum  suo  statu  restituetur  Patri  a  Filio. 
Ita  eam  nemo  hoc  nomine  destruet,  si  Filium  ^ 
admitut,  cui  et  traditam  eam  a  Patre,  et  a  quo 
quandoque  restiluendam  Patri  constat.  Hoc  ono 
capitulo  (12)  Epistolse  apostolicse  potuimus  jam  et 
Pairem  et  Filium    ostendisse   duos  esse,  prieUr- 


Varise  lectiones. 

^  Solium  SemL  Rhen.  Jun.  ^^  Et  Um  opifice  SemL  etiam  opifices  Ri^,  ^'^  Ejus  Rhen.  ^^  Monarchicam 
Jun.  ^^Se  Fran.  Paris.  ^  Millies  centies  centena  millia  SemL  millies  millia  centena  millia  Latin.  ^^  Quod 
Latin.  ^  Subsuntia  patris  SemL  add.  alienorum  fWin.  ^3  Prodigos  SemL  Proclos  Paris.  ^*  Utique  demit 
Rhen.  SemL  Oberth. »  Videmur  Venet.  ^  Destroet.  Filium  Rhen.  SemL  Oberth. 

Gommentarius. 


(9)  Monarchiam,  inquiunt^  tenemus.  Movapxtx^v  n 
boc  est,  Deum  unicum  asserimus,  jure  id  qmdem, 
oam  aiias  incidimus  lU  t^jv  dJfOsov  TroXuSioTTjTa. 
Hijer...  1.  de  Scr.  EccL  auctor  est  librum  ab  Irenseo 
foisie  compositum  hoc  titulo,  de  Monarchia,  sive, 
Quod  Deus  n&n  sit  auctor  malorum.  Ipse  Tertul- 
lianus  Monarchice  Tocabulo  Deum  significavrt,  lib.  n 
ie  CuUu  feminarum  :  «  Hanc  incorruptibiliutem 
babemus  induere  ad  noTam  donmm,  quain  monar- 
chia  Dollieetur.  1  Rio. 

(40)  Etiam  opici,  Id  est  barbari,  quod  opice,  id 
est  barbare,  loquerentur,  non  Latine,  juxta  Plin., 
].  XXIX,  e.  1.  Pam.— Sdo  JUTenalem,  satira  6,!dixi8se : 

Nee  eoraiida  viris  opic»  eastigata  mica; 
Veita 


Sed  hic  in  exemplari  Iejg[itor  :  <  Et  iu  sonum  ipenm 
Tocaliter  exprimunt  etiam  Latini,  etiam  ouifices,  » 
quod  videatur  convenientissimum  sequentibus  istis, 
«  ut  putes  illos  tam  bene  intelligere  monarchiam, 
quam  enuntiant.  »  Sic  vero  loquitur  Septimius  in 
ApoUgetico ;  <  Deum  quilibet  opifex  Ghnstianus  et 
iuTenit  et  ostendit.  »  Rig. 

(11)  Valentinos  et  Prodicos.  Melius  quam  Pro- 
closj  ut  habet  Rhenanus,  quamvis  ProclianiUs  ex 
Philastro  et  Augustino  addocat,  ereatores  anima- 
rum  angelos  dicentes  ex  igoe  et  spirilu,  quod  etiam 
Seleucianomm  fuit  dogma.  Le  Pr. 

(12)  Capitulo.  Hoc  est,  dicto,  juxu  Semler. 
Edd. 


f83 


TBRTULLIANl  OPffilUII  PAKS  U.  -  8BR1BS  I,  POLBHIGA. 


184 


quam  ex  Bominibus  Patris  et  Filii,  etitn  ei  eo  quod  a  dos  qaodammodo  in  te  est  sermo,  per  qiwm  loqne» 


qai  tradidit  regnnm,  et  cni  tradidit^  item  qai  sab- 
jedt,  et  cui  snbjecit  ^,  duo  sint  neoesse  eet. 

CAPUT  V. 
Sed  qoia  duos  unum  volunt  esse,  nt  idem  Pater 
et  Fitios  habeatur,  oportet  el  totum  de  FiUo  exami- 
nari,  an  sit,  et  qui  sit,  et  quomodo  sit ;  et  ita  res 
ipsa  formam  siyam  Scripturis  et  interpretationibus 
earum  patrocinantibus  vindicabit.  Aiunt  quidem  ^ 
et  Gcnesim  160  in  liebraico  ita  incipere  :  In 
principio  Deus  fecit  sibi  Filium  (43).  Hocut  firmum 
non  sil,  alia  me  argumenta  deducunt  ab  ipsa  Dei 
dispositione,  qua  fuit  (14)  ante  mnndi  constitutio- 
nem,  adusque  Filii  generaiionem.  Ante  omnia  enim 
Deus  erat  solus,  ipse  sibi  et  mnndas  et  locns  et 


ris  cogitando,  et  per  qnem  eogitas  loquendo.  Ipae 
sermo  alius  est.  Quanto  ergo  plenius  hoc  agitnr  in 
Deo,  cujus  ta  quoqne  imago  et  similitndo  eenseri8« 
qnod  habeat  in  se  etiam  taeendo  rationen,  et  in 
ratione  sermonem?  Possum  itaqne  non  temere 
prsestmxisse,  et  tnnc  Deum  ante  nniversilatis 
constitutionem  solnm  non  fnisae,  habentem  !•! 
in  semetipso  proinde  rationem,  et  in  ratlone  aer- 
monem,  quem  secundum  a  se  faceret  agilando  se. 

CAPDT  VI. 

Hec  vis  et  hsec  divini  sensus  dispositio,  apnd 

Scriptnras   etiam  in    Sophiae  nomine  oatenditnr. 

Quid  enim  sapientius  ratione  Dei,  sive  aermone? 

Itaqne  Sophiam  qnoqne  exaudi,  ut  secundam  per- 


omnia.   Solus  aulem,  quia  nihil  aliud    ^9  extrin-  *  sonam  conditvn.  Primo,  Dominus  creavii  me  inf- 


secus  prseter  ilinm.  Csetemm,  ne  tnne  quidem 
solus ;  habebat  cnim  secnm,  qnam  habebat  in 
semetipso,  rationem  suam  scilicet.  Rationalis  etiam 
D6us,  et  ratio  in  ipso  prius ;  et  ita,  ab  ipso  omnia» 
Quee  ratio,  sensus  ipsius  est.  Hane  Groeci  Xd^ov 
dicunt,  quo  vocabulo  etiam  sermoncm  appellamus. 
Ideoque  jam  io  usu  cst  nostrorum,  per  simplicita- 
tem  interpretationis,  Sermonem  dicere  in  primor- 
dio  apud  Deum  fuisse ;  cum  magis  ralionem  com- 
petat  antiquiorem  haberi;  quia  non  sermonalis  a 
principio,  sed  rationalis  Dcus  etiam  ante  princi- 
pium ;  et  quia  ipse  quoque  sermo  ratione  consis- 
teos,  priorem  eam  ut  snbstantiam  suam  ostendat. 


tium  viarum  in  opera  sua,  priusquam  terram  faee' 
rety  priusquam  montes  collocarentur ;  ante  omnes 
autem  colles  generatnt  me  (Frov,  viii,  28) ;  in  senf u 
suo  scilicet  condens  et  generans.  Dehinc  assistentem 
eam  ipsa  separatione  cognosce  :  Cum  pararei^  in- 
quit,  caslum,  aderam  illi  simul  ^^,  et  cum  foriia  for 
ciebatsuper  ventosqum  sursum  nubila ;  ei  cum  t«- 
tos  ponebat  fontes  ejus  quas  sub  coflo^  ego  eram  eum 
illo  compingens;  egoeram  ad  quam  gaudebai :  quo' 
tidieautem  obUctt^ar  inpersona  ipsius  {Ibid.  27-30). 
Nam  ut  primum  Deus  voluit  ea  quse  cnm  sophiae  ra« 
tione  et  sermone  disposuerat  intra  se,  in  snbstan- 
tias  et  spocies  suas  edere,  ipsum  primnm  protuUi 


Tamcn  et  sic,  nihii  inlerest.  Nam  etsi  Deus  nondum  0  sermonem,  habentem   in  se  individuas  soaa  (15), 


sermonem  suummiserat,  proinde  eum  cum  ipsa  et  in 
ipsa  ratione  intra  semetipsum  habebat,  tacite  co- 
gitaodo  et  disponendo  secum,  quse  per  sermonem 
mox  erat  dictums.  Cum  ratione  enim  sua  cogitans 
atque  disponens,  scrmonem  eam  efficiebat,  quam 
sermone  tractabat.  Idque  quo  faciliua  Intelligas,  ex 
te  ipso  ante  ^  recognosce,  nieximagineet  similitw 
dine  Dei  {Gen.  i,  26)  qnam  ^i  habeas  et  in  temet* 
ipso  rationem,  qui  es  animal  rationale,  a  ratiooaii 
scilicet  artifice  non  tantum  factus,  sed  etiam  ex 
substantia  ipsius  animatus.  Yide  cum  tacitus  tecum 
ipse  congredcris,  ralione  hoc  ipsum  agi  ihtra  te, 
occurrente  ea  tibi  cum  sermone  ad  omnem  cogita- 

tus  tui  motum,  et  ad  omnem  sensus  tui  pnlsum.      , ^ , 

Quodcunque   cogitaveris,  sermo  est;    quodcunque  "  Exinde  eum  parem  sibi  faciens,  de  quo  proeeden- 


Rationem  et  Sophiam  ^  ;  ut  per  ipsum  fierent  uni- 
versa,  per  quem  erant  cogiiata  atque  dtsposita;  imo 
et  facta  jam,  quantum  in  Dei  sensu.  Hoc  enim  eis 
deerat,  ut  coram  quoque  in  suis  specidms  atqne 
substantiis  cognoscerentur  et  tenerentur. 

CAPUT  VU. 

Tnnc  igitur  etiam  ipse  sermo  speciem  et  onia<- 
tum  snum  sumit,  sonnm  et  vocem,  cum  dicit 
Deus :  Fiat  lux.  Haec  est  nativitas  perfecta  ser-  j 
raonis,  dum  ex  Deo  procedit :  conditus  ab  eo  pri-  / 
mum  ad  cogitatum  in  nomine  Sophis  :  Dominus 
condidit  me  initium  viarum.  Dehioc  generatns  ad 
effectum  :  Cum  pararet  ca^lum,  aderam  ilU  simuL 


senseris,  ralio  est.  Loquaris  illud  in  animo  necesse 
esl ;  et  dum  loqueris,  conlocutorem  pateris  sermo- 
nem,  in  quo  inest  hsec  ipsa  ratio,  qua  cum  eo  co- 
gitans  loquaris,  perquem  loquens  cogitas.  Ita  secun- 


do  Filius  factus  est,  primogenitus  {Coloss.,  i,  15),  ut 
ante  omnia  genitus;  et  unigenitus  {l  Joan.,  iv,  9), 
ut  solus  ex  Deo  genitus  :  proprie  de  vnlva  cordis 
ipsius,  secundum  quod  et  Pater  ipse  testatur  :  £rttc- 


Varias  lectiones. 

^"^  £t  cui  subjecit  deerat  in  Rhenan.  ^  Quidam  Petr.  Ciaccon.  ^  Aliud  abest.  Rhen.  SemL  Oberik. 
30  A  me  SemL  ^i  Quo  SemL  33  Simul  abest  aL  ^3  Qaem  Rhen.  ^  Rationes  sophiam  Rhen. 

Commentarias. 


(13)  /n  priftcipioDeusfecit  sibiFilium.  Docuitme 
beattts  Hieronymus  statim  ab  exordio  Qucesi.  Hebr. 
in  Gen.  hunc  locum ,  qnem  ibidem  citat ,  magis 
secundttm  verbi  translationem,  de  Cbristo  accipi 
posse.  Nam  LXX  /  interpretes,  et  Symmachus,  et 
Tbeodotion  transtulerunt  in  PrindpiOt  et  in  Hebr, 


est  n^tt^Mllf  quod  Aquila  interpretatur  in  Copittiio; 
et  non  na,  quod  interpretatur  a  fiUlo.  Lb  Pr. 

(14^  yua  fuit.  Scilicet,  Deus.  Sbml. 

(15)  Indivlduas  $ua$.  Comites  sciiieet.  Ut  lib.  de 
Patientia^  snb  finem :  c  Cum  ergo  Spirittts  Dei  des- 
cendit,  individna  patientia  comitatur  eam.  »  Rig. 


185 


UBER  ADV.  PfiAXBAM. 


186 


Umt  cor  iMKfM  <«moti«m  optvmnm  (Pfal.xLiT,i).  a  vxtme  te  aiqmUmDeo  {PlUlipp.  ii,  6).  la  qua  efB- 


Ad  qvem  deinceps  gaudens  proinde  gaudentem  ^ 
in  penona  iUius  {Psal.  n,  7) :  Piliui  meus  es  tu, 
€90  kodie  genui  te.  Et :  Ante  luciferum  genui  te.  Sic 
et  Filius  cz  soa  persona  profitetur  Patrem  in  nomine 
Sopliis  :  Dominus  condidit  me  initium  viarum 
inoperaeua.  Ante  omnet  autem  colles  generavit  me. 
Nam  si  hie  qnidem  Sophia  videlor  dicere  conditam  se 
aDomino  in  opera  et  vias  ejos ;  alibi  antem  persermih 
nem  ostenditar  omnia  facta  essCt  et  sine  illo  nihil 
factum  :  sicut  et  1SI9  rursum  {PsaL  xxxin,  6) : 
Sermone  ejus  casli  confirmati  sunt,  et  spiritu  ejtis 
ommet  vires  eorum;  utiqne  eo  spiritu  qui  sermoni 
ioerat :  apparet  nnam  eamdemque  vim  esse  nunc 
ia  nomine  Sophie,  nunc  in  appellatione  Sermo- 


gie  Dei?  utique  in  alia,  noD  tamen  in  nnlla.  Quis  enim 
negabit  Deum  corpus  (17)  esse,  etsi  Deus  spiritus 
est  ?  Spirilus  enim  corpus  sui  generis  in  sua  effigie. 
Sed  et  39  iovisibilia  illa  quaecunque  sunl,  habent 
apud  Deum  et  suum  corpus  et  suam  formam,  per 
quae  soli  Deo  visibilia  sunt ;  quanto  magis  quod  ex 
ipsius  substantia  ^^  missum  est,  sine  substantia  noo 
erit !  Qusecunque  ergo  substanlia  Sermonis  fuit, 
illam  dico  personam,  yet  illi  nomen  Filii  vindico; 
et  dum  Filium  agnosco,  secundum  a  Patre  defendo. 

CAPtJT  vm. 

Hoc  si  quis  putaverit  me  }cpo6oXv)v  aliquam  (18) 
im  introducere,  id  est,  prolationem  rei  aiterius 
ex  altera,  quod  facit  Valentinus,  alium  atque  alium 


que  iniHum  accepit  viarum  in  Dei  opera  :  B  iEonem  de  iEone  producens;  primo  quidem  dicam 


ct  qn»  ccslum  eonfirmavit ;  per  quam  omnia  facta 
smU,  et  sine  qua  ^  nihil  factum  est  (Joan.  i,  3). 
Nee  dintius  de  isto,  quasi  non  de  ipso  sit  sermo, 
et  in  sophiae,  et  in  rationis  ,  et  in  omnis  di- 
viai  animi  et  spiritns  nomine,  qui  filius  factus 
ast  Dei,  de  quo  prodeundo  generatus  est.  Brgo, 
iaqnis,  das  aliquam  substantiam  esse  Sermonem, 
^Hritu  et  Sophise  traditione  constmctam?  Plane. 
Nod  vis  enim  eum  substantivum  habere  in  re 
per  snbstantiae  proprietatem,  ut  res  et  persona 
qoedam  videri  possit,  et  ita  capiat  secundus  a  Deo 
eoDsiitntus  duos  efficere,  Patrem  et  Pilium,  Deum 
fi  Sennonem.  Quid  est  enim,  dices,  scrmo,  nisi 


tibi,  non  ideo  non  utitur  ^^  et  veritas  vocabulo  bto, 
et  re  ac  censu  ejus,  quia  et  haeresis  potius  ex  ve- 
riiate  accepit,  quod  ad  mendacium  suum  strueret. 
Prolatus  est  sermo  Dei,annon?  Hic  mccum  gradum 
fige.  Si  prolatus  est,  cognosce  probolam  veritatis,  et 
viderit  haeresis  si  quid  de  vcritate  imilata  est.  Jam 
nunc  quaeritur,  quis  quomodo  utatur  aliqua  re,  et 
vocabulo  ejus.  Valentinus  probolas  suas  discernit 
et  separat  ab  auctore  :  et  ita  longe  ab  eo  ponit,  ut 
i£on  patrcm  nesciat.  Denique,  desiderat  nosse,  ncc 
potest;  imo  et  peoe  devoratur,  et  dissolvitur  in  re- 
liquam  substantiam.  Apud  nos  autem  solus  Filius 
Patrem  novit(Matth.  xi,  27),  et  sinum  Patris  ipse 


Tox  el  aonus  oris,  et  (sicut  grammatici  tradunt)  r  exposuit  (Joan.   i,  18),  et  omnia  apud  Pairem  au- 


aer  offeD8as,(16),  inlelligibilis  auditu;  caeterum, 
vaeaim  nesdo  quid,  et  inane,  et  incorporale?  At 
ego  oiliil  dico  de  Deo  inane  et  vacuum  prodire  po- 
tuisse,  nt  non  de  inani  et  vacuo  prolatum ;  nec  ca- 
rere  subetantia,  quod  de  tanta  substanlia  processii, 
et  tanlas  substautias  fecit,  enim  et  ipse  quae 
fiKta  snnt  per  illum.  Qnale  est  ut  nihii  sit  ipse, 
sine  qno  nihil  factom  est?  ut  inanis  solida,  et  va- 
.cuaa  plena,  et  incorporalis  corporalia  sit  operatus? 
Nam  etai  potest  aliquando  quid  fieri  diversum  ejus 
per  qnod  fit,  nihil  tamen  poiest  fieri  per  id  quod 
vicunm  et  inane  est.  Vacua  et  inanis  res  est  Sermo 
Dei,  qni  Filius  dictus  est,  qui  ipse  Deus  cognomi- 
natus  est :  Et  sermo  erat  apud  Deumt  et  Deus  erat 


divit  etvidit,  et  ^^  quce  mandatus  est  a  Patre,eaet 
loquitur  (Joan,  viii,  26).Nec  suam^  sed  Patrisper- 
fecit  voluntatem  (Joan  vi,  38),  quam  de  proximo, 
imo  de  initio  noverat.  Quis  enim  scit  quce  sint  in 
Deo,  nisi  spiritusqui  in  ipso  est  ?  I  Cor.  u,  ii .)  Ser- 
mo  autem  spiritu  structus  est^  et  ut  ita  dixerun, 
sermonis  corpus  est  spiritus.  Sermo  ergo  et  in  Patre 
semper,  sicutdicit  :  Ego  in  Patre  (Joan.  xnr,  H). 
et  apud  Deum  semper,  sicut  scriptum  est  :  Et 
Sermo  erat  apud  Deum  (Joan.  i,  1.)  Et  nunquam 
separatus  a  Patre,  aut  alius  a  Patre,  quia,  Ego  et 
Pater  unum  sumus  (Joan.  x,  30).  Haec  erit  probola 
veritatis,  custos  unitalis,  qua  prolatum  dicimus 
Filium  a  Patre,  sed  non  separatum  ^*  (19).  Protu- 


Sermof  (Joan.  I,  1.)  Scriptum  esl :  Non  sumes  no-  D  lit  enim  Deus  Sermonem,  quemadmodum  etiam 
men  Dei  in  vanum  (Exod,  xx,  7).  Hio  certe  est,  Paradetus  docet,  sicut  radix  fruticem,  et  fons 
qniinefHgieDeiconstitutus.nonrapinamexistimek'     fluvium,  et  sol  radium.  Nam  el  istae  spedes  probo- 

Variae  iectiones. 

35  Gandaiti  SemL  ^  Quem  Franeq.  3*»  Quo  Franeq.  »  Nej^vit  Rhen.  Seml.  Oherth.  «Si  add.  SemL 
Oberth.  ^  Suhsisjiim  Rhen.  **Hic  Lat.  ^^Ulaiur  Fran.  Paru.  uteiur  Lat.  "  Adirwer.  Latin.'^''  Paratum 
SemL 

Gommentarius. 


(16)  Quid  est  enim,  dices,  sermo^  nisi  voooetsonus 
orisj  et  aer  offensus?  Sic  libro  de  Resurrectione  car^ 
nis  ubi  de  ociptibus,  quos  accepisse  hominem  ait : 
c  Ad  vocis  articulos  offensione  signandos.  Ric. 

(17)  Qttu  enimnegabit  Deum  corpus?\.  In  hunc 
ocum  D.  Le  Nourrrv  in  TcrtuUiani  Apologet*  Dis- 
sert.,  e.  7,  art*  3. 1. 1  hujusce  edit.,  p.  %ii  seqq.  Eoo. 

(18)/Hi(aiferti  mexpoCoX^  aliquam.  Per  hanc  vo- 


cem  seu  prolationem  id  explicat  quod  SS.  Patres 
generationem  vocant,  ubi  de  Filio  seu  Verbo  lo- 
quuntur,  qui  Ycvvrcbc,  cum  Spiriius  sanctus  sit  ^xtco- 
ptuTo;.  RlG. 

(19)  Sed  non  separatum,  Unde  tot  quaestiones 
utrum  si  aliud  a  Patre ;  quod  non  conceditur,  quam- 
vis  sit  alius.  Rio. 


Tsr 


TBRTULLIANl  OPBROM  PARS  IL  —  SRRIBS  I,  POLBHIGA. 


m 


\»  MDt  earnm  «QbstBntiarum,  ex  qaibas  prodeuDt.  A 
Nec  dubitarerTm  PiKun  dieere»  et  radicis  iVoticem, 
et  forAis  fluvium,  ct  soHs  radium ;  quta  omnis  ori- 
go  patens  est ;  el  omne  quod  ex  origine  lA-ofer- 
tur,  progcnies  est,  muUo  nmgis  Sermo  Dei,  qoi 
etiam  proprie  nomen  Filii  accepit :  nec  frutex  ta- 
men  a  radice,  nec  fluvius  a  foute,  nec  radius  a  sole 
discernitur,  sicut  nec  a  Deo  Sermo.  Igitnr  secun* 
dum  horum  exemplorum  formam,  profiteor  me 
duos  dicere,  Deum  et  Sermonem  ejus,  Patrem  ei 
Filium  ipsius.  Nam  et  radix  et  frutex  duss  res  sunt, 
sed  conjunclse.  Et  fons  et  flumen  duae  specics  sunt, 
sed  indivisse.  Et  sol  et  radius  duae  form»  sunt,  sed 
cohserentes.  Omne  quod  prodit  cx  aliquo,  secnn- 
dum  sit  ejus  necesse  est  de  qno  prodit,  non  idco  m 
tamen  est  separatum.  Secundos  autem  ubi  cst,  duo  * 
sunt.  Et  tertius  ubi  est,  trcs  sunt.  Tertius  enim  est 
IM  Spiritus  a  Deo  et  Filio,  sicut  tertins  a  radice 
fructos  cx  frutice ;  et  tertius  a  fonte,  rivus  ex  flumL 
ne ;  et  terlins  a  sole,  apex  ex  radio.  Nihil  tamen  a 
matrice  alienatur,  a  qua  proprietates  suas  ducit.  Ita 
trinitas  per  consertos  et  connexos  gradus  a  Patre 
decurrens,  et  monarchiae  nihil  obstrepit,  et  oeco- 
nomise  statum  protegit. 

CAPDT  IX. 
Hanc  me  regulam  professum,  qua  inseparatos  ab 
alierutro  Patrem  et  Filium  ct  Spiritum  testor,  tene 
ubique ;  ct  ita^  quid  quomodo  dicatur,  agnosces. 
Ecce  enim  dico  alium  esse  Patrem,  et  alium  Filium, 
et  alium  Spiritum.  Maleaccipitidioics  quisque  aut  C 
perversus  hoc  diclum,  quasi  diversitatem  sonet» 
el  cx  diversitalc  separationem  protendat  ^^,  Patris 
ct  Filii  et  Spiritus.  Necessitate  autem  hoc  dico, 
cum  enmdem  Patrem  et  Filium  ct  Spiritum  conten« 
dunt,  adversus  oeconomiam  monarchise  adulantcs, 
non  tamen  diversitate  alium  Filium  a  Patre,  sed  dis- 
tributione;  nec  divisione  alium,  sed  distinctione ; 
quia  non  slt  idem  Pater  et  Filius,  vcl  modulo  alius 
ab  alio.  Prseter  enim  tota  substantia  cst  :  Filius 
vero  derivatio  (80)  totius  ct  portio,  sicutipse  pro- 
fitetur,  Quia  Pater  major  me  est  {Joan,  xiv,  28). 
A  quo  et  miooratus  ^^  canitur  in  Psalmo  (viii,  6)» 
Modicum  ^''  quid  citra  angelos.  Sic  et  Pater  alius  a 
Filio,  dum  Filio  major  ;  dum  alius  qui  generat,  aliiis  11 
qui  generatur;  dom  alios  qui  mittit,  alius  qui  mil- 
titur;  dum  alius  qui  facit,  alius  per  quem  fit.  Bene 
quod  et  Domlnus  usus  hoc  verbo  in  persona  Para- 
cleti,  non  divisionem  significavit,  sed  dispositio- 
nera  :  Rogabo  0ntm,inqait(/oan.xiv,  16),  Patrem, 


staHumadvocatummittet  vobiSfSpiritum  wnMis, 
Sic  alium  a  se  Paraoletum,  quomodo  et  nM  «  PaM 
alium  Filium,  ut  tertium  gradum  ostenderet  in  Para» 
cleto,  sicnl  nos  secundum  in  Fiiio,  propter  oeeoDO- 
mis  observationem.  Ipsum  quod  Pater  et  Filius  di* 
cuntur^  nonne  aliud  ab  alio  est?  Utique  enim  ooh 
fiia  qnod  vocantur,  hoe  erunt  :  ct  quod  emnt,  hoe 
vocabuntur :  et  permiscere  se  divertttas  voeabnlonim 
non  potest  omnimo,  qnia  nec  rerum,  quarum  erunt 
vocabula.  Est  est,  non  non :  nam  quodamplius  ei/, 
hoc  a  malo  est{Matth.  y,  37). 

CAPDT  X. 
Ita  aut  Pater  aut  Filius  cst,  et  neque  dies  eadem 
et  nox,  neqne  Pater  idem  et  Filius,  ut  sinl  ambo 
nnus  et  utrumque  alter  :  quod  vanissimi  isti  mo- 
narchiani  (2i)  volunt.  Ipse  se,  inquiunt,  Filinm  sibi 
f^cit.  Atquin  Pater  Filium  facit,  et  Patrem  Filius.  Bt 
qui  ex  alterutro  fiunt,  a  semeiipsis  sibi  fieri  natld 
modo  1S5  possunt,  ut  Pater  se  mbi  Filium  faciaC 
et  Filias  se  sibi  Pairem  pnestet.  Quse  institdit 
Deus,  etiam  ipse  custodit.  Habeat  necesse  est  Pater 
Fitium,  ut  Pater  sit;  et  Filios  Patrem,  ut  Filioa 
sit;  alind  est  autem  habere,  aliud  csse.  Yerbi  gra- 
tia,  ut  maritus  sim,  habeam  oportet  uxorem,  non 
ipse  mihi  ero  uxor.  Sic  etiam,  ut  pater  sim,  filiom 
habeo;  non  ipse  mibi  cro  filius.  £t  ut  filius  nm, 
patrcm  habeo,  non  ipse  mihi  ero  pater.  Que  enim 
me  faciunt  si  habuero,  tunc  ero  pater.  si  filiam 
habeam;  filius  ero,  si  patrem.  Porro  si  ipse  cro 
quid  eorum,  jam  non  habeo  quod  ipse  ero  :  nec 
patrem,  quia  ipse  ero  pater;  nec  filium,  quia  ipse 
ero  filius.  In  quantum  autem  altemm  ex  his  babere 
me  oportet,  altemm  csse;  in  tantum  si  utramqoe 
fuero,  alteram  non  ero,  dum  altemm  non  babeo. 
Si  enim  ipse  cro  filius  qui  et  pater,  jam  non  habeo 
filium,  sed  ipse  sum  filius.  Non  habendo  autem 
filium,  dum  ipse  sum  filius,  quomodo  patcr  erot 
Habere  enim  filium  debeo,  nt  pater  sim.  Non  enm 
ergo  filios,  quia  patrem  non  habeo,  qni  faeit  filiQm* 
^quc  si  ipse  sum  pater  qui  et  fiiius,  jam  non  habeo 
patrem,  sed  ipse  sum  pater;  non  habendo  aatem 
patrem,  dom  ipse  sum  pater,  quomodo  filins  ero? 
Habere  enim  patrem  debeo,  ut  filius  sim.  Non  ergo 
ero  pater,  qoia  filium  non  habeo,  qui  facit  patrem. 
Hoc  erit  totum  ingenium  diaboli,  alterum  ex  altero 
excludere,  dum  utrumque  in  unum  sub  monarcfaie 
favore  concludens,  neutrum  haberi  facit.  tJt  et  pater 
non  sit,  qui  scilicet  filium  non  habet;  et  filius  non 
sit,  qui  aeque  patrem  non  habet.  Dnm  enim  pater 


Varise  lectiones. 
*5  Pertendat /Mti .  4^  Minornatu  fi/i^n.  Seml.  Oberth.'^'^  Uodico  Rhen.  Seml.  Oberth. 

Commentarius. 


(20)  Filtus  vero  denvatio,  Recte  adnotavit  ad  mar- 
ginem  Rhenanus  caute  hic  len  debere  Tertullia- 
num  ,  utpote  qui,  cum  jam  dodum  ante  haeresim 
Arii  scripserit,  non  usque  adeo  verba  sua  trutioa- 
verit.  Sententia  vero  ejus,  quod  ejusdem  sint  sub- 
stantise  Pater  et  Filius  et  Spiritus  manifesla  fit,  tum 


ex'  prtecedentibus,  tum  ex  seqaentibus  hujus  libri 
cap.  Pam. 

(21)  Fantf5tmtt«^monarchtam'.NonnuUiPraxeani 
Tnnitatem  negare  videbantur  :  eontendebant  quippe 
Deum  Patrem  Filiam  se  feoisse,  quod  Dei  uovafx^cv 
appell(d)ant,  unde  nomen  sortiti  sunt.  Lk  Pa. 


180 


LIB  ADV.  PRAXBAM. 


190 


esl,  fflJoi  ooii  erit.  Sie  monarehiam  tenent,  qui  nec 

IMtram  nee  filium  cominent.  Sed  nihil  Deo  difficile. 

Qats  boG  oesciat  ?  et  impa$sibilia  apud  tmctUum, 

fmbUia  apud  Deum  {Matth.  xix ^  26)  quis  i^oret  ? 

BiituUa  ntundi  elegit  Deus,  ut  eonfundat  sapien- 

am  *^  (l  Cor.   I,  27)  :  legimus  omnia.  Ergo,  in- 

funt,  diflScile  non  foit  Deo,  ipsam  se  et  pairem 

etfiiom   facere,  adyersos  traditam  formam  rehus 

kiiaBis,  nam    et   sterilem  parere,  contra  naturam, 

dilSaie  Deo    non  fuit,  sicut  nec  virginem.   P]ane 

niliil  Deo  difficile.   Sed  si  tam  ^^  abrupte  in  prse- 

«Bptionibus  nostris  hac  senteniia  utareur,  quidvis 

leDeo  coofine;ere  poterimus,  quasi   fecerit,   quia 

fKere  polQeriu     Noo  antem  qnia  omnia  potest  fa- 

m^  ideo    utiqoe  ^  credendum  est  illum  fecisse, 

etan  qaod  non  fecerit ;  sed  an  fecerit,  requiren- 

dDtPotait  ^iy  ita  salvus  shn,  Deus  pennis  homi- 

Na  ad  volandam  instruxisse,  quod  et  miivis  prse- 

ttitil;iioa  tamen^  quia  potuit,  statim  et  fecit.  Potuit 

dPmeam,     ei    oinnes   pariter  haereticos    statim 

eutiDxieBe;    non    tamen,    quia   potuit,    exstinxit. 

Opoitebat  entm  et  milvos  esse,  et  hsereticos  :  opor- 

teba  et  Patrem  cractfigi.  Hac  ratione  erit  aliquid 

et  ifficile  Deo  ;  id  scilicet  IMI  quodcunque  non 

feoerit,  non  q;uia  non  potuerit,  scd  quia  noinerit. 

Dei  eaim  posse»  velle  est ;  et  non  posse,  nolle  ; 

qaod  autem  voluit,   et  potuit,  et  osiendit.   Ergo 

((0»  tt  voluit  semetipsum  sibi  Filium  facere,  po« 

iaii;  fH  quia  n  potuit,  fecit :  tunc  probabis  illum 

ei  polusBe  el  voiuisse,  si   probaveris  illum  fe- 

cisse. 

CAPUT  XI. 
Ptthim  aotem  tam  aperte  debebis  ex  Scripturis, 
qntm  nos  probamns  illnm  sibi  Filium  fecisse  Ser- 
moaem  sanm.  Si  enim  Filium  nominat,  Filius  au- 
iem  non  alius  erit  quam  qui  ex  ipso  prodiit ;  Sermo 
aniem  prodtit  ex  ipso.-faic  erit  Filius,  non  ipse  de 
qoo  prodiit.  Non  enim  ipse  prodiit  ex  semetipso. 
Porro,  qui  eumdem  Patrem  dicis  et  Filium,  eum- 
dem  et  protulisse  ex  semetipso  facis,  et  prodisse 
qood  Dens  est.  Si  potuit  fecisse,  non  tamen  fecit. 
Avt  exhibe  prolMitionem  quam  expostulo  mes  si- 
vilem;  id  est,  sic  Scripturas  eumdem  Filium  et 
Patrem  ostendere,  quemadmodum  apud  nos  dis- 
Uncte  Pater  et  Filius  demonstrantur ;  distincte, 
inquam,  non  divise,  sicut  ego  profero  dictum  a 
Beo  :  Eructatfit  cor  meum  Sermonem  optimum 
{Psal.  XLiv,  1).  Sic  tu  contra  opponas,  alicubi 
dixisae  Deum,  Eructavit  cor  meum  Sermonem  opti' 
fltttm,  ut  ipse  sit  qni  et  emctavit,  et  quod  eructa- 
vit ;  et  ipse  qui  protulerit,  et  qui  prolatus  sit,  si 
ipse  est  ei  Sermo  et  Deus.  Ecce  ego  propono  Pa- 
trem  Filio  dixisse  :  Filius  meus  es  tu^  ego  hodie 
Ifeneravi  te  {PsaL  u,  7).  Si  velis  ut  credam  ipsum 
Patrem  et  niium,  ostende  sic  pronuntiatum 


a  alibi :  «  Dominos  dixit  ad  se,  Filius  mens  sum  ego, 
ego  hodie  generavi  me,  »  proinde  et  :  «  Ante  lu- 
ciferum  generavi  me  {Psal.  cix,  3),  et :  c  Dominns 
condidit  me  initium  viarum  in  opera  mea ;  aote 
omnes  autem  colles  generavi  me  {Sap,  viu,  22) ;  > 
et  si  qna  alia  in  hunc  modum  snnt.  Quem  autem 
verebatur  Deus  Dominus  nniversitaiis  ita  pronun- 
tiare,  si  ita  res  erat ;  an  verebatur  nc  non  credere- 
tur,  si  simpliciter  se  et  Patrem  et  Filium  pronnn- 
tiasset  ?  Unum  tamen  veritus  esl,  mentiri.  Yeritus 
autem  semetipsum  et  snam  veritatem.  Et  ideo  ve- 
racem  Denm  credens,  sdo  illum  non  aliter  quam 
disposuit  pronuntiasse,  nec  aliter  disposuisse  qnam 
pronuntiavit.  Tu  porro  eum  mendacem  effictas  et 
fallacem  et  deceptorem  fidei   hujns,  si  cnm  ipse 

B  esset  sibi  Filius,  alii  dabat  Filii*  personam,  quando 
Scripturse  omnes  et  demonstrationem  et  distinclio- 
nem  trinitatis  ostendant.  A  quibns  et  prsescri- 
ptio  nostra  deducitnr,  non  posse  unum  atque  eum- 
dem  videri  qui  loquitur,  et  de  quo  loquitor,  et  ad 
qnem  loquitur  :  quia  neqne  perversitas,  neque  falla- 
cia  Deo  congmat :  ut  cum  ipse  esset  ad  qnem  loque- 
batur,  ad  alium  potius,  et  non  ad  semetipsum  loqua- 
tur  ^3.  Accipe  igitur  et  alias  voces  Patris  de  Filio 
ISy  per  Isaiam  (xlii,  1) :  Ecce  filius  meus  quem 
elegit  dilecttis  meus  in  quem  bene  sensi.  Ponam  spi- 
ritum  meum  super  ipsum,  et  judicium  nationilms 
annuntiabit,  Accipe  et  ad  ipsum  :  Magnum  tibi  est 
ut  voceris  filius  meus  ad  statuendas  tribus  Jacob^  et 

r  ad  convertendam  dispcrsionem  Israclis*Posui  te  in 
lucem  nationum,  ut  sis  salus  in  extremum  terras 
{Isa»  xLix,  16).  Accipe  nonc  et  Filii  voces  de  Patre : 
Spiritus  Domini  super  me,  quapropter  unxit  me,  ad 
evangelizandum  kominibus  {Isa.  lxi,  i).  Item  adPa- 
trem  in  Psalmo,  de  eodem :  Ne  dereliqueris  me,  do~ 
nec  annuniiem  brachium  tuum  nativitati  universa: 
ventura^  {Psal,  lxxi,  8).  Item  in  alio  :  Domine,  quid 
multiplicati  suntqui  comprimunt  me  ?  {PsaL  iii,  2.) 
Sed  et  omnes  pene  Psalmi  Christi  personam  susti- 
nent ;  Filium  ad  Patrem,  id  est  Christum  ad  Deum 
verba  facientem  repraesentant.  Animadverte  etiam 
Spiritum  loquentem  ex  tertia  persona  de  Patre  et 
Filio  :  Dixit  Dominus  Domino  meoy  Sede  ad  dexte- 
ram  meam^  donec  ponam  inimicos  tuos  scabellum 

Q  pedum  tuorum  {Psal.  cx,  i,  2).  Item  per  Isaiam 
(  xlv  ,  i  )  :  Hasc  dieit  Dominus  Domino  meo 
Christo,  Item  per  eumdem  ad  Patrein  de  Filio  : 
Domtnej  quis  credidit  auditui  nostro  ?  Et  brachium 
Domini  cui  revelatum  est  ?  Annuntiavimus  de  illo, 
sicut  puerulusj  sicut  radix  in  terra  sitientiy  et  non 
erat  forma  ejus,  nec  gloria  {Isa.  liu,  i,  2).  Hsec 
pauca  de  multis.  Nec  enim  afTectamus  nniversas 
Scripturas  cvoivere,  cum  et  in  singulis  capitulis 
plenam  majestatem  et  auctoritatem  contestantes, 
majorem  congressum  in  retractatibus  habeamus  ^^ 

Varim  lectioues. 

«•Saineotia  Khen.  SmU  Oberth.  ^^  Difficile  sensi.  Tam  SemL  »  Ideoqoe  Hhen.  SemL  Oberth.  ^^  Si  vo- 
liiMt  add.  Bhen.  ^^  Loquebttar  Rhen.  SmL  Oberth,  loqueretur  Jun.  ^'  Habemus  Rhen.  SemL  Oberth. 


191 


TBRTULLIANl  OPBRUM  PARS  U-  —  SBRIBS  I,  POLBMIGA. 


192 


His  itaque  paaciit,  tamea  nwoifesle  disliaciio  Tri-  a  aliam  diceDteoi  ut  fiat,    aliuni  faciealein.  Alinm 

•  -         -•  •*  W^        *.  •  •  •  -•         .  ^»  «  •  J         *^  •  —  ^^ 


nitatis  exponitur.  £st  eoim  ipse  qui  proQunliat, 
Spiritus,  et  Pater  ad  qucm  pronuntiat,  oi  Filius  de 
quo  pronuntiat.  Sic  et  csetera  qus  nnnc  ad  Patrem 
de  Filio,  vel  ad  Filium,  nunc  ad  Filium  de  Patre, 
vel  ad  Patrem,  nunc  ad  Spiritum  pronuntiantur ; 
nnamquamque  personam  in  sua  proprietale  consti- 
tuunt. 

CAPUT  XII. 
Si  te  adhuc  numerus  scandalizat  Trinitatis,  qaaai 
non  connexee  in  unitate  simplici,  interrogo  quo- 
modo  unicus  el  singularis  pluraliter  loquitur  :  Facia- 
mus  hominem  ad  imaginem  et  similitudinem  no- 
stram  (Gen.  i,  26),  cum  debuerit  dixisse  :  Faciam 
hominem  ad  imaginem  et  similUudinem  meam :  ut- 


autem  quomodo  accipere  debeas,  jam  profesaua 
sum ;  persons,  non  snbslantise  nomine ;  ad  distin- 
ctionem,  non  ad  divisionem.  Cselerum,  etsi  ubiqae 
teneo  unam  substantiam  in  tribus  cobaerentibus, 
tamen  alium  dicam  oportet  ex  necessitate  sensus, 
eum  qui  jubet,  et  eum  qui  facit.  Nam  nec  juberet, 
si  ipse  faceret,  dum  juberet  fieri  ^^  per  cum.  Taraen 
jubebat,  haud  aibi  jussurus  si  unut  ea^t ;  aot  sine 
jussu  facturos,  quia  non  exspectasset  ut  sibi  ju- 
beret. 

CAPUT  xin. 

Ergo,  inquit,  si  Deus  dixit,  et  Deus  fecit ;  si  alius 
Deus  dixit,  ct  aliut  fecit,  duo  Dii  prsedicantur.  Si 
tam  durus  cs,  puta  intehm  :  et  ut  adhuc  amplius 


pote  unicus  et  siDgularis  ?  Sed  et  in  sequenlibus  :  B  hoc  putes,  accipe  in  Psahno  (xuv,  7,  8)  duos  Deos 


Ecce  Adam  factus  est  tanquam  unus  ex  nobis,  fal- 
lit  aul  ludit ;  ut  cum  unus,  et  solus,  ei  singularis 
essei,  numerose  loqueremr  :  aut  numquid  angelis 
loquebatur,  ut  Judsei  interpretantur,  quia  nec  ipsi 
FiUum  agnoscunt  ?  An  quia  ipse  erat  Pater,  Filius, 
Spiritus,  ideo  piuralem  se  prsestans,  ^^  pluraliter 
sibi  loquebatur  ?  Imo  quia  jam  adhcrebat  illi  Filius, 
aecunda  per&ona,  l€M  Sermo  ipsius;  ct  tertia, 
Spiritus  in  Sermone,  ideo  pluraliter  pronuntiavit, 
faciamuSt  et,  nosiram,  el,  nobis.  Cum  quibus  enim 
faciebat  bominem,  et  quibus  faciebat  similem  ?  Cum 
Filio  ^  quidem,  qui  crat  induturus  hominem ;  Spi- 
ritu  vero,  qui  erat  sanctificaturns  hominem,  quasi 


diaos  :  Thronus  tuus,  Deus,  in  cevum,  virga  regni 
tui :  dilexisti  justitiam,  et  odisti  iniquitatemt  pro^ 
pterea  unxit  te  Deus,  Deus  tuus.  Si  ad  Deum  loqui- 
tur,  et  unctum  Deum  a  Deo  affirmat,  scUicet  hic 
(iaoa  deos  proponit  ^.  Inde  ct  Isaias  {xlv,  14)  ad 
personam  Christi  :  Et  Sabain  ^i,  inquit,  viri  elatiad 
te  transibuntf  et  post  tesequentur  vincti  tnambuSt  ei 
te  adorabunt^  quia  in  te  Deus  est,  Tu  enim  es  Deus 
jwster,  ct  nesciebamus^  Deus  Israelis.  Bt  hic  enim' 
dicendo,  Deus  in  te,  tu  Deus,  duos  proponit  : 
qui  cral,  ci  in  quo  erat,  Christum  ^^,  ei  Spiri- 
tum.  1S9  Ipsum  plus  ^^  est,  quod  in  Evangelio 
totidem  invenies  :  Inprincipio  erat  Sermo^  et  Sermo 


eum  ministris  ^^  et  arbitris,  ex  unitatc  Triuitatis  lo-  r  erat    apud  Deum,    et   Deus   erat   Sermo  {Joan. 


quebatur.  Denique,  sequens  Scriptura  distinguit 
inter  personas :  Et  fecit  Deus  hominemy  ad  imagi- 
nemDei  fecit  illum  {Gen,  i,  27).  Cur  non,  suam,  si 
unus  qoi  faciebai,  et  non  erat  ad  cujus  facicbat  ? 
Erat  autem  ad  cujus  imaginem  faciebat  :  ad 
Filii  scilicet,  qui  homo  futurus  certior  et  verior, 
imaginem  suam  fecerat  dici  hominem  qui  tunc  dc 
limo  formari  habebat,  imago  veri  ^"^  et  similiiudo. 
Sed  ct  in  antecedentibus  operibus  mundi  qaomodo 
scriptum  est,  primum  quidem,  nondum  Filio  appa- 
rentc  :  Et  dixit  Deus  :  Fiat  lux^  et  facta  est :  ipse 
staiim  Sermo  lux  vera^  quas  illuminat  hominem  vC' 
nientem  in  hunc  mundum,  et  per  illum  mundiaiis 
quoque  lux.  Exiude  autem  in  Sermone  Christo  as- 


I,  1).  Unusqui  crat,  et  alius  penes  quem  erat.  Sedet 
nomen  Domiui  in  duobus  lego  :  Dixit  Domintu  Do- 
mino  meo :  Sede  ad  dexteram  meam.  {Psal  cix,  1).. 
Et  Isaias  lia*c  dicil :  Domine,  quis  credidit  auditui 
nostro?  et  brachium  Domini  cui  revelatum  est? 
{Isa.  Liii,  1).  Brachium  cnim  tuum  ^,  non  Ikmini 
dixisset,  si  non  Dominum  Patrem  et  Doniinum 
Filiam  intclligi  vellet.  Etiam  adhuc  antiquior  Ge- 
nesis  :  Et  pluit  Dominus  super  Sodomam  et  Go^ 
morrham  sulphur  et  ignem  de  ccelo  a  Dotnino  {Gen, 
XIX.  24).  Hfl^c  aut  nega  scripta,  aut  quis  es«  ut  noQ 
putes  accipienda  quemadmodum  scripta  sunt, 
mnxime  quae  non  in  allegoriis  et  parabolis,  .sed  in 
dcfinitionibus  et  ^^  certis  et  simplicibus  habent  sen- 


sistente  et  administrante  Deus   voluit  ^  fieri,  et  ^  sum  ?  Quod  si  ex  illis  es  qui  tunc  Dominani  non 


Deus  feeii.  Et  dixit  Deus  :  Fiat  /irmamentum,  et 
fecit  Deus  firmamentum ;  et  dixit  Deus :  Fiant  lumi- 
nariUt et  fecit  Deus  luminare  majus  et  minus^Gen.h 
7-16) ;  sed  et  caetera  utique  idem  fecit  qui  et  priora, 
id  est  Sermo  Dei,  per  quem  omnia  facta  sunt,  et 
sine  quo  factum  est  nihil.  Qni  ipse  Deus  est,  bocun- 
dum  Joannem  (i,  i),  Deus  erat  Sermo.  Habes  duos, 


sustiocbant  Dei  se  Filium  ostendentem,  nec  eum 
Dominum  crederent,  recordare  tu  cum  illis  scriptum 
esse  :  Ego  dixi  :  Vos  dii  eslis,  et  fiUi  Altissimi 
{Psal.  Lxxxu,  6).  Et :  Stetit  Deus  in  ecclesia  deo- 
rum ;  ut  si  homines,  per  fidem  filios  Dei  factos,  deos 
Schptura  pronuntiare  non  timuit,  sdas  illam 
multo  magis  vero  et  unico  Dei  Filio  Dei  nomen 


Variffi  lectiones. 

**  Praeferens  Wouw.  ^  Similem  ?  Filio  Rhen.  Seml.  Oberth.  ^  Comminislris  Jun.  s'  Vero  Rhen.  Pam. 
Seml.  Oberth. »  Voluerint  Rig.  Venet.  ^^  Dum  juberet  enim,  fieri  Lat.  Rig.  dum  juberet.  Fieri  per  ctim 
tamen  jub.  Jun.  ^  Sed  hic  duos  deos  pro  virga  regni  tui  SemL  Pam.  affirmat  et  hic  duos  deos  Lat.  ^^  Sa-> 
baim  Fran.  Seboim  Seml.  ^^  Qui  erant  in  Chr.  Rhen.  Seml.  Oberth.  ^^  Spiritam. s.  PIus  Latin.. in  Christo 
ex  S.  Plus/ttit.M  Bnim    suum  non  dixiMCt,  diSeml.  ^  Et  abeft.  Seml. 


193 


LIBBR  ADV.  PRAXEAH. 


t94 


jiire  eontolisse.  *  Ergo,  inquis,   provocabo  te,  ut  a  nia  benedictus  in  tevum  omne  (Rom.  i,  7).  Nam  et 


bodie  qooqae  ex  auctoritaie  istarum  Scripturarum 
coosiaaler  daos  Deos  et  duos  Dominos  praedices.  » 
Absit.  Nos  enim  qui  et  tempora  et  eausas  Scri- 
ptararom  per  Del  gratiam  inspicimus,  maxime  Pa« 
raeletiy  noa  hominum  discipuli,  duos  quidem  defi- 
BimaSv  Patrem  et  Filiuro,  et  jam  tres  cum  Spiritu 
saDOlOy  secandum  rationem  oeconomise,  quae  facit 
Bumeram  :  ne,  ut  vesira  perversitas  infert,  Paler 
ipse  credatur  nalus  etpassus ;  quod  non  licet  credi, 
qaoniam  non  ita  tradiium  est.  Duos  tamen  Deos  et 
doos  Dominos  nmiquam  ex  ore  nostro  proferimus  : 
QOo  quasi  non  et  Pater  Deus,  et  Filius  Deus,  et 
Spiritns  sanctus  Deus,  et  Deus  unusquisque ;  sed 
qaoniam  retro  et  duo  Dii  et  duo  Domini  pnedica- 
baolor ;  nt,  ubi  venisset  Christus,  et  Deus  agnosce- 
retor,  et  Dominus  vocaretur,  quia  Filius  Dei  et 
Domiai.  Si  enim  una  persona  el  Dei  et  Domini  in 
Seriptoris  invenirelur,  merito  Cbristus  nou  esset 
admissos  ad  nomen  Dei  et  ^  Domini.  Nemo  enim 
alius  praeter  unus  Deus  et  unus  Dominus  praedica- 
baior,  et  faturum  erat  ut  ipse  Pater  desccndisse 
tideretar,  quia  unus  Deus  et  unus  Dominus  lege- 
batur;  citotaoeconomia  et  ejus  obumbrarelur,  t70 
qus  in  materiam  fidei  prospecta  atque  dispensata 
est  At  obi  venit  Christus,  et  cognitus  est  a  nobis, 
qood  ipse  sit^  qui  numerum  retrp  fecerat,  factus 
seeandas  a  Patre,  ct  cum  Spiritu  tertius,  et  jam 
^iier  per  ipsum   plenius  manifeslatus,   redactum 


radium  solis  seorsum  solem  yocabo;  solem  autem 
nominans  cujus  est  radius,  non  statim  et  radinm 
solem  appellabo.  Nam  etsi  solea  duos  non  faciam  :  "i^, 
tamen  et  solem  et  radium  ejus  tam  duas  res,  ei 
duas  species  unius  indivisae  snbstanti»  numerabo, 
quam  '^  Deum  et  Sermonem  ejus,  quam  Patrem 
et  Filium. 

CAPUT  XIV, 

Adhuc  et  illa  nobis  regula  adsistit  duos  vindi- 
cantibus  Patrem  etFilium,  quae  ''*  invisibilem  Deum 
determinavit.  Cnm  enim  Moyses  (Exod.  xxxiii,  13, 
%9)  in  iEgypto  desiderasset  Domioi  couspectum  (24), 
dicens :  Si  ergo  inveni  gratiam  coram  te^  manifesta 
B  mihi  te,  ut  cognoscenter  videam  te :  Non  potes  vide- 
re,  inquit,  faciem  meam ;  non  enim  videbit  homo 
faciem  meam,  et  vivet,  id  esl,  morietur  qui  viderit. 
Invenimus  enim  et  a  multis  Deum  visum,  et  ne- 
minem  tamen  eorum,  qui  eum  viderant,  mortuum. 
Visum  quidem  Deum  secundum  hominum  capaci* 
tatem,  non  secundum  pienitudinem  divinitalis  : 
nam  patriarchae  Deum  vidisse  referuntur,  ut  Abra« 
ham  et  Jacob,  ec  prophelae,  ut  Isaias,  ut  Ezechiel ; 
et  tamen  mortui  non  sunt.  171  Igitur  aut  mori 
debuerant,  si  eum  viderant;  Deum  enim  nemovide' 
bitf  et  vivet;  aut  si  Deum  viderunt,  et  moriui  non 
sunt,  Scriptura  mentitur,  Deum  dixisse.  Faciem 
meam  liomo  si  viderit^  non  vivet;   aot  Scriptura 


est  jam  nomen    Dei   et  Domini  in  unionem;  ut,  0  mentitur,  cum  invisum,   aut  cum  visum  Deum  pro- 


qiua  ^  natiODes  a  muUiludine   idolorum  transirent 

ad  micam  Deum,  et  differentia  constitueretur  inter 

evdtores  nnius,  et  ^  plurimse  divinitatis.  Nam  et 

lacere  in  mundo    Chrislianos  oportebat  ut  tilios 

laeis,   lomen  mundi  unum  et  Deum  et  Dominum 

colentes,  et  nominantes.  Caeterum,  si  ex  conscien- 

iiaqna  acimus  Dei  nomen  et  Domini  et  Patri  et 

Filio  et  Spirilui  convenire,  Deos  el  Dominos  norai- 

naremus,  exsiinxissemus    faees  nostras    etiam  ad 

martjria  timidiores,  quibus  evadendi  quoque  "^^  pa« 

teret  "^^  occasio  jurantibus  statim  per  Deos  et  Domi- 

000,  at  qoidam  haeretici,  quorum  Dii  plures    (23). 

lUque  Deos  omnino  non  dicam,  ncc  Dominos;  sed 

Apostolam  sequar,  ut  si  pariter  nominandi  fuerint 

Paier  et  Filius,  Deum  Patrem  appellem,  et  Jesum 


fert.  Jam  ergo  alius  erit  qui  videbaiur,  quia  non 
potesi  idem  invisibilis  definiri,  qui  videbatur;  et  * 
consequens  erit,  ut  invisibilem  Palrem  inielliga- 
mus,  pro  pleniiudine  majestaiis;  visibilem  vero 
Filium  agnoscamus,  pro  modulo  derivationis  :  sicut 
nec  solem  nobis  contemplari  Jicet>  quantum  ad  ip- 
sam  snbstaniise  summam  quae  est  in  coelis  :  radium 
autem  ejus  toleramus  oculis  pro  iemperatura  por- 
iionis  qoae  in  terram  inde  porrigitur.  Hic  ex  di* 
verso  voiet  aliqais  etiam  Filium  invisibilem  con- 
tendere,  ut  sermonem,  ut  spiritum;  ct  dum  uni- 
cam  ^^  cooditionem  Pairis  ei  Filii  vindicat,  unum 
potius  aique  eumdem  conftrmare  Patrem  et  Filium. 
Sed  diximos   Scripturam    differentiae    patrocioari, 


per  visibilis  et  iovisibilis  distinctionem.  Nam  et 
Christnm  Dominum  nominem.  Solum  autem  Chri-  illad  adjiciuot  ad  argnmentationem  :  Qood  si  Fi- 
stum  poiero  Deum  dicerc,  sicut  idem  Apostolns  :  lius  tunc  ad  Moysen  loquebatur,  ipse  faciem  snam 
Ez  quibus  Christus^  qui  est,  inquit,  Deus  super  omr      nemini   visibiiem    pronuniiaret,  quia  scilicet  ipse 

Variae  lectiones. 

«  Ad  ad,  SemL^  Sit  abest,  Seml.  »Kt  Seml.  es  ut  Seml.  '^^  Quaque  Seml.  ^^  Palet  Seml.  ''2  Duos  fa- 
ciam  Seml.  '^  Qua  Seml.  ''*  Quem  Seml.  '^^  Unum  Seml. 

Gommentariua. 


(22)  Maxime  Paracleti,  non  hominum  diseipuii. 
Sentit,  ni  fallor,  •  de  Paracleto  novae  propheliae. 
lactabant  vero  Mootaoi  seciatores,  se  000  hommum 
discipulos,  !^  Paracleti.  Rhbn. 

(^)  Quorum  dii  plures,  Propter  ^ooum  deorum 
immensam  farraginem  Yaleniiniaoos  subindicai,  qui 
Gnofticorum  velut  surcoli,  et  rami  ex  corrupta  ra- 
dice.  Le  Pa. 


(%k)  Moyses  in  Mgypto  desiderasset  Domimcon' 
spectum.  Imo  vero  ooo  io  ^gypto,  sed  in  Sina  Ara- 
biae  monte  Moyses  ipse  referi  ejusmodi  se  collo- 
quium  cum  Deo  haDuisse.  Miraodum  idcirco  nobis 
videtur,  quod  ne  ullus  quidem  interpres  sive  com- 
mentator  hunc  Tertuiliani  errorem,  quantumvis 
obviom,  ad  nostra  usqne  tempora  observaverit. 
Edd. 


195 


TEBTULLIANI  OPRRUM  PAR8  H.  -  8BRIBS  I,  POLBMICA. 


196 


invisibilit  Paler  fuerit   in  Filii  nomioe.  Ac  per  hoc,  m  Qui»  eniin  Ptter  ?  non  ftcies  eril  Filii,  nomine 

Sic  enmdem   volunt  aeeiDi    viflibilAm  aI  invi.cdhiUm        «m««^-:*^»:-    lA .    n.._.    .. 


3ic  enmdem  volunt  accipi  viaibilem  et  invisibilemy 
quomodo  eumdem  Patrem  et  Filium  :  quooiam  et 
paulo  supra,  aDtequam  faciem  Moysi  negasset  "^^, 
scriptum  sit,  Dominum  ad  Moysen  locutum  coram, 
velut  si  quis  loquatur  ad  amicum  suum,  non  minus 
quam  et  Jacob  :  Ego  vidi,  inquit  {Gen.  xxxii,  30), 
Daminum  facie  ad  faciem.  Ergo  visibilis  et  "z^  invi- 
sibilis  idem.  Et  quia  idem  ulrumque>  ideo  et  ipse, 
qua  Paier,   invisibilis;  et   qaa  Filius  ^»,   visibilis. 
Quasi  noa  exposiiio  Scripturse  que   fit  a  nobis,  Fi- 
lio  compelat,  Patre  seposito  in  sua  invisibilitate  i^. 
Dicimus  enim  et  Filium  suo  nomine  oatenus  invi- 
sibilem,  qua  sermo  et  spiritus  Dei  ex  substanlise 
conditione  jam  nunc,  et  qua  ^  Deus,  et  sermo,  et 
spirilus  :  visibilem  autem  fuisse  ante  carnem  eo  B 
modo  quo  dicit  (Num,  xii,  2)  ad  Aaron  et  Mariam  : 
Et  si  fuerit  prophetes  in  vobis^  in  visione  cognoscar 
illi,  et  in  somnio  loquar  t7/i,  nonquomodo  Moysi.  0$ 
ad  os  loquar  illi  in  specie,  id  est  in  verilale;  et  non 
in  asnigmate^  id  est,  non  in  imagine.  Sicut  et  Apo- 
stolus  :  Nunc  videmus  tafiquam  per  speculum  in 
cenigmate^tunc  autem  facie  adfaeiem  ( I  Cor.  xiii,  1 8), 
Igitur  cum  Moysi  servat  oonspectum  suum  et  collo- 
quium  facie  ad  faciem  in  futurum  (nam  hoc  postea 
adimpletum  est  in  montis  seoessu,  sicut  legimus  in 
Evangelio  (Luc.  ix,  30)    visum   cum  ilio  Moysen 


auctoritatis,  quam  genitus  a  Patre  conseqnitur  ? 
Non  enim  et  de  aliqua  majore  persona  congruit  di- 
cere  :  Facies  mea  est  ille  homo ;  et :  Faciem  mihi 
prsesut.  Pater,  ioquit,  major  me  est  [Joan.  xiv,  SW). 
Ergo  facies  erit  Filii  Paler.  Nam  et  Scriptura  quid 
dicit  ?  Spiritus  personce  ejus^  Christus  Dominus 
(Thren.  iv,  20).  Ergo  si  Gbristus  person»  patenue 
spiritusest,  roerito  cujus  spiritus  persoua  erat,  id 
est  Patris,  eum  faciem  snam,  ex  unitate  scilicet, 
pronuntiavit.  rairarer  plane,  an  facies  FUii  Pater 
accipi  possit,  quiestcaputejus :  Ck^put  enim  ChrisH 
Deus{iCor.  II,  Z). 

CAPUT  XV. 

Si  huQC  articulum  quaestionibus  Scripture  ve- 
leris  Don  expediam,  de  Novo  Teslamento  sumam 
confirmalionem  nostrse  interpretatiouis  ;  nc  quod- 
cunque  in  Filium  repulo,  ia  Patrem  proinde  de- 
fendas.  Ecce  enim  et  in  Evangeliis  el  in  apostolis 
visibilem  et  invisibilem  Deum  deprehendo,  sub 
manifesta  et  personali  distinctionc  conditionis 
ulriusque.  Exclamat  quodammodo  Joannes :  Deum 
ncmo  vidit  unquam  {Joan.  i,  18).  Utique  nec  re- 
tro.  Ademit  enim  tcmporis  qusestionem,  dicendo 
Deum  nunquam  visum.  Coufirmat  et  Apostolus  de 
Deo :  Quem  nemo  vidit  hominum  sed,  nec  videre 
potest  (I  Tim.  vi,  18)  ;  scilicet,  quia  morietur  qai 
viderit  (26).  lidem  ipsi  apostoli  ct  vidisse  se  Ghiis- 


colloquentem);  ±79  app&ret  retro  semper  in  spe- 

culo,  et  aenigmate,  et  visione,  et  soranio  Deum,  id  .    .  .       .  ^ 

est,  Filium  Dei,  visum  tam  Prophetis  et  Patriar-r  ^^*  ^^  contrectasse  testantur.  Porro  si  ipse  est  Chri-  , 
chis,  quam  et  ipsi  adhuc  Moysi.  £t  ipse  quidem      ^us  et  Pater  et  Filius,  quomodo  visus  est,  et  in- 
Dominus  si  forte   coram  ad  faciem  loquebatur,  non      visus  ?  1 7S  Ad  banc  diversitatem  visi  ct  invisi  in 


tamen  ut  est,  bomo  faciem  ejus  videret,  nisi  forie 
in  speculo  el  in  aeaigmate.  Denique,  si  sic  Moysi 
locutus  est  Dominus,  ut  et  Moyses  faciem  ejus  co- 
minus  sciret,  quomodo  statim  atque  ibidem  deside- 
rat  faciem  ejus  videre  quam,  quia  viderat,  non 
desideraret?  Quomodo  «sque  ei  Dominus  negat  videri 
faciem  suam  posse,  quam  ostenderat,  si  tamen 
ostenderat?  Aut  que  est  facies  Dei,  cujus  oonspec- 
tus  negatur,  si  erat  qu»  visa  est?  Ftdt,  iaquit  Ja- 
eob,  Deum  facie  ad  faciem,  et  salva  facta  est  anima 
mea  {Gen»  xxxii,  30).  Alia  debet  esse  faoies,  quse  si 
videatnr,  occidit.  Ant  numquid  Filius  quidem  vi» 


nnum  conferendam,  quis  ex  diverso  non  argumen- 
tabitur,  recte  utrumque  dictum  :  visibilem  qnidem 
in  came,  invisibilem  vero  ante  camem ;  ut  idem  sit 
Pater  invisibilis  ante  camem,  qui  et  Filius  visibilis  in 
carne  ?  Atquin,  si  idem  ante  carnem  invisibiiis 
quomodo  visus  etiam  retro  invenitur  ante  caraem? 
^que  siidem  post  quem  et  retro  visum  in  snlgmate, 
plenius  visibilem  caro  effecit;  sermo  scilicet,  qoi 
et  caro  factus,  est  alius,  quem  nunquam  qnisquam 
vidit,  nisi  Pater,  scilicet  cujus  est  sermo.  Denique, 
inspiciamus  quem  Apostoli  viderint.  Quod  vidi- 
muSf  inquit  Joannea  (I  Joan.  i,  1),  quod  audivi^ 


debatur,  el  sic  facies,  sed  ipsum  hoc  in  visionCi  et  11  mus,  oculis  nostris  vidimus^  et  manus  nostroe  con- 
somoio,  ot  specuio,  et  aenigmate,  quia  sermo,  et  trectaverunt  de  Sermone  vitce.  Sermo  enim  vite 
spiritus,  nisi  imagiuaria  forma  videri  non  potest.  factns,  et  auditus,  et  contrectatus,  quia  caro»  qui  ante 
Faciem  autem  suam  (25)  dicit  invisibiiem  Patrem.      carnem  Sermo  tantum  in  primordlo  apud  Deum  Pa- 

Vari®  l^ctiones. 

"^^  fit  insent  SemL  ^^  £t  abest.  Fran.  Paris.  '^^  Qnla  et  filius  Seml.  pater  visibiiis  antehac  Jun.  ^^  Visi- 
biliutis  Seml.  ^  Quia  Seml.  quae  Deus  ut  Jun.  qua  etiam  Rig. 

Gofnmentarins. 

(25)  Faciem  autem  suam,  etc.  Istud  afTert  Auctor 
tanquam  arj^umentum  Praxeanomm ;  nam  eC  ref u- 
tat  verbis  illis.  Quis  enim  pater?  etc,  ostendens 
Filium  potius  faeiem  Patris  dici  debere,  idqne  ex 
Scrip.,  Thren.  iv.  Pax. 

(26)  lidem  ipti  Apostoli,  etc.  Apostolis  plorali 
numero  adtribait,  quod  solus  Joannes  scrilnt, 
Epist.  I,  et  mox  dtatur;  ea  de  causa,  quantnm 


apparet,  quod  pluraliter  iile  dixerit  :  Quodvidimus, 
quod  audtvimus,  oculis  nostris  vidimus,  et  manus 
nostrce  contrectaverunt,  de  Sermone  vitce.  Ubi  et 
rursum  paulo  post  verborum  ordinem  immutat,  cum 
legatur  hodie  et  Graeee  et  Latine  :  Quod  audivmus, 
quod  vidimus  oeulit  nostris,  quod  prospeximut  et 
manus  nostroi  contrectaverunt.  Pam. 


w 


UBER  ADV.  PRAXBAM. 


m 


Item,  aoii  P*ler  apad  Sermonem.  Nam  etsi  Deus«  e»t  semper,  ex  auctoritale  Palris  et  voluntale;  quia 

C^MMAA       <«A.#1     Am««l    r\An«vt    n«««A    Air      Y^a>>  T\a«ic«      /-ri«  !n     MKam  lyJI^ _*L.'I     _     -  ^...  .  J.*^  ^  >. A^^A     r •      •  «1  •. 


SennOy  sed  apud  Deam,quia  ex  Deo  Deu8,  quia  cum 

Paire  apud  Palrem  :  Et  vidimus  gloriam  [ejus » (an« 

qMm  unigeniti  a  Patre  {Joan,  l.  ii) ;  uUque  Filii, 

scilicei  visibilis,  glorificati  a  Patre  invisibili.Etideo 

iponiaLm,    ^^  Sermonem  Dei   Deum  dixerat,  ne  ^^ 

adjavarei    ad?6rsariorum    praesumplioaem,    quasi 

Furem  ipsum  vidisset,  ad  distiaguendum  ioter  invi- 

tibilein  Palrem,  et  Fiiium  yisibilem,  superdieit  ex 

abaadanti»  Deum  nemo  vidit  unquam  (Joan  i,  i8). 

Qoem  Deum?  Sermonem?  Alquio,  Vidimust  et  at^ 

diyimus,  et  contrectavimm,  de  Sermone  vitae  pra^ 

dictam  est.  Sed  quem  Deum  ?  Scilicet  Palrem,  apud 

Quem  Deum  ^^  erat  Sormo,  unigenitus  sciiicet  ^ 

FiliuSf  qui  in  sinum  ^  Patris  ipse  disseruit.  Ipse  et 

aoditaSy  et  visus,  et  ne  phantasma  crederelur,  etiam 

cootrectatus.  Hunc  et  Paulus  conspexit,  nec  tamea 

Pairem  vidit.  Nonne,  inquit,  vidi  Jesum  (l  Cor. 

a,  i)?  Christum  autem  et  ipse  Deum  ^  cogoo- 

mioavit  :   Quorum  patres,  et  ex  quibus  Christus 

fecundumcamem,  qui  est  super^"^  omniaDeus  bene- 

dictus  in  cevum  {Rom.  ix,  5).  Ostendit  et  ipse  ^  visi- 

bilem  Dei  Filiuin,  id  est  Sermooem  Dei,  quia  caro 

fadsss  estf  ^Christus  dictus  est.  De  Patre  autem  ad 

Tpiolheam :  Quem  nemo  vidit  hominum  sed  nec  vi" 

iire  potest  (I   Tim.  vi,  16).  Exaggeraos  amplius 

{Bnd.)  :  Qui  solus  habet  immortalitatem,  1 74  et 

kcem  habitat  inaccessibilem,  De  quo  et  supra  dixc- 

nt:  Regiautem  sceculorum  immoriali,  invisibili^ll), 

ioli  Deo  :  ut  et  conlraria  ipsi  Filio  ascrii>eremus, 

niortaUUtem  ^^  accessibilitatem ;  quem  mortuum 

eonleatatar  seeundum  Scripturas  (I  Cor.  xv,  3) ;  et 

a  86  oovkmme  visum,  per  accessibilem  uiique  lu- 

oeia  :  qaanquam  ei  illam  ueque  ^  ipse  sine  periculo 

lamiais  expertus  est^  ncque  Petrus  et  Joaaaes  et 

Jaoobos  aine  ratioois  ^^  et  amentia  (28) ;  qui  si  non 

pMBori  Fiiii  gloriam,  sed  Patrem  vidissent,  credo, 

morilari  ibidem.  Deum  eoim  -nemo  videbit,  et  vioet. 

Si  hse  ita  sunl,  constat  eum  semper  visum  ab 

initiOy  qui  visus  fuerit  ia  fiae ;  et  eum  nec  oi  fine 

vinBi,  qai  nec  ab  initio  fuit  visus ;  et  ita  doos  esse, 

imm  ei  invisnm.  Filius  ergo  visus  est  semper^  et 


B 


Filius  nihil  a  semeiipso  potest  facere  ,  nisi  viderit 
Patrem  facientem ;  in  sensu  scilicet  facieotem  ^^, 
Pater  enim  sensu  ^^  agil.  Filius  vero  quod  ^  in 
Patris  sensu  est  videns  perficii.  Sic  omnia  per  Fi- 
lium  facta  sunt,  et  sine  illo  factum  est  nihiU 

CAPDT  XVL 

Nec  putes  sola  opera  mundi  per  Filium  facta,  sed 
et  quse  a  Deo  exinde  gesta  suot.  Pater  enim  ({Mxdili" 
git  Filium,  et  omnia  tradidit  in  manu  ^^  ejus;  uti- 
que  a  primordio  diligit,et  a  primordio  tradidil.  Ex 
quo,a  primordio  Sermo  erat  apud  Deum  ,  et  Deus 
erat  Sermo  {Joan.  i.  1),  cui  dataestomnis  potestas 
a  Patre  in  ccelis  et  in  terra  Matth,\x\iu,  8).  Non 
judicat  Pater  quemquam  :  sedomnejudicium  tradi^ 
dit  Filio  {Joan,  v,  22) ;  a  primordio  tamen.  Omoem 
enim  diceos  potestatem,  et  omne  judicium,  et  omnia 
per  eum  facta,  et  omnia  iradiia  in  manu  ejus,  nul- 
kun  cxceptionem  temporis  permitlit  :  quia  omuia 
non  erunt,  si  non  omois  temporis  fuerint.  Filius 
itaque  est  qui  ^^  ab  initio  judicavit^turrim  superbis- 
'^rnam  eltdeos,  linguasque  dispertiens  ^^^  orbem 
totum  aquarum  violentia  puniens,  plueos  super  So- 
domam  ei  Qomorrham  igoem  et  sulphurem  ^^  ; 
Dominus  ^  a  Domino  {Gen.  xix,  24).  Ipse  enim  et 
ad  humana  semper  colIoquiadescendit,ab  Adam  us- 
qoe  ad  patriarchas  et  prophetas,  in  visione,  in  som- 
^  nio  S  in  1 75  speculo,  in  senigmate,  ordinem  suum 
^  praestruens  ab  inilio  semper^quem  erat  persecuturus 
in  finem  ^.  Ila  semper  ediscebat  (29),  et  Deus  in 
terris  ctmi  hominibus  conversari  non  alius  potuit  ^ 
quam  Sermo,  qui  caro  erat  futurus.  Ediscebat  autem, 
ut  nobis  fidem  sterneret,  ut  facilius  crederemus 
Filium  Dei  descendisse  ia  saeculum  ,  si  ^  et  retro 
iale  quid  gestom  cognosceremus.  Propter  oos  eoim 
sicut  scripta  suat,  ita  et  gesta  suot  ,  in  quos  sevo- 
rum  fioes  decucurrerunt.Sic  etiam  affectus  humanos 
sciebat  jam  tunc,  suscepturus  etiam  ipsas  subs- 
tantias  hominis ,  caroem  ei  animam  ;  interrogans 
Adam  quasi  nesciensy  Ubi,  es  Adam?  posnitens  quod 
hominem  fecisset ,  quxsi  non  praesciens  ;  tentans 
\  Filias  conversatus  [eit  semper,  et  Filius  operatiu.  D  Abrabam,  quasi  ignorans  quid  sit  in  homiae  ;  orfen- 

Variae  iectioncs. 
fli  Qoomodo  Seml.  ^  Ut  Seml.  ^  Deos  Seml.  «'«  ScUicet  abest  Seml.  ^  Est  ia  siou  Seml.  «^  Ipsom  Do- 
mioom  SemL  "  Per  Seml.  ^  Ipse  abest  Seml.  ^  Et  inser.  Jun.  ^  Et  add.  Seml.  «^  Ratiooes  Seml.  irra- 
tiooe  Fran.  erraiiooe  Rhen.  et  Jun.  rationis  ex  amentia  Wouw.  ^^  »Seniientem  Seml.  »3  Iq  sensu  Jun.  ^* 
Oui  Venet.  Rhen,  ^»  Sinu  Rhen.  ^  Et  add.  Seml.  «^  Disperdens  Seml.  ^  Sulphur  Jun.  ^  Deus  a 
ueo  SemL  ^  Somno  Seml.  ^  Quae  erat  persecuturus  iofioita  Seml.  ^  Potuit  abest  Seml.  ^  Si  abest 
SemL 

Commentarius. 

dicit,  ut  supra  Periculum  luminis  ,  hoc  est,  dam- 
num.  Liber  Unm,sine  rationis  examentia  ;  Pilhaei 
sine  ratione  et  amentia.  Big. 

(29)  Ita  semper  ediscebat.  Sic  in  libro  de  came 
Christi  :  «  £t  liberare,  inquit,  et  judicare  humanum 
geous  cdiscebat  in  camis  habitu  non  natae  adhuc.  » 
Uursum,  de  Resurr.  camis  :  «  Immunitatem  carnis 
ediseant.  >  Et  hic  mox  :  c  Ediscebat  autem.  >  In 
libello  ad  Martyres  :  t  Etiam  ia  pace,  inquit ,  labo- 
re  et  iocommodis  bellum  pati  jam  ediscunt.  >  Rhbn. 


(27)  Regi  autem  soiculorum  immortali^  invisi" 
frt/t.  etc.  Uic  adnotatu  dignum,  quod  non  modo  BB. 
Amor.  Hieron.  et  August.  hunc  locum  Apost.  I  Tim» 
i,  citanles,  sed  et  hic  Aucior,  non  aliud  legaot  quam 
soU  Deo,  ex  quo  coliigitur,  quod  quidam  ex  graecis 
hodiernis  exemplaribus  interponunt  savientt,  ad- 
jeeiam  esae  ex  calce  Epist.  ad  Rom.  Quare  etiam 
ia  iUo  nimis  lit>era  Qarji  castigaiio.  Pam. 

(2S)  Neque  Petrus  et  Joannes  et  Jaeobus  sine 
ratiomis  et  amenHa.  Hoc  est,  neque  sine  periculo 
rationis,  neque   sine  amentia.    Periculum  raiionis 


199 


TBRTULLIANI  OPBRDH  PARS  U.  —  SBRIBS I,  POLBMIC&. 


m 


sns,  reeondliatns  eisdem.  Et  si  qua  htei-etici  appre-  1-tora  (30) :  Benedietus  qui  oenttin  nomine  Bomint 

.  •    —^  •       ••  i      1       ^  _ .         •  /.«  ■•    ^  *r     j  j  1        _____      i!\      .«aJ^..^^    17*lS__       "__    •»    A    "  •  O     J 


hendnnt  qoasi  Deo  indigna ,  ad  destractionem  Grea- 
toris,  ignorantes  hsec  in  Filium  competisse,  qni  etiam 
passiones  humanas,  et  sitim ,  et  esnriemy  et  lacry- 
mas,  et  ipsam  naii?itatem  ,  ipsamqne  mortem  erat 
subitunis  :  Propter  hoc  minoratus  a  Patre  modi" 
cum  quid  ^citra  angelos  [Psal.  viii,  6).  Sed  hsere- 
tici  qnidem  nec  Filio  Dei  deputabunt  convenire,  qus 
tu  ipsi  ^  Patri  indnds  ,  qnasi  ipse  se  denominaverit 
propter  nos ;  cum  Scriptura  alinm  dicat  ab  alio 
miooratum,  non  ipsum  a  semetipso.  Quid  si  et  alius 
qni  coronabatur  gloria  et  honore  '',  alins  qui  coro- 
nabat,  utique  Filium  Pater  ?  Gsterum  »  quale  est, 
ut  Dens  omnipotens  ille  invisibilis,  quem  nemo  vi* 
dit  hominumtnec  videre  potest :  iile  qui  inaccessiH" 


(Matthf  zxi,  6),  utique  Filias  in  Patris  nomine.  Sad 
et  nomina  ^^  Patris,  Deus  omnipotens,  Altiasi* 
mus  13,  Dominns  virtutum,  Rei  Israelis,  Qoi  est, 
quatenns  ita  Scrip^urffi  docent,  haec  dicimus  et  io 
Filium  coropetisse,  et  in  his  Fiiium  venisse,  et  ia 
his  semper  egisse,  et  sic  ea  in  se  hominibns  mam* 
festasse.  Omnia,  inquit,  Patris  mea  sunt,  Gur  noo 
et  nomina  ?  Gum  ^^  ergo  legis  Deum  omDipoteotem 
el  Allissimum,  et  Deum  virtutum,  et  Regem  Isradis, 
et  Qui  EST  (31),  vide  ne  per  haec  Fiiius  etiam  de-* 
monstretur,  suo  jure  Deus  omnipotens  ^S  qua 
Sermo  Dei  omnipotentis,  quaque  omnium  acoepit 
poteslatem ;  Altissimus,  qua  dextera  Dei  exaltatus. 
sicut  Petrus  in  Actis  (II,  22)  concionatur ;  Dominu 


lem  lucem  hahitat :  ille  qui  non  habitat  in  manu--  B  virtutum,  qui  omnia  subjecta  sunt  iUi  a  Patre ;  Rex 


factis ;  a  cnjns  conspectu  terra  contremiscit,  mon' 
tes  liquescunt  ut  cera ;  qui  totum  orbem  manu  ap- 
prehendit  velut  nidum  ;  cui  coelum  thronuSiCt  ter- 
ra  scabellum ;  in  quo  omnis  locus,non  ipse  in  loco ; 
qni  universitatis  extrema  linea  est ;  ille  Altissimos, 
in  paradiso  ad  vesperam  deambulaverit ,  quflerens 
Adam  ;  et  arcam  post  introitum  Noe  clauserit ;  et 
apud Abraham  sub  quercu  refrigeraverit ;  et  Moyaen 
de  rubo  ardenti  vocarit ;  et  in  fomaee  Babylonii  re- 
gis  quartus  apparuerit  ( quanquam  Filius  hominis 
est  dietus  ),  ni  hsec  in  imagine  ^  et  8peeulo,et  senig- 
mate  fuissent  ?  Scilicet  et  haee  nec  de  Filio  Dei  cre- 
denda  1 7S  fuisse  ^,  si  scripta  non  essent  ;  for- 


Isradis,  quia  ille  proprie  excidit  ^^  sors  gentis  istius; 
item,  Qui  bst,  quoniam  multi  filii  i^  dicuntur,  et 
non  sunt.  Si  autem  volunt  et  phristi  nomen  Patrii 
esse,  audient  ^^  suo  loco.  Interim,  hic  mihi  promo- 
tum  sit  responsum  adversus  id  quod  et  dc  Apoca- 
lypsi  Joannis  proferunt :  Ego  ^^  Dominus  qui  est  ^\ 
et  quifuitj  et  venit  omnipotens ;  et  sicubi  alibi  Dei 
omnipotentis  appellationem  non  putant  etiam  Filio 
convenire  :  quasi  qui  venturus  est,  non  sit  ^  tlH 
omnipotens,  cum  et  Filius  omnipotentis  tam  omni- 
potens  sit  ^^  quam  Deus  Dei  Filius. 

GAPUT  XYffl. 


tasse  non  credenda  de  Patre,  licet  scripta,  qucm  isti  Q     Sed   hanc    societatem  nominum  patemomm  in 

•_ i-_.> m«^.: ^^^^ .     ^A  :^   f>:i^.:    «    •■ i  : 17:I£m    ^m.      r.«:i^     ^^- :^i a      a i..^      ;ii__      n    .» 


in  vulvam  Marie  dedueunt,  et  in  Pilati  tribunal  im- 
ponunt,  et  in  monumento  ^^  Jeseph  eondudunt.  Hioo 
igitur  apparet  error  illoram.  Ignorantes  enim,  a  pri- 
mordio  omnem  ordinem  divinae  dispofitionis  per 
Filium  decucurrisse,  ipsum  eredunt  Patrem  et  vi- 
sum.et  congressum,  et  operatum,  et  sitim  et  esuriem 
passum,  adverstts  Prophetam  dicentem  :  Deus  ceter^ 
nus  non  sitiet,  nec  eturiet  omnino  (quanto  magis 
nec  morieiur,  nee  sepelieturl)  et  ita  unum  Deum 
semper  egisse,  id  est  Patrem,  qnse  per  Filium  gesta 
sunt. 

GAPUT  XVII. 

Facilius   existimaverunt  Patrem  in  Filii  nomioe 


Filio  ne  facile  perspiciant,  perturbat  illos  Seri- 
ptura,  si  quando  unicum  Deum  statuit ;  quasi  not 
eadem  et  Deos  et  Dominos  duos  proposuerit,  ut  supra 
ostendimns.  Ergo  quia  duos  et  eum,  inquiunt,  inve- 
nimus,  ideo  ambo  unus  atque  idem,  et  Filins  et 
Pater.  Porro,  non  periclitatur  Scriptura,  ut  illi  de 
tua  argnmenUtione  succurras,  ne  sibi  contrarit 
videatur.  Habet  rationem,  et  cum  imicum  Deom 
sutuit,  et  cum  duos  Patrem  et  FUinm  ostendit,  et 
sufficit  sibi,  Filium  nominari  ab  ea  constat.  Salvo 
cnim  Filio  recte  unicum  Deum  potest  determinasaey 
cnjus  est  Filius.  Non  enim.  desinit  esse  qui  habel 
Filium  ipse  unicua,  suo  adlicet  nomine,  quotiem 
sine  Filio  nominatur ;  sine  Filio  autem  nominatur» 


egisse,  quam  Filium  in  Patris  ;  dicente  ipso  Domi-  D  cum  prindpaliter  determinatur  ut  prima  persona,  I 
no  :  Ego  veni  in  Patris  mei  nomine  {Joan.  v,  43).  quse  ante  Filii  nomen  erat  proponenda;  quia  fa- 
Iiem  ad  ipsum  Patrem  :  Nomen  tuum  manifestavi  ler  ante  cognoscitur,  et  post  Patrem  Filius  nomi- 
hominibus  (Joan.  xvii.  6).  Gondicente  etiam  Scrip-      natur.  Igitur  unus  Deus  Pater,  ei  alius  absqae 

Variae  lectiones. 

5  Quid  abest  Seml.  ^  Ipse  Seml.  '^  Gloriam  el  honorem  Seml.  8  Diclus,  etin  imagine  Seml.  ^  Fuissent  Jun. 
>o  Monumenlis  Seml.  "  Nomini  :   et  nomen  patris  SemL  »«  Altissimus  abest  Seml.  ^^  Gur  Fran.  Parit 
"  Omnipotens  abest   Seml.  »  Acddit  Jun.  propria  exivit  Latin.  i»  Dei  conjic.  Ciaccon.  "  Audiunt  Seml. 
"  Ergo  Seml.  i»  Et  qui  erat  add.  SemL  et  qui  erat  et  qui  venit  Jun.  »  Est,  non  abest  Seml.  "  Dei  filius 
ndd.  SemL 

Commentarius. 

(30)  Candicenle  etiam  Scrij)tura.Cond}cert  nove     multi  fHu  dicuntur  et  non  sunt.  Qu»  explicatio  aii 

^*?J!^^J'^?*""'J*^''?V^/?»*iT«.^®"''."-^'*-  ve*^  »it  «^on  ausim  dieere.   Ibi    enim   siiniifieari 

(31)  Qu%  est.  Iyw  i2(a  h  Av,dicit  Dommus  Deus  ;  quis  crederet  nomen  tetagrammaton  Jehova;  in  quo 
et  alio  ioco  :  Qut  estme  mtstt,  etc. ;  ad  cujus  vods  tot  mysteria  latent  nt  tradunl  rabbini  et  Gabalisus* 
interpreuuonem  subjicitur  sUtim:  Qui  est^  quoniam  Lb  Pn 


201 


LIBBR  ADV.  PRAXEAM. 


•202 


co  "  Don  est.  Qiiod  ipse  inferens  ^,  non  Filium  m 

negai,  sed  sliam  Deom  :  csQteram  alias  a  Patre 

Fifios  Bon  est  ^.  Deaiqae,  inspiee  sequentia  hujus- 

Bodi  pronontiationam,  et  invenies  fere  ad  idolo- 

nim  fkclitatores  atque  callores  definitionem  earam 

pertinere,  at  maititudinem  falsorum  deorum  unio 

tinnitatis  expellat,  habens  tamen  Filium  quanto 

iBdindaam  et  inseparatum  a  Patre,  tanto  in  Patre 

Fepotandum,  elsi  non  nominatum.  Atquin  si  nomi- 

lasaet  iUam,  separasset,  ita  dicens :  «  Alius  prse- 

ler  me  non  est,  nisi  Filias  meus.  »  Alium  enim 

eliun  Filiam  fecisset,  quem  de  aliis  excepisset. 

Pola  tolem  dicere :  «  Ego  sol,  et  alius  prseler  me 

«m  est,  nisi  radius  meus,  »  nonne  denotasses  ^ 

vanilatem  ^,  quasi  non  et  radius  in  sole  depute- 

tBr?Itaque  pneter  ^  semetipsum  non  esse  alium 

Deom,  hoe  propter  idololatriam  tam  nationum  quam  B 

braelis,  etiam  propter  hsereticos,  qui,  sicut  natio- 

lea  manibas,  iia  et  ipsi  verbis  idola  fabricantur, 

Id  est,  aliom  Deam,  et  alium  Ghristum.  Igitur  et 

cun  16  nnom  pronantiabat ,  Filio  Pater  procura- 

bat,  ne  ab  alio  Deo  Christus  venisse  credatur,  sed 

sb  illo  qoi  prsedixerat :  Ego  Deus,  et  alius  absque 

menmest;  qui  se  unicum,  sed  cum  Filio  ostendit, 

mm  qno  ecelum  solus  extendit. 

CAPUT  XIX. 

Qoin  3B  et  hoc^^^dictum  ejns,  in  argumentum  sin- 

gularitatis  1 Y S  arripient :  Extendi,  inquit,  coslum 

sohu.  Quantum  ad  caeteraa  virtutes,  solus,  pree- 

ttTQCBa    adTersus    coujecturas    hsereticoram,   qui 

mimdam  ib  aogelis  (38)  et  potestatibus  divcrsis 

Tohmt  «Inietam ;  qui  et  ipsum  Greatorem  aut  an-  ^ 

gelum  fBdanif  aut  ad  alia  ^  quse  extrinsecus,  ut  ^ 

opera  mondi,  igoorantem  quoque  subomatum.  Aut 

a  sic  aolos  ecelam  extendit,  quomodo  isti  prsesu- 

nmBt  in  perversum  haeretici,  quasi  singnlaris  non 

«^ittatnr  Sophia  ilU  dicens :  Cum  pararet  cce- 

ks^.ego  aderam  illi  simul  ^K  Et  si  dixit  Aposto- 

Iqs  :  Quii  cognotfit  sensum  Domini,  et  quis  illi  con^ 

uHo  fintf{l  Cor.  u,  16)  uUque  prceter  Sophiam  (33) 

ait  31^  qaae  illi  aderat.  In  ipso  tamen  et  cum  ilio 

uuveraa  compingebat,  non  ignorante  quid  faceret. 

Pneler  Sophiam  autem,  prseter  Filium  dicit,  qui 

ot  Ghriataa,  Sophia  et  Virtus  Dei  secundum  Apos- 

tolun,  solas  sdens  sensum  Patris :  Quis  enim  scit 

^(e  iunt  in  Deo  nisi  Spiritus  qui  in  ipso  est?Mn  D 

qui  extra  ipsum  ^.  Erat  ergo  qui  non  solum  Deum 


faceret,  nisi  a  cseteris  solum.  Sed  et  34  Evangelium 
recusetur,  quod  dicat  omnia  per  Sermonem  a  Deo 
facta  essCf  et  sine  eo  nihil  factum,  Nisi  enim  fallor, 
et  alibi  scripium  est :  Sermone  ejus  casli  firmati 
sunt^  et  spiritu  oris  ^^  ejus  omnes  virtutes  eorum. 
Et  Sermo  autem,  Yirtas  et  Sophia,  ipse  erit  Dei 
Filius.  Ita  si  per  Filium  omnia,  coelum  quoque  per 
Filium  extendens,  non  solus  extendit,  nisi  ilhi  ra- 
tione  qua  a  36  caeteris  solus.  Alque  adeo  statim  de 
Filio  loquitur :  Quis  alius  dejecit  signa  ventriloquo- 
rumf  et  divinationes  a  corde^  avertens  sapientes  rc 
trorsum^  et  cofisilium  eorum  infatuans  f  Sislens 
verba  Filii  sui,  discendo  scilicet  :  Hic  est  Filius 
meus  dilectus ;  hunc  audite.  Ita  Filinm  subjungens 
ipse  inierpretator  est,  quomodo  coelum  solas  ex- 
tenderit,  scilicet  cum  Filio  solus,  sicut  cum  Filio 
unum.  Proinde  et  Filii  erit  vox,  Extendi  ccelum  so- 
lus ;  quia  Sennone  coili  confirmati  sunt.  Quia  So« 
phia,  id  est  ^i^  Sermone  assistcute,  paratum  est 
coelum,  et  oynnia  per  Sermonem  sunt  facta,  compe- 
tit  et  Filium  3s  soium  extendisso  coelum,  quia  solus 
operatiooi  Patris  mioistravit.  Idem  erit  dicens :  Ego 
primus,  et  insuper  ventura  ^  ego  sum.  Primum 
scilicet  omnium,  Sermo :  In  principio  erat  Sermo ; 
in  quo  principio  prolatos  a  Patre  est.  Caeteram  Pa- 
ter  non  habens  inilium,  ut  a  nullo  prolatus,  ut 
innatns,  non  potest  videri.  Qui  solus  fnit  semper, 
ordinem  habere  non  potuit.  Igitur  si  propterea 
eumdem  et  Patrem  et  Filium  credendum  putave- 
runt,  ut  unum  Deum  vindicent,  ^o  salva  ITOest 
unio  ejus,  qui  cum  situnus,  habet^i  etFilium,  aeque 
et  ipsum  eisdem  Scripturis  comprebensum.  Si  Fi- 
lium  nolunt  secundum  a  Patre  reputari,  ne  secun- 
doa  duos  faciat  deos  dici,  ostcndimus  etiam  duoa 
Deos  in  Scriptura  relatos,  et  duos  Dominos ;  et  la- 
men  ne  de  isto  scandalizentur  ^2,  rationem  reddi- 
dimus,  qua  Dei  non  duo  dicantur,  nec  Domini  «a, 
sed  qua  Pater  et  Filius  duo ;  et  hoc  non  ex  sepa- 
ratione  substantisey  sed  ex  dispositione,  cum  indivi*| 
dunm  et  inseparatum  Filium  a  Patre  pronuntia-< 
mus;  nec  statu,  sed  gradu  alium;  qui  etsi  Deus 
dicatur,  quando  nominatur  singuLaris,  non  ideo  duos 
deos  faciat,  sed  unum,  hoc  ipso  quod  ei  Dens  ex 
unitate  Patris  vocari  habeat. 

CAPUT  XX. 
Sed  argumentationibus  eorum  adhuc  retundendis 
opera  prsebenda  est,  si  quid  de  Scripturis  ad  sen- 


Varim  lectiones. 

»  Abaque  eo  alias  Seml.  ^3  inserens  SemL  ^  Deus  add.  Jun.  ^  Denotasset  Seml.  ^  Unitatem  alii. 
«  Per  Seml.  »  Qni  Seml  »  Ad  illa  Jun.  30  Coelum  Seml.  3i  Simul  abest  Seml.  32  Fuit  Seml.  33  ipsum 
erat.  Ergo  Seml.  3*  Et  abest  Seml.  ^  Oris  abest  SemL  ^  A  abest  SemL  3t  Sophia  in  sermone  SemL 
»  FiHo  Wouuf.  39  In  superventura  SemL  lo  abest  Fran.  *o  Salvus  SemL  *»  Habeat  SemL  "  Scandalizaren- 
tor  alii.  '^  Inqua  Domini  cod.  Wouw. 

Gommentarius. 


(1%)  Qui  mundum  ab  angelis,  etc.  Notat  Valenti- 
Bianot  et  aimitea  alioa,  et  Procli  sectatores  ac  Se- 
lendanos.  Rmm. 

(33)  Vtique  praster  Sophiam.  Sensus  est :  cum 

patiol.  n. 


Panlus  dicit,  Quis  illi  consilio  fuit  f  intelligit :  Quis 
prseter  Sophiam  consilio  fuit,  quse  Sophia  illi  ade- 
rat  ?  Rhbn. 


203 


TBRTULLIAMI  OPBRDl  PARS  II.  —  SBRIES  I,  POLBMIGA. 


204 


tentiini  «»»  exeerpent,  eetera  nolentes  intueri,  «  Matth,  xvi,  16).  Hoe  et  ip8e  rectc  sensisse  iUos 

.         •  1_ .  _«.  . iJ^ ^^l__  £»  _.         ^T      «< 1!       C&        . fj . 1 J\        •_ 


qtrs.el  ipsa  regalam  servant,  et  quidem  saWa 
unione  diTinitatis,  et  monarchisB  sonita.  Nam  si- 
cat  in  veteribus  nihil  aliud  tenent  quam,  Ego  Deus, 
et  alius  prcster  me  non  est  {PsaL  xlv»  5) ;  ita  in 
Evangelio ,  responsionem  Domini  ad  Philippum 
tuentur :  Ego  et  Pater  unum  sumus  (Joan.  xiv) ;  et, 
Qui  me  viderit^  videt  **  et  Patrem;  et,  Ego  in 
Patre,  et  Pater  in  ine,  His  tribus  eapitulis  totum 
instrumentum  utriusque  Testamenti  volunt  cede- 
re  ^^,  cum  oporteat  secundum  plura  intelligi  pau- 
ciora,  sed  proprium  hoc  est  omnium  hsereticorum. 
Nam  quia  pauca  sunt  quse  in  sylva  inveniri  ^  pos- 
suDt,  pauca  adversos  plura  defendunt,  et  poste- 
riora  adversus  priora  suscipiunt.  Regula  autem 
omni  rei  semper  ^'^  ab  initio  constituta  ex  prioribus 


confirmat.  Nathanaeli  ^  qoidem  respondens  :  Quia 
dixi  ^i  Vidi  te  sub  (icu,  ideo  credis  (Joan,  ii,  50); 
Petrum  vero  beatum  afflrmans,  cui  non  earo^  neque 
sanguis  revelasset  (quod  et  Patrem  senserat),  sed 
Pater  qui  in  cwlis  est  [Matth.  wi,  17).  Quo  dicto 
utriusque  persoose  constituit  distinctionem,  et  Kilii ) 
in  terris,  queni  Petrus  agnoverat  Dei  Filium  ei 
Patris  qui  ^  in  ccelisi  qui  Petro  revelaveral  qnod 
Petrus  agnoveral  Dei  Filium  Ghristum.  Gum  ia 
templum  ^'i  introiit,  (edem  Patris  appellat,  at  Pi« 
lius.  Gum  ad  Nicodemum  dicit :  Ita  dilexit  Deui 
mundum,  ut  Filium  suum  unicum  dederit,  in  quem 
omnis  qui  crediderit,  non  pereat,  sed  haheat  vitam 
sempitemam  (Joan.  iii,  16).  Et  rursus  {Ibid.  11}: 
Non  enim  misit  Deus  Filium  suum  in  mundumj  ut 


ct  ex  pluribus  in  posteriora  prsescribit,  utiqne  et  in  B  judicet  mundum^  sed  ut  salvus  sit  mundus  per  eumm 


pauciora  ^^» 

GAPUT  XXI. 
Aspice  itaque  quanta  prsescribat  ^^  tibi  (34)  etiam 
in  Evaogelio,  ante  Philippi  consultationem,  et  ante 
oranem  argumentationem  tuam.  Et  in  primis,  ipsa 
statim  prsefatio  Joannis  Evangelizatoris  demou- 
strat,  quod  retro  fuerit,  qui  caro  fieri  habebat: 
/n  principio  erat  Sermo^  et  Sermo  erat  apud  Deum^ 
et  Deus  erat  Sermo,  Hic  erat  in  principio  apui 
Deum.  Omnia  per  ipsum  facta  sunt,  et  sine  ipso  fac- 
tum  estnihil{Joan.  i,  1  seqq.).  iSO  Nam  si  hsec 
non  aliter  accipi  licet,  quam  quomodo  scripta  sunt,  p 
indubitanter  alius  ostenditur,  qui  fuerit  a  princi- 
piOy  alius  apud  quem  fuit :  alium  Sermonem  esse, 
aliam  Deum  ^  (licet  et  Deus  Sermo,  sed  qua  Dei 
Filius»  non  qua  Pater);  alium  per  quem  omnia, 
alium  a  quo  omnia.  Alium  autem  quomodo  diea- 
mus,  ssepe  jam  edidimus ;  quo  alium  dicamus  ne- 
cesse  est,  ne  eamdem ;  alium  autem,  non  quasi 
( separatum,  sed  dispositione  ^^  alium,  non  divisione. 
Ilic  ergo  factus  est  caro,  non  ipse  cujus  erat  Sermo. 
Hujus  gloria  visa  est  tanquam  unid  a  Patre  (35), 
non  tanquam  Patris.  Hic  unus  ^^  ginum  Patris  dis- 
seruit,  non  sinum  suum  Pater.  Prsecedit  enim : 
Deum  nemo  vidit  unquam,  Idem  et  ^^  agnus  Dei  ab 
Joanne  designatur,  non  ipse  cujus  est  dilectus* 
Gerte  Filius  Dei  semper,  sed  non  ipse  cujus  esl 


Qui  crediderit  in  illum,  non  judicatur;  qui  non  cre* 
diderit  in  illumjam  judicatus  est^  quia  non  creH^ 
dit  in  nofnine  unici  Filii  Dei.  Joannes  autem  cnm  in- 
terrogarelur  (36)  quid  ^  de  Jesu  contingeret :  PateTf 
inquit,  diHgit  ^  Filium^  etomnia  tradiditinmafm 
ejus,  Quicredit  ^  in  Filiumy  habet  vitam  cetemam  ; 
qui  non  credit  in  Filium  ^^  Dei  non  videbtt  Deumf 
sed  ira  Dei  manebit  super  eum  (Joan.  m,  36,  36). 
Quem  vero  Samariiidi  ostendit?  Si  Messiam  qui 
dicitur  Ghristus,  Filium  ulique  tSt  se,  non  Pa- 
trem  demonstravit,  qui  et  alibi  Ghrialas  Dei  Filius, 
non  Pater  dictus  est.  Exinde  discipulis :  Meum  est, 
inquit,  ut  faciam  voluntatem  ejus  qui  me  misit,  ^ 
consummen  opus  ejus.  Et  ad  Judseos,  de  paralytid 
sanitate :  Pater  meus  usque  modo  operatur^  et  ego 
operor  {Joan,  v,  17).  Pater  et  ego,  Filius  dicit.  De- 
nique,  propter  hoc  magis  Judcei  illum  inierficere 
volebant,  non  tantum^^  quodsolveret  sabbatum,sed 
quod  Patrem  suum  Deum  diceret,  asquans  se  Deo. 
Tunc  ei^o  dioebat  ad  eos :  Nihil  Filius  facere  ph 
test  a  semetipsOf  nisi  viderit  ^  Patrem  facieniem 
{Ibid.  19  seqq.).  Quce  enim  ille  facit,  eadem  et  Fir 
lius  facit.  Pater  enim  diligit  Filium,  et  omnia  de^ 
monstravit  illi  quce  ille  fecit  et  majora  istis  ^  opera 
demonstravit  illii  ut  vos  miremini.  Quomodo  enim 
suscitat  mortuos  et  vivificat^  ita  et  Filius  quotvuU 
viui/icat  ^.  Neque  enim  Pater  judicat,  sed  omne' 


Filius.  Hoc  eum  Nathanael  sutim  sensit,  sicut  et  Q  judicium  dedit  Filio,  uii  omnes  honorent  Filium. 
alibi  Petrus  :   Tu  es  Filius  Dei  {Joan.  i,  50  ;      sicut  honorant  Patrem.  Qui  non  honorat  Filium 

Yariae  lectiones. 

**  Vidit  Fran.  Paris.  Rig.  «  Gredere  Seml.  *«  Invenire  Jun.  ^^  Semper  abest  Seml.  *8  in  prioribus,  el 
m  posteriora  praescribil  uliqueet  in  paucioribus  Rhen.^^  Praescribant  Seml.  w  Dei,  aliumDorainum  Setnl. 
51  Necesse  est  non  eumdera  autera,  non  quasi  separalum,  dispositione  Seml.  Necesse  est  non  eumdem»  non 
autem  quasi  Jun.  «  Unius  Seml.  53  inde  eUiSeml.  5%Nalhanael  Rhen.  ^  Dixit  Rhen.  ^  Qui  omitt.  Jun. 
51  Teraplo  Sm/. »  De  omitt.  Ciaccon.  s^Dilexit  Seml.  co  Gredidii  Seml. «  Grediditin  fiUo  SemL  62  Tamen 
Seml.  «  Videat  Seml.  «*  Ista  Seml.  ^  Yivificabit  alii. 

Commentarias. 

(34)  Quanta  prasscribant  tibi.  QuanU  pro  quam  {3^).Joannesauiemcuminterrogaretur.JosLnnem 
multa,  ut  ante  in  supenoribus  plus  semel.  Baptistam  intelligit,  eujus  sunt  verba  etiam  Joan. 

(35)  TanquamuniciaPatre,  (lovoYftvoO^iKb  jwrpb?.  iii,  qu»  sequuntur,  Pater  diligit  Filium,  etc. ;  sic 
Per  vocem  umci  quippe  reddidii  quod  habetur  Joan.  enim  castigavimus,  pro,  dilexit.  Pam. 

I.  liS  1  B. 


20S 


UBBR  AOT.  PRAXBAM. 


206 


nonhtmcrai Pairm.quiPiUumnUHt.Amen.amm  j|  et  ipse  me  misi,  sed  :  llle  misit.  Item»  com  misis- 


iieo  vobis^  qaod  qut  audit  ^  sermanes  meos  ^'',  et 
credit  ei  quime  misit,  habetvitam  astemam,  et  in 
judieium  non  venit  ^,  sedtransit  ^  de  morteinvi- 
tem.  Amen  dico  vohis,  quod  veniet  hora,  qua  mof' 
tmaudimt  uocem  FUii  Dei ;  et  cum  audierint,  vivefit. 
Sieut  emim  Paierhabet  vitam  (gtemam  '^^  a  semet" 
ipeo^ta  ei  Pilio  dedit  vitam  cetemam  habere  in  semet- 
ipsOj  ei  judicium  dedit  illi  facere  inpotestate,  qua 
Fiiius  hominis  est  (37);  per  carnem  scilicet,  sicut 
el  Filius  Dei  per  spiritum  ejus.  Adhuc  adjicit :  Ego 
mtemhabeo,majusquam  Joannistestimonium(Joan, 
T,  36,37).  Operaenim  qwePatermihi  deditconsum" 


sent  ad  invadendum  eum  Pharisaei :  Modicum  ad- 
huc  tetnporis,  ait,  vohiscum  sum,  et  vado  ad  eum 
qui  me  misit.  At  ubi  se  negal  esse  solam  ?  Sed  ego, 
inquit,  et  qui  me  misit  Pater ;  nonne  duos  demons- 
trat,  tam  duos  quam  inseparaios  ?  imo  totum  erat 
boc  qaod  docebat,  inscparatos  duos  esse.  Siqaidem 
et  legem  proponens  duorum  homioum  testimonium 
confirmantem,  subjungit ;  Ego  testimonium  dico  de 
me,  et  testimonium  dicit  de  me,  quime  misit  Pater. 
Quod  si  unus  esset,  dum  idem  est  et  Filius  et  Pa- 
ter,  non  uteretur  lcgis  patrocinio  fldem  imponenlis, 
non  unitts  tesiimonio,  sed  duorum.  Ilem,  interro- 


wisrt,iitaipsa  demetestimoniumperhibent,quodme  n  gfttus ubi  esset  Pater, ne^u^ 5e,  nequePairem  notum 
htermiserit.EtquimemisitPater^ipsetestimonium     tf5S^  t//»  responden?,  duos  dixit  ignotos;  quod  si 


iixit  de  me.  Subjungens  antem :  Neque  vocem  ejus 
sndistis  uf^uam;  neque  formam  ejus  vidistis ;  con- 
iiraiat  retro  non  Patrem,  sed  Filium  fuisse,  qni  vide- 
bitor  eiaadiebatar.  Denique  dicit :  Egoveniin  Patris 
9ei  nomine^  et  non  me  recepistis  {Ihid.j  43).  Adeo 
lemper  Filios  erat  m  Dei  et  Regis  et  Domioi,  et  ^^ 
Onoipotentis ,  et  Altissimi  nominc.  Interroganiibus 
iiilen  qoid  facere  dcbeant,  respondit :  Ut  credatis 
k  eum  quem  Deus  misit  {Joan,  vi,  29).  Panem  quo- 
peie  affirmat,quem  Pater  pnestaret  de  toi\o{lbid,, 
il)«  Brgo  omne  quod  ei  daret  Pater  ad  se  venire, 
%ee  rejeeiurum  se^  quia  de  axlo  descendisset,  non 
U  swm,  sed  ut  Patris  faceret  voluntaiem :  volun» 
teiem  a«leiii  Patris  esse,  uti  qui  viderit  f>7mm,  et 


ipsum  nossent,  Patrem  nossent,  non  quidem  quasi 
ipse  esset  Patcr  et  Filius,  sed  quia  per  individuita- 
tem  neque  agnosci,  oeque  ignorari  alter  sine  altcro 
potest.  Qui  me,  ait,  misitj  r>erax  est^  et  ego  guee  ab 
eo  audivtj  ea  et  loquor  in  mundum,  Interpretanle 
cxlrinsecus  Scriptura,  non  cognovisse  illos  quod  de 
Patre  dixisset,  cam  scilicet  cogaoscere  debnissert 
sermoncs  Pairis  in  Filio  esse,  legendo  apud  Jere- 
miam*(i,  9).  Et  dixit  mihi  Dominus :  Ecce  dedi  ser* 
mones  meos  in  os  tuum,  Et  apud  Isaiam  (f,  4)  :  A>. 
minus  dat  mihi  linguam  disciplinas  ad  cognoscen- 
dum  quando  oporteat  dicere  sermonem.  Sicut  ipse  rur 
sus :  Tunc,  inquit  (Joann,  vii,  28),  cognoscetis,  quod 
ego  sim,  et  a  memetipso  nihil  loquar  :  sed  sicut  me 


cradldertt  m  eumf  vitam  et  resurrectionem  conse-  C  docuit,  ita  et  loquor ;  quia  et  qui  me  misit,  mecum 


quaiwr  {Jbid,,  35) ;  neminem  porro  ad  se  venire 

M99  fouejnisi  quem  Pater  adducat  (38) :  omnem 

gui  a  Fatre  audiuet  et  didicisset^  venire  ad  se 

(Ihid,,.  ii).  Non  quasi  Patrem  aliquis  viderit,  adji- 

Qeni  et  hie,  oi  ostenderet  Patris  esse  Sermonem  per 

qvm  doeit  fiant.  At  eum  discedunt  ab  eo  multi 

[M,,  €6),el  apostolis  suii  offert,  si  velint  discedere 

ei  tpii,  quid  respondit  Simon  Petrus  ?  Quo  discedi- 

miui>?  verba  vitce  habes,  et  nos  credimus  fuod  tu 

lit  Ckrisius.  Patrem  illum  esse,  an  Patris  Christum  ? 


est,  Et  hoc  ad  testimonium  individuorum  duorum. 
Item,  in  altercaiione  Judaeorum,  exprobrans  quod 
occidere  eum  vellcnt  :  Ego,  iSd  inquit  {Md,  38 
seqqO,  qucs  vidi  penes  Patrem  meum,  loquor,etvos 
quod  vidistis  penes  patrem  vestrum,  id  facitis  :  et 
nuncvultis  occidere  hominem  veritatem  vobis  locu^ 
tum^  quam  audierit  a  Deo,  et :  Si  Deus  aset  pater 
vester^  dilexissetis  me,  Ego  enim  ex  Deo  exivi  et 
veni  (et  tamen  non  separantur  ''^,  licel    exiisse 
dixerit,  ut   quidem  arripiunt  hujus  dicti  occasio-/ 
ncm ;  exivit  autem  a  Patre,  ut  radius  ex  sole,  ut\ 
rivus  ex  fonle^  ut  frutex  ex  semide).  Ego  damonium 
non  habeo,  sed  honoro  Patrem  meum,  et :  Si  ego 
me  ipse  glorificem^  nihil  est  gloriamea.  Estquime 
glorificet  Pater,  quem  vos  dicitis  Deum  esse  ves- 
trum,  nec  nostis  illtm,  at  ego  novi  eum.  Et  si  dieam, 
Nonnovi,  ero  similis  vestrimendax^sed  noviillum, 
et  sermonem  ejus  servo»  Ac  cum  subjungit :  Abra- 
ham  diem  meum  viditj  et  lostatus  est^  nempe  de- 


CAPUT  XXII. 

Cajus  flutem  doetrinam  dieit  ad  quam  miraban- 
ter?  soam»  an  Palris?  iEque  tfmbigentibus  inter 
«,  ae  ipse  easet  Christos,  utique  non  Pater,  sed 
nios  :  Neque  me  sciiis,  inquit  {Joan.  vii,  28),  unde 
sim,  et  non  veni  a  meipso^  sed  est  verus  qui  me 
nisit,  quem  vos  non  nostis.  Ego  novi  illum,  qui  ab 
Ulo  sum  '^,etiUeme  mt'»^Non^ixit,  quia  ipse  sum, 

Variae  leetiones. 

*  Qood  et  qui  audierit  Latin.  ^  lleos  abest  Seml.  ^  Veniet  Seml.  ^^  Transiit  al.  venit  cod.  Wouw^ 
*  jEtenMm  labest  Rhen.  '^^  Bt  abest  Seml.  et  Domini  abest  cod.  Wouw.  '^^  Discedemus  Fran.  ''3  Atque  Jun» 
^  Qnit  apod  illnm  sum  Seml.  Quia  ab  illo  sum  Jun.  '^^  Separamus  Seml. 

Commentarius. 

^.37)  Judictum  dedit  illi  facere  in  potestate  qua  Fi-' 
Hu  hominis  esU  Fere  omnes  codices  et  interpretes 
MOfKmnnt  quia,  auod  intellectu  facilius  est.  Nam 
S.  OnTSosiooios  iltam  non  adhibuit  distinctionem, 
co  qnod  ea  uteretur  Panlus  Samosat.  Lb  Pa. 


(38)  Nisi  quem  Pater  adducat  Septem  hisce  ca- 
pitibus  a  vigesimo  Monarchianos  impetit,  probatque 
e  Scriptora  Filium  alium  esse  a  Patre,  ideoque  Pa- 
trem  non  se  filium  feci^se.  Le  Pr. 


207 


TBRTULLIANI  OPBRDM  PARS  II.  —  SBRIBS  I,  POLBMIGA. 


208 


( 


monstrat  Filinm  Abrahe  retro  visaih,  non  Patrem.  a  lium  ^.  Adeo  totum  hoe  peraeverabat  inducere,  nt 

■  .  •!■  a«         a         >  ••       •.  Jt  ^*        •  «.•  •••  *  !•• 


liem,  snper  caecum  illum  Patris  apera  dicii  se  facere 
oportere.  Gui  posi  restitntionem  lumiaam  :  Tu^ 
inquit  (Joan.  ix,  35),  credis  in  FHium  Dei  f  et  in- 
torroganti  quis  etset  iste,  ipse  se  demonstrans,  uti- 
que  Filium  demonstravit,  quem  credendum  esse 
dixerat.  Dehinc,  cognosci  se  prolitetur  aPatre,et 
Patrem  a  se.  Et  ideo  se  diligi  a  Patre,  quod  aoi- 
mam  suam  ponat  :  quia  hoc  prsBoeptum  accepisset 
a,  Patre.  £t  interrogatus  a  Judseis  si  ipse  esset 
Ghristus  (uti  que  Dei  ^^,  nam  usque  in  hodiemum 
Judsei  Ghristum  Dei,  non  ipsum  Patrem  sperant, 
quia  nunquam  Ghristus  Pater  scriptus  est  ventu- 
rus)  :  Loquor^  inquit,  vobis,  et  non  creditis.  Opera 
quceego  facioin  nomine  Patris,ipsademe  testimch  Q  quid  dicamf  Pater,  salvum  me  facde  ista  hora. 


duo  tamen  crederentur  in  una  virtute ;  quia  aliter 
Filius  credi  non  posset,  msi  duo  credereutur. 

GAPUT  xxm^ 

Post  hffic  autem  Martha  Filium  Dei  eum  confessa» 
non  magis  erravit,  quam  Petrus  (Matth.  xvi,  16)  et 
Nathanael ;  quanquam  etsi  errasset,  statim  didicli- 
set.  £cce  enim,  ad  suscitandum  fratrem  ejut  a 
mortuis,  ad  coelum  et  ad  Patrem  Dominus  suapi- 
ciens  :  Pater^  inquit  {Joan.  u,  42  [uiique  Filius]), 
gratias  ago  tibi^  quod  me  semper  exaudias,  Propier 
istas  turbas  circumstantes  dixi  ut  credant  quod  tu 
me  miseris  ^.  Sed  et  in  conturbalione  animae  :  Ei 


nium  dicunt,  Quid  testimonium  ?  ipsum  scilicet  esse, 
de  quo  interrogabant,  id  est  Ghristum  Dei.  De  ovi- 
bud  etiam  suis,  quod  nemo  illas  de  manu  ejus  eri- 
perct :  Pater  enim  quod  mihi  dedit,  majus  est  om- 
nibus  '^'^  et :  Ego  et  Pater  unum  sumtis  (39).  Hic 
crgo  jam  gradum  volunt  figere  stuiti,  imo  cseci,  qui 
non  videant,  primo,  Ego  et  Paier,  duorum  esse 
significationem ;  dehinc  in  novissimo,  sumus,  non 
cx  unius  esse  persona,  quod  piuraliter  dictum  est ; 
tum  quod,  unum  sumus^  non,  t  Unus  sumus.  »  Si 
enim  dixisset.  c  Unus  sumus,  »  potuisset  adjuvare 
sententiam  illorum.  Unus  etiam  singularis  numeri 
significatio  videtur.  Adhuc  cum  duo,  masculini  ge- 
neris.  Unum  dicit,  neutrali  verbo,  quod  non  perti- 
net  ad  singularitatem,  sed  ad  unitatem,  ad  simili- 


Atquin  propter  hoc  veni  in  istam  lioram.  Venm^ 
Pater^  glorifica  nomen  tuum  {Joan.  xii,  27).  In  quo 
erat  et  ^\  Filius.  Ego,  inquit  (Joan.  v,  43),  veni  im 
Patris  nomine.  Indc  scilicel  suffecerat  Fiiii  ad  Pa- 
trem  vox.  Ecce  ex  abundantia  ^^  respondet  ^  de 
coelo  Pater,  Fiiio  contesuiur  {Matth.  xvu,  5)  :  Aic 
est  Filius  meus  dilectus,  in  quo  bene  sensi,  audii$ 
illum.  Ita  et  in  isto,  Glorificavit  et  glori/icabo  rur» 
sus  ^,  quot  personai  tibi  videntur,  perveraisaiine 
Praxea,  nisi  quot  et  voces?  habes  Filium  in  terrii,! 
liabes  Patrem  in  coelis.  Non  est  separatio  ista,  atd) 
dispositio  divina.  Gseterum,  scimus  Deum  etiam 
intra  abyssos  esse,  et  ubique  consistere,  sed  vi  d 
poteslate.  Filium  quoque,  ut  individuum  cum  ipao 
ubique.  Tameu  in    ipsa  oeconomia,  Pater  voluit 


tudinem,  ad  co^junctionem,  ad  dilectionem  Palris,  C  Filium  in  terris  haberi,  se  vero  in  coelis ;  quo 

qui  Filium  diligit ;  et  ad  obsequium  Filii,  qui  vo- 

luntati  Patris  obsequiiur.   Unum  sumus,  dicens» 

ego  et  Paterp  ostendit  duos  esse,  quos  sequat  iS4 

et  jungit.  Adeo  addit  etiam  multa  se  opera  a  Patre 

ostendisse,  quorum  nihil  lapidari  meretur.  fit  ne 

pularent  ideo  se  illum  iapidare  debere,  quasi  se 

Deum  ipsum,  id  est  Patrem  voluisset  intelligi ;  quia 

dixerat,  Ego  et  Pater  unum  sumiu,  qua  FiUum  Dei 

Deum  ostendens,  non  qua  ipsum  Deum.  Si  in  Idge^ 

iaquit,  scriptum  est.  Ego  dixi,  Vos  dti  estiSt  et  nan 

potest  soUn  Scriptura,  quan  Pater  sancti/icavit,  ei 

misit  in  mundum,  vos  eum  blasphemare  dicitis^ 

quia  dixt  '^,  Filius  Deisumf  Si  non  facio  opera  Pa- 

tris  mei,  nolite  credere^  si  vero  facio^  et  mihi  crc' 


et  ipse  Filius  suspiciens,  et  orabat  et  .postuiahat  a 
Paire,  quo  et  nos  erectos  docebat  orare  :  Polfr 
noster  qui  es  in  ccslis  {Matth.  vi,  19),  et  cum  ** 
sit  et  ubique,  hanc  ^^  sedem  suam  voluit  PateTi 
minoravit^  195  Filiummodicocitraangelos{FiaL 
viu,  6),  ad  terram  demittendo;  gloria  iameH  ei 
honore  coronaturUs  illumf  in  coelos  resumendo. 
Hsec  Jam  prsestabat  illi,  dicens,  Et  glori/icavi,  ei 
glorificabo.  Postulat  Filius  de  terris,  Pater  promittii 
a  coeiis.  Quid  mendacem  facis  et  Patrem  et  Filium» 
si  aut  ^  Pater  de  coelis  loquebatnr  ad  Filium,  cum 
ipse  esset  Filius  apud  terras ;  aut  Filius  ad  Patrem 
precabatur,  cum  4pse  esset  Pater  apud  cceloa? 
Quale  est  ut  Filius  item  posiularet  ^  a  semetipao. 


derenonvultiSfVelpropteroperacredite.Etscitoteri^Uiidaido  a  Patre,  si  ^^  Filius   erat  Pater;  aat 

quod  ego  in  Patre  «w,  et  Pater  in  me.  Per  opera      ilerum  Pater  sibi  ipsi    promiiteret,   promittendo 

ergo  erat  Pater  in  Filio,  et  Filius  in  Patre ;  et  ita     Filio,  si  Pater  erat?  ut  sic  duos  divisos  dicercmua, 

I  per  opera  intelligimus  unum  esse  Patrem  ct  Fi-     quomodo  jactitatis,  tolerabilius   erat  duos  divisoa, 

Variae  lectiones. 

16  Deus  Seml.  J^  Paler  enim  gui  major  est  omnibus  dedit  mihi  aUi ;  Pater  enim  qui  dedit  mihi,  major 
est  omn.  /lin.J»  Dixerat  SemL  '^^  Et  FiUum  abest  Seml.  «>  Sed  add.  Lat. "  Bt  omitt.  Seml. "  Ex  abnn- 
danli  Lattn.  «  Respondit  Fran.  »*  Gloriticabo,  rursus  SemL  Venet.  ^  Quod  SemL  «  Gcelis  :  cum  SemL 
«1  UUque,  banc  alii.  »  Voluit.  Pater  minoravit  SemL  ^  Autem  SemL  ^  Postulet  SemL  »1  Si  omitL  SemL 

Gommentarius. 

(39)  Ego  ei  Pater  unum  sumus.  Hec  eadem  ver-  chiani,  qni  inde  factum  putabant  ut  constaret  aiimn 
ba  qu8B  ex  Joan.  x,  assumpsit,  reiulit  cap.  20  non  esse  Fiiiam  a  Patre;  cum  taroen  onitatem  aa-^ 
superius.  Illa  autem  detorquebant  haeretici  monar-     sentise  dicant,  non  persone.  Le  Pb. 


209 


UBBR  ADV.  PRAXBAM. 


210 


quam  nniim  Deom  verdpellem  pnedicare.  Itaque 
adiftos  fune  •^Dominospronnntiavit  (Joan.  xiii,  30) : 
Hon  propter  me  ista  vox  venit,  sed  propter  vos ;  ut 
eredani  hi,  ei  Patrem  eiFilium,  in  suis  quemqneno* 
nimlms,  et  personis,  et  locis.  Sed  adhuc  exclamat 
lesas  et  dicit :  Qui  credit  in  vne,  non  in  me  credit^ 
sei  in  eum  eredit  qui  me  misit  (quia  per  Filium  in 
Purem  creditnr ,  et  aoctoritas  credendi  Filio,  Paier 
Ml);el  quieanspicitme^jConspiciteum  qui  me  mt- 
sU.  QaomodoT  Quoniam  scilicet  a  memetipso  non 
lum  heutus;  sed  qtd  me  misit  Pater,  ipse  mihi  man* 
iatwn  dedit  quid  dicam  et  quid  loquar,  Dominus 
mro  dat  mihi  lingmm  disciplinas,  ad  cognoscen" 
ium  quando  oporteat  dicere  sermonem  quem  ego 
loquer  (Isa*  iv,  4).  Sicut  mihi  Pater  dixit,  ita  et 
i^uor  {Joan.  xii,  50).  Hsec  qnomodo  dicta  sint, 
Ivangelizator  et  utique  tam  clarus  discipulos 
Joan^  ina^s,  quam  Praxeas,  noverat  ^,  ideoque 
ipae  de  sno  sensn  :  Ante  autem  solemnitatem  Pas- 
due  (40)»  inqnit  (Joan.  xiii,  1),  sdens  Jesus  omnia 
dHtradita  a  Patre  esse,  et  se  ex  Deo  exiisse  ^,  ad 
Bemn  vadere.  Sed  Praxeas  ipsum  vult  Patrem  de 
semelipso  exiisse,  et  ad  sometipsimi  abiisse,  ut 
iabolus  hi  oor  Judse,  non  Filii  traditionem,  sed 
Pitris  ipdus  iromiserit.  Nec  diabolo  bene,  nec  hse- 
retieo;  qnia  nec  in  Filio  bono  suo  diabolus  opera- 
tasesl  iradilionem.  Filius  enim  traditus  est  Dei, 
qm  eral  in  filio  hominis,  sicut  Scriptora  sobjungii  : 
IfMc  glorifieatusest  Filius  hominis,  et  Deus  glorifi' 
eahiteil  inilto.Qoid  i90Deos?utique  non  Pater, 
sed  SemioFatris,  qni  erat  in  filio  hominis,  id  est  in 
etme,  ioqaa  et  glorificatns  jam;  virtote  vero  ei  ser* 
nooe,  et  ant'*  Jcsnm  ^  :  Et  Deus,  inquit,  glori/ieavit 
"  iUum  in  semetipsOf  id  est,  Pater  Filium  ^  in  8e- 
Betipeo  babens,  etsi  porrectum  ad  terram,  mox 
f»  resoiTectionem    glorificavit  ^,  morte  devicta* 

CAPUT  XXIV. 
Erant  *  plane  qui  et  tunc  non  intelligerent. 
Qaoniam  el  Thomas  aliquandiu  incredulos  :  Do- 
nme  enim,  inquit  {Joan.  xiv,  5  seqq.)»  non  scimus 
^  M«,  et  quomodo  viam  novimus?  £t  Jesus :  Ego 
nm  via,  veritas  et  vita.  Nemo  venitad  Patrem  nisi 
fsrme.  Sicognovissetisme,cognovissetiset  Patrem : 
9ii  '  abkinc  nostis  Hlum,  et  videtis  illum,  Et  peryc- 


Jl  nimus  jam  ad  Philippum,  qui  spe  excitatus  videndi 
Patris,  nec  intelligens  quomodo  visum  Patremandis- 
set :  OstendeMqaii^nobisPatremfetsufficitnobis. Et 
Dominns :  Philippe,tanto  tempore  vobiscum  sum,et 
non  cognevistis  mef  Quem  dicit  cognosciabillis  de* 
buisse  (hocenim  solum  discoti  oportet),  quasi  Patrem, 
an  quasi  Filium?  Si  quasi  Patrem,  doceat  Praxeas, 
tanto  tempore  Christum  cum  eis  conversatum,  Pa- 
trem  aliquando,  non  dico  intelligi,  verum  vel  ses- 
timari  potnisse.  Nobis  omnes  Scripturse,  ct  vete- 
res  (41)  Christum  Dei,  et  novse  Filiom  Dei  praefi- 
nioot  (42).  Hoc  et  retro  prsedicabator,  hoc  et  ab 
ipso  Christo  pronontiabator;  imo  jam  et  ab  ipso 

B  Patrc  coram  de  coelis  Filiom  profitente,  et  Filiom 
glorificanle :  Hic  est  Filius  meus ;  et :  Glorificavi  et 
glorificabo.  Hoc  et  a  discipulis  credebatur,  hoc  et 
a  Judseis  non  credebatur,  hoc  se  volens  credi  ab 
iUis,  omni  hora  Patrem  nominabat,  et  Patrem  prse- 
ferebat,  et  Patrem  honorabat.  Si  ita  est,  ergo  noo 
Patrem  tanto  tempore  secom  conversatom  ignorave- 
rant,  sed  Filiom.  Et  Dominos  enm  se  ignoranti  ex- 
probrans,  qnem  ignoraverant,  eom  uUque  agnosci 
volebat,  quem  tanto  tempore  non  agnosci  expro- 
braverat,  id  est  Fiiiom.  Et  apparere  jam  post  quo- 
modo  dictum  sit,  Qui  me  videt,  videt  ^  et  Patrem 
(Joan.  XVI,  9).  Scilicet  quo  et  supra  :  Egp  et  Pater 
unum  sumus  (Joan.  xvi,  28).  Quare?  quia,  Ego  ex 

C  Deo  exivi  et  veni ; et,  Ego sum  via-;  181  nemo  ad  Pa- 
trem  venity  nisiperme{Joan.  xiv,  6) ;  ct,  Nemo  adme 
venit,  nisiPatereum  adduxerit{Joan,  vi,  44) ;  et,  Om- 
nia  mihiPatertradidit{Matth.Tii,  27);  et,  SicutPa- 
ter  vivificat,  ita  et  Filius  (Joan.  v,  21);  et,  Si  me  co- 
gnovi$tis,  et  Patrem  cognovistis  [Joan.  xiv,  7).  Se- 
cundum  hsec  enim,  vicariom  se  Palris  ostenderat, 
per  qnem  Pater  et  videretur  in  factis,  et  audiretur 
in  verbis,  et  cognosceretur  in  Filio,  facta  et  verba 
Patris  administrante ;  quia  invisibilis  pater,  quod 
ct  Philippus  didicerat  in  lege,  et  meminisse  debue- 
rat :  Deum  nemo  videbit  et  vivet  {Exod.  33).  Et  idco 
suggillatur  Patrcm  videre  desiderans  quasi  visibi- ./ 
lem,  et  instruitur  visibilcm  eum  in  Filio  fieri  ex ) 
virtutibus,  non  ex  pcrsonse  reprsesentatione.  De-^ 
nique,  si  Patrem  eumdem  Filium  vellet  intelligi,  di- 

D  ceudo  :  Qui  me  videt,  Patrem  videt :  quomodo 


yariae  lectiones. 

«  Nunc  Seml.  ^^  Me  abest  Rhen,  ^  Nominal  Seml.  »5  Esse  Seml.  ^  Jesus  Seml.  ^^  Glorificabit  Jun. 
*  Qoem  add.  Seml.    ^  Gloriticabit   omitt.   Seml.  i  Devicto    cranl    Paris.   »  Bt  add.  Seml.  3  Vidit 

m. 

Commentarius. 


(40)  Anteautem  solemnitatem  Paschoe.  Haec  verba 
loan.  xin  transposito  citai  ordine ;  alioqui  cum  re- 
fiqois  consentit,  legens  etiam  cum  vulgato  inter« 
iKete,  qoamtomvis  firaece  sit  Iv  oe^Tcj),  in  semelipso» 
Pam.  Hsc  vox.  Iv  a6TCf>,  non  reporitor  in  nostro  certe 
exemplari,  Parisiis  edito,  an.  1549,  sed  multo  rec- 
tias,  h  lauiT&,  id  est,  in  semetipso^  ot  in  Yulgata 
(socv.  AtaA.,  177,  1,  11).  Potuit  igitur  Tertullianus 
leetioaem  nostra;  similem  habu''sse  prae  oculis  etiam 
OnecanD,  eni  Yulgata   in  postemm  acconunodata 


foerit.  Edd. 

(41^  Nobisomnes  Scripturceet  veteres,  elc.  Allu- 
dit  ad  omnes  Srriptoras  eas  veteres,  io  quibus  ChriS' 
tus  Dei  appellatur,  utpote  Psal.  ii,  Isa.  xlv,  Thren. 
IV,  et  Dan.  ix.  Pam. 

(42)  Et  novce  Filium  Dei  prasfiniuni.  Scripturas 
ejusmodi  Novi  Testamenti  habes  initio  Evangelio- 
rum  Mard,  Lucje  ac  Jonn.  et  alibi  apud  eosdem. 
Matth.  IV.  Act.  II.  et  ix,  et  Epist.ad  Roman.,  Galal., 
Ephes.  et  Hebr. ,  denique  et  Apoc.  ii.  Pam. 


211 


TBRTULLIANI  OPBRUtl  PAR&  II.  —  SBRIBS  I.  POLBMIGA. 


212 


subjicit,  Non  creditu  *  quia  ego  in  Patre,  et  Pater  f  necessiute  i^  omais  humilitatis,  cum  jun  Patrcoi 


in  me  est?  Debucrat  eDim  subjunxisse,  Non  cre- 
ditis  s  quia  ego  sum  Pater?  Aut  quo  exaggeravit, 
si  non  iilud  niaDifestavit  quod  voluerat  intelligi, 
se  acilicet  Filium  esse?  Porro  dicendo,  Non 
creditit  ^  quia  ego  in  Palre,  et  Pater  in  me;  pro- 
pterea  potius  exaggeravit,  ne  quia  dixerat,  Qui 
me  vidett  et  Patrem  videt ',  Pater  existimarctur  : 
quod  nuaquam  exlslimari  se  voluit,  qui  semper  se 
Filium,  el  a  Patre  vcnissc  profitebatur.  Igitur  et 
manifestam  fecit  duarum  personarum  conjunctio- 
nem,  ne  Pater  seorsum  quasi  visibili^  in  conspectu 
desideraretur,  et  utFilius  reprsesentator  Patris  babe- 
retur.  Et  nihilominus  boc  quoque  ioterpretatus  est, 


se  posset  ostendere  tam  fideli  feminae,  ex  dilectione, 
non  ex  curiosilate,  ncc  cx  iacreduUtate  Thomse, 
tangere  eum  aggressse :  iVtf,  inquit,  contigem  me 
nondum  a$cendi  ad  Patrem  meum;  vade  autem  ad 
fratres  meos  (qnin  et  in  hoc  se  Filium  ^^  ostendit ; 
iilios  enim  appellasset  illos,  si  Pater  fuisset),  et  di- 
ces  ets  :AscendoadPatremmeumetPatremvestrwn 
Deummeum  etDeum  vestrum  (Joan,  xx,  17).  Pater 
ad  Patrem  et  Deus  ad  Deum;  an  Filius  ad  Patrem, 
et  Sermo  ad  Deum  ?  Ipsa  quoque  ciausula  Evaogelii 
propter  quid  consignat  haec  scripta,  nisi :  Ut  crediar 
tis,  inquit,  JesnmChristumFilium  i)ftf  Igitur  quae- 
cuoque  ex  bis  putaveris  ad  demonstrationem  ejus« 


quomodo  Pater  esset  in  Filio,  et  Filius  in  Patre  :  B  ^^^  ^^^™  ^^  ^^^'^  proficere  tibi  posse,   adversna 


Verba,  inquil,  quas  ego  loquor  votns,  non  sunt  mea ; 
tttique  quia  Patris.  Paterautem  manens  in  me,  fa^ 
j  cit  opera*  Per  opera  ergo  virtutum,  et  verba  doc- 
'  trioa}  manens  m  Filio  Pater  pcr  ca  videtur,  per 
quaj  manel,  et  per  cum  in  quo  manet :  ex  hoc  ipso 
apparenie  proprietaie  utriusque  personae,  dum  di- 
cil :  Ego  sum  in  Patre^  et  Pater  in  me.  Atque  adeo : 
Credite^  ait.  Quid?  McPatremcsse?Non  putoscrip- 
tum  esse;  scd :  Quiaego  in  Patre,  et  Pater  in  me.  Si 
quominus,  velpropteropera  tredite.  Ea  uiiqucopera, 
pcr  qusePatorin  Filio,nonvisu,  scd  sensu  videbatur. 

CAPUT  XXV. 
Post  Pbilippum,  et  totam  substantiam  qusestio- 
nis  istius^  quem  ^  in  fioem  Evangelii  ])erseve- 
rant  ^  in  eodcm  genere  sermonis,  quo  Pater  et  Fi- 
lius  in  sua  proprietaie  distioguuntur  i<>,  Paracletum 
qnoque  a  Patre  se  postulaturum,  cum  ascendisset 
ad  Patrera,  ct  missurum  repromittit,  ot  quidem 
alium,  sed  jamtSS  pra^misimus  quomodoalium.Cae- 
tcrum  :  Dc  meo  sumet  (Joan.  xvi,  4),  inquit :  sicut 
ipsedePatris(43).  ItaconnexusPatrisin  Filio,  et  Filii 
in  Paracleto,  trescrficit  cobierentes,  aiterum  cx  altc- 
ro,  qui  tres  unum  sinl,  non  unus.  Quomodo  diclum 
est :  Ego  et  Pater  unum  sumus ;  ad  substantise  uniia- 
tem,  non  ad  numeri  singularitatcm.  Percurre  adhuc, 
et  invenics  quem  Palrem  crcdis,  vice  Patris  dic- 


definitivam  Evangelii  seolentiam  niteris.  Non  ideo 
enim  scripta  sunt,  ut  Patrem  credas  ^''  Jcsunn 
Christum,  sed  ut  Filtum. 

CAPOT  XXYI. 
Propler  unum  Pbilippi  sermonem,  et  Domioi  re»- 
ponsionom  ad  eum,  videmus  ^^  Joannis  Evangelium 
decucurrisse,  ne  tot  manifeste  pronuntiata,  et  anta 
et  postea  unus  scrmo  subvcrtat  sccundum  omDii 
potius,  quam  adversus  omnia,  ctiam  adversus  bqos 
sensus  intcrpretandus.  Csetcrum  ut  alia  Evangelia 
noQ  interponam  qua;  dc  nativitalc  Domioica  idem  ^^ 
confi  rmant,  sufficit,  eum  ^  qui  nasci  habebatcx  virgine, 
p  abipso  anountiari  angelo,  Filium  Dei  determinatum  : 
^  Spiritus  Dei  superveniet  in  te,  et  virtus  Altissimi 
obumbrabit  te :  propterea  quod  nascetur  ex  te  san- 
ctum,  vocabitur  Filius  Dei  (Luc.  i,  3-5.)  Yolent  qui- 
dcm  ct  bic  argumenlari,  sed  veritas  prsevalebit.  tM 
Nempe^  inquiunt,  Filius  Dci  Deus  est,  et  virtus  A\- 
tissimi  Altissimus  cst.  Ncc  pudct  illos  injicrre,  qnod, 
si  essct,  scriptum  fuisset.  Quem  enim  verobatur,  ut 
non  aperte  pronuotiarei :  Deus  superveniet,  et  Al- 
tissimus  obunibrabit  te?  Dicensautem  Spiritus  Dei 
etsi  Spirilus  ^^  Dei  Deus,  tamen  non  directo  Denm  / 
nominans,  portioncm  totius  intclligi  volutt,  qiue 
ccssura  erat  inTFlii  nomen.  Hic  Spiritos  Dei, 
idem  erit  Scrmo.  Sicut  cnim  Joaone  dicentc,  Sermo 


t'im.  Et  Palrem  agrioolam,  utique  ^^  in  tcrra  tu  pu-  m.  caro  factus  est,  Spiritum  quoque  intolligimus  io 

i,  ^  mentionc  Sermonis ;  ita  et  hic  Sermonem  quoque 


tas  fuisse.  Hunc  rursus  in  coelis  a  Filio  agnosci 
cum  illttc  rcspicieiis,  discipulos  suos  Patri  tra- 
dit  13.  Scd  et  si  in  islo  Evangclio  non  cssct  ^3 
rcvelalum  :  Dcus  wm,  ad  quid  me  dcreliquisti 
IMaith»  xxvu,  46)?  ct,  Pater,  in  tuis  manibus  de- 
pono  spiritum  meum.  Luc»  xxiii,  46),  tamen  post  re- 
surrcctioncm  ct  dcvicise  gloriam  ^^  morlis,  cxposita 


agnoscimus  in  nomine  Spiritus.  Nam  ct  spiritaa, 
substaotia  est  sermonis,  ci  sermo  opcratio  spiritus, 
et  duo  tmum  sunt.  Cseterum,  alium  Joannes  pro- 
fitebitur  carnem  factum ,  alium  angelus  carnem 
futurum,  si  non  et  spiritus  sermo  est,  et  sermo  spiri- 
tus.  Sicut  ergo  scrmo  Dei  non  est  ipse  cujus  cst, 


Varise  lectiones. 


Seml. 


*  Credis  SemL  ^  1d.  ^ld.  ^  Vidil  Seml,^0\x^  Seml  ^Evangelia  perseverant  Seml.  *o  Distinguitor  t 
11  Et  qucm  Jun,  i^  Tradidit  Seml,  i3  Est  Seml  i^  Gloria  Seml.  i^  Necessitatem  Seml.  i^  Quia  et  in  hoc 
fillum  SemU   "  In  inserit.    Rhen.    1«  Videmur  Rhen.   "  Fidem   Rhen.   20  Boinj   Khen,  "  Spiritum 
Fran. 

Commentarius. 


(43)  Sicut  ipse  de  Patris.  Dcfoctiva  oralio,  qua- 
liter  in  supenoribus  ssepe  locutus  est,  subauditur 
d§  eOt  quod  est  Patris.  Sic  infra  :  iVon  scitis^  in- 


quii^  quod  in  Patris  met  me  esse  oportet  f  ubi  sub- 
auditur  rebus.  Rhbn. 


113 


UBBR  ADV.  PRAXIAM. 


214 


iit  oee  Spiritas ;  et  ai  Deas  dictus  est,  non  lamen  «  brare  qogemnl?  Undiqae  enim  obdaeti  dintinctione 


ipse  esi  cujus  est  dictus.  Nulla  res  alieujus,  ipsa 
est  caim  est.  Plane  cmn  quid  ez  ipso  esl,  ct  sic 
ejBS  esi  dum  ex  ipso  sit,  potest  tale  quid  esse, 
qnale  et  ipse  ei  quo  est,  et  cujus  ost.  Et  ideo  Spiri- 
tn  Dei  ^  Deus,  et  Sermo  Dci  ^^  Deus,  quia  ex  Deo 
f  Ma  tameD  ipse  ex  qoo  csU  Quod  si  ^4  Deus  Dei, 
!  taqiiam  sabstaDli?a  res,  non  erit  ipse  Deus,  sed 
hacienas  Deus,  quia  ^  ex  ipsius  Dei  substantia,qua  ^ 
€t  sabstaniiTa  res  est,  cl  ut  poriio  aliqua  totius. 
Ifailto  magis  yirtus  Aliissimi,  non  erit  ipse  Altissi- 
mns,  quia  ^  ncc  substantiva  res  est  quod  est  spiri- 
tos,  sieut  nec  sapientia,  nec  providentia ;  ct  lia^c 
enim  substantiae  non  sunt,  sed  accidenlia  uniuscu- 
|uqae  sabstantiae.  Yirtus  spiritui  accidit,  nec  ipsa 
erit  4>iritus.  His  itaque  rebus  quodcumque  suot 


Patris  et  Filii,  qnam  manente  conjunctione  dispo- 
nimus,  ut  solus  et  radii^  et  fontis  et  fluvii,  per 
individuum  tamen  numerum  duorum  et  trium, 
aliter  cam  ad  saam  nihilomiaus  sententiam  inter- 
pretari  conantur,  ut  seque  in  una  persona  utrum- 
que  distiuguant,  Patrem  et  Filium,  dicentes  Filium 
carnem  esse,  id  est  homioemi  id  est  Jesum; 
Patrem  autem  spiritum,  id  est  Deum,  id  est 
Gbristum.  Et  qui  unum  cumdemque  contendunt 
Patrem  et  Filium,  jam  iocipiunt  dividere  illos  po- 
tius  quam  unare  (44).  Si  eoim  alius  est  Jesus, 
alius  Ghristus;  alius  erit  Filius,  alius  ^^  Paler; 
quia  Filitts  Josus,  et  Pater  Ghristus.  Talem  mo- 
narchiam  apud  Valentinum  fortasse  didiceruot, 
duos  facere,  Jesum  et  Ghristum.  Scd  haec  injectio 


ipirita  Dei  et  sermone  et  virtule  collatis  in  virginem  B  eorum  ex  prffitractatis  33  jam  retusa   est,  quod 


qood  de  ea  nascitur,  Filius  Dei  est  ^.  Hoc  se  et  in 
istis  Evmngcliis  ipse  testatur  slatim  a  puero  :  Non 
icUis^  ioqait  (Luc.  H,  49),  quod  in  Patris  mei  me 
tmopartet  ?  Hoc  et  Satanas  cum  in  tcntationibus  no- 
nt :  SiFHius  Dei  es  (Matth.  ii,  3).  Hoc  ct  cxinde 
tosoaia  coofitentur  :  Scimus  qui  sis,  Filius  Dei, 
hinm  et  ipse  adoral.  Ghristum  se  Dei  a  Petro  agni- 
toffl  non  negat.  Exsultans  ^  in  spiriiu  ad  Patrem  : 
Qmliteor^  iDqoit,  tibi^  Pater,  quod  ahsconderishoec 
0  fofientibus  (Matth.  xi,  25;.  Hic  quoque  Patrem 
aemioi  totom  nisi  Filio  affirmat.  Et  Palris  Fiiium  con- 
fBssarom  oonfessores,  et  negaturum  negatores  suos 


Sermo  Dei,  vel  spiritus  Dei  et  virtus  Altissimi 
dictus  sit,  quem  Patrem  faciunt.  Non  enim  ipsae 
sunt  cujus  dicuntur,  sed  ex  ipso,  et  ipsius.  Et  aliter 
tamcn  in  isto  capitulo  revincentur.  a  Ecce,  in- 
quiunt,  ab  angelo  prsedicatum  est :  Propterea  quod 
nascetur  Sanctum,  vocabitur  Filius  Dei;  caro  itaque 
nata  est,  caro  ulique  ^3  erit  Filius  Dei.  Imo  de 
spiritu  Dei  dictum  est.  Gerte  enim  de  Sptritu  sancto 
Yirgo  concepit ;  ct  quod  coneepit,  id  orgo  nasci 
habebat,  quod  crat  conieptum,  et  pariendum;  id 
est  spiritus,  cigus  et  vocabitur  nomen  Emmanuel, 
quod  est  interpretalum,  nobiscum  Deus,  Garo  au 


opid  Pmiren ;  induceus  parabolam  filii,  non  patris,  Q  tem  Deus  non  est,  ut  de  illa  dicium  sit,  Quod  na- 

£cetur  sanctum,  vocabitur  ^^  j^Iius  Dei;  sed  ille 
qui  in  ea  natus  cst,  Deus  de  quo  dt  psalmus  lxxxvi, 
5 :  Quoniam  Deus  homo  natus  est  in  illat  «^  omWA- 
cavit  eam  voluntate  Patris,  Quis  Deus  in  ea  nalus  ? 
Sermo  et  Spiritus,  qui  cum  sermone  de  Patris 
voluntate  natus  est.  Igitur  Sermo  in  came,  dum 
et  de  hoc  ^  quserendum,  quomodo  Sermo  caro  sit 
faetus ;  utrumne  quasi  trausiiguratus  in  carne,  an 
indutus  carnem  ?  Imo  indutos.  Gaelerum,  Deum 
immutabilem  et  informabilem  credi  necesse  tOI 
est,  ut  seternum.  Transfiguratio  autem  interemptio 
est  pristini  (45).  Omne  enim  quodcunque  trans&-  \ 
guratur  in  aliud,  desinit  esse  quod  fuerat,  et  inci- 
pit  csse  quod  non  erat.  Deus  autem  iieque  desi- 
nit  esse»  neque  aliud  potest  esse.  Sermo  autem 


m  wemm  ottasi  post  aliquot  scrvos,  et  occisi  a 
amUs  rutiki»,  et  a]  patre  defcnsi ;  ignorans  et  ipsc 
diena  etfimm  nltimam  soli  Patri  notam,  dispo- 
neDs  rejgnam  tSOdiscipulis,  quomodo  et  sibi  dis- 
positom  dicil  a  Patre ;  habens  poteslatem  legiones 
iii|doram  postulandi  ad  auxilium  a  Patre  si  vellet ; 
adamans  qaod  se  Deus  reliquisset,  in  Patris  mani- 
Ims  spiritom  ponens  et  post  resurrectionem  spondens 
■iasuram  se  discipulis  promissionem  Patris;  et 
BOfissime  roandans  ut  tinguerent  in  Patrem  et  Fi- 
IlQm  et  Spiritum  sanctum,  non  in  unum.  Nam  nec 
Koiel,  sed  ter,  ad  singula  nomina  in  personas  sin- 
lolas  tiDgoimur. 

GAPUT  XXVH. 


Et  qoid  ego  in  tam  manifestis  moror  3^,  cum  D  Deus ;  et  sermo  Domini  manet  in  sevum,  perseve- 
ea  aggredi  debeam,  de  quibus  manifesta  obum-      rando  scilicet  in  sua  forma.   Quem  si  non  capit 

Varise  lecUones. 

n  Dei  omitt.  ft/ien. »  /rf.  »  Si  omitt.  Seml.  ^5  Qua  Lat,  ^s  Quae  Rhen.  2*»  Qui  Seml.  ^  Si  add.  Rhen. 
» lasuitans  Venet.  ^  Morabor  Rlien.  3i  Alius  deest.  in.  Rhen.  ^^  Retraciatis  Rhen.  33  Ilaque  Rhen.  3^  Vo- 
obitur  sanctum  Rhen.  3^  Denique  hoc  Latin. 

Commentarius. 

(44)  Dkfidere  illos  potius  quam  unare.  Unare  in-  Facit  hic  locus  pro  transsubstantiatione,  quam  ca- 

^t  Rhenanus,  simplex  verbum  usurpat,  unde  nos  tholici    in    sacramento  Eucharistiae    asserunt,    in 

adonare  dicimus  et   coadnnarc.   Quanquam    vero  a<$sumptione    vero    humanitatis  'Ghristi    negant   : 

tres  mss.  Vaiicani  cod.  legant  unire,  tamcn  reti-  utpole  qui  juxia  Symbolum  B.  Athanasii,  unus  non 

ouimus  ttfiar^,  quod  Africanam  magis  phrasin  re-  conversione  divinitatis  in  carnem,  sed  assumptione 

doleat.  Pam.  humanitatis  in  Deum.  Pam. 

{iS)Trans/iguratioauteminteremptioestpristtni. 


21i 


TBRTULLIANI  OPERUM  PAR8  41.  —  SBRIBS  I.  POLEHIGA. 


216 


transfigurari  ^,  conseqnens  est,  ut  sic  earo  faclus 
intelligatur  dum  fit  ^*'  in  came,  et  manifestatur,  ct 
videtur,  et  eontrectatur  per  camem  :  quia  et  cee- 
tera  sic  accipi  exigunt :  Si  enim  Scrmo  ex  trans^ 
figuratione  et  demutatione  substantise  caro  faetoa 
est,  una  jam  erit  ^  substantia  Jesus  ex  daabus, 
ex  came  et  spiritu  mixtura  qa®dam,  ut  electrum 
ex  auro  et  argenlo ;  et  incipit  nec  auram  esse,  id 
est  spiritas,  neque  argentum,  id  est,  caro,  dum 
altemm  altero  mutatur,  ot  teriium  qnid  efficitur. 
Nequeergo  Deuserit  Jesus.  Sermo  enim  desiit  esse, 
qui  caro  factus  est ;  neque  caro,  id  est  homo  ^,  caro 
enim  non  proprie  est,  qui  ^^  Sermo  fuit.  Ita  ex  utro- 
que  neutram  est ;  aliud  longe  tertium  est,  quam 
utramqae.  Sed  enim  invenimus  illum  directo  et  Deum 
et  hominem  cxpositnm,  ipso  hoc  psalmo  sugge- 
rente,  guoniam  Deus  homo  natus  est  in  illa^^f  cedi-' 
ficamt  eam  voluntate  Patris ;  certe  usquequaque 
Pilium  Dei  et  filium  hominis,  cum  Deum  et  ho- 
minem  sine  dubio  secundum  utramque  substantiam 
in  sua  proprietate  distantem  :  quia  neque  Sermo 
aliud  quam  Deus,  neqae  oaro  aliud  qaam  homo* 
Sic  et  Apostolus.  {Rom,  i,  37)  de  utraqae  ejus  sub- 
stantia  docet :  Qui  factus  est,  inquit,  $x  semine 
David.  Hic  erit  homo  et  filius  hominis,  qui  de- 
finitas  est  Filius  Dei  seciindnm  spiritnm.  Hic  erit 
Deus,  et  Sermo  Dei  filins^idemus  duplicem  sta- 
tum  non  confusum,  sed  conjunclnm  in  una  perso- 
na  (46),  Dcum  et  hominem  Jesum.  De  Ghristo 
autem  dififero  ^^.  Et  adeo  salva  est  utriusque  pro- 
prietas  subslantiaeJut  et  spiritus  res  snas  egerit 
in  illo,  id  est  virrates  et  opera  et  signa,  et  caro 
passiones  suas  functa  sii,  esnriens  sub  diabolo, 
sitiens  sub  Samaritide,  flcns  Lazarum ,  anxia 
usqae  ad  mortem  ;  deniquo  et  mortua  est.  Quod 
si  terlium  quid  cssct  ex  utroqae  confusum,  ut 
electram,  non  tam  distincta  documenta  pate- 
rent  utriusque  substaniiae.  Sed  et  spiritus  camalia, 
et  caro  spiriialia  199  egissent^^  cx  transtatione, 
aut  ^^  neque  carnalia,  neque  spiritalia,  sed  tertise 
alicujus  formse,  ex  confusione  :  imo  aut  sermo 
mortnus  essel,  aut  caro  mortua  non  esset,  si  ser- 
mo  conversns  esset  in  carnem  ;  aut  caro  enim  im- 
mortalis  fuisset,  aut  sermo  mortalis.  Sed  quia  sub- 
stantise  ambte  in  slatu  suo  quasquc  dislincte  ^^ 
agebant,  ideo  illis  et  operse  et  exitus  sui  occurre- 
runt.  Disce  igitur  cam  Nicodemo  :  Quia  quod  in  ^^ 
came  natum  esty  caro  est,  et  quod  de  spiritu  spi^ 
ritus  est.  {Joan.,  iil,  6.)  Neque  caro  spiritus  fit, 


A  aeqne  spiritns  caro.  In  nno  plane  esse  possunt. 
Ex  his  Jesus  constitit,  ex  earae  homo,  ex  spiritu 
Deus,  quem  tunc  angehis  ex  ea  parte  qna  spiritus 
erat,  Dei  Filium  pronuntiavit,  servans  cami  Filinm 
hominis  dici.  Sic  et  Apostolus  etiam  Dei  et  ho- 
minum  appellans  sequestrem  (I.  Tim.  ii,  5),  atrius- 
que  substantise  confirmavit.  Novissime  qui  Filinm 
Dei  caraem  interpretaris,  exhibe  qui  sit  filios 
hominis.  Aut  namquid  spiritus  crit?  sed  spiritns 
Patrem  ipsum  vis  haberi;  quia  Deus  spiritus, 
quasi  non  et  Dei  spiritns  :  sicnt  et  sermo  Deus,  et 
Dei  sermo. 

CAPOT  xxVni. 

Itaque  Ghristum  facis  Patrem,  stuUissime,  qui 
B  nec  ipsam  vim  inspicias  nominis  hujus,  si  tamen 
nomen  est  Ghristus,  et  non  appellatio  potius ;  unc- 
tus  ^  enim  sigoificatur.  Unctus  autem  nos  ma- 
gis  nomen  esl,  qaam  vestitus,  quam  caleeatuSy 
accidens  nomiui  res.  An  tu  ^^  si  ex  aliquo  argn- 
mento  vestitus  qnoque  vocaretur  Jesus,  quomodo 
Christus  ab  unctionis  sacramento,  seque  Jesum 
Filium  Dei  diceres,  vestitum  vero  Patrem  credc- 
res?  Nunc  dc  Ghristo.  Si  Patcr  'Ghristus  est,  Pa- 
ter  unctus  est,  et  utique  ab  alio.  Aut  si  a  semel- 
ipso,  proba.  Sed  non  ita  doccnt  Acta  apostolo- 
rum,  in  illa  exdamatione  Ecdesiae  ^  ad  Denm 
{Act.  IV,  27)  Convenerunt  enim  universi  inistact" 
vitate  adversus  sanctum  Filium  tuum  Jesum  ^^ 
Q  quem  unxisH^  Herodcs  et  Pilatus  cum  Nationibus ; 
ita  et  Filium  Dei  Jesum  contestaii  sunt,  et  Filiam 
a  Patre  nnctum.  Ergo  Jesus  ^^  idcm  erit  GhristuSy 
qui  a  Patre  unctus  est,  non  Pater.  qui  Flfiam 
unxil.  Sic  et  Petras  {Act.  ii,  36)  :  Firmissime  ita- 
que  cognoscat  omnis  iomus  Israel,  quod  et  Dami' 
num  et  Christum,  id  est  unctum,  fecerit  eum  Deus 
hunc  Jesum,  quem  vo$  crucifixistis,  Joannes  autem 
(l  Joan.  II,  22)  ctiam  iHS  mendacem  notat  eum, 
qui  negaverit  Jesum  esse  Christum  :  contra,  de  Deo 
datum,  omnem  qui  crediderit  Jesum  esse  Christum. 
Propter  qnod  et  hortatur  nt  credamus  nomini 
Filii  ejus  Jesu  Ghristi ,  ut  scilicet  communio  sit 
nobis  cum  Patre,  et  Filio  ejus  Jesu  Ghristo.  Sic 
et  Paulus  ubique  Deum  Patrem  ponit^  et  Dominum 
nostrum  Jesum  Christum.  Gum  ad  Romanos  (i.  8) 
0  scribit,  gratias  agit  Deo  per  Dominum  nostrum 
Jesum  Christum.  Cum  ad  Galatas  (i,  1),  non  ab 
hominibu^  se  apostolum  prasfert,  nec  per  hominem, 
sedperJesum  Christum^  et  Deum  Patrem.  Et  habcs 


Varise  lectiones. 

^  Coofigurari  Rhen.  ^^  Sit  Fran.  ^  Erat  Rhen.  ^  Neque  homo  caro  Rhen.  *o  Quia  Rhen.  *i  Et  inser, 
Rhen.  ^^  Di&sero  Seml.  *3  Egissei  Seml.  **  Ut  Rhen.  *5  Ex  deest.  Venet.,  Fran.,  Paris.,  Rig.  **  Distinctse 
Pam.  ^"^  De  Latin.  ^^  Potius  enim  unctus  Rhen.  ^^  At  tu  Rhen.  ^  Ecdcbise  deest  Rhen.  ^^  Jesum  est  Rhen. 
^3  Dominus  Seml. 

Commentarius. 


(46)  Non  confusum,  sed  conjunctum  in  unaper- 
sona,  etc.  Gonjunctus  nimiram  Deus  et  homo,  salva 
utriusque  sobstantiae  proprietate,  oOxl    U  ouxx^ 


9eu>(  Tik  ou(i(a;.  Quse  a  Symbolo  B.  Aihanasii  noo 
adeo  videntur  recedere.  us  Pa. 


2i7 


UBBR  AOV.  PRAXBAM. 


218 


tola   instmmenta  ^  ejus ,  qua^  in  hunc  modum  J|  Sermonem  et  Dei  Filinm.  Dicendo  denique,  Ghris- 


pronnntiant,  et  duos  proponunt,  Deum  Palrem, 
el  Dominum  nostrum  Jesnm  Ghristum  Filium  Pa- 
triSy  et  Jesnm  ipsum  esse  Ghristum,  in  altero  quo- 
qoe  nomine  Dei  Filium.  Nam  exinde  ^eo  jure  quo 
Btnunqne  nomen  unius  est,  id  est  Dei  Filii  ^, 
etiam  alterum  sine  altero  ejusdem  est.  Et  sive 
Jetos  tantummodo  positum  est ,  intelligitur  et 
Chrisius  :  quia  Jesus  ^^  unetus  est.  Sive  solummo- 
do  Christus,  idem  est  Jesus  ^,  quia  unctus  est 
Jesns.  Qnorum  nominum  alterum  est  proprium , 
qood  ab  aogelo  imposiium  est ;  alterum  accidens, 
qiod  ab  unctione  conveDit ;  dum  tamen  Ghristus 
FiKas  sit,  non  Pater.  Postremo,  quam  caecus  est, 
qoi  nec  in  Ghristi  nomine  intelligit  alium  Deum 
portendi,  si  Ghristo  nomen  Patris  ^^  adscribat? 


tus  mortuus  est,  id  est  unctus,  id  quod  unctum 
e^t,  mortuum  ostendit,  id  est  carnem.  Ergo,  inquis, 
et  nos  eadcm  ratione  Patrem  mortuum  *^  dicentes 
qua  vos  ^^  Filium,  non  blasphemamus  in  Dominum 
Deum  :  non  enim  ex  divina,  sed  ex  humana  snb- 
stantia  mortuum  dicimus.  Atquin  ^^  blasphematis 
non  tantum  quia  mortuum  dicitis  Patrem,  sed  et 
quia  crucifixum.  Maledictiooe  enim  crucifixi,  quae 
ex  lege  in  Filium  competit  (quia  Ghristus  pro  nobis 
maledictio  ^  factus  est,  non  Pater),  Ghristum  in 
Patrem  convertentes,  in  Patrem  blasphematis. 
Nos  autem  dicentes  Ghristum  crucifixum,  non  ma- 
ledicimus  illum,  sed  maledictum  legis  referimus; 
quia  nec  Apostolus  hoc  dicens  blasphemavit.  Sicut 
autem,  de  quo  quid  capit  dici,  sioe  blasphemia  di« 


Si  enim  Christus  Pater  Deus  est,  qui  dicit  [Joan.  Bcitur;  ita  quod  non  capit,  blasphemia  est  si  dica- 


IX,  17) :  Ascendo  ad  Patrem  meum  et  Patrem  ve* 
«/rttfis»  et  Deum  meum  et  Deum  vestrum ;  ulique 
alinm  Patrem  super  se  et  Deum  ostendit.  Si  item 
Piter  Christus  est,  alius  est  qui  solidat  tonitruum 
itconditspirUum^et  annuntiatin  hamines  Christum 
tuum  (Amos,  iv,  13) ;  et  si  astiterunt  reges  terras^ 
Harchontes  congregati  suntin  unumadversus  Chri- 
Uum  ipsius  (JPsaL  u,  2) ;  alius  erit  Dominus,  cod- 
\n  nqtis  Christum  congregati  sunt  reges  ot  ar- 
eboDtea.  £t  si  :  Hasc  dicit\  Dominus  Domino  meo 
Ckrisio  (/sa.  xlv,  1) ;  alius  erit  Dominus  qui  loqui- 
Inr  ad  Palrem  Ghristi.  Et  cum  Apostolus  scribit 


tur.  Ergo  nec  compassus  est  Pater  Filio ;  sic  enim  ^^ 
directam  blasphemiam  in  Patrem  veriti,  diminui 
eam  hoc  modo  sperant,  concedeotes  jam  Patrem  ei 
Filium  duos  esse  ;  si  Filius  quidem  ^  patitur,  Pater 
vero  compatitur.  Stulti  et  in  hoc.  Qnid  est  eoim 
compati,  quam  cum  alio  pati  ?  Porro,  si  impassibi- 
lis  Paier^  uiique  et  incompassibilis.  Aut  si  compas- 
sibilis^  ulique  passibilis.  Nihil  ei  vel  hoc  timore 
tuo  ^''  prsstas.  Times  dicere  passibilem,  quem  di- 
cis  compassibilem.  Tam  autem  incompassibilis  ^ 
Pater  est,  quam  impassibilis  etiam  Filius  ex  ea 
conditione  qua  Deus  est.    Sed  quomodo  ^  Filius 


(Ephes.  1,  47) :  Uti  Deus  Domini  nostri  Jesu  Christi  Q  passus  est,  si  non  compassus  est  et  Patcr  ?  Sepa- 


iei  tfobii  sipiritum  sapientias  et  a^m/toms  ;aliuserit 
DeoB  Christi  Jesu  charismatutn  spiritualium  largi- 
\or(lhm.  vni,  li).  Gertc,  ne  per  omnia  evagemur; 
^suscttavit  Christum^suscitaturus  est  et  mortalia 
cerpora  nostra;  jamque  alius  ^  erit  suscitator 
qoam  Pater  mortuus,  el  Pater  suscilatus,  si  Ghristns 
qni  esl  mortuns,  Pater  est. 

GAPUT  XXIX. 
Obmntescat,  obmuicscat  ista  blasphemia,  suffi- 
eiat  Chrialom  Filium  Dei  mortunm  dici ;  et  hoc 
qni  ita  194  scriptum  est.  Nam  et  Aposlolus,  non 
sioe  onerc  pronuniians  Ghristum  mortuum,  adje- 
cit  ^,  secundum  Scripturas ;  ut  duriiiam  pronun- 


rabatur  ''^  a  Filio,  non  a  Deo.  Nam  et  fluvius  si  ali- 
qua  lurbulentia  contaminatur,  quanquam  uaa  sub- 
stantia  de  fonte  decurrat,  nec  secernatur  a  fonte, 
tamei)  fluvii  injuria  non  pertioebit  ad  fontem.  Et 
licet  aqua  fontis  sit  quae  ''^  paliatur  in  fluvio ;  dum 
non  in  fonte  patitur,  sed  in  fluvio,  nonjons  patitur,/ 
sed  fluvius  qui  ex  fonte  cst.  Ita,  et  si  ''^  spirilus^ 
Dei  quid  paii  posset  ^^  in  Filio,  quia  tamen  non  in 
Patre  pateretur,  sed  in  Filio,  Pater  passus  noo  vi- 
deretur.  Sed  sufficit  nihil  Spiritnm  Dei  passnm  suo 
nomine ;  quia  si  quid  passus  cst,  in  Filio  quidem 
passus  est,  195  in  quo  erai  et  ''^  Pater,  cum  Filius 
'^^  paterelur  in  came ;  qnia  hoc  retractatum  ^^.  Nec 


tiationis  Scriplurarom  auctoritate  moUiret,  et  scan-  D  quisquam  negabit,  quando  etnos  pati  proDeonon''^ 


dalum  anditori  everteret.  Quanquam  cum  duse 
sobstantiac  penseantur  in  Ghristo  Jesu,  divina  et 
bomana,  constet  autem  immortalem  esse  divinam, 
ucnt  mortalcm  ^  quae  humana  sit,  apparet,  quate- 
nns  eum  mortuum  dicat,  id  est,  qua  camem  et 
hominem  et  filium  hominis,  non  qua  spiritum  et 


possumus,  nisi  '^^  Spiritus  Dei  sil  in  nobis  qui  |et  lo- 
quitur  de  nobis  quse  sunt  confessionis ;  non  ipse 
tamen  patiens,  sed  pati  posse  prsestans. 

GAPDT  XXX. 
Alioquin  si   ultra  pergas  ^^  potero  tibi  durius 
respondere,  et  te  cum  ipsius  Domini  pronuntialione 


Variae  lectiones. 


^  Totam  instrumentum  Rhen,  ^  Filius  Rhen.  ^  Ghristus  add.  /i^.  ^  Solummodo  deest  et  Jesus  Rhen, 
^  Ghristi  nomen  patri  SemL  ^  Tanquam  alius  Rhen.  Utique  alius  cod,  Wouw.  ^^  Adjicit  alii.  ^  Eam  mor- 
talem  Jun.  Cnm  mortalem  Rhen.  ^^  Patrem  moriuum  omitt.  SemL  ^^  Nos  Rhen.  ^^  At  cum  SemL  ^^  Male- 
dietione  Fran.y  Paris.,  Rig.  ^^  Sicut  Rhen,  ^  Siquidem  Rhen.  ^"^  Yeluti  mortuo  SemL  ^  Gompassibilis 
SemL  ^  Quando  cod.  Wouw,,  lib.  Ursin.  '^^  Separatur  Rhen.  '^^  Uiiquc  vel  seque  Latin.  "^^  Et,  SemL  "^^  Pos- 
sil  SemL  Iia  et  qui  patitur  Paris.  ''^  Quidem  erat  ut  Pater  Semler.  ''^  Filio  /a.  ^^  Retractatus,  Id.  ''''  Non 
ieest.  SemL ''«  Si  SemL  '^  Pergens  SemL 


2!»  TERTULLIANI  OPBRUM  PAR8  II.  -  SBRIRS  I,  POLBMICA.  220 

committere,  mi  dicam  :  Quid  de  isto  qasris  ?  Ha-  j|  diyinitatij',  et  lertiam  gradsm  majesialis  ^,  uDius 

bes^  ipsum  exclamantem  in  passione  :  Deus  meus^  prsdieatorem  monarchiae,  sed  et  oeconomiae  inter- 
Deusmeusy  ut  guidme  dereliquisH fErgodiUi  Filius     pretatorem,  si  quis  sermones  nov»   prophetiae  (47) 

patiebatur  a  Patre  dereliclus,  et   Pater  passus  non  ejus  admiserit ,  et  deductorem  ^''  omnis  Teritatis, 

est,  qui  Filium  dereliquit;  aut  si  Patcr  erat  qoi  qase  est  in  Patre  et  Filio  ot  Spirilu  sancto,  secun- 

patiebatur,  ad  quem  Deum   exdamabat  ?  Sed  hsec  dum  christianum  sacramentum. 

vox  camis  et  animse,  id  esl  hominis,   non  Sermo-  vyyi 

nis,  nec  Spiritus,  id  est  non  Dci,  propterea  emissa  CAPUT  aaaI. 

est,  ut  impassibilem  Deum  ostenderet,  qui  sic  Fi*  Cseterum  Jadaicse  fidei  ista  res  ^,  sic  unum  Deum 

lium  dereliquit,  dum  hominem  ejus  tradldit  in  mo^  credere,  ut  Filium  adnumerare  ei  nolis,  et  post  Fi- 

tem.  Hoc  et  Apostolus  sensit,  scribens  (Rom,  viii,  lium,  Spiritum.  Quid  cnim  erit  inter  nos  et  illos, 

32)  :  Si  Pater  Filio  non  pepercit.  Hoc  et  Esaias  nisi  differentia  ista?  Quod  opus  Evangelii,  quse  est 

{Isa.  Liii^  6)  prior  pronuntiavit :  Et  Dominus  eum  subslantia    Novi   Testamenti ,   statuens    legem   et 

tradidit  pro  delictis  nostris.  Sic  reliquit,  diim  non  prophetas  usque  ad  Joannem,  si  non  exinde  Pater 

parcit;  sic  reliquit,  dum  tradit  ®t.   Caeterum,  non  p  ctFilius  et  Spiritus,  trcs  erediti,  unum  Deum  sis- 

reliquit  Pater  Filium,  in  eujus  manibus  Filius  spi-  ^  tunt?  Sic  Deus  voluit  novare  sacramentum,  ut  nove 

ritum  suum  posuit.  Deniqne  posuit,  el  statim  obiit :  unus  crederetur  per  Filium  et  Spiritum,  ut  eoram 

spiritu  enim  manente  in  carne,  caro  omnino  mori  jam  Deus  in  suis  propriis  nominibus  et  perdonis  eo-  ) 

non  potcst.  Ita,  relinqui  a  Patre,  mori  fuit  Filio.  gnosceretur,  qui  et  retro  *per  Filium  et  Spiritam 

Filius  igitur  ct  mon/ur  (/Cor.  XV,  3  seqqO^^r^m-  prsedicatus  non  intelligebatur.  Viderint  igiiur  An- 

citatur  a  Paire,  secundum  Scripturas.  Fiiius  ascen-  tichristi,  qui    negant  Patrem  ct    Filium.  Negant 

dit  in  superiora  coelornm,  qni  ct  descendit  in  inte-  enim  Patrem,  dum  eumdcm  Filiuni  dicunt;  et  ne- 

riora  ^^  terrcB :  hic  sedet  ad  dexteram  PatriSjUon  gant  Filium,  dum  eumdem  Patrem  credunt,  dando 

Pater  ad  suam.  Hnnc  videt  ^^  Stephanus  cum  lapi-  illis  quse  non  sunt,   auferendo  quee  sunt.  Qui  vero 

datur  ^,  adtiuc  stantem  ad  dexteram  Dei,  ut  IMI  confessus  fuerit  Christum  Filium  Dei  non  Patrem, 

exinde  sessurum,  donec  ponat  illi  Pater  omnes  ini-  Deus  in  illo  manet,  et  ipse  in  Dco.  Nos  crcdimus 

micos  subpedUnts  suis  (Psal.  cix,  2).Hicctventurus  testimonio  ^  Dei,  quo  tcstalus  est  de  Filio  suo  : 
est  rursus  super  nubes  (I  Cor.  xv)  coili,  talis  qua-  n  Qui  Filium  non  habet^  nec  vitam  habet  (I  Joan.  y, 

lis  et  ascendit.  Hic  intcrim  acceptum  a  Patre  mu-  12).  Nonhabet  autem  Filium,  qui  eum  allum  quam 

nus  effudit,  Spiritum  Sanctum,  tertium  nomen  ^  Filium  credit. 

Varia  lectiones. 

«>  Habel  SemL  «i  Tradel  Seml.  82  Inferiora  alii.  w  Vidit  Fran.  «*  Lapidaretur  Rhen.  «5  Numen  Paris. 
^  Et  tcrtium  gradum  majestatis  omitt.Seml.  ^^  Deductoris  Rhen.^  Instarcs  conjic.  Seml.  ^  Testimonium 
Seml. 

Commentarius. 

(47)  Sermones  novm  prophetice.  Montani  vaticinia,  quibus  occaecatus  TertuIUanus,  hicaboodem  innuun- 
tur.  Le  Pr. 


m 


Q.  SEPT.  FLOR.  TERTULLIMI 

UBER. 

ADVERSUS  HERMOGENEM. 


ARGUMBNTUM.  —  Hermogenes  isto  naiione  fuit  Afer,  profcssione  pictor,  alius  omoino  ab  eo  de  c[uo 
cum  Phygello  seu  Phileto,  loquitur  Apostolus,  H  ad  Timoth.  i.  Ghristianum  se  primum  professus ,  vafritiem 
et  subdolum  nationis  animum  testatus  est^  cum  in  gentilium  philosophiam  degener  incurrit,  et  Stoiconim 
dcliria  sccutus  197  esl.  Hermogenes  adhuc  vivens  docehal  dari  matcriam  aeternam,  hoc  innixus  pnncipio, 
bonum  et  opiimum  esse  Deum, quibona  atque optima  tam  velit  facere,  quam  scit,  imo  nihil  non  bonum, 

atque  optimum  et  velle  eumt  et  sapere inveniri  autemet  mala  ab  co  facta  utique  non  ex  arbitrio  et 

voluntate  ;  oportere  igitur  ex  vitio  alicujus  rei  factum  ex  materia  esse  sine  dubio.  Cui  reponebat  Tertui- 
lianns  Hermagenem  duos  deos  inferre,  dum  materiam  parem  Deo  infert.  Deum  autemnnum  esse  oportet, 
unicum  auttm  esse  non  poterit,  euialiquid  adasquabttWy  adasquahiturautem  Deo  materia,  cum  mtema 
censetur.  Simililer  nec  omnipotens  Deus^qui materias  indiguit^et  materia  egenii  Deo  sepnestitii  mincri,et 


n\ 


LIBBR  ADV.  HBRMOGBNKH 


222 


mmlidOf  et  ndnus  idoneo  de  nihilo  facere  quas^  veUt,  Pneterea  si  materia  mala,  et  seterna,  profecto  malam 
ioevitabUe,  et  necessarium ;  si  mulabilis  in  bonum,  erj^o  non  feterna,  et  hic  auctor  mali  Deusy  qui  cum  de* 
buisset  omnia  ex  materia  protulisset  aut  tantum  bona,  protulisset  etiam  mala,  utique  aut  voUns  esse 
mala,  si  poterat  efficere  ne  essent,  aut  non  volens  efficere  omnia  bona,  si  voluit,  et  non  fecit,  Lump. 


CAPUT  PRIMUM. 

Solemus  hasreticis  eompendii  gratia  de  posterilate 
praescribere.  In  quanium  enim  verilalis  regula  prior, 
quse  ctiam  futuras  hserescs  prsenuntiavit  ',  in  tan- 
tum  posteriores  qusequc  doctrinae  hsereses  prseju- 
dicabuntur,  quia  suot  quae  futurae  veritatis  anti- 
quiorc  regula  pnenuntiabantur.  HermogCDis  autem 
doetrina  tam  novella  est;  denique  ad  hodiemum 
homo  in  saecalo,  et  natura  quoquc  haereticus  eliam 
tarbulenlus,  qui  Joquadtatem  facundiam  existi- 
met  (i)y  et  impudenliam  constantiam  deputet,  et 
maledicere  sioguUs,  I9S  officium  bonae  conscien- 
tiae  judicet.  Praeterea  pingit  illicite  ^  (2),  nubil  as- 
sidue  (3) ;  legem  Dei  in  libidinem  defendit  (4),  in 
artem  contemnit  (5),  bis  falsarius,  etcauterio  (6)  et 
stylo;  totus  aduller,  ct  praedicationis  et  carnis  (7) 
siqoidem  et  nubentium  contagio  foetet  (8),  ncc  ipsc 
apostolicus  Hermogcnes  (9)  io  regula  pcrsevcrave- 
rit.  Sed  viderit  persona,  cum  doctrioa  mihi  quse- 
stio  est.  Ghristum  Dominum  non  alium  3  videtur 
aliier  cognoscere,  alium  tamcn  facit  quem  aliter  co- 
gnoscit :  imo  tolum  quod  est  Deus  aufcrt,  noiens 
illam  ez  nihilo  univcrsa  fecissc.  A  Christianis  enim 
conversns  ad  philosophos,  de  Ecclesia  in  Acade- 
miam  et  Porticum,  inde  sumpsit  a  Stoicis  roate- 
nam  cam  Domino  ponere,  quae  ipsa  semper  fuerit 


A  neque  nata,  nequse  facta^  nec  initium  habens  om- 
nino  nec  finem,  ex  qua  Dominus  omnia  postea  fe- 
cerit. 

CAPUT  IL 

Hanc  primam  umbram  plane  sine  lumine  pessi- 
mus  pictor  illis  argumentationibus  coloravit^  prae- 
struens  aut  ^  Dominum  de  semetipso  fecissc  cun- 
cta,  aut  de  nihilo  aut  de  aliquo  :  ut  cum  ostende- 
rit  neque  cx  sometipso  fecisse  potuisse,  neque  ex 
nihilo  (10),  quod  superest  cxinde  conGrmet,  ex  ali- 
quo  eum  fecisse,  atque  ita  aliquid  illud  materiam 
fuisse.  Negat  illum  ex  semetipso  facere  potnisse  : 
quia  parles  ipsius  fuissent,  quaecuoque  ex  semeli- 
pso  fecissei  Dominus.  Porro  in  partes  non  devenire, 
ut  indivisibilem  et  indemutabilem,  et  eumdem  sem- 
B  per  qua  Dominus.  Caelerum,  si  de  semetipso  lecissei 
aliquid,  ipsius  fuisset  aliquid.  Omne  autem  et  quod 
fieret,  et  quod  faceret ,  imperfectum  habendum ; 
quia  ex  parie  fieret,  et  ex  partc  faceret :  aul  si  to- 
tus  lotum  fecisset,  oportuisset  1119  illum  simul  et 
totum  e«se,  et  non  tolum ;  quia  oportcret  et  totum 
esse,  ut  faceret  semetipsum;  et  totum  non  esse, 
ut  fieret  de  semetipso.  Porro  ^  difficillimum.  Si  enim 
esset,  non  fieret,  essct  enim  :  si  vero  non  esset, 
non  facerct,  quia  nihil  esset.  Eum  autem  qui  sem- 


Variae  lectiones. 

/  Reoantiavit  SemL  ^  Licite  Rhen.  Jun,  SemL  Jun,  interpretatur  licenter  s.  liceotiose.  3  Christum  Do- 
mioam  Don  alium  videinr,  sed  aliter  cognoscere  cod.  Vatican.  Christum  Dominum,  non  alium,  vidctar 
alitercognoscere,  aliam  tamen  Fran,  Jun,  *  Ait  Jun.  male.  ^  Id  porro  Jun. 

Commentarius. 


(1)  Loquacitatem  facundiamexistimet,  Errantium  n 
vnlgare  vitium  est,  ut  sua  loquacitate  enecent  au- 
ditores,  dam  facundi  haberi  volunt.  or  Nalura  rerum 
esi,  inquit  Symmachus,  lib.  i,  epist.  76,  ut  qui  bal- 
batiani  plus  loquanlur;  affectant  enim  copiam  pu- 
dorc  detectus.  »  Le  Pr. 

(2)  Pingit  illicite.  Hcrmogenes  erat  pictor.  Pin- 
gebat  autem  illicite,  quia  post  susceptum  Christiani 
nomen,  nihilominus  pingebat  simuiacra  deorum, 
utiaue  falsorum.  Ric. 

(3)  Nubit  assidue,  Mutatis  subinde  conjugiis,  ete- 
nim  polygamiae  favebat.  Rig. 

(4)  Legem  Dei  in  Hbidinem  defendit.  Libidini  suae 
praetendit  legem  Dei ,  Crescite  et  multiplicamini.  Rig. 

Legem  Dei  in  Itbidinem  defendit,  etc.  Is  polyga- 
miam,  quam  exosam  habebat  Septimius,  tuebatur, 
at  inde  criminibus  sais  patrocinaretur ;  atque  in 
banc  rem  Dei  iegem  adhibebat,  quam  turpissimarum  D 
rerum  pictura  contaminabat,  seque  praevaricationis 
boe  paicto  ut  falsarium  convincebat.  Lb  Pa. 

(5)  In  artem  contemnit,  Eamdem  scilicct  legem 
arte  sua  contemnit,  pingens  simulacra,  quod  lex 
vetabat,  Non  facies  idolum.  Rig. 

(6)  Bis  falsarius^  cauterio  et  stylo.  Falsarius,  caa- 
terio  suo  pietorio,  discolores  ceras  inurens  expri- 
mendis  falsoram  numinum  simulacris.  Falsarius 
etiam,  Seripturis  stylo  haeretico  depravatis.  Rig. 

Cauterio.  Quia  ceris  pingebat,  et  picturam  inure* 


bat  cauterio.  Quod  genus  picturae,  encaustica,  sivc 
encaustum,  dicebatur.  Plinius,  xxxv,  2;  Yitruvius, 
Vii,  9 ;  Marcianus,  lib.  xvn  De  instr.  vel  instrum. 
leg,  RiG. 

(7)  Totus  adulter,  et  pra^icationis  et  carnt^ . Adul- 
lera  Hermogenis  caro,  quse  assidue  nubebat :  «  Quae 
toties  nubit,  non  nubit,  adultera  le^e  est.  »  Adul- 
tera  quoque  Hermogenis  praedicatio,  quia  haeresi 
sua  fidem  pacemque  Ecclesiae  corruperat.  Rig. 

(8)  Siquidemet  nubentium  contagio  fosiet.  Ex- 
plicat  quod  supra  dixit,  Hermogenem  essc  carnis 
adulterum,  siquidem  et  ipse  inter  frequentium  nup- 
tiarum  contagia  subando  foeteret.  Rig. 

(9)  Nec  ipse  apostolicu4  Hermogenes.  Fuit  e  co- 
miiibus  Pauli  Hermogenes  Septimiano  co^nominis, 
postea  desertor  Pauli,  atque  inde  Christi.  Ideoque 
Septimius  Hermogeni  haeretico  apostolici  Hermoge- 
nis  nomen  incutit  ut  apostatam  si^nificet,  quia  nec 
ipse  in  fidei  regula  perseveravit,  sicuti  nec  ille  Pau- 
Imus  in  fide.  niQ, 

(10)  Neque  ex  nihilo,  etc.  Gentilium  sapientia, 
summa  fatuitas  est ;  e  Stoicorum  enim  schola  hau- 
serat  Hermogenes  materiam  aeternam  fuisse,  Deuni- 
que  proinde  cuncta  non  fecisse  e  nihilo.  Quod  non  mi- 
raberis  in  gentili  philosopho,  nam  ut  infra  habetur 
hcereticorum  patriarchce  fhilosophit  ubi  loouiturde 
iis  qui  ethnicorum  placitis  mordicus  adhaerent. 
Lb  Pa. 


323 


TBRTULLIANl  OPBRUM  PARS  II.  —  SBRIBS  I,  P0L6M1GA. 


324 


per  sit,  non  fieri,  led  esse  illum  in  ffivam  evorum.  l  Deus  scmper.  Nam   nec  paler  potuit   esse  aote 


Igilur  nvD  de  semetipso  fecisse  illum  qui  non  ejus 
fuerit  *  conditiODis,  ut  de  semetipso  facere  potuisset. 
Proinde  ex  nihilo  non  potuisse  eum  facere,  sie  con- 
tendit,  bonum  et  optimum  definiens  Dominum,  qui 
i)ona  atque  optima  tam  velil  facere  quam  sit;  imo 
nihil  non  bonum  atque  optimum  et  velle  eum  et  fa- 
cere.  Igitur  omnia  bona,  omnia  ab  eo  bona  el  op« 
tima  oportuisse  fieri  sccundum  conditioncm  ipsius. 
^nveniri  autem  et  mala  ab  eo  facta;  utique  non  ex 
arbitrio,  nee  ex  voluntate :  quia  si  ex  arbitrio  et  vo- 
luntate,  nihil  incongruens  et  indignum  sibi  faceret. 
Quod  ergo  non  arbitrio  suo  fecerit,  inielligi  oportere 
ex  vitio  alicujus  rei  factum,  ex  matcria  esse  sine 
dubio. 

CAPUT  III. 
Adjicit  et  aliud :  Deum  semper  Deum  **  etiam  Do- 
minum  Aiisse,  nunquam  non  Deum.  Nullo  porro 
modo  potuisse  illum  semper  Dominum  haberi,  sicut 
et  semper  Dcum,  si  non  fuisset  aliquid  retro  semper, 
cujus  semper  Dominus  haberctur,  fuisse  itaque  ma- 
teriam  semper  Deo  Domino.  Hanc  conjecturam  ejus 
jam  binc  destruere  properabo,  quam  hacteous  pro- 
pter  non  intelligentes  adjecisse  duxi,  ut  sciant,  cae- 
tera  quoque  argumenta  tam  intelligi  quam  revinri. 
Dei  nomen  dicimus  sempcr  fuisse  apud  semetipsum, 
et  in  semetipso,  Dominum  vero  non  semper  :  di- 
versa  enim  utriusque  condilio.  Dcus  ^  substaotia; 
ipsius  Domen,  id  est  divinitatis;  Dominus  vero  non 


filium,  nec  judex  ante  delictum.  Fuit  autem  tem- 
pus,  cum  (11)  et  ^^  delictum  et  filiu,^Lj[^2SL.fDit,^ 
quod  judicem,  et  qui  patrem  Dominum  ^^  faceret. 
Sic  et  Dominus  uon  ante  ca  i^  quorum  Dominus 
existcrct,  sed  Dominus  tantum  futurus  quandoque, 
sicutPater  per  Filium,  sicut  judex  per  deliclum; 
ita  et  Dominus  per  ea,  quae  sibi  servitura  fccisset. 
Argumentari  ttbi  videor,  Hcrmogcnes  ^^.  Navitcr 
Scriptura  nobis  patrocinatur,  quse  utrumque  no- 
mcn  ei  distinxit,  et  suo  tempore  ostendit.  Nam 
Deus  ^^  quidem  quod  erat  sempcr,  statim  nominat  : 
In  principio  fecit  Deus  cmlum  et  ierram.  Acdein- 
eeps  quamdiu  faciebat  quorum  dominus  futurus  erat, 
P  Deus  solummodo  ponit :  Et  dixit  Deus^  etfecitDeus, 
^  et  vidit  Deus,  et  nusquam  adhuc  Dominus.  At  ubi 
univcrsa  perfecit,  ipsumque  vel  roaxime  hominem, 
qui  proprie  Dominum  ^^  intellecturus  erat,  Domi- 
nus  etiam  cognominatur  ^*.  Tunc  etiam  Dominus 
nomen  adjunxit :  Et  accepit  Deus  (12)  Dominus  ho' 
minem  quem  finxit,  Et  prascipit "  Dominus  Deus. 
Ac  exindc  Dominus  qui  rctro  Deus  tantum,  ex  quo 
habuit  cujus  cssot.  Nam  Deus  sibi  erat;  rebus  au- 
tcm  tunc  Deus,  cum  ct  Dominus.  Igitur  in  quantum 
putabit  idco  materiam  semper  fuisse,  quia  ^^  Domi- 
nus  scmper  esset,  in  tantum  constabit  nihil  fuisse, 
quia  constat  Dominum  non  scmper  fuisse.  Adjiciam 
et  ego  propter  non  intelligcnies,  quorum  llermo- 
genes  extrema  linea  est  (13),  et  quidem  epinoe- 


substantiae,  sed  potcstatis  substantiam  scmper  fuisse  Q  mata  (14)  illius  retorquebo  adversus  illum  ^^.  Cum 


cum  suo  nomine,  quod  est  Deus,  postca  Domiuus, 
accedcntis  scilicet  reimentio  ^.  Nam  ex  quo  essecoe- 
perunt  MM  in  quse  postestas  Domini  ageret,  cx 
illo  pcr  accessionem  poiestatis  et  factus  et  dictus 
est  Dominus  :  quia  et  pater  et  judex  semper,  quia 


eninfi  neget  materiam  natam  aul  factam,  sic  quoquc 
invcnio  Domini  nomen  Deo  non  compelissc  in  ma- 
teriam;  quia  libera  fuerit  necesse  esi,  quae  origi- 
netti  non  habendo,  non  habult  auctorom,  901  quod 
erat,  nemini  scrviens  ^.  Itaque  ex  quo  Deus  po- 


Variae  lectiones. 

^  Fierct  Seml,  Oberth.  proh,  a  Jun.  '^  Dcumsemper  Deum  ei  jam  scmpcr  Dominum  fuissc;'nunquam  non 
Domioum  Jun.  ^  Sed  Deus  Seml.  *  Accidentis  scil.  rei  mentione  Jun,  merito  Lat,  ^o  Et  Scml.  Oberth.  ]^ 
Deum  Latin,alii,  ^^  Anlea  Seml.  *3  Argutari  tibi  videor  HermoRencs,  naviter.  Scri(ilura  an  Jun.  "  Domi- 
nus  Seml.  ^^  Dominus  ct  iniellecturus  erat  Seml.  *®  Cognominalurus  Seml,  Oberth.  *'  Praecepit  Seml.  *® 
Qua  Venet,  ^^  Ex  pceniteniia  illius  retorquebo  advcrs.  ill.  Seml.  Oberth,  ^^  Non  habuit  rem  quod  erat,  ne- 
niini  servicns  Rhenan,  Fran,  Paris;  non  habuil  auctorem,  quod  erat  Wouw.  Ven.  non  hatiuit  rem  quod 
erat,  idcoquc  ncmini  servicus  cod.  Vat.  non  auctorcm  qnod  erat  ideoque,  nemini  serviens  Jun. 

Commentarius. 


(11)  Fuit  autem  tempus  cum,  etc.  Hocin  loco  er- 
rorcm  caveodum  omnes  facile  agnoscent,  nimirum 
Arianismum.  Notum  quippe  eat  eorum  verbum  ^v 
Stc  oiSx  ^v,  quse  voces  idem  sonant  omnino.  Le  Pr. 

(12)  £^  accepit  Deus.  Yerum  quidem  est,  quod 
adnotat  Auctor,  Dominum  non  vocari  Deum,  nisi 
ubi  universa  pcrfecit,  ipsumque  vel  maxime  homi- 
nem ;  sed  otiam  ante  Scripturam  hic  citatam,  statim 
initio  II  cap.  Non  enim  pluerat  Dominus  Deus,  et 
plantavit  Dominus  Deus  paradisum;  tum  vero  de- 
mum  istud,  Et  accepit  Dominus  Deus  hominem. 
Pa^. 

(13)  Quorum  Hermogenesextrema  lineaest.  QntLm 
esse  nnem  omni  rei  dicit  hoe  ipso  opere.  Ait  insi- 
pientiam  Hermogenis  finem  esse  omnium  insipien- 
tiarum,  hoc  eat,  suspremam,  supra  quam  nuUa.  Rie. 

Quorum  Hermogenes  extr&ma  linea  est.ln  spatiis 
olim  in  quibus  cursus  publice  fiebat,  initium  et  finis 


Q  lineis  notabantur.  Hinc  quidquid  postremum  est, 
extrema  iioea  proverbialiter  dici  ccepit.  Ergo  cum 
Tertullianus  Hermogencm  hic  vocat,  non  intelligen- 
tiumextremam  lineam^  imperilissimum  accipe.Ho- 
ratius  epistolam  ad  Quintium  sic  claudit  : 

Mors  ultima  linea  rerum  est. 

Simul  tacite  ailudit  ad  artem  Hermogenis  penieiUo 
lineas  ducere  soliti,  nam  pictor  erat.  Sie  mfra  de 
materia  loquens  :  c  Si  in  loco,  inquit,  ergo  intra 
locum;  si  intra  locum,  ergo  determinatur  a  loco 
intra  quem  est;  si  determinatur,  habet  lineam  ex- 
tremam,  quam  quantum  proprie  pictor  agnoscit  fi- 
nem  esse  omni  rei,  cujus  linea  extrema  est,  »  etc. 
In  lib.  adv,  Praxeam,  vocat  Deum  extremam  /t- 
neam  universitatis.  Rhbn. 

(14)  Epinoemata.  Sic  emendavimus  ex  libro  Ur 
sini.  Ria. 


225 


LIBBR-ADV.  HBRM06BNBH. 


226 


testatem  saam  exercuitin  eam,  faciendo  exmaleria,  a  qua  nniversitas  consistil.  Qnomodo  rospondebit  ^? 
ex  illo  materiam  Dominum  Dcnm  passa,  demonstrat       Non  statim  materiam  comparan  Deo,  si  qaid  Dei 


hoc  illum  tamdin  non  fuisse,  quamdiu  fuit  ^^  Hinc 
deniqoe  incipiam  de  materia  relraclare,  qnod  eam 
Deos  sibi  comparet  proinde  non  natam,  proinde  non 
fectam,  proinde  aetemam,  sine  initio,  sine  fine  pro- 
positam  ^.  Quis  enim  alius  Dei  census,  quam  aeter- 
nilas?  quis  alius  setemitatis  status,  quam  semper 
fuisse  et  futurum  esse,  ex  prserogativa  nuUius  inilii 
et  nallius  finis?  Hoc  si  Dei  est  proprium,  quia  etsi 
alii  ^  adscribatur,  jam  non  erit  Dci  proprinm,  scd 
eommune  cum  eo  cui  et  adscribitur.  Nam,  etsi  sunt 
qni  dicontur  dei  sive  in  coelo,  sive  in  terra  no- 
mine ;  cseteram  unus  Deus  Pater,  ex  quo  omnia 
(I  Cor,  Yiii,  5) :  quo  magis  apud  nos  solius  Dei  esse 


habeat,  quia  non  totum  habendo  non  concurrat  in 
plenitudinem  comparationis  ?  Quid  Deo  reliquit 
amplius,  ut  non  totum  Dei,  materiae  dedissc  videa- 
tur  ?  Vel  qua,  inquit,  et  sic  habente  materia,  salva 
sit  Deo  et  auctoritas  30  et  substantia,  qua  solus  et 
primus  auctor  est,  et  Dominus  omnium  eenseatur. 
Yeritas  autem  sic  unum  Deum  exigit  defeodendo, 
ut  solius  sit  quidquid  ipsius  est.  Ita  enim  ipsius  erit, 
si  fuerit  solius  :  et  ex  hoc  alins  deus  non  possit 
admitti,  dum  nemini  licet  habere  de  Deo  aliquid. 
Ergo,  inquis,  nec  nos  babemus  Dei  aliquid.  Imo 
habemus,  et  habebimus,  scd  ab  ipso,  non  a  nobis. 
Nam  et  dei  ^^  erimus,  si  memimus  illi  esse  de  qui- 


debeat,  quod  Dei  proprium  est  :  et,  ut  dixi,  jam  B  bus  praedicavit :  Ego  dixi :  Vos  Dei  estis ;  et  Stetit 

Deus  in  ecclesia  deorum  (PsaL  lxxxi,  1) :  sedex 
gratia  ipsius,  non  ex  nostra  proprietate,  quia  ipse 
cst  solus  qui  deos  faciat.  Matcria3  ^2  autem  proprium 
facit  quod  cum  Dco  habet  :  aut  si  a  Dco  accepit, 
quod  esl  Dei,  ordinem  dico  seternitatis,  potc>t  credi 
et  habere  illam  cum  Deo  aliquid,  et  deum  illam  non 
esse.  Qualc  est  autem,  cum  confitetur  ille  aliquid 
cum  Deo  habere,  ct  vult  solius  Dci  essc  quod  ma- 
teriam  non  negat  habere  ? 

CAPDT  VI. 
Dicit  salvum  Deo  esse  ut  et  solus  sit  (16),  et  pri- 
mus,  et  omnium  auctor,  et  omnium  bominus,  et  ne- 
mini  comparandus;  quse  mox  materiae  qnoque  ad- 


oon  proprium  esset,  quia  alterius  esset.  Quod  si  Dcus 
est,  unieum  sit  necesse  est,  ut  unius  sit  ^  :  aut 
quid  erit  anicum  ct  singulare,  nisi  cui  nihil  adae- 
quabitnr?  quid  principale,  nisi  quod  super  omnia, 
nisi  qaod  ante  omnia,  et  ex  quo  omnia?  Hsec  Dcus 
lolas  habendo  est,  et  solus  habendo  unus  est  ^,  Si 
ilias  habuerit,  tot  jam  erunt  Dei,  quot  habuerint 
(joae  Dei  sont.  Ita  Hermogenes  duos  deos  infert.  Ma- 
teriam  parem  Deo  infert  ^.  Deum  aatem  unum  esse 
oportet,  quia  quod  summum  sit,  Deus  est :  summum 
autem  non  erit,  nisi  quodunicum  fuerit:  unicnm.au- 
tem  esse  non  poterit,  cui  aliquid  adsequabitnr;  adae- 
quabitar  autem  Deo  maleria,  cum  selerna  censetur  ^. 


CAPUT  V. 
SedDens,  Deus  est;  materia,  materia  est  :  quasi 
diveTsitas  nominum  comparationi  resistat^  si  status 
id&aa  vindicetur.  Sit  et  natura  diversa,  sit  et  forma 
Doo  eadem,  dummodo  ^  ipsius  status  una  sit  ratio. 
Innatus  Deus,  an  non  et  innata  materia  ?  semper 
Deas,  an  non  semper  et  materia?  Ambo  sine  initiOy 
f  99  ambo  sine  fine,  ambo  etiam  auctores  univer- 
tiiatis,  tam  qui  fecit,  quam  de  qua  fecit.  Neque  enim 
potest  non  et  matcria  auctrix  omnium  deputari,  de 


r  scribil  33.  Ego  quidem  Deus  3*,  conlestabitur  Deus, 
et  juravit  nonnumquam  per  semetipsum,  quod  alius 
nonsit  qualis  ipse  (Deut.  xxxii,  39,  40)  :  sed  men- 
dacem  eum  faciet  Hermogenes.  Erit  enim  et  materia 
qualis  Deus^  infeeta,  innata,  initium  non  habens,nec 
finem.  Dicet  Deus  :  Ego  primus(17)  (Isa.  xli,xliv, 
XLviii)  ?  el  quomodo  primus,  cui  materia  cosetanea 
est?  inter  coaetaneos  autem  et  contemporales  ordo 
non  est,  aut  909  et  materia  prima  est.  Extendi , 
inquit,  ccelum  solus  (18)  ( Isa.  xliv)  :  atquin  non 


VarisB  lectiones. 

»»  Haec  Jun.  fuit.  Rigalt.  Ven.  rectius.  22  Proposita  Jun.  c.  rel.  ^  Sed  quia  si  et  alii  Rhen.  SemL  Oberth. 
qoia  si  et  alii  Wouw.  Rig.  ^  Eienim,  ut  dixi,  jam  non  proprium  esset  quia  alterius  esset  quod,  si  Deus  unas 
est,  unicum  sit  necesse  est,  et  unius  sit  Jun.  quod  si  Deas,  unicum  cod.  Wouwer.  ^  Haec  Deus  solus  ha- 
bendo  unus  est.  SemL  Oherth.  26  Infert  dum  materiam  Jun.  ^^  Quam  seterna  censebitur  Jun.  conj,  forte  pro 
cum.  s^Dum  nomini  ipsius  SemL  ^  Signum  interrog.  abest  in  ed,  Rhen.  SemL  et  rectius.  ^  Rhen.  conjicie" 
bat  salva  sit  ratio;  alii  (teste  et  comprobatore  Jun.)  salva  sit  deo  et  auctoritas  et  substantia,  qua  solus  et 
primus  auctor  est,  et  Domious  omnium  censetur..  ^'  Dii  alii.  ^^  Materia  SemL  ^^  Comparandus,  per  quse  nec 
est.  Jlaterise  quoque  ascribit  Rhen.  SemL  Oberth.  ^^  IIlc  quidem  Deus  apud  eosd. 

Commentarius. 

(15)  Hasc  Deus  solus  habendo  est.  Horum  Deusso-  n  Egoprimus  et  noutsstmus.  Illud  a.ulem: Extendi  ca^ 
loseompos  est;  haec  solus  habet.  Hig.  i^i*- */.!•**  oo«m«.i.i«^  r  w  •^..««;...-r.-: ,. 

{K^)Dicit  salvumDeo  esse^  ut  et  solus  sit,  etc.Gon- 
trarium  suo  dogmati  sensum  et  Ivavtto^avlc  in  Her- 
mogene  ostendit,  qui  Deum  solum  et  primum  esse 
affirmet;  cum  tamen  materiam  illi  coaevam  et  coaeter- 
ntm  dicere  non  vereatur.  Quod  impium  et  e  philo- 
sophiae  etJmicae  penu  depromptum.  Dno  quippe  re- 
rom  priocipia,  Deum  et  materiam,  Platonem  admi- 
sisse,  me  docuit  Laertius.  Id  autem  in  eo  miror, 
Ueet  in  caeCeris  insolens  mihi  non  videatur.  Le  Pb. 

(17)  Dicet  Deus  :  Ego  primus.  Ter  istud  habetnr 
apud  Isaiam,  c.  xli,  xliv  et  XLvni,  in  haec  verba  : 


lum  solus,  secundum  LXX,  reperiiur  Isaiae  xliv,  ubi 
editio  ex  Hebraeo  habet  extendens,  cui  praem  ttitur, 
EqoDominus  compknsaut  faciens  omnia.  Ad  quod 
eiiam  hic  alludit  Auctor,  cum  Deum  omnium  aucto- 
rem  facit.  Pam. 

(18)  Extendi,inquit,coelum  solus.  Sicapud  Isaiam 
c.  XLIV  :  'EKteiva  xbv  oupavbv  p^vo^.  Et  Psal.  civ  : 
6  IxTeivcov  tbv  oOoavbv  (aael  ^i^fiv.  Quae  sunt  etiam  ib 
cxternis  citata.  Sic  enim  ad  Critiam  Triephon  :  b( 
oftpovbv  tSii  8^f f IV  ij^jawae,  y^v  Zl  i^  OSaxoa  i;ni(iv 
aoxfpac  ipibpfcoaiv.  * 


227 


TBRTULLIANI  OPBRUM  PARS  H.  —  SBRIBS  I,  POLBMIGA 


228 


•olus,  eum  ea  eniin  exlendit.  Cum  propoait  salvo  jl  qoe  si  quando  coguntnr  Deum  eonfiteri,  lamen  et 


Dei  stalu  fuisse  materiam  ^ ;  vide  ne  ei  reddatur  ^ 
a  Dobis,  proinde  salvo  statu  materise  foisse  Deum, 
communi  tamen  atatu  amborum.  Salvum  ergo  erit 
et  materiae,  ut  ct  ipsa  fueriti  sed  cum  Deo,  quia  et 
Deus  solus,  sed  cum  illa.  £t  ipsa  prima  cum  Deo, 
qiiia  et  Deus  primus  cum  illa  :  scd  et  illa  iocompa- 
rabilis  cum  Deo,  quia  et  Deus  incomparabilis 
cum  illa,  et  auctrix  cum  Deo»  et  domina  cum 
Deo.  Sic  aliquid  et  .non  totum  roateriai  habere,  ita 
illi  nibil  reliquii  Hermogenes,  quod  non  et  materiae 
conlulisset :  ut  non  maleria  De0|  sed  Deus  potius 
materise  comparelur.  Alque  adeo,  cum  ea  quae  ^ 
propria  Dei  vindicamus,  semper  fuisse,  sine  initio, 
sine  fine,  et  primum  fuisse,  et  solum  ,  et  omnium 
auctorem,  materiae  quoque  competant;  qusero  quid 
diversum  et  alienum  a  Deo,  ac  per  hoc  privatum  B 
materia  possederit,  per  quod  Deo  non  oomparelur  ? 
In  qua  omnia  Dei  propria  recensentur,  satis  praeju- 
dieant  de  reliqua  comparatione. 

CAPUT  YIU 
Si  minorem  et  inferiorem  materiam  Deo,  et  id- 
circo  incomparabilem  iili,  conlendit,  ut  majori,  ut 
superiori,  prsescribo  non  capere  ullam  diminutio- 
nem  et  humiliationem,  quod  sit  aeternum  et  inna- 
tum  :  quia  hoc  et  Deum  fadat  tantum,  quantus  est, 
nulio  minorem,  neque  subjectiorem,  imo  omnibus 
majorcm  et  sublimiorem.  Sicut  enira  caetera  quse 
nascuntur,  aut  liniunt,  et  idcirco  seterna  non  sunt, 
semel  opposita  fini,  quae  et  initio  admittunt  ea  quse 


alios  infra  illum  volunt.  Divinitas  antem  gradum  noa 
habet,  utpote  unica;  quae  si  et  in  materia  erit  ut 
proindo  innata  et  infecta  et  setema,  aderit  utrobique, 
quia  minor  se  nusquam  poterit  esse.  Quomodo  ergo 
discernere  audebit  Uermogenes,  atque  ita  subjicere 
Deo  materiam,  aeternam  aetemo,  innatam  innato, 
auctricem  auclori?  dicere  audentem,  et,  Ego  prima, 
et,  Ego  ante  omnia,  et,  Ego  a  quo  omnia  :  pares 
foimus,  simui  fuimus,  ambo  sine  initio,  sine  fine  : 
ambo  sioe  auctore>  sine  Deo?  Quis  me  Deus  ^  sub- 
jicit  conlemporaii,  cosetaneo?  Si  quia  Deus  dicitnr, 
habeo  et  ego  meura  nomeo.  Aut  ego  sum  Deus,  aut 
ille  materia  ^^  :  quia  ambo  sumus  quod  alter  est  no- 
strum.  Putas  itaque  materiam  Deo  non  comparasse, 
quam  scilicet  subjiciat  illi? 

CAPUT  vm. 

Atquin  etiam  praeponit  illam  Deo^  et  Deum  potias 
subijcit  materiae,  cum  vult  eum  de  materia  cuncta 
fecisse.  Si  enim  ex  illa  usus  est  ad  opera  mundi» 
jam  et  materia  superior  invenitur,  quae  illi  copiam 
q>erandi  subministravit,  et  Deus  suhjectos  materiae 
videtur,  cujus  substantiae  eguit.  Nemo  enin  non  eget 
eo  de  cujus  utitur  (19)  :  nemo  non  snbjicitnr  ei 
cujus  eget,  nt  possit  uli  :  sic  et  nemo  de  alieno 
atendo  non  roinor  cst  eo  de  cojus  utitur.  Bt  nemo 
qui  praestat  de  suo  uti,  non  in  hoc  superior  est  eo 
cui  praestat  uti.  Itaque  materia  ipsa  quidem  Deo 
non  eguit,  sed  egenii  se  Deo  praestitit  ^^,  divitem  ei 
locupletem  et  liberalem  mioori,  opinor,  et  invalido 


Deus  non  capit,  diminutionem  dico  interim  et  sub-  C  et  minus  idoneo  de  nihilo  facere  quse  velit.  Grande 


jectionem,  quia  nala  et  facta  sunt :  ita  ct  Deus  ideo 
ea  non  capit,  quia  nec  nalus  omoino,  ncc  faclus  est. 
Materiae  autem  ^  status  talis  est.  Igitur  et  duobus 
aeterais,  ut  innatis,  nt  infectis,  Deo  atque  mate- 
ria  ^,  ob  eamdem  rationem  communis  status,  ex 
aequo  habentibus  id  quod  neqne  dimioui,  nec  subjici 
admillit,  id  est  aeternitatem  :  neutmm  dicimus  al- 
tero  esse  minorem,  sive  majorem,  nentrum  altero 
humiliorem,  sive  superiorcm,  sed  stare  ambo  ex 
pari  magna,  ex  pari  sublimia,  904  ex  pari  solidae 
et  perfectae  felicitatis,  quae  censetnr  aeternitas.  Ne- 
qne  enim  proximi  erimus   opinionibus  nationum, 


revera  beneficium  Deo  contulit,  ut  haberet  hodieper 
quem  Deus  cognosceretur,  et  omnipotens  vocaretnr : 
nisi  quod  jam  non  omnipotens,  si  non  et  hoc  poteiis, 
ex  nihilo  omnia  proferre.  Sane  et  sibi  praestitit  ali- 
qaid  materia,  ut  et  ipsa  cum  Deo  possit,  agnosci 
coaequalis  Deo,  imo  et  adjutrix  :  nisi  quod  solos 
eam  Hermogenes  cognovit,  et  haereticorum  patriar- 
chae  philosophi  (20).  Propheiis  enim  et  apostolis 
usque  adhuc  latuit,  puto  et  Christo  ^\ 

»05  CAPUT  IX. 
Non  potcst  dicere  Deum  ut  Dominum  materia 
usam  ad  opera  mundi  :  Dominus  ^^  enim  non  po- 


Variae  lectiones. 

^  Salvo  stata  materiae  fnisse  Deus  Rhen.  SemL  ;  salvo  statu  materiae  fuisse  Deum  hahet  cod.  Wouw.  ap' 
probante  Jun.  ^  Yide  ne  irrideatur  a  nobis  Rhen.  Seml.  Oberth.  ^  Cum  ea  propria  Dei  apud  eosd.  ^  £t 
materiae  autem  Rhen,  etc^  Deo  atque  materiae  Rhen.  et  iidem  aL,  ut  solet.  ^^  Forte  Deo  Jun.  ^^  Et 
ille  materia  Jun.  ^^  Sed  eguisse  se  Deo  pr.  Lat,  sed  egenti  se  Deo  pr.  Jun.  Sed  egenti  se  Deo  p.  divitem  et 
iocupletem  et  liberalem  cod.  Wouw.  forte  sed  egeno  se  d.  p.  divite  (m/.  se).  ^^  Puto  et  Christo.  Fran.  Pa- 
rii.  Rig,  At  Jun.  prophetas,  apostolos,  Christum.  ^^  Deus  Seml.  Oberth. 

Commentarius. 

(19)  De  cujus  utitur.  Defectiva  locutio  :  subaudi-  q  de  Prasscript.  adu.  ha^r.  cap.  7.  Pav.  --Hasretico^ 
i}xt  rebusy  aut  aliquid  simiie.  Hujusmodi  formula  ^  rumpratriachce.  h\  epistola  ad  Ctesiphontem  hunc 


sermouis  eliam  in  superioribus  libris  usus  est.  Ad-^ 
versus  Mardonem^  lib.  v:Sttft  ereatoris^  inquit,a^ 
opt^ttr.  Eodem  libro  :  Et  a  nostrce,  inquit,  partis 
passit  opponi.  Rursum  mox  sequitur,  non  mincr  est 
eo  de  cutus  utitur.  6r£coram  est  imitatio  Rhen. 

(80)  Haareticommpairiarchm  philosophi.  Ex  pro- 
fesso  istud  tractatom  habetur,  supra  ab  auctore  lib. 


Tertulliani  locum  citat  divus  Hieronymus.  Idem  in 
Nahum  prophetam  exponens  illud,  exsilivitguasiat' 
telabus  :  «  Omnia  enim,  inquit,  dogmata  eoram 
(loquitur  de  haereticis)  cum  frigeant,  ct  volare  non 
possint,  sedem  sibi  et  reqaiem  inter  Aristotelis  et 
Ghrysippi  spineta  reperiunt.  »  Rbbn. 


229 


LIBBR  ADV.  HERM06BNBM. 


230 


tait  esse  substantiae  oosequalis.  Sed  precario  for-  a  irateriam  cum  Greatorc  proponant,  ut  malum  a 
"  -.1  •  j     .    -  .^.^       mateiia,  non  a  Creaiore  deducant  :  quando  nullus 

omnino  d(us  liberelur  ista  quaesiione,  ut  non  au- 
ctor  mali  videri  proinde  possit,  quisquis  ille  est 
qui  malum  elsi  non  ipse  fccit,  lamen  a  quocun- 
que  et  unde  passus  e^t  ficri.  Audiat  igitur 
et  Hermogenes,  dum  alibi  de  mali  ratione  distin- 
guimus,  ioterim  se  quoque  nibil  egisse  hac  sua 
injeciione  (24).  Ecce  cDim,  etsi  non  auctor  sed 
assentator  ^i  mali  (25)  invenitur  Deus,  qui  malum 
materiae  tanto  susiinuit  de  boao  ame'  mondi  con- 
slitulionem,  quam  ul  bonus  et  mali  aemulus  emen* 
dasse  dcbuerat.  Aut  enim  potuit  emendare,  sed 
noluit  :  aut  voluit  quidem,  verum  non  potuit  in- 
iirmus  Deus.  Si  potuit  et  noluit,  malus  et  ipse, 
quia  malo  favil ;  ct  sic  jam  Iiabetur  ^2  auclor  ejus, 


sitan  usus  est^^.  Ei  ideo  precario,non  dominio  (21), 
at  cam  ea  mala  esset  de  mala  tamen  sustinuerit  uti 
scilicet  ex  necessitate  mediocritatis  suae,  qua  non 
valebat  ex  nihilo  uli;  non  ex  poteslate,  quam  si 
babttissel  omnino  ai  Deus  in  materiam,  quam  ma- 
lam  norat,  ante  eam  in  bonam  ^^  convertisset  ut 
Dominas  et  bonas,  ut  ita  de  bono,  non  de  malo  ute- 
retur.  Sed  quia  bonns  quidem,  Dominus  autem 
non,  ideo,  qualem  habuit,  alli  usus,  neccssita- 
lem  suam  ostendit  cedentem  conditioni  materiae: 
qaam  si  Domiuus  fuissel,  emendassel.  Sic  enim 
Hermogeni  respondendum  est,  cum  ex  dominio 
defendii  Deom  materia  asom,  et  de  re  non  sua, 
icilicet  Don  facta  ab  ipso.  Jam  ergo  malum  ab 
ipso,  qoi  est  mali,  si  non  auclor,  quia  non  effeclor, 


eerle  permissor,  quia  dominator.  Si  vero  materia  B  quod  licet  non  instiluerit,  quia  ^^  tamen  si  noluis- 

set  illud  esse,  non  esset,  ipse  jam  fecit  esse,  quod 
noluilnon  esse  :  quod  quid  est  turpius?Si  id  volue- 
rit  esse,  quod  ipse  noluit  fecisse,  adversum  semc- 
tipsum  egit,  cum  et  voluit  esse.  Quasi  bonum  vo- 
luit  csse,  et  quasi  malum  noluit  fecisse.  Quod  non 
faciendo,  malum  judicavit,  id  sustinendo,  bonum 
pronuntiavit  ^\  malum  pro  bono  sustincndo  et 
non  polius  eradicando,  asserior  ejus  inventus  est  ^^ : 
male,  si  per  voluntatem,  turpiter,  si  per  necessi- 
tatem.  Aut  famulus  eiit  mali  Deus,  aut  amicus; 
cum  materias  malo  conversaiur  ^,  nedum  etiam  de 


Doa  et  ipsius,  qua  malum  Dei  non  ost  ^"^ :  de  alie- 
no  ergo  asus  est,  qua  egens  ejus ;  aut  et  injuria, 
qoa  praevaleHs  ejus.  His  enim  iribus  modis  aliena 
somaotur,  juce,  benelicio,  impetu ;  id  est,  dominio, 
preeaiio^  vi.  Dominio  non  suppetente  ^^  eligat 
flennogenesy  quid  Deo  coagruat,  precario  aa  vi  (22) 
de  maleria  cuncta  fecisse  ^^.  Non  ergo  melius 
censqisset  Deus  nibil  omnino  faciendum,  quam 
precario  aut  vi  faciendum,  el  quidem  de  malo  ? 

CAPUT  X. 
Nouiey   etiamsi  materia    optima  fuisset,  aeque 


iideeonim  sibi  existimasset,  dc  alieno,  licet  bono?  Q  malo  ejus  operatus 


FaUie  Bitis,  si  ita  ^  gloriae  suae  causa  molilus 
tsX  rouodara,  ut  debitorem  se  alienae  substantiae 
oelendefel,  et  quidem  non  bonae.  Ergo,  inquit,  ex 
nibUo  /koeref,  ut  mala  quoque  arbitrio  ejus  impu- 
tireoiiir  ?  Magna,  90S  bona  iide  (23),  caecitas  hae- 
relieoram  pro  hujusmodi  argumentatione,  cum  ideo 
lal  aliom  Deum  bonum  et  optimum  volunt  credi, 
qaia  mali   auctorem    exisliment    Creatorem ;  aut 


CAPUT  XI. 

£t  tamen  unde  nobis  ^"^  persuadet  Hermogcnes 
malam  esse  materiam  (26)  ?  Non  enim  polerit  non 
907  malum  dicere  cui  malum  adscribit.  Nam  dc- 
finimus  diminutionem  ^  et  subjectionem  capere  non 
posse  quod  sit  aeternum  ^^,  ut  alii  coaelerno  ioferius 
deputetur.  Ita  et  nunc  nec  malum  dicimus  compe- 
tere  illi,  quia  nec  subjici  ex  hoc  possit,  quod  nullo 


Variae  iectiones. 

^^  Non  esset  SemL  Oberth.  Non  abest  Fran.  Paris.  Rig.  recHus.  *^  In  bono  Seml.  Oberth.  ^*'  Qua 
mtlum,  Dei  non  est  Seml.  Oberth.  ^^  Disjungit  Rhen.  nec  :  approb.  Seml.  ^^  Fecissel  Fran.  ^o  Faiue 
satis.  Itaque  Rhen,  Seml.  Oberth. ;  faiue  satis  ilaque  Jun.  ^^  Assectalor  conjicit  Jun.  ^^  Auclor  ejus  : 
hae  vv.  ab  aliis  omissa,  addita  sunt  in  Venet.  et  mss.  Wouw.  ^^  Qui  solus  hab.  Rhen,  et  post  eum 
^l.  Oberth.  ^  Proountiavil  omnes.  Junius  evidentius  esse  dicit :  praenuntiavit.  ^^  Comma  pingitur  in 
Seni/.  K  Conversatus  Seml.  ^'^  Uudc  nobis  ?  omnes  rectius  quam  Seml.  qui  habet  :  nou  dc  nobis.  ^  De- 
fifliifflus  deminutiooem  Jun,  ^^  Posse,  quod  sit  aeternum  omnes  prceter  Seml.  et  Oberth.  qui  legunt :  quod 
si  ita  erit. 

Commentarias. 


(21)  Et  ideo  precarioj  non  dominio.  Precario,  n 
doaiinio,  vi,  sumere  aliena,  verba  sunt  juriscon- 
soiiis.  Legum  aolem  civilium  peritiam  in  Tertul- 
liiDO  permagnam  fuisse,  non  hic  tantum  locus  osten- 
dil.  Rhen. 

(22)  Precario  an  vi.  Precario  aliquid  fieri  dici- 
tor,  cam  prccibus  extorquetur,  ioterdum  enim 
flagitalioni  et  imporlunae  assiduitaii  conceditur, 
qaod  alias  negaretur.  Le  Pb. 

(23)  Bona  fide.  Id  est,  scrio :  sic  Petronius  in 
Satyr.  :  «  S^  nihil  jam  queror,  nihil  jam  memini 
si  Dona  fide  poenitentiam  emendas.  »  Et  alio  loco 
antea  nimirara  :  «  Oculisque  bona  fide  exaclis.  » 
Aliqaando  idem  est  ac  j\Aste  ct  cum  asquitatCj  et  in 
bancsensum  optima  /!a^,dicitur  etiam  :  idem  Petr. : 


«  Non  repu^navlt  ille,  sed  postquam  optima  fidc 
partiti  manubias  sumus.  »  Lb  Pr. 

(24)  Sua  injectione.  Objectione  sea  argumento  in 
coDtrarium  coniorto.  Le  Pr. 

(25)  Sed  assentator  mali.  Quasi  assertor,  scu 
mavis,  dissimuiator,  Deus  scilicet  malam  esse 
materiam  cum  agnoscat,  ea  tamcn  utitur  (quod 
erat  Hermogenis  dogma)  illiusque  pravitatem  vel 
astruit,  vcl  saltem  dissimulat.  Lb  Pa. 

(26)  Malam  esse  materiam  ?  Respondebat  modo 
objectis  ab  Ilcrmogeue,  tanquam  si  vera  essc 
conccdcrel  :  hic  vero  in  eum  insurgit,  postulalque 
demonstret  malam  esse  maleriam,  et  a  quo  id  sum- 
pserit,  ostcndat.  Le  Pr. 


231 


TBRTDLLIANI  OPBRDM  PAR8  II.  -  SBRIBS  I,  POLBMIGA. 


232 


modo  potesi  sabjid,  quia  seternom  est.  Sed  cnm  a 
alias  summum  bonum  constet  esse  quod  sit  aeter- 
num  ut  Deus,  per  quod  solus  est  Deus,  dum  seter- 
nus  estf  et  ita  bonus,  dum  Deus ;  quomodo  ma- 
teriae  inerit  malum,  quam  ui  seteraum,  summum 
bonum  credi  necesse  est  ?  Aut,  si  quod  seternum 
est  poterit  et  mali  capax  esse,  poterit  hoc  et  in 
Deum  credi :  ct  sine  causa  gestivit  malum  a  Deo 
transferre,  si  compelit  de  aetemo  competendo  ma- 
tcriae.  Jam  vero,  si  quod  seternum  est,  malum 
potest  credi  invincibile,  et  iosuperabile  erit  malum 
ut  aeternum  :  et  ita  ^  nos  frusira  laboramus  de  au- 
ferendo  malo  ex  nobis  ipsis,  tum  et  Deus  ^^  hoc 
frustra  mandat  et  prsecipil  :  imo  ct  judicium  fru- 
stra  constiluit  Deus  (27),  injustitia  ^  utique  puni- 
turus.  Quod  si  (unc  erit  mali  finis  ^^^  cum  prseses 


CAPUT  xn. 


Age  nunc,  malam  ac  pessimam  eredamna  esse 
materiam,  utique  natura;  sicut  Deum  bonum  et 
optimum  credimus,  proinde  natura :  porro  natu<* 
ram  eertam  et  fixam  haberi  oportebit  tam  in  malo 
perseverantem  apud  materiam,  quam  in  bono  apud 
Deum  inconvertibilem  et  indemutabilem.  Scilioeft 
quia,  si  demutabitur  natura  in  materia  de  malo  in 
bonum,  demutari  poterit  et  in  Deo  do  bono  in 
malum  ^.  Hoc  loco  dicet  aliquis  :  Ergo  de  lapi^ 
dibus  filii  Abrahce  non  suscitabuntur,  et  genimina 
viperarum  nonfacient  pcmiientice  fructum  (Lucm^ 
7,  8),  et  filii  irse  non  fient  filii  pacis  {Ephes.  u, 
3),  si  naiura  mutabilis  non  erit.  Temere  ad  ista 
cxempla  respicies,  o  homo ;  non  enim  competunl 
ad  causam  materise,    quae   innata  est,    ea    qu» 


ejus  diabolus  abierit  in  ignem,  quem  preeparavit  illi  B  nala  sunt,  lapides,  et  viperae,  et  homines  :  horom 

Deus  et  angelis  ejus  {Matth,  xxv),  prius  in  puteum 

abyssi  (28)  relegatus  {Apoc,  xx),  cum  revelatio  fHio- 

rum  (29)  Dei  redemerit   conditionem  a  malo  (30) 

utique  (31)  vanitati  subjectam  ^  {Rom.  viii) ;  cum 

restitula  innocentia  et  integritate  condilionis,  pe- 

cora  condixerint  ^     (32)  besliis    ^^,  et    parvuli 

de    serpentibus    luserint    (33)   {Isa,    tli,    6,  7); 

cum    Paier   Filio  posuerit  inimicos   sub  pedes 

(Psal,  Gix),  utique  ^  operarios  mali.  Utique  si 

finis  malo  competit,  necesse  est  compctierit  ini- 

tium,  eritque  ^  materia  habens  initium,  habendo 

et  finem  mali.  Quse  /90S  enlm  malo  deputantur, 

secundum  mali  statum  compulantur. 


cnim  nalura  habendo  institutionem,  habere  pole- 
rit  ct  cessationem.  Materiam  vero  tene  semel 
seiernam  determinatam,  ut  infectam,  ut  innatam; 
ct  ideo  indemutabilis  et  incorruptibilis  naturse  cre- 
denddm,  ex  ipsius  etiam  sentenlia  HerraogeniSi 
quam  opponit  ''^,  cum  Deum  negat  ex  semetipso 
facere  potuisse;  quia  non  demutetur  quod  sit 
aetcrnum,  amissurum  scilicet  quod  fyierat,  dom 
fit  ex  demutatione  quod  non  erat,  si  non  esset 
setemnm  :  Dominum  vero  setemum  aliud  ease 
non  posse,  quam  quod  est  semper.  Hac  et  ego  defi* 
nitione  merito  illum  repercutiam  :  Materiam  seque 
reprehendo,  cum  ex  illa  mala  pessima,  etiam  bona 


Vari(e  lectiones. 

^  Etita  Rig,;Jun,  et  tantum  non  frustra.  At  cod,  Wouw.  sic  :  ettum  nos  fmslra...  ipsis,  tum  et  Deus..* 
puniiurus.  Quod  si,  etc. ;  Rhen.  SemL  Oberth. :  et  tamen  nos  frustra.  ^^  Cum  Semi,  quin  et  Deushoc  fma- 
tra  Lat.  ^  lajustiiia  Rig,  rectius  quam  Rhen.  qui  habet  in  injustitia.  ^^  Ita  Rig.  cod.  Wouw.  quibus  con- 
tra  malum  finis  Pam,  Seml.  Oberth,  ^  A  malo,  utique  vanitati  subiectam  Fran.  ex  Rom,  viii.  ^  Convixe- 
rint  La^  ^  Nec  Seml,  ^'^  Itaque  Seml,  Oberth.^Eni  Rhen.  Seml.  Olerth.  ^  Sciiicet  qui  si  demutabitur  ni- 
tura  in  materia,  de  malo  in  bonum  demuiari  poterit,  et  in  Deo  de  bono  non  io  malum  Seml,  Oberth.  '^  Ap- 
ponit  Jun, 

Commentarius. 


cum  sequantur  illa  verba,  quas  prceparavit  ilU 
Deus  et  angelis  ejus.  Sunt  autem  verba  illa  obscu* 
rissima  :  Quibus  contra  malum  finisj  quibus  mederi 
non  licuit,  quod  hic  adhuc  deesset  teroio  variamm 
lectionum  Vaticani  codicis.  Pam.  —  Cf.  textum  Pa- 
melii  cum  nostro.  Edd. 

(28)  Prius  in  puteum  abtfssi,  etc.  Alludit  ad  illud 
Apoc.  XX,  Et  apprehendit  draconem,  serpentem 
antiquum,  qui  est  diabolus  et  Satanas,  et  ligavit 
eum  per  annos  mille,  et  misit  eum^  sive  relegavit, 
ut  hic  auctor  loquitur,  in  abyssum;  sive,  secundum 
auctorem,  in  puteum  abyssi,  Nisi  malit  quis  referre 
ad  illud  ejusdem  capiiis  :  Et  diabolus  qui  seducebat 
eos,  missus  est  in  stagnum  ignis,  Pam. 

(29)  Cum  revelatio  filiorum  Dei,  etc.  Hic  illum 
locum  respicit  Rom.,  viii :  Nam  exspectatio  crea' 
turm  revelationem  filiorum  Dei  exspectat ;  vanitati 


Itc'  Ikniii  hxi  xa\  ocOtyj  f)  xt(9(;  IXeuOipcoOijaeTat  dbcb  xiSc 
^ouXefac  Tijc  ^Oopa;  e{c  t^v  tXeuOEpiov  Tijc  B^^  tuiv  tm- 

vcDv  ToG  8tou.  Conditionem  dicit  Tenullianus,  creatu* 
ram  hominem  creatum ;  Paulas,  xTbiv.  Primasim 
Uticensis  :  •  In  ipsa  carne  vicit  peccatum  Christus, 
ut  naturam  quse  tuerat  bona  per  conditionem,  et  per 
transgressionem  est  vitiata,  per  suam  gratiam  refor- 
maret.  »  Rig. 

(31)  Vanitati  subjectam  ,  jiaTai^TijTi.  Prseciare 
hunc  Pauli,  adeoque  TertuUiani  locum  explicavit 
Grotius  annotationibus  ad  Epistolam  Pauli.  Rig. 

(32)  Pecora  condixerint  bestiis,  Ut  communia 
umbra  seu  commune  tectum  claudat  oves  et  lapos, 
ut  eodem  quasi  ad  condictum  amice  conveniant.  Ri6. 

(33)  Et  parvuli  de  serpentibus  luserint.  Pertinet 
hoc  ad  illud  cap.  xi  Isaiae :  Et  puer  parvulus  tn 
cavemam  aspidum^  etc,  manum  immittet.  Ubi  ta- 


enim  creatura  subjecta  est  non  volent.  Quam  enim  D  dqcQ  videtur  legisse  aliquid  amplius,  quam  hodie 


interpres  Latinus,  creaturam,  Terluliianus  conditio 
nem  vocat  more  suo,  non  aliter  atque  dixit  cap. 
VI,  de  Cor.  mil.  :  Universam  condittonem  invitam 
vanitati  successisse.  Pam. 

30)  Redemerit  conditionem  a  malo,  Condtionem 
dicit  condita   et  creata  quseque.  Paulus,  ad  Rom. 


Grsece  legatur,  et  ma^s  conseniire  cnm  hebrsea  B. 
Hieronymi  ac  Chaldaica  interpretatione,  quse  iegit : 
Et  deiectabitur  parvulus  super  foramine  a^mttim. 


233 


LIBBR.  AOV.  HBRH06BNBM. 


234 


aique  optima  a  Deo  fiant :  Bt  vidit  Deut  quia  bona,  g  ez  nihilo  potins  quam  ex  materia.  Dignius  est, 

_4  a. j'  ^'M.  ^—    F^„.  _    it*^^    •     o       <%L\     ^h^ktfk  ..«: .-_  •■»x_-  »•_  t_  *  »•!  « 


el  benedMt  ea  Deus  (fien,  i,  3,  34),  MMI  utiquc 
({sa  optiiMi,  non  certe  qua  mala  ac  pessima.  De- 
miitatioDeni  igitur  admisit  materia,  et  si  ita  est, 
ilatam  aeternitatis  amisil:  mortua  est  denique 
fui  forma.  Sed  aetemitas  amitli  non  poiesi :  quia, 
oisi  amitti  non  possit,  aeternitas  non  est.  Ergo  nec 
demutationem  potuit  admisisse :  quia,  si  setemitas 
atl,  demutari  nullo  modo  potest. 

CAPDT  xm. 

Bl  quaeretor :  Qoomodo  ex  ea  bona  fxcta  sint, 
qoe  ex  demutatione  nullo  raodo  facta  sunt?  Unde 
\h  mala  ac  pessima  boni  atqne  optimi  semen? 
Gerte  nec  bona  arbor  fruetus  malos  edit,  quia  nec 
Dens  nisi  bonus :  nec  mala  arbor,  bonos,  quia  nec  B 
■ateria  est  nisi  pessima.  Aut  si  dabimus  illi  ali- 
qakl  ettam  boni  germinis,  jam  non  erit  uniformis 
litiirs,  id  est  malae  in  totum,  sed  et  tantum  duplex, 
id  esl  ''^  bome  et  malse  naturse.  Et  quseretur  ite- 
nuDy  an  in  bono  et  malo  poterit  convenire  luci  et 
leDebriSy  dnld  et  amaro.  Aut  si  potuit  ntriusque 
ifivers&las  boni  et  mali  concurrisse,  et  duplex  natu- 
la  fiiisBe  flnteriae,  amborum  ferax  fructuum,  jam 
aie  bona  ipsa  Deo  deputabuntur,  ut  nec  mala  illi 
immleDlar  :  sed  utraque  species  de  materise  pro- 
frlelale  sompta,  ad  materiam  pertinebit.  Quo  pacto, 
leqiDe  graliam  bonoram  Deo  debebimus,  nec  invi- 
tiaon  malomm,  quia  nihil  de  suo  operatus  ingenio. 


Deum  etiam  malorum  auctorem  libemm  credere, 
!9iO  quam  servum.  Quaecunque  potestas  ei,  quam 
pusillitas  competit.  Si  et  sic  concedimus  materiam 
qnidem  nihil  boni  habuisse,  Dominum  vero,  si 
qnid  boni  edidit,  sua  virfute  edidisse,  alise  seque 
oborientnr  quaestiones .  Primo,  si  bonum  in  materia 
omnino  non  fuit  (34),  non  ex  matcria  bonum  fa- 
ctum  est,  quod  materia  scilicet  non  habuit.  De- 
hioc,  si  non  ex  materia,  jam  ergo  ex  Deo  factum. 
9i  nec  ex  Deo,  jam  ergo  ex  nihilo  factum.  Hoc 
enim  superest  secundum  Hermogenis  disposi- 
lionem. 

CAPUT  XV. 


CAPDT  XIV. 

Per    qnod  probabitur  manifeste  malerise  deser- 

risae.  Nam  etsi  dicatur,   licet  ex    oceasione  mate- 

^,   soo   tamen   arbitrio  bona    protulisse,     quasi 

McCos  boDum  materise,   quanquam  et  hoc  turpe 

at,  eerle  cnm  ex  eadem  etiam  mala  profert,  vel 

hac  uliqae  non  de  suo  arbilrio  proferendo,  ser- 

lit  malerise,  aliud  non  habens  facere  quam  ex  malo 

proferre;  invitus  ulique  qua  bonus,  ex  necessi- 

tate  ui  invitus,  et  ex  servitute  ut  ex  necessitate. 

Qoid  ergo  dignius,  ex  necessitate  eum  condidisse 

nalg,  an  ex  voluntate?  Si  quidem,  ex  necessitate 

oondklit,  si  ez  miteria :  ex  voluntate,  si  ex  nihilo. 

iam  enim  sine  causa  laboras,  ne  malomm  auctor 


Porro  si  bonum,   neque  ex  materia  factum  est 
quia  non  erat  in  illa,  ut  in  mala ;  neque  ex    Deo, 
quia  nihil  potuit  ex  Deo  fieri,  sicut  definit  Hermo- 
genes :  invenitnr  bonum  jam  ex  nihilo  faclum,   ut 
ex  nuUo  factum,   ut  neque  ex  materia,  neque  ex 
Deo.  Et  si  bonum  ex  nihilo,  cur  non  et  malum? 
imo  cur  non  omnia  ex  nihilo,  si  aliquid  ex  nihilo? 
nisi  si  insufficiens  fuit  divina  virtus  omnibus  pro- 
ducendis,   quse  aliquid  protulerit   ex   nihilo.  Aut 
si  ex  materia  mala  bonum  processit,    quia  neque 
ex  nibilo,  neque  ex  Deo,  scquetur  ut  ex  conver- 
sione  ^^  processerit  materiae,   contra   denegalam 
seteroi  ''^  conversionem.  Ita  unde  bonum  constitit, 
jam  negabit  Hermogenes  inde  illud  constare  po- 
A  tuisse.  Necesse  est  autem  ex  aliquo  eomm  proces- 
serit,  ex  quibus  negavit  procedere  potuisse.   Csete- 
rum,   si  ideo  malum  non  ex  nihilo,  ne  Dei  fiat, 
de  cujus  arbitrio  videbitur,    sed   ex  materia,  ut 
ipsius  sit,  de  cujus  substantia  erit  factum  :  et  hic, 
la^  dixi,   auctor   mali   habebitur  Deus,  qui    cum 
eadem  virtute  et  volunlate  debuisset  omnia  bona  ''^ 
ex  materia  protulisse,  aut  tantum  bona,  non  omnia 
tamen  bona  ''^,  protulisset  etiam  mala;  uiique  aut 
volens  esse  mala,  si  poterat  efficere  ne  essent;  aut 
non  valens  efficere  omnia  bona,  si  voluit  et  non 
fecit:  dufti  nihil  intersit  per  infirmitatem  Domi- 
nus  auctor  mali  exstilerit,  an  per  voluntatem.  Aut 
quse  fuit  ratio,  ut  cum  bona  fecisset  quasi  "^^  bonus, 
etiam  mala  protulisset  quasi    non    bonus,   cum 


ooDttitnalur  Deus  :    quia,  etsi   de  materia  fecit,  D  non  congmentia  sibi  solummodo  edidit.   Quid  ne- 


ipsi  deputabuntur  qui  fecit,  proinde  quatenus  fecit. 
Pkne  sic  interest  unde  fecerit,  ac  si  de  nihilo  fe- 
cisaet:  nec  interest  unde  fecerit,  ut  inde  fecerit, 
unde  eum  magis  decuit.  Magis  autem  'eum  decuit 
ez  volontate  fecisse,  quam  ex  necessitate,  id  est. 


cesse  erat,  suo  opere  prolato,  etiam  materise 
negotium  curare,  proiade  et  malum  proferendo 
solus  ut  cognosceretur  l)onus  de  bono  '^'^,  materia 
autem  ne  "^^  cognosceretur  mala  de  malo?  PIus 
bonum  flomisset  sine  mali  afflatu.  Nam  et  Her- 


Yariae  lectiones. 

^^  /n  VeneU  absunt,  haud  dubio  errore  typographiae,  verba :  malse  in  totum,  sed  el  tanlum  duplex,  id 
esU  ''^  Confessione  Venet.  male.  '^^  Contra  denegatam  omnes,  prmter  SemL  Oberth.  '^^  Rig.  et  Venet 
inserit  bona  e  cod,  Wouw.  '^^  Aut  tantum  bona  (non  omnia  tamen  bona)  protulisset ;  aut  etiam  mala 
has.;  sed  non  opus  est.  '^^  Qua  bonus  qua  non  d.  Lat,  '^'^  Hoc  signum  interrog.  in  rel,  ponitur  de- 
mum  Tpost  naalo.  ''*  Ut  cognosceretur  Jun, 

Commentarius. 

{^k)Sibonuminmateriaomninononfuit.Qji(y'     hseretice,  bonum  aliquid   factum  esse    probabis? 
aiam  arbor  bona  malos  fractns  non  facit,  et  vice      Lb  Pr. 
versa,  qoa  ratione  e  materia  quam  facis  malam , 

PateoIm  n.  8 


235 


TBRTULLUNI  WBRUH  PAR8  U.  -  SBRIBS  I,  POLBMIGA. 


236 


mogenes  ezpugnat  quoramdam  argumentationesi  a  sumpta  est,  ne  Deua  mali  auetor  videretor.  Bxclasa 

dicemium  mala  neceasaria  fuisse  ad  illuminationem  '      ^        — -i-^-a-- 

bonorumf    ex  contrariis    inlelligendorum.  911 

Ergo  aul  nec  propterea  locus  mali  proferendi  fmt, 

aut  si  qua  alia  ratio  exigit   iUud  induci,  cur  non 

et  ex   uibilo  potuerit  induci,  ipsa  ratione  excu- 

satura  Domioum    ne  mali  auclor    exisUmareturi 

quse  nunc  cum  "^^  de  materia  operatur  mala  ^»  ex- 

cusat:  81  excusaty   adeo  ubique  et  undique  illuc 

compellilur  quaeslio  quo   nolunt,  qui,  ipsam  mali 

rationem  non  examinando»  nec  dignoscendo  quo- 

modo  iilud  aul  Deo  attribuant,  aut  a  Deo  separent, 

pluribus  et   indignioribus    destructionibus   Deum 

•bjiciunt. 

CAPUT  XVI. 


itaque  materiai  dum  exduditur  causa  ejnSi  au- 
perest  uti  919  Deam  omnia  ex  nibilo  fecisse  con- 
stet.  Yidebimus  an  et  mala,  cam  apparoorit  qusB 
mala,  et  an  mala  ^  interim  ea  qu»  putas.  Dignius 
enim  de  suo  arbitrio  produxit,  hiec  quoque  pro- 
dueendo  de  nihilo  quam  de  prsejadicio  alieno,  si 
de  materia  produxisset.  Libertas,  non  neceaBitas» 
Deo  competil:  malo  voluerit  mala  a  semetipso, 
condidisse,  quam^  non  potaerit  non  condidisse» 

CAPUT  XVIi. 

Unici  Dei  status  banc  regulam  vindieat :  non 

aliter  unici  (36),  nisi  qnia  solius:  non  aliter  soliuSy 

nisi  quia  nihil  cum  illo :  sic  et  primus  erit,  quia 

omnia  post  illum :  sic  omnia  post  illum,  quia  omnia 


Igitur  in  prsestructione  hvgus  articuli,  et  alibi  B  ab  illo  :  sic  ab  illo,  quia  ex  nihilo,    ut  illi  quoqae 


forsitan  retractandi,  equidem  diffinio,  aut  Deoascri 
bendum  et  bonum  et  malum  quss  ex  materia  fecit, 
aut  materiss  ipsi,  ex  qua  fecit ;  aut  utrumque  utri- 
qne,  quia  ambo  sibi  obligantur  qui  fecit  et  de  qua 
fecit:  aut  alterum  alteri;  tertius  enim,  prseter  ma- 
teriam  et  Deum,  non  est.  Porro  si  Dei  ^^  erit 
utrumque,  videbitur  Deus  etiam  mali  auctor  :  Deus 
autem  ut  boaus,  auclor  mali  non  erit ;  si  mate- 
riffi  ^^  utrumquc»  videbitur  materia  etiam  boni 
matrix  ;  mala  autem  in  totum  materia  boni  non 
erit  matrix ;  si  utriusque  erit,  utrumque ;  in  hoc 
quoque  comparabitur  Deo  materia,  et  partes  eruot 
ambo,  ex  aequo  mali  ac  boni  affines ;  sequari  autem 
Deo  materia  non  debet,  ne  duos  deos  efficiat;  si  n 
alterum  alterius,  utique  Dei  ®3  bonum,  et  materise 
malum;  neque  malum  Deo,  neque  materise  bonum 
ascribitur :  el  bona  autem  et  mala  Deus,  de  mate- 
na  faciendo,  cum  ea  facit.  Haec  si  ita  sunt,  nescio 
qua  possit  evadere  sententia  Ilermogenis  ^  qui 
Deum  ^,  quoque  modo  de  materia  malum  condidit, 
sive  voluntate,  sive  necessitate,  sive  ratione,  non 
putet  mali  auctorem.  Porro,  si  mali  auctor  esi 
ipse  qui  fecit,  plane  soda  materia  per  subslantiae 
suggestum  (35),  excludis  ^  jam  causam  materiae 
introducendae.  Nibilominus  enim,  et  per  materiam 
Deus  auclor  mali  ostenditur,  si  ideo  materia  prse- 


Scripturse  ratio  constet:  Quis  cogrmit  sensnm 
Dominiy  aut  quis  illi  consHiarius  fuit  ?  aut  quem 
consultatus  est  ?  aut  viamintelUgentuget  scieniite 
quis  demonstravit  illi?quis  tradidit^  et  retribuetur 
ei?  {Rom.  vi,  34,  35)  Nemo  utique :  quia  nulla  yvi^ 
nuUa  materia,  nulla  natura  subsiantiae  alterius 
aderat^  illi.  Porro,  si  de  aliquo  ^  operatas  est, 
neoesse  est  ab  ea  ipsa  acceperit  et  eonsilinm  el 
tractatum  disposilionis,  ut  ^^  viam  inteliigentie  ei 
scientise.  Pro  qualitate  enim  rei  operari  Ibabaii  el 
secundum  ingenium  materise,  non  secundnm  saum 
arbitrium,  adeo  ut  mala  pro  natura,  non  sua,  sed 
substantiae,  fecerit. 

CAPUT  xvin. 

Si  necessaria  est  Deo  materia  ad  opera  mondi 
ut  Uermogenes  existimavit,  babuit  Deus  materian 
longe  digniorem  et  idoneiorem,  non  apud  philoso- 
phos  sestimandam,  sed  apud  prophetas  inteHigen- 
dam,  Sophiam  suam  scilicet  (57);  baec  deniqiie 
sola  cognovit  sensum  Domini.  Quis  enim  seit  que 
sunt  Dei,  ot  quae  in  ipso,  nisi  Spiritus  qui  in  ipso? 
{lCor.  u,  11).  Sophia  autem  Spiritus,  hecilli^ 
consiliarius  fuit,  via  intelligeniise  el  scientise  ipsa 
est  {Prov,  vui.  27  seqq.)*  Ex  hac  fecit,  faciendo  per 
illam,  et  faciendo  cum  illa :  Cum  pararet  ccBlumf 


Variffi  lectiones» 
''^  Cum  inseritur  in  casteris  ;  melius,  ait  Seml.  qui  et  mittit.   ^  Cum  abest  hic  ab  omniinu 


Fuias  nnen.  cumpunet,  stgn, 
^ 1^  ,^...      £t  viam  Jun.  ^^  lliis  Pans.  Pran.  illi  prob.  a  Jun. 


Gommentarius. 

(35)  Plane  socia  materia  per  substantiag  contex- 
Ittm.Uliturnon  raro  bacvoce,iiliquando  pro  ornamen- 
to  seu  decoris  additione,  ut  hoc  in  loco,  de  Cultu 
femin.,caLp.  II:  «  Jam  non  tantum  confictae  et  elabo- 
ratse  libidiois  suggestum  recusandum  a  vobis  sciatis, 
sed  etiam,  »  etc.  Aliquando  pro  compagine  seu 
contextu,  de  Pallio,  cap.  1 ,  ubi  sacer  suggestus 
Olossae  non  abludunt  ab  hoc  sigoificalu,  snggestum 
enim  redditur  9^|xa,  Q^oc.  Et  alio  loco  Sfoc,  textura 
Bt  Apolog,,  cap.  16,  imaainum  suggestus,  Le  Pe. 

(36)  Non  aliter  unici.  Regulam  hanc  a  TertuIIia- 
BO  sume  aliis  comnttinem :  Deus  aut  unus  cst 
KOt  nuUus.  Impium  enim  et  damnabile  aliquid  Deo 


fldcrnale  cogitare;  solus  ipse  Greator  ac  servator, 
solus  Dominus  et  arbiter  rerum  omnium,  et,  si  li- 
ceat  profanum  illud  in  re  omnium  gravissima 
usurpare,  od»  iYoftbv  iroXuxotpavf?].  Lb  Pr. 

(57)  Sophiam  suam  scihcet.  Dei  sapientiam  in- 
telligit,  quse  adeo  hominuni  mentes  et  cogitationem, 
superat,  ut  univcrsa  mundi  sapientia  stultitia  summa 
sit  apud  Deum.  Unde  Sophiam  illam  non  apud 
philosophos,  sed  Prophetas  quserendam  decet.  De 
Dao  emm  recte  loqui  non  potest,  qui  Deum  non 
novit,  ut  pbilosophi,  qui  gloriae  anunalia  Septimio 
sunt :  verum  prophetae  et  sancti  ejusdem  summi 
Dci  Spiritu  afuati.  Ls  Pr. 


237 


LIBBR  ADV.  HBRMOGBNBM. 


238 


iaquii^aderamilH;etcumfartiafaci€batisuperven'  ^  Dei :  Eructavit  enim,  ioquit,  sermonem  optimum 


toi)  qum  sursumnulnla,et  cum  firmos  ponebat  fontes 
*^  ejus  quof  sub  calo  esty  ego  eram  compingens  cum 
ipso,  Eqo  eram  ad  quam  gaudebat,  quotidie  autem 
f  iS  oblectabar  in  persona  ejus  (Ibid.) :  quando 
ablecubatur  cum  perfecissetorbem,  et  inoblectabatur 
iafiliis  hominum.  Quis  non  hancpotius  omnium  fon- 
Cem  et  originem  commendet,  materiam  vero  mate- 
riiram  ^,  non  sibi  8ubditam,non  statu  diversam,  non 
BOtu  inquietam,  non  habitu  informem,  sed  insitam 
et  propriam  et  compositam  et  decoram,  quali 
Deua  ^  potuit  eguisse,  sui  magis  quam  alicni  egens  ? 
Deaiqne,  nl  necessariam  sensit  ad  opera  mundi, 
statim  eam  ^  condit  et  generat  in  semetipso :  Domt" 
mu,  inquitf  condidit  me  initium  viarum  suarum  in 


{PsaL  XLiY,  i),  non  scio  an  bono  malum  possit 
addud,  validius  ab  infirmo,  ut  innaiuro  a  nato. 
Ita  et  hoc  nomine  materiam  Deo  preeponit  Hermo- 
genes,  prseponendo  eam  Filio.  Filius  enim  Sermo^ 
et  Deus  Sermo  (Joan  i,  i  ) ;  et:  Ego  etPaterunum 
sumus  {Joan.  x,  10):  914  nisi  quod  sustinebit  aequo 
animo  fiiius  eam  praeponi  sibi,  quae  Patri  adsequatur. 

CAPDT  XIX. 

Sed  et  ad  originale  instrumentum  Moysi  provo- 
cabo,  unde  et  diversa  pars  suspiciones  suas  iogra- 
tis  ^  fulcire  conatur,  ne  scilicet  non  inde  instrui 
viderclur  unde  oportet.  Itaque  occasiones  sibi  ^ 
sumpsit  quorumdam  verborum,  ut   hsereticis  fere 


,  — ^ ,  ^» .  -..- p r—    ^-- --"" >  «•     -.^...Mv.«    ^^iu 

opera  sua :  ante  siecula  fundavit  me,  pnus  quam  ^  mos  est  simplioia  quseqne  torquere.  Nam  et  ipsum 


faceret  terram,  prius  quam  montes  collocarentur ; 
amte  ommes  autem  colles  generavit  me;  prior 
uutem  akysso  ^  genita  sum  {Ibid.).  Agooscat  ^ 
crgo  Uermogenes  idciroo  etiam  Sophiam  Dei  natam 
et  condiUim  praedicari,  ne  quid  innatum  et  incon- 
ditaiB  pneter  solum  Deum  crederemus.  Si  enim 
iolrm  DominQm  quod  ex  ipso  et  in  ipso  fuit, 
line  initio  non  fuit :  Sophia  scilicet  ipsius  exinde 
mta  et  condita,  ex  quo  in  seosu  Dei  ad  opera 
iinidi  di^menda  coepit  agitari  :  multo  magis 
MQ  capit  tine  initio  quidquam  fuisse  (38)  quo 
cstni  Dwinam  fueriL  Si  vero  Sophia  eadem 
Dca   semo    est   seniiL    sophia    ^^  el    sine   quo 


principium,  in  quo  Deus  fecil  coelum  et  terram  (39), 
aliquid  volunt  fuisse  quasi  subslantivum  et  corpn- 
lenlum,  quod  in  materiam  interpretari  possit.  Nos 
autem  unicuique  vocabulo  proprietatem  suam  ^ 
vindicamus,  principium  ioitium  esse,  et  competisse 
ita  poni  rebus  incipientibus  fieri.  Nihil  enim,  quod 
fieri  habei,  sine  initio  esse,  quin  iniiium  sit  illi 
ipsum  dum  incipit  fieri.  Ita  principium  sive  ini- 
tium  (40),  incoeptionis  esse  verbum,  non  alicujus 
substantise  nomen.  Jam  nunc,  si  principalia  Dei 
opera  coelum  et  terra  sunt,  quse  ante  omnia  Deus 
fecit  suorum  "^  esse  proprie  priacipium,  quse  priora 
sunt  facta,  merito  sic  prsefatur  Scripiura  ^:  In  prin- 


ftdni  «I  nihil  (Joan.  \,  3),  sicut  et  dispositum  Q  cipio  fecit  Deus  ccelum  et  terram{Gen.  i,  i) ;  quem- 


tine  aoplim.  qoale  est  ut  Filio  Dei  sermone  uni- 
Mnlto  el  primogenito  aliquid  fuerit  prseter  Pa- 
frem  a«liqnins:  et  hoe  modo  utique  geuerosius, 
nediim  qnod  innatum  '  nato  fortius,  et  quod  infec- 
lam  faeto  ^  validius  ?  quia  quod  ut  esset  nuUius 
egoit  tiictoris,  multo  sublimius  erit  eo  quod,  ut 
ettel,  tliqnem  babuit  auctorem  :  proinde,  si  ma- 
lnm  qoidem  innatum  est,   natus  autem  ^  sermo 


admodum  dixisset  :  In  finem  Deus  fecit  coelum 
et  terram  :  si  post  universa  fecisset.  Aut  si  princi- 
pium  aliqua  substantia  est,  erit  et  finis  aliqua  ma- 
teria.  Plane  licebit  etiam  substantivum  aliquid 
principium  esse  alii  rei,  quse  ex  ipso  sit  futura, 
ut  argilla  principium  testse,  ut  semen  principium 
herbsei  Sed  cum  ila  utimur  vocabulo  principii 
quasi  originis,  non  quasi  ordinis  nomine,  adjici- 


Yaiise  lectiones. 

^  MoBtes  Bhen.  SemL  Jun.  ^  Materiarum  abest  in  lib.  Pithan.  Rig.  Jun.  legit  :  materiam  vero  mate- 
ritniin  non  sic  subditam  ex  Hirsaug.  cod.  Rhen.  fide.  ^^  Quali  Deo  potuit  eguisse  ?  sui  magis  quam 
^ieoi  Seml.  Oberth.  Alienis  genus  cod.  Hirsaug. ;  unde  Rhen.  voluit :  Suis  magis  quam  alieDigenis. 

«Ea    YeneL'^^'      "        ^  '"  '^^-' "'^"    '^"'"    "     '"    '    '^  ' 

#/  improbans, 
^Faetiun  SemL 

ibi  Jun.  ^  Proprietatem  cum  vindicamus  SemL  '^  Oniversum  Lat.  In  impressa  Correct.  habet  univer- 
I  C.  Macrus.  /«n.  ^Merito  sic  prsefatur  Scriptura  aht.  Esse  proprie  principium,  quo  priora  sunt 
meritoque  tic  prsefatam  Scripturam  :  Inprincipio,  Jun. 

Commentarins. 
(iS)  Noncapitsineinitioquicquamfuisse.l}s\mncTeala.  Rig.  ^  Quidquid  dixerint  Tertullianus  et 


liojiis  impersonalis  verbi,  capit,  quod  Graecis  est, 

IMxrson^  apud  TertuUianum  in  libris  praecedentibus 

ditoes  obiqae  et  ssepe.  Hic  tantum  valet,  non  capit 

quicquam  fmsse,  ac  si  dicas;  Fieri  non  potest.  Rhbn. 

(3d)  Ifam  et  tpsum  principium,  inguo  Deus  fecit 

eeetum  et  terram.  Onmes  istas  tricas  laciJe  expedire 

iridetar  qni  verba  Mosis,  In  principio  creavit  Deus 

emlum  et  terramf  sic  interpretatur :  a  Quo  exstite- 

nmt  initio  coelom  et  terra,  eo  Deus  illa  creavit.  »  Iloc 

eoim  Toltit  Motes  ;  coeli  ac  terree  nominibQs  mun- 

dum  nnivertom  tignificavit  a  Deo  creatum.  Ddnde 

cxplieai  qoo  ordine  et  modo  praecipua  quseque  sint 


ejus  adnotatores,  nihilominus  multi  inveniuntur 
Ecclesise  doctores  qui  illud  Genes,  i,  1,  In  princi" 
pio,  de  Verbo  Dei  accipiuut ;  sic  Basiiius,  Ambro- 
sius,  etc.  Alii  alium  sensum  his  verbis  tribuunt,  ut 
videre  est  apud  Gom.  a  Lapide.  vel  in  Curs. 
compL  Script.  sacrce.  Edd. 

(48)  Ita  principium  sive  initium^  etc.  Yerisiriiile 
est,  ut  hauc  signincationem  principii  indicaret  auc* 
tor,  proplerea  alibi  ab  eo  verti  sofere,  cum  dictam 
Scripturam  citat :  In  primordio  fectt  Deus  ctelum  et 
ierram,  sicuti  supra,  lib.  de  Baptismo,  cap.  3,  5. 
Pam. 


I 


239 


TBRTULLIANI  QPBRUH  PAR8  II.  —  SBRIB3  I.  POLBHICA. 


240 


mus  et  mentionein  ipsius  rel  spccialiter,  quam.TO-  A  Deus  qui  fedt,  et  ea  qne  fecit  ostendeus,  unde  fe- 


B 


lumus  principium  alterius  rei.  De  caetero  si  sic 
ponamuSf  verbi  gralia.  lo  priacipio  fecit  figulus 
pelvim  vel  urnam ;  jam  uon  materiam  signlficabit  ^ 
principium:  non  enim  argillam  nominavi  princi- 
pium,  sed  ordinem  operis ;  quia  figulus  ante  csetera 
primum  pelvim  et  urnam  fecit,  exindc  facturus  et 
cffilera ;  ad  ordiuationem  operum  principii  vocabu- 
]um  pertinebit,  non  ad  originem  substaniiarum.  91  ft 
Possum  et  aliter  ^®  principium  interpretari,  non  ab 
re  tamen  :  nam  et  in  Grseco  principii  vocabulum, 
quod  est  APXH  (41),  non  tantum  ordinativum,  sed 
et  poiestativum  capit  principaium.  Unde  et  ^px^^ 
Ta(  dicunt  principes  et  magistratus  (42).  Ergo  se- 
cundum  banc  quoque  significationem ,  principium 
pro  principatu  et  poteslate  sumetur.  In  principatu 
enim  et  in  potestate  Deus  fecit  coelum  et  ter- 
ram* 

CAPUT  XX. 
Sed  ut  nihil  aliud  significet  Greca  vox,  quam 
principium,  e(  principium  nibil  aliud  capiat,  quam 
initium,  habemus  etiam  illam  agnoscere,  qnse  dicit : 
Domitius  condidit  me  ^^  initium  viarum  suarum 
in  opera  sua.  Si  enim  per  Sophiam  Dei  omnia  fao- 
ta  sunt ;  et  coelum  ergo  et  terram  Deus  faciens  in 
principio,  id  est  inltiOi  in  Sophia  sua  fecit.  Deni- 
que  si  principium  maleriam  significaret,  non  ita 
Scriptura  inscripsisset  ^^  hi  principio  Deus  fecit,  sed 
ex  principio.  Non  enim  in  materia  ,  sed  ex  materia 
fecisset.  De  Sophia  autem  potuii  dici,  in  principio.  In  £  de  non  aperte  significatum  sit,  ex  nibilo  quid  fao- 
Sophia  enim  primo  fecit,  in  qua  cogitando  et  dispo* 
nendo  jam  fecerat ;  quoniam  etsi  ex  materia  factu- 
rusfuissety  ante  in  Sophia  cogilando  et  disponendo 
jam  fecerat.  Quoniam  etst  erat  initium  viarum  ^3, 
quia  cogitatio  et  dispositio  prima  Sophiae  fit  opera- 
tio  de  cogitatu  viam  operibus  instituens,  hanc  et 
inde  auaoritatem  Scripture  mibi  vindioo,  quod  et 


cerit  non  proinde  testatar.  Nam  cum  in  omni  ope- 
ratione  tria  sint  principalia :  qui  facit,  et  quod  fit,  et 
cx  quo  fit;  tria  nomina  sunt  edenda  in  legitima 
operis  enarratione :  persona  factoris,  species  facH, 
forma  materiae.  Si  materia  non  edetur,  ubi  et  ope- 
ra  et  operator  edentur,  apparet  ex  nihilo  eum  ope» 
ratum.  Proinde  enim  edetur  ex  quo,  si  ex  aliquo 
fuisset  operatus.  DeniqueEvangelium  ntsupplemen- 
tum  inslrumenti  94^  veteris  adhibendo  ^^,  in  qao 
vel  eo  magis  debuerat  ostendi  Deus  ex  aliqua  mata* 
ria  universa  fecisse,  quod  illic  etiam  per  quem  om- 
nia  fccerii  revelaiur :  In  principio  erat  Sermo  (43), 
in  quo  principio  scilicet  Deusfecit  coslum  et  terram. 
Et  Sermo  erat  apud  Deumt  et  Deus  erat  Sermo*  0»»- 
nia  per  ipsum  facta  sunt,  et  sine  illo  factum  estmhil 
{Joan.  I,  i-3).  Gum  igitur  et  hic  manifestetar  et 
factor,  id  est  Deus :  et  facta,  id  est  omnia :  et  per 
quem,  id  est  sermo ;  nonne  et  nnde  omnia  faeta 
essent  a  Deo  per  sermonem,  exegisaet  ordo  profi* 
teri,  siex  aliquo  facla  essent?  Ita  quod  noB  foit| 
non  potuit  Scriptara  profiteri.  Bt  non  profiteiido 
satis  probavit  non  fuisse,  quia  profiteretar  si  fois- 
set. 

CAPUT  XXI. 

Ergo,  inquis,  si  tu  ideo  prejudicas  ei  nihilo  fae- 

ta  omnia,  quia  non  si  maoifeste  relatum  de  mate- 

ria  prsecedenti  factum  quid,  vide  (44)  ne  diverM 

pars  ideo  contendat  ex  materia  facta,  qnia  proin* 


tum.  Plaoe  retorqueri  quaedam  facile  possunt, 
statim  et  ex  sequo  admitti,  ubi  diversitas  caoMB 
est.  Dico  enim,  ct»i  non  aperte  Scriptura  pronon- 
tiavit  ex  niliiio  facta  omnia,  sicut  nec  ex  materia, 
non  tantam  fuisse  necessitalcm  aperte  significandi 
de  nibilo  facta  omnia,  quania  esset,  si  ex  mate- 
ria  facta  fuissent.  Quoniam  quod  fit  ex  nihilo,  eo 

Variae  leclioaes. 

9  Significabit  edd.  omnes  et  Jun.  ^^  Possunt  et  aliter  Seml.  Oberth.  ^i  Initium  viarum  suarum  o^esi 
a  Seml.  Oberth.  Mss.  non  habenty  inquit  Junius,  et  abesse  potest,  etc.  "  Instruxissel,  Seml.  Oberth. 
13  Disponendo  jam  fecerat ;  et  sic  erat  initium  vianim,  quia  cogitatio  ct  dispositio  prima  Sophie  sit  ope- 
ratio,  de  cogiutu  viam  opcribus  instituens.  Hanc  exinde  auctorilatem,  etc.  Ita  legit  Junius  et  lectionem 
suam  pluribus  verbis  defendit.  ^^  Adhibebo  Seml.  Oberth. 

CommeQtarias. 

(4i)  Nam  et  in  Grasco  jfrincipii  vocabulumt  quod  n  succcssio,  rcsque  publica  commissa  fuit  pnetoriboA 
est  apx^.  Gonsentiunt  etiam  Tertulliano  in  signifi-  "^  primum  perpotuis,  seu  magistratibus  qui  archonleo 
catione  dfp^4  pro  principatu,   Xenophon.  lib.  i  de  "    '  --    •?•  ,  , 


Imperio,  Aristotelos,  PoUtic.  i,  et  Piato,  de  Republi' 
ca.  Pam. 

(42)  Unde  et  d(pxovT*c  dicunt  principes  et  magisr 
tratus.  Hoc  adnotatu  dignum,  quod  ubi  grsece  est 
^pxovre^,  eam  vocem  in  translatione  Scripturarum 
retinere  soleat  auctor :  sicuti  supra  adv.  Judceos, 
cap.  9,  et  iofra,  lib.  iii  adv.  Marc.  t  Nam  et 
ipx^v'^^)  (inquit,  Isaiam  cilans,  cap.  i)  Sodomorum 
appellat  archontas  vestros.  »  Item  lib.  de  Resurrec- 
tume  camis,  cap.  50,  alium  locum  Isaiae  iii,  sic 
vertit :  «  Yenturum  in  judicium  prcsbyteris  et 
archontibus  populi.  »  ?kU.^Archontas  dicunt prin- 
cipes  et  magistr.  Non  potuit  vir  antiquitatis  peritus 
non  emitterehoc  verbum  de  Atheniensium  regimine ; 
apud  hos  enim  moriente  Godro  exsiincta  est  regnm 


appellati  sunt  numero  i3.  Creati  postea  decennales 
septem,  ac  dcmum  annui  constituti  sunt.  Primas 
archon  fuit  Medon,  ut  narrat  Pausanias  in  Achaicitt 
qui  cum  [icde  aliero  esset  debilis,  frater  ejus  Ne- 
leus  principem  illum  creari  Athenis  non  posse  sos* 
tinuit.  Quod  cum  ad  Apollinem  deiatum  esset,  se- 
cundum  Medontem  pronuntiavit.  Ls  Pi. 

(34)  Invrincipio  erat  SermOj  etc.  Non  solum  aac- 
tori  istud  et  B.  Gypriano  usitatum  fuit,  ut  sermo 
Dei  potius  quam  Yerbum  Dei  appellaretur  Pilias» 
Hinc  illud  Iib.  ii  Testimon»  adversus  Jud.y  c.  3 : 
<  Quod  Ghrisius  idcm  sit  Sermo  Dei,  »  ubi  id  pro- 
bat  ex  variis  Scriptnris.  Pam. 

(44)  Ne  diversa  pars.  Supra,  t  Unde  et  diversa 
pars  8U8{iiciones  suas  fideive  conatur.  »  Rio. 


241 


LIBBR  ADV.  HBRMOGBNBM. 


242 


ipio  dam  noa  osleoditar  ex  aliquo  actum  ,  mani-  m  Deus  :  Producat  terra  animam  viventem  seeundum 


feslatur  ex  nihilo  factum:  et  non  periclitatur  ne  ex 
lUqao  (45)  factum  exislimetur,  quando  non  demons- 
trelur  ex  quo  sit  factum.  Quod  autem  ex  aliquo  fit, 
Bisi  hoc  ipsum  aperte  declaratur  ex  aliquo  factum, 
dom  illud  ex  quo  factum  sit  non  ostenditur  ^^,  pe- 
lieUtabitur  primo  yideri  ex  nihilo  faclum,  quia  non 
editur  ex  quo  sit  factum.  Dehinc,  etsi  ea  sit  con- 
ditione,  ut  non  possit  viderinon  exaliquo  ^^,  proin- 
de  periclitabitnry  ex  alio  longe  factum  videri,  quam 
exqoo  factam  est,  dum  non  proponitur  unde  191 T 
st  focium.  Ita,  si  ex  nihilo  Deus  cuncta  fecisse  non 
potuit ,  etsi  1''  Scrlptura  non  adjecisse  illum  ex 
nihilo  fecisse  (II  Mach,  \n,  28)  :  ex  materia  eum 
fedflse  omni  modo  debuit  edixisse,  si  et  ex  materia 


genus  quadrupedia  et  repentia  et  bestias  terras^  se* 
cundum  genus  ipsorum  (Gen.  i,ll  seqq.).  Si  ergo 
ex  jam  factis  rebus,  alias  res  Deus  profereos ,  os- 
tendit  per  propbetam,  et  dicit  quid  unde  protulerit 
(quanquam  possimus  unde  ^  illas  prolatas  aesii- 
mare  ^^  dum  ne  ex  nihilo  ;  jam  enim  facta  erant 
quaedam  ,  ex  quibus  prolatae  videri  possent)  :  si 
tantam  curam  instructionis  nostrse  insumpsit  Spi- 
ritus  sanctus,  ut  sciremus  quid  unde  processerity 
nonne  proinde  nos  et  de  ccelo  et  de  terra  com- 
potes  reddidisset,  significando  unde  ea  esset  ope- 
ratus,  si  de  aliqua  materia  origo  constaret  illo- 
rum  ?  ut  tanto  magis  ex  nibilo  ea  videretur  opera- 
tus,  quanto  nihil  adhnc  !9iS  erat  factum,  ex  quo 


fedaaet,  qnia  illud  in  totum  habebat  inteltigi,  etsi  B  operatus  videretur.  Itaque  sicut  ea  quae  de  aliquo 


Bon  aignificaretur  :  at  istud  in  dubio,  nisi  significa- 
reliir. 

CAPUT  XXII. 
Atqne  adeo  Spiritus  sanctus  banc  Scriplurffi  suae 
nlionem  confltitnit,  ut  cum  quid  ex  aliquo  sit  ,  et 
Bode  ait  referat.  FruhV;e^,iuquit,  terra  herbam  (46) 
fmi^  seminantem  semen  secundum  genus  et  secun^ 
dum  similitudinem^et  lignum  fructuosum  faciens 
/ruetum,  cujus  semen  in  ipso  in  similitudinem»  Et 
faeium  est  sic^Et  produxit  terra  herbam  foenisemi' 
namiem  semen  secundum  genus,  et  lignum  fructuo 
sum  faeiensfructum.cujussemeninipsoin  similitU' 
iimem  Bl  ruraus :  Et  dixit  Deus :  Producant  aqua  re- 


prolata  sunt,  ostendit  unde  prolata  sint :  ila  quse 
non  ostendit  unde  prolata  sint ,  ex  nihilo  prolata 
confirmat.  Igitur  in  prindpio  Deus  fecit  ca^lum  et 
terram.  Adoro  Scripiurae  pieniiudinem  (49) ,  qua  ^ 
mihi  et  factorem  manifestat  et  facia.  In  Evangelio 
vero  amplius  et  ministrum  atque  arbitrum  rectoris 
invenio  sermonem  (60).  An  autem  de  aliqua  sub- 
jacenti  materia  facta  sint  omnia,  nusquam  adhuc 
legi.  Scriptum  esse  doceat  Hermogenis  officina.  Si 
non  est  scriptum,  timeat  vae  illud,  adjicientibus  (51) 
aut  detrahentibus  destinatum  {Apoc,  xxii,  18,  19). 

CAPUT  XXUI. 
Sed  ex  sequentibus  argumentatur,  quia  scriptum 


fentia(kkl)animarumvivarum,etvolatiliavolantia  r  sit :  Terra  autem  erat  invisibilis  et  incomposita, 
Mper  iemmper  firmamentum  cceli.  Et  factum  est  Nam  eiterra:  ^  nomen  (52)  rcdigit  in  materiam,quia 
sie.  £1  fseiilieus  ceios  magnos^  et  omnem animam  terra  sit  quiB  facta  cst  ex  illa.  El  erat  in  hoc  diri- 
animaJmm  repentium^  qum  produxerunt  aqum  se-  git,  quasi  quae  semper  retro  fueritinnata  et  infecta. 
eumdmm  §enut  ipsorum.  Item  post  hsec :  Et  dixii     Invisibilis  autem  et  rudis  (53) ,  quia  informem  et 

Varide  lectiones. 

^  Non  deesi  Rhen.  Seml.  Obert.  ^^  Videri  ex  aliquo  SemL  Obert.  Jun.  leg.  ut  nnnc  possit  videri  ex 
alkxno.  ^^  Etsi  deesi  Seml.  Oberth.  ^^  Licet  ex  Seml.  Oberth.  ^^  Fructificet  Seml.  Oberth.  ^o  Undc 
nnoe  Rig.  Wouw.  Lat.^^  Existimare  Rig.  e  cod.  Divion.  ^^  Quse  omnes  alii,  ieste  Jun.  ^^  Et  in  terrse 
Rhen.  conjicit.  ^  In  deest  Fran.  Paris.  Rig. 

Gommentarius. 


(45)  Et  non  periclitatur  ne  ex  aliquo,  etc.  Hanc 
loentionem  per  verbum  periclitor  etiam  alibi  usur- 
^al ,  imiiatione  Graecorum ,  qui  verbo  xivSuveucd 
ne  ntuntur.  Noo  periditatur,  hoc  est ,  abesl,  noo 
est  periculum.  Rhen. 


(49)  Adoro  ScripturcBplenitudinem.Y  enemiionem 
aliquam  tribuisse  sacro  textui  auclorem  hunc  , 
nullum  puto  fore  qui  neget,  quaedam  tamen  prin- 
cipia  de  suo  in  explicanda  Scriptura  jacit  a  quibns 
cavendum.  Lb  Pr. 


(46)  Fruticet,  in^uit,  terra,  herbam,  etc.  Sic  ite-  -^      (60)  Arbitrum  rectoris  invenio  sermonem.  Scri- 
rom  legimus  tum  hic,  tum  infra  c.  29,  ex  admoni-  D  bendum,  ut  est   in  codiee  D  ivioncosi  :  «  Arbitrum 

facloris  invenio  sermonem.  »  Rio. 

(51)  V(B  illud  adjicientibus,  elc.  SacraeScriplurae 
addere  vel  detrahere  summa  esset  audacia.   Verum 


tiooe  Latinii,  pro  eo  quod  Rhenanus  substituerat , 
fructificet^  idque  eo  magis,  quod  vox  Graeca  pXaa-n)- 
osrco  germinare  et  fructicare  significcl  non  fruc- 
lifieare,  qnomodo  etiam  voces  Hebraea  et  Chaldaea. 
Rectios  aulem  vertit  auctor  lignum  fructuosum, 
pro  eo  quod  Gnece  est  x^pmiiov,  quam  Latinus 
LXX  inlerpres  pomiferum.  Pam. 

(47)  Producant  aquce  repentia.  Putavit  sine  dubio 
melius  reddi  repeotia  Ipmtdc  quam  reptilia  ,  ul 
codez  vnlgatuSy  quanquam  melius  putarem  repti- 
lia.  Lb  Pe. 

(4S)  De  coelo  ei  de  terra^  etc.  Id  est  Spiritus  san- 
dos,  qni  coeli  ircana  nos  doa*bat ,  moouisset  de 
emlo  a  quo  res  creatae  fuissent.  Idem  quoque  Spi- 
ritos  docoisset  de  ierra  ex  qua  crearentur  :  sicque 
ooe  de  coelo  et  de  terra  compotes  reddidisset. 
LiPm. 


illius  interpretatio,  non  ex  homuncionum  cerebro, 
s "d  ex  Ecclesiae  placitis  et  SS.  Patrum  lucubratio- 
nibus  tantum  eruenda  est.  Quod  adjicio,  ut  haere- 
ticorum  proterviae  obvius  occurram  ,  qui  ex  hoc 
loco  aliquid  eruere  posse  crederent  ad  fatuitatum 
subsidium.  Lb  Pr. 

(52)  Nam  et  terras  nomen.  Propius   hic  Hermo- 

§enis  errorem  tangil ,  cujus  origincm  ex  eo  fuissc 
ocet,  quod  per  terrag  nomen  materiam  designari 
crederet.  Le  Pr. 

(53)  Invisibilis  autem  et  rudis.  Dizerat  modo,m- 
composita,  pro  eo  quod  est  in  Graeca,  dUaraoxeiSa- 
<Tro?,  bicrudis  dicitur,  ut  Ovidio  Metamorph,  — ^* 
Rudis  indigestaque  moles.  Lb  Pa. 


243 


TERTULLIANl  OPBRUH  PARS  IL  —  SBRIBB  I,  POLBHIGA. 


244 


confusam  et  inconditam  vull  fuisse  materiam.  Has  f^  riam,  ex  qua  fecit,  deqna  dictum  sit :  Terra  autem 

quidem  opiniones  ejus  sigillatim  ^^  revincam,  sed      erat  invislbilU  et  rudis.  Utique  si  quseram  ex  doa- 

iuterim  volo  sic  ei  respondere.  Putamus  ^^  his  ar- 

ticulis  materiam  demonstrari.  Numqaid  tamen,  quia 

erat  ante  omnia  ,  et  tale  aliquid  esse  ex  ca  factum 

Scriptura  significat  ?  Atquin  nihil  tale  significat. 

Fuerit  licet  materia,  qaantum  sibi  licet,  vel  potius 

Hermogeni :  potuit  et  fuisse,  et  tamen  nihil   Deus 

ex  illa  fecisse,  vel  quia  non  decebat  Deum  alicujus 

eguisse  ,  cerie  quia  nec  ostenditur  quicquam  ex 

materia  fecisso.  Sine  causa  ergo  esset,  inquis.  Non 

plaoe  adeo  sine  causa.  Nam  etsi  mundus  non  est 

facUis  ex  illa,  sed  hsercsis  facta  est,  et  quidem  hoc 

impudentior,  quod  non  ex  materia  facta  est  hs- 

resis,  sed  materiam  ipsam  potius  hseresis  fecit. 

CAPUT  XXIV.  B 

919  Revertor  nunc  ad  singulos  articulos,  per 
quos  putavit  signiGcatam  esse  materiam.  Et  primo 
de  nominibus  expostulabo.  Horum  enim  alterum 
legimus,  quod  est  terrae:  alterum  non  invenimus 
quod  esC  materiae.  Quaero  ergo,  cum  materise  no- 
minatio  non  exstet  in  Scriptura,  quomodo  ei  etiam 
terrae  appellatio  accommodetur  in  alio  jam  genere 
substantise  nota  ?  Quo  magis  materiae  quoque  no* 
minatio  exstitisse  debuerat ,  consecuta  etiam  terrse 
appellationem ,  ut  scirem  terram  commune  cum 
materia  esse  nomen,  ne  illud  ei  soli  substantise 
vindicarem,  cujus  et  propriuro,  in  qua  magis  no- 
tum  est  3'',  vel  ne  illud  in  quamcumque  aliam  spe- 
ciem,  nec  utique  omni  materiae  communicare  pos- 


bus  quse,  eui  nomen  terrae  aceommodare  debeat^, 
dicetur,  hanc  quse  facta  sit  ex  illa  ex  qua  facta  est, 
vocabulum  derivasse ,  quia  verisimilius  sit  ab  ori- 
gine  sobolem  potius,  quam  originem  a  sobole  voci* 
tari.  Hoc  si  ita  est,  alia  nobis  obvolvitur  qusestio, 
an  competal  terram  hanc  quam  Deos  fecit,  ex  illa 
ex  qua  fecit  cognomentum  derivasse.  Audio  enim 
apud  Hemiogenem  caeterosque  fnateriarios  haere- 
ticos;  terram  quidcm  illam  informem  et  invisibilem 
et  rudem  faisse :  MO  hanc  vero  nostram  pro- 
inde  et  formam,  et  coospectnm,  et  coltum,  a  Det 
consecutam.  Aliud  ergo  factam  quam  ermt  ex  ea 
qua  facia  est.  Porro  aliud  facta,  non  potnit  cnm  ea 
denominiatione  ^  sociari,  a  cnjns  conditione  de- 
sciverat.  Si  nomen  proprium  materie  illius  foit 
terra,  haec  quae  non  est  materia,  aliud  scilicet  ftieti, 
terrae  quoque  non  capit  nomen  alienum ,  et  statu 
suo  extraneum^o.  Sed  materia  facU,  id  est  terra^i, 
habuit  cum  sua  origine  consortium  nominis,  sieiit 
et  generis.  Non  adeo^^.  Nam  et  testam,  licet  ex 
argilla  coofectam,  jam  non  argillam  voeabo,  aed 
tcstam  (64) :  et  electrum,  licet  ex  anro  et  argento 
foederatum  (55)  nec  argentum  tamen  nec  anram 
appellabo,  sed  electnim  (56) :  a  cujus  habitu  qnid  ^ 
divertit,  pariter  et  a  vocatu  ejus  recedit ,  appella- 
tionis,  sicut  et  conditionis  proprielate.  Quam  autem 
transierit  de  statn  terrse  illius,  id  est  maieriae  , 
ista    terra  ,  vel  eo  palam  est ,    qnod    hsec  apud 


sem,  si  vellem.  Gum  enim  non    cxtat    proprium  a  Grenesim  testimonium  boni  accipit  :  Et  vidit  Deui 


vocabnlum  ejus  rei  cui  communo  vocabulum  adscri- 
bitur^  quanto  non  comparet  cui  adscribatur,  cui- 
cnnque  alii  poterit  adscribi.  Ita  Hermogenes,  etsi 
materiam  ostenderet  nominatam  ,  deberet  eamdem 
probare  terram  quoque  cognominalam  ,  ut  ila 
utrumque  illi  vocabulum  vindicaret. 

CAPDT  XXV. 
Yult  igitur  duas  proponi  terras  in  ista  Scriptura  : 
unam,  quani  in  principio  Deus  fecit ;  aliam,   mate- 


quia  bonum  :  illa  autem  apud  Hermogenem  in  ori- 
ginem  et  cansam  maloram  deputatur.  Poatreme, 
si  ideo  haec  terra,  quia  et  illa,  cur  non  et  materia 
haec  quoque,  quia  illa  ?  Imo  jam  et  coelum  et  omnia, 
si  ex  materia  constant,  et  terrae  et  materiae  vocari 
debuerunt.  Satis  ista  de  terrae  nomine  (in  quo  msite- 
ria  ^  intelligi  voluit)  quod  nomen  unius  elemenU 
omnes  sciunt,  natura  primum  ,  deinde  ^  Scriptura 
docente  ,   nisi  et  ^  Sileno  illi  apud  Midam  (57) 


Yariae  lectiones. 

2^  Sigillatim  alU.  ^^  Putemus  conjicit  Jun.  ^  Notum  est  Oberth.  Seml,  post  Rhen.  sane  suspicau'^ 
tem  lcoendum  esse  :  notum  est.  ^  Omittitur  debeat  apud  SemL  et  Oberth.  qui  addunt  id.  Junius  legit  : 
ex  duobus,  quae  cui  nomen  terrae  accommodari  debeat.  ^  Ba  de  nomine  Seml,  Oberth.  ^  Et  status 
sui  Lat.  3^  Bx  terra  Seml.  Oberth.  ^  Non  audio  Pamel.  Parisin.  Franea.  non  a  Deo  Rigalt.  Semler. 
Oberth.  33  Quid  Par.  Fran.  Riq.  At  Jun.  qui.  Seml.  quod.  3*  Maienam  Sem/.  35  De  hinc  Rhen. 
Seml.   36  ^^isi  si  addit  Rhen.  Seml. 

Gommentarius. 

(54)  Jam  non  argillam  vocabo  ,  sed  testam^  Et  ff|  quid,  ex  utroque  confusum.  Sic  lib.  adversus  Pra" 
enim  ignis  argillae  nomen  excussit.  Rio.  ^  xeam,  Rig. 


(55)  Et  electrum  licet  ex  auro  et  argento  fcsdera^ 
tum.  Conflati  ulriusque  metalli  confusione,  Plinius, 
lib.  IX.  40  :  Nec  habent  finem  vitia,  juvatque  lu- 
dere  impendio,  et  luxus  geminare  miscendo,  ite- 
rumque  et  ipsa  adulterare  adulteria  naturae ;  sicut 
argentuni  auro  confundere,  ui  electra  fiant; 
addere  his  aera,  ut  Corinthia.  »  Idem  ait,  nbi- 
cumquc  quinta  argenti  portio  csl,  elc^trum  vocari. 

RlG. 

(56)  Nec  argentum  tamen  nec  aurum  appellabot 
sea  efectrum*  fitenim  fit  species  novi  corporis  ,  ut 
aii  Caius,  lib.  vii  de  Acquis.  rer.  dom.  Fit  tertium 


—  Sed  electrum,  Plinius,  lib.  xxxiii  Hist.  nat. 
IV  : «  Omni  anro  inest  argentum  :  ubicunque  quinta 
argenti  portio  ost,e^c/rtfmvocatur.  Fitetcura^f^c- 
trum  argento  addito  ;  quod  si  qaintam  portionem 
excessit,  incudibus  non  resistit.  »  Pam. 

(57)  Nisi  et  Sileno  illi  apud  Midam,  etc.  Simile 
est  illnd  supra  cap.  8,  lib.  de  Pallio ;  c  Viderit  si 
quis  uspiam  alius  (orbis  nempe),  ad  Meropas,  ot 
Silenus  penes  aures  Midae  blattit ,  aptas  sane  gran- 
dioribus  fabulis ;  »  et  qnod  habet  llaximus  Tyrius 
serm,  30  (  si  modo  recte  citatur  a  Gyraldo  de  Diis 
Gentium),  t  Sileoum  ebrium  laqueis  et    vincolis 


24S 


LIBBR  ADV.  HBRM06ENBM. 


246 


regem  isfieveruiti  de  alio  orbe,  eredendum  est, 
aactore  Theopompo  (58).  Sed  et  deos  multos  idem 
efert. 

CAPUT  XXVI. 

Nobis  antem  unns  Deos  et  mia  est  lerra,  qnam 

iB  principio  Dens  fecit,  cujus  ordinem  incipiens 

Scriptara  decnrrere,  primo  factam  eam  edicit,  de- 

hinc  qoalitatem   ipsius    edisserit,  sieut  et  coelum 

primo  Mi  feclum  professa :  In  principio  fecit  Deus 

ecUumy  debinc  dispositionem  ejus  superinducit  : 

Ei  separavit  inter  aquam  quaserat  infra  firmainen- 

tmn  (59)  {Gen,  1, 7),  etquassuper  firmamentum.et 

vocanii  Deus  firmamentum  ccelum,  ipsum  quod  in 

primordio  feccrat.  Proinde  et  de  homine  :  Et  fecit 

Deus  haminem  :  ad  imaginem  Dei  fecit  illum  (Ibid. 

87).  Debinc  qualiter  fecerit  reddil :  Et  finxit  Deus 

haminem  de  limo  terrasy  et  afflavit  in  faciem  ejus 

flaium  vitag,  et  factus  est  homo  in  animam  vivam 

(Gen.  n.  7).  Et  ulique  sic  decel  narrationem  inire, 

primo  prsefari,  postea  prosequi,  nominare,  deinde 

describere.  Alioquin  vanum,  si  ejus  rei  cujus  nul- 

lam  pnemiserat  mentionem,  id   est  materie,   ne 

ipaom  quidem  nomen,  subito  formam  et  habitum 

promnlgavit  ^  :  ante  enarrat  qualis  esset,  quam  an 

essei ;  ostendit  Bguram  deformati ;  nomen  abscon- 

dit.  Al  quanto  credibilius  secundum  nos  ejus  rei 

^&tpoiitionem  Scriptura  subjunxit,    cujus  institu- 

tioaem    simnlque    nominationem  prsmisit.  (}uam 

deoiqiie  integer  sensus  est :  In  principio  Deus  fecit 

e^mn  etierramfterraautemeratinvisibiliset  rudis 

(Gm.  0,  i,  2),  quam  Deus  scilicet  fecit ,  de  qua 

Scrijpiiira  cum  maxime  ediderat»*.  Nam  el  autem 

ipsnm,  yelat  fibula  conjunctivae  particulse  ad  con- 

nexom  oarrationi  oppositum  est  *,  terra  autem. 

Hoc  eaim  verbo  revertitur  ad  eam  de  qua  supra 

dixerat,  et  alligat  sensum.  Adeo  aufer  hinc  aur 

tem  (60),  et  soluta  compago  est,  ut  tunc  possil 


k  de  alia  terra  dictum  videri,  Terra  erat  invisibilis  et 
rudis. 

CAPUT  XXVU. 

Sed  tu  aupercilia  ^^  capitis,  nutu  ^^  digiti  accom- 
modato  (61),  altius  toUens,  et  quasi  retro  jactans  : 
Eratf  inquis,  quasi  semper  fueril,  scilicet  innata 
et  infecta,  et  idcirco  materia  credenda.  At  ego  aine 
ullo  lenocinio  pronuntiationis  simpliciter  reapon- 
debo,  de  omni  re  posse  dici  erat^  eliam  de  ea  quae 
facta,  quse  nata  sit,  quae  aliquando  non  fuerit,  ct 
quae  materia  non  sit.  Omne  enim  quod  habel  esse, 
unde  habeat  ^^^  sive  per  initium,  sive  sine  initio  ^^, 
hoc  999  ipso  qaod  est,  eliam  erat  dicetur.  Gui 
competit  prima  verbi  positio  in  definiUonem,  ejus- 
D  dem  etiam  declinatio  verbi  decurret  in  relationem. 
Est^  definitioois  caput ;  erat,  relationi  ^^  facit.  Hse 
sunl  argutiae  et  subtilitates  baereticorum,  simplici- 
tatem  communium  verbonim  torquentes  in  quaeslio- 
nem  ^^.  Magna  scilicet  qusestio  est,  si  erat  terra, 
quae  facta  est.  Sane  discutiendum  an  ci  competat 
invisibilem  et  rudem  fuisse  quae  facta  esi,  ut  ejus- 
dem  sit  erat,  cujus  et  quod  erat  ^''. 

CAPUT  xxvin. 

Atquin  non  tantum  probabimus  istum  habitum 
huic  terrse  competisse,  sed  et  illi  alii  non  compe» 
tisse.  Nam  si  nuda  materia  ^^  Deo  subjaoebat,  nullo 
seilicet  elemento  obstruente,  si  quidem  nondum 
quicquam  erat  praeter  ipsam  et  Deum ;  ntique  invi- 
({  sibilis  esse  non  poterat.  Quia  etsi  tenebras  volet  in 
substantia  faisse  materise  (cui  articulo  respondere 
debebimus  suo  ordine),  etiam  homini  tenebrse  visi- 
biles  sunl.  Hoc  enim  ipsum  quod  sunt  tenebra;, 
videtur,  nedum  Deo.  Et  utique  si  invisibilis  essrt, 
nullo  modo  cognosceretur  qualitas  ejus.  Unde  er^ro 
compertus  est  Hermogenes  informem  et  confusam 
et  inconditam  ^^  illam  fuisse,  quae  ut  invisibilia 
latebat :  aut  si  hoc  a  Deo  revelatum  est  (62),  pro- 


Varise  lectiones. 

^  Habitum  promulgavit  ante  :  enarrat  qualia  esaet,  antequam  an  essel,  ostcndit :  figuram  deformat, 
nomeD  abscondit :  Jun.  ita  legend.  censet.  ^  Edixerat  Semler.  Oberth,  ^  Appositum  SemL  Obertk, 
^  Sapercilio  Seml.  Oberth.  Supercilio  et  capitis  nutudigitis  accommodato  Jun,  ^^  Ct  nutu  Seml.  Oberth. 
Pamel.  « Inqait  Jun.  *3  Habet  Seml.  Habeal  Fran.  **  Sine  abest  Seml.  ^  Relalionis  Jun.  *«  In  quae- 
sCiooCTi  magnam  Seml.  ^"^  Ita  omnes.  Suspicatur  Hallensis  legendum  cujus  cx  quo  erat.  ^  Si  nuda  sit 
materia,  Deo  Seml,  Oberth,  Si  nuda  sic  Jun.  ^^  Inquietam  SemL  Obert.  Incultam  suspic,  Jun.  { 


Commenlarius. 


eoostrictum  Midae  prsedixisae  varia  et  diversa.  > 
Uade  etiam  facile  colligere  est  poelam  Virgiiium 
Eeiogae  Sileni  arc;umentum  sumpsisse,  et  in  prover- 
bium  quoque  abiisse,  Silenis  Alcibiadeis  magis  ri- 
diealam,  guali  nomine,  ob  grandiores  fabulas,  Rhe- 
nanos  alicubi  Valenliniaoorum  somnia  appellat. 
Paii. 

(58)  Auctore  Theopompo.  Non  unus  fuit  Theo- 
pompas  :  alter  fnit  historicus,  alter  poela  comicus 
aai  labulae  cuipiam  nomen  Sileni  dedit.  An  idem 
raerit  poeta  et  bisloricus  incertum  habeo.  Tota 
aatem  illa  Midse  fabula  ex  Theopompo  eruitur. 
Qaanquam  revera  Silenus  a  Mida  captus  fuit  in  hor- 
tis  amoenis  quos  in  Macedonia  habebat.  Lb  Pe. 

(59)  Et  separavit  inter  aquam^  qua:  erat  infra 
firmamentum.   Infra  omriino  hic  accipit  aaetor, 


Q  pro  subter^  aut5u^,  neque  enimaliter  aecipi  polest; 
quod  graece  est,  o  iv  (moxoTtt»  toO  aTep»(>>|i.QtTO€ 
maxime  cum  illud  Hebr.  ii,  transferatur  :  Suh  pc" 
dibus  ejusy  sicut  hic  ab  aliis  interpretibus  :  Sub  fir- 
mamento.  Pam. 

(60)  Adeo  aufer  hinc  autem,  etc.  Pulchra  inter- 
pretatio,  quid  particula  autem  in  Scripturis  saeris 
addita  significet.  Adnotatur  autem  a  Rhenano  simi- 
lis  locus,  ex  lib.  de  Resurrect.  carnist  infra,  cap.  40  : 
«  Ita  vocabulum,  homo,  consertarum  substantiarum 
duarnm  quodammodo  fibula  est.  »  Pam. 

(61)  Sed  tu  supercilia  capitis  nutu  digiti  accom' 
modato.  In  editionibns  Rhenani  et  codice  Divionensi 
legitur  :  c  Sed  tu  supercilio  capitis  et  nutn  digiti 
accommodato,  etc.  »  Rio. 

(6^  i4tU  si  hoc  a  Deo  revelaium  est,  Locus  ad- 


m 


247 


TERTULUANI  OPBRUM  PARS  I^.  —  SBRIBS  h  POLBHIGA. 


248 


bare  debel.  Sic  elan  rudis  dici  potaeiit,  expoatulo.  a  et  videatur  arida.  Videatur  inquit,  non,  fiat.  Jam 


Certe  enim  rude  illud  est  quod  imperfcetum  est. 
Certe  imperfectum  non  potest  esse,  nisi  quod  fac- 
tum  est.  Quod  enim  minus  factum  est,  imperfectum 
est.  Certe,  inquis.  Ergo  materia  quae  faeta  non  erat 
in  totum  imperfecta  esse  non  potuit.  Qusb  imper- 
fccta  non  fuit,  etiam  rudis  non  fuit.  Initium  non 
habens  quia  facta  non  fuit,  caniit  et  rudimento. 
Initii  enim  accidens  est  rudimentum.  Terra  vero 
quse  facta  est,  meruit  et  rudis  dici.  Siatim  enim  ut 
faeta  cst,  habuit  inperfectae  locum,  ante  perfec- 
tionem. 

CAPDT  XXK. 

Si  quidem  omnia  opera  sua  Deus  ordine  consum- 


enim  facta  erat,  sed  invisibilia  osque  tnnc  Tideri 
sustinebat  (68).  Arida  autem^  quod  erat  futura  ex 
divortio  ^  humoris,  tamen  terra.  Et  vocavit  Deu$ 
aridam  terram^  non  materiam.  Sic  et  pcrfectionem 
postea  consecuta,  deainit  rudis  haberi,  cum  pronun- 
liat  Deus  :  Pruticet  ^  terra  herbam  foRni  seminan: 
tem  semen  secundum  genuSt  et  secundum  simiUtU" 
dinemy  et  lignum  fructuosum  faciens  fructum,  eur 
jus  semen  in  ipso  in  similitudinem.  Item :  Producat 
terra  animam  vivamsecundum  genus,  et  quadrupe- 
dia,  et  repentia,  et  bestias  terrce  secundum  genus. 
Implevit  igitur  ordinem  suum  Scriptura  divina. 
Quam  enim  !994  prsedixit  invisibilem  et  rudem , 
ei  et  visionem  reddidit  et  perfectionem.  Non  alia 


mavit,  incultis  ^  primo  clcmenlis,  depalans  99S  "  autem  materia  erat  invisibilis  et  rudis.  Ergo  ^^  mar 


quodammodo  mundum  (63) ;  dehinc  exomatis  velut 
dedicans  (64).  Nam  et  lumen  non  statim  splendore 
solis  implevit,  et  tenebras  non  statim  solatio  lunse 
temperavit,  et  coelum  non  statim  sideribus  stellisque 
signavit,  et  maria  ^^  non  statim  bclluis  frequenta- 
vit,  ct  ipsam  lerram  non  statim  varia  fecunditale 
dotavit :  sed  primo  esse  ei  contulit;  dehinc  non  in 
vacuum  esse  supplevit.  Sic  enim  et  Isaias  :  Non  in 
vacuum^  ail,  fecit  tllam,  sed  inhabitari  (65)  {Isa, 
XLV,  18).  Postea  ergo  quam  facta  esl»  futnra  eliam 
perfecta,  interim  erat  invisibilis  et  rudis.  Rudis, 
quidem,  hoc  quoque  ipso  quod  invisibilis,  ut  noc 
visui  perfecta,  simul  et  ut  de  reliquo  nondum  in- 


teria  erit  postea  visibilis  ct  perfecta.  Yolo  itaque 
videre  materiam ;  visibilis  enim  facta  est.  Volo  et 
perfectam  eam  recognoscere,  ut  ex  illa  etiam  foeoi 
herbam,  et  ex  illa  decerpam  lignum  fructuosum  ^; 
et  ex  ilia  animalia  usui  meo  famulentur.  Sed  ma- 
teria  quidem  nusquam  :  terra  vero,  hsec  ^*,  id  eat 
coram.  Hanc  video,  hac  perfruor,  ex  quo  invisibilis 
et  rudis  esse  desiil,  de  qua  manifestissime  Isaias  : 
Basc  dicit  Dominus  qui  fecit  cxlum  {Isa,  uv,  18). 
Iste  Deus  qui  demonstravit  terram,  et  fecit  iilam. 
Certe  eamdem  demonslravit  quam  et  fecit.  Quo- 
modo  demonstravit  ?  Utique  dicendo  :  Vidsaiur 
arida.  Quare  videri  jubet,  nisi  quia  retro  non  vide- 


siructa.  Invisibilis  vero,  ut  adhuc  aqois,  tanquam  G  batur?  ut  si  quoque  eam  non  in  vacuum  fectsset 


faciendo  visibilem,  et  ita  hahilem  ^.  Et  sic  per 
omnia  probatur  nobis  hanc  quam  ineolimus,  eam- 
dem  et  factam  esse  a  Deo  et  ostensam ,  nec  aliam 
fuisse  rudem  et  invisibilem,  quam  quse  et  fada 
et  ostensa  esl ;  atque  ila,  terra  autem  erat  invi^ 
sibiUs  et  rudis^  ad  eam  pertinet  quam  Deus  oum 
ccelo  separavit. 

CAPUT  XXX. 

Sic   et   sequentia  conjecturam  Ilermogenis   in- 

Variae  lectiones. 

^  Incultum  sciL  mundum  Jun,  minw  bene,  s^  Maieriam  Rhen.  male  edidit.  ^^  Monimento  Rhen. 
^^Cavaiiorem  sioum  Rhen.  ^'^  In  congregatione  Rhen.^^Jun  legit  ex  devoriio.  ^  Fructifieet  Paris. 
^''  Vet.  cod.  Wouw.  inserit  nec.  ^  Rhen.  Sem/.  lignumfructum,  eiexi\h  Rhen.  conjiciebat  ligni  fni- 
ctum  :  at  Fran.  e/Pam.  ^unHignum  fructuosiim  faciens  fructum; /{i^.  vero  lignum  fmctuosomet 
ei  alia.  59  Hic  Fran.  Paris.  Pamel.  «>  Et  habiubilem  Latin. 

Gommentarius. 
notandus  adversus  haercticos,  quos  spiritales  qui-  n  xlv,  d^^  xAtouiEtottat,  pro  ut  inhabitaretur.  Pam» 


muniraento  ^a  geniialis  humoris,  obducta  :  qua 
forma,  etiam  adtinis  ejus  caro  noslra  prodncitur. 
Nam  el  David  ita  canit :  Domini  est  terra  et  pleni- 
tudo  ejusj  orbis  ierrce^  et  omnes  qui  habitant  in 
illa  (66).  Ipse  super  maria  fundavit  eam,  et  super 
fluminapra^aravit  eam  (Psal.  xxiii,  i,  2).  Segre- 
gatis  enim  aquis  in  cavationem  ^  sinuum,  cmican- 
tior  facta  est  arida  (67),  quae  antehac  aquis  tege- 
batur.  Exinde  itaque  et  visibilis  cfficitur,  dicente 
Deo  :  Congregetur  aqua  in  congregationem  ^*  unam. 


dam  nuncupant,  aut  exstaticos,  qui  etiam,  Scripiura 
contempta,  solis  revelationibus  nitendum  docent  : 
io  quo  non  credendum  illis  docet  hic  auctor,  nisi 
probent  ida  Deo  revelaium.  Pam. 

(63)  Depalans  quodammodo  mundum.  Depalans, 
boc  est,  manifcstans,  palam  ostendens.  Adversus 
Marcionem,  lib.  v,  Aspostolum  vucat  depaiatorem 
disciplinae  divine,  id  est  enarratorem,  promuiga- 
toremque.  Nam  depsdare  TertuUiano  est  propalare. 
Rben. 

(64)  Dehinc  exornatis  velut  dedicans.  Sic  in  lib. 
de  Camis  resurr.  :  f  De  materia  potius  subjacent, 
'nquit,  volunt  ab  illo  universitatem  dedicatam;  >  et 
iniib.de  Came  Christi^  iterum  de  Camis  resurr. 
f llib.  I,  adv.  Marcionem.  Pam. 

(65)  Sed  inhabiiarim  Ad  verbum  vertit  iilud  Isaiae 


(66)  Orbis  terrm  etomnes  qui  hahitantin  ea.Ye^ 
terem  Psalmorum  editionem  veram  esse,  quam  edi- 
dit  Faber  in  Psalterio  quintuplici,  vel  hmc  patet, 
eamque  ad  verbum  ex  Grseca  LXX  ubi  le^ntur  iv 
auTy!,  et  mox  utrobique  «ut^v  pro  eo  quod  B.  uiero- 
nymus,  in  utraquc  edit,  ex  Hebraea  ct  Ctialdaica,  in 
eo,  et  mox  bis  in  eum.  Sive  auiem  legatur  cam 
Tertulliano,  orbis  terras^  sive  cum  aliis,  orbis  terra 
rumy  perinde  est ,  nam  unica  vox  Graoca  o?xou{iivv) 
ad  utramque  est  indifferens.  Pam. 

(67)  Emicantior  facta  est  arida.  Sic   libro  de 
Anima,  utprobabiles  cuique  emicaretU.  Ovkiiiis, 

Emicuit  snmmaqne  locum  sibi  l^t  in  arce.  Ric. 

(68)  Sedinvisibilis  usque  tunc  videri  sustinebat, 
Hoc  est,  exspectabat.  RiG. 


249 


UBBR  ADV.  HBRMOGBiNBM. 


250 


straere  videbimtur  :  Et  tenehrcB  super  abyssum^  et  k  suggestus  suos  proprios,  qui  in  ipsis  summis  iniel- 
sjnriius  Deisuperaquas  ferebatur  (Gen.  i,  2) ;  quasi     ligi  possiot.  Suggestus  autem  coeli  et  terr»  primo 


et  hae  confusse  substantiffi,  massalis  illius  molis  ar- 
gumenta  portendant.  Atquin  sigillatim  definiens 
teo^aSy  abyssum^  spiritum  Dei,  aquas,  nihil  con- 
fwain,  nee  in  confusione  incertum  aestimari  fadt 
Um  divisa  ^i  relatio  certorum  et  distinctorum  ele- 
Bentorum.  Hoc  quidem  amplius,  cum  situs  pro- 
piios  eis  ascribity  tenebras  super  abyssum,  spiritum 
nper  aqnas,  negavit  confusioncm  substantiarum, 
qaarum  demonstrando  dispositionem,  demonstravit 
eiiam  distinctionem,  Yanissimum  ^^  denique  (69),  ut 
mataria  quae  informis  !99ft  inducitur,  de  tot  for* 
manun  vocabulis  informis  asseveretur^  non  edito 
<piid  sit  iUud  corpus  confusionis,  quod  unicum  uti- 


primo 

tunc  fuerint  tenebrae,  et  abyssus,  et  spiritus,  et 
aquae.  Nam  terrse  quidem  suberat  abyssus  et  tene- 
brse.  Si  eoim  abyssus  infra  terram,  tenebrse  autem 
super  abyssum,  sinedubio  et  tenebrseet  abyssus  in- 
fra  terram.  Coelo  vero  spiritus  et  aquae  subjacebant : 
nam  si  aquae  supcr  tcrram,  quae  eam  texerant,  spi- 
rilus  autem  super  aquas,  pariter  et  spiritus  et  aquae 
snper  terram.  Quse  vero  super  terram,  ea  utique  in- 
fra  coelum.  £t  sicut  terra  abysso  et  tenebris,  ita  et 
coelom  spiritui  et  aquis  incubabat,  et  complecteban* 
tur  ^.  Et  ita  novum  noo  esl,  ui|^  solnm  quod  con- 
tinet  nominetur,  qoa  summale  T  in  isto  autem  in- 
teUigatur  9M^  el  quod  continetur,  qua  portionale. 


qne  credendnm  est,  si  informe  est :  uniforme  ete-  '  ^cce,  si  dicam,   Givitas  exstruxit  theatrum  et 


mm  qnod  informe  est.  Informe  autem,  quod  ex  va- 
rietale  eonfosum  est,  unam  habeat  necesse  est  spe- 
ciem ;  quod  non  habet  ^  speciem,  dum  ex  multis 
nnam  habet  apedem.  Cseterum,  aut  babebat  in  se 
speciet  istas  materia,  de  quarum  vocabuiis  intelli- 
genda  esset  ^,  tenebras  dico,  et  abyssum,  et  spiri- 
tuffl,  et  aquas,  aut  non  habebat.  Si  enim  ^  habebat, 
qBOmodo  agnoscitur  *^. 

CAPUT  XXXI. 

Sed  ei  illud  utique  captabitnr  :  de  coelo  solo  et 
de  terra  ista  Scripturam  ^''  significasse,  quod  eam 
m  prineipio  Deus  fecerit,  de  speciebus  autem  snpra- 


cir- 

cum  :  scena  autem  erat  talis  et  taiis,  et  statase 

super  Euripum  (70),  et  obeliseus  super  omnia  (7i) 

ferebatur :  quia  non  et  has  species  edixerim  factas 

a  civitate,  non  erunt  ab  ea  cum  circo  et  theatro  ? 

an  idoo  non  adjeci  factas  has  quoque  species,  quia 

Inerant  eis  quse  facta  prsedixeram,  et  inesse  quibus 

inerant,  intelligi  potcrant  ?  Sed  vacet  hoc  exem- 

plum,  ut  bumanum ;  aliud  de  auctoritate  Scripturae 

ipsius  arripiam  :  Fecit^  inquit,  Deus  hominem  de 

terra^  et  afflavit  in  faciem  ejus  flatum  vitas^  et  factus 

est  homo  in  animam  vivam.  Faciem  quidem  ejus 

hic  nonunat,  sed  nec  ipsam   factam  a  Deo  dixit : 

Costam,  vero  ^^  et  ossa,  et  camem^  et  oculost  et 

mhil  tale  :  et  ideo  eas  quae  factse  non  signifi-  C  sudorem,  et  sanguinem  {Gen.  ii,  21,  23  :  iii,  5,  29; 

«adiofectam  materiam  pertinere.  Responde-      iv,  iO)  postea  loquitur,  qnae  nec  tunc  facta  a  Deo 

hiiiaa  buie  qaoque  scrupulo.  Scriptura  divina  satis      significavit.   Quid  respondebit  HermogeneaT  Nnm- 

disaenni  ^,  at  summas  ipsas  rerum  a  Deo  factas      quid  et  membra  hominis  ad  materiam  pertinebunt, 

eommendasaet  coelum  et  terram,  babentes  utique     quia  non  nominatim  facta  referuntur?  An  et  haec  in 

Varise  iectiones. 

**  Diversa  /un.  ex  cod.  Vatic.  ^^  Vanitimum  Rhen,  Jun,  Seml.  qui  quid  Grascum  latere  suspicatur. 
o  Uabet  Jnn.  ^  Intelligendas  esse  tenebras  dico  Rhen.  SemL  Rig.  meltus  ex  cod.  Wouw.  ^  Si  autem 
Jtm.  ^  Agnoscitur  Rm%.  Seml.  Pamel.  '^  lu  Rhen.  Seml.  Oberth.  Scripturarum  Rigalt,  Venet. 
^  Rhen,  conjidebant  legend.  esse  :  disserit,  et  mox  :  eommendaos  et  coelum,  melius  alii  ad  Jun.  si  sum- 
mas.  ^  Contenipta  daniur  a/tt,  testeJunio^  e  cod  Vat.  '^^  Rhen.  cni  tam  vero  ;  conjiciebat  enim 
▼ero  et  ossa.  Sed  Paris.  cutem  vero;  et  Pran.  Rig.  Jun.  PameL  costam  vero. 

Commentarius. 
(69)  Vanissimum  denique,  etc.  Yatic.  mss.  cod.  —  Super  Euripum.  Euripus  in  ludis  Circensibus 

et  Editio  leguot,  vamhmum,  sed  quia  nusquam  eam  siagnum  erat  aut  fretum.  Hesychius  enim  auclor 
▼ocem  reperi,  placet  vulgata  lectio.  Quas  autem  est  his  verbis  aquarum  esse  receplaculum.  EOpi- 
mox  vocat  species,  paulo  post  formas  dicit,  quare  nou(  vocat  ^^ct^  &o(£t(uv.  Cassiodorus,  lib .  iii,  epist. 
noo  arridet  Yatic.  cod.  varia  lectio, /brmam,  et  le-  Q  51  :  «  Euripus  maris  vitrei  reddit  imaginem,  unde 
g^dnm  cum  Latinio  ioterrogative,  Si  non  habebat,      illud :  Delphini  aequoris  aquas  interfluunt.  »  Nova  lit- 


Suomodo  agnoscitur  f  Pam.  —  Hallensis  editor,  sub 
henani  lectione  quam  ipse  Juniusque  tuentur,  la» 
tere  qnid  grsecum  snspicatur  :  index  latinitatis  Ter- 
tnllianefle  ad  hanc  vocem  eam  esse  antiquam  mo- 
nety  a  vano  dictam,  ac  designare  quod  magnopere 
ad  vanitatem  idolorum  debet  referri.  Edd. 

(70)  Ei  statuas  super  Euripum.  Euripus,  fretum 
oood  est  ad  Chalcidem,  nomen  dedit  od  simiiitu- 
diiiem  fossis  quibus  ludi  circumdabantnr  sep- 
tomin  loco.  Factnm  deinde  est,  ut  pro  qualibet 
fossa  aut  canali  coeperit  Euripus  usurpari.  Plinius 
nepos  in  epiat.  ad  Caoinium  Rufum  :  t  Quid  Euri- 
pns  viridtset  gemmeus?  »  Vitruvius,  Itb.  vii  :  «  Pin- 
gnntQr  enim  portus,  promontoria,  littora,  flumina, 
fontes,  enripi,  fana,  Inci,  monteSi  pecora,  pastores.  » 
Rhsti. 


tora,  et  ficta  flumina  Euripi  dicuntur  Manilio  lib. 
IV  Astronom.  Vide  Suetonium.  in  Julio,  cap.  39. 
Le  Pr. 

(71)  Etobeliscus  super  omnia.  Incirco  fuisse  co- 
lumnam  illam  quse  obeliscus  dicitur  nemo  dubitat. 
Augustus  obeliscum  erexit  in  circo  a  Semneserte 
rege  excisum,  125  ped.  altum  et  dodrante,  prseter 
basim  illius  lapidis.  Alterfuit  in  campo  Martio,  no- 
vem  pedibus  minor  a  Sesostride  exsculptus.  Insignis 
hodie  est  obeliscus  ille  vaticaous  Romae,  ex  lapide 
ophite,  cnjus  altitudo  est  pedum  170,  prseter  basim 
quse  pedes  continet  37.  Is  opera  Domioici  Fontaose 
Comensis  e  sinistro  Yaticani  templi  latere  in  me- 
diam  plateam  translatus  est  an.  1586.  Porro  lib.  de 
Spectac.  cap.  8.  Obelisci  enormitas  dicitur.  De  hoc 
Pun.  lib.  XXXVI,  c.  9.  Lb  Pa. 


251 


TBRTULLIANI  OPERUH  PARS  11.  -*  SBRIBS  I,  POLBMIGA. 


252 


hominis  faotiutione  (7t)  oenseiiturT  Proinde  mem-  k  spiritusame  exivitet  flatumomnemego  feci  (l$a. 

1 •    Tl !•    -.    - _•        .    -  -.    . I »     •       ~ t^M\        »* J-       «^     -_J «__!_•-       -     n^       


bra  eruDt  ''i  coeli  et  terrae  abyssns  et  tenebrffi,  spiri- 
tns  et  aquffi.  In  corporibus  enim  membra  sunt  faeta : 
in  corporibus  et  mcmbra  sunt  nominata.  Nullum 
elementum  noo  membrum  est  ejus  elementi  qnocon- 
tinetur  :  omnia  autem  elementa  cqbIo  aut  terra  coq- 
tinentur. 

CAPDT  XXXII. 


Hsee  responderim  pro  Seriptnraprffisenti,  qnatenus 
bic  solorum  corporum  foctitalionem  commendare  '^ 
videtur  coBli  et  terr».  Scivit  ''^  esse  qui  ultro  in  eoi^ 
poribus  et  membra  cognoscerent,  et  ideo  compcndio 
usa  est.  Providit  tamen  et  hebetes  et  insidiosos,  qui 
dissimulato  tadto  intellectu,  ipsis  qnoque  membrie 
verbum  factitationis  significatorium  ^*  exigerent 
Itaque  et  propter  istos  singulas  species  factas  docet 
aliisin  locis^^.  Habes  Sophtam :  Prior  autemabysso 
^97  genita  sum,  dicentem  :  ut  credas  abyssum 
quoque  genitam,  id  est  factam,  quia  et  filios  faci* 
mus,  lieet  generemus.  Nihil  interest  facta  an  nata 
sit  abyssns,  dum  initium  detur  illi,  quod  non  dare- 
tur  si  materi»  subjecta  esset  '^,  De  tenebris  vero 
ipse  Dominus  per  Isaiam  :  Ego  qni  struxi  lucem  et 
feci  tenebras  (Isa,  ilv,  7).  De  spiriiu  aeque  Amos  : 
Quisolidattonitruum  et  condit  spiritumy  etannun- 
Hat  in  komines  Christum  suum(AmoSt  iv,  13) :  eum 
spiritum  cooditum  ostendens,  qui  in  terras  condi- 
tas  deputabalur,  qui  super  aquas  ferebalur,  librator,  C  sit  qusero. 
et  adflator,  et  animator  universitatis  :  non,  ul  qui- 
dam  putant,  ipsum  Deum  significari  spiritnm,  quia 
Deus  spiritus.  Neque  enira  aqu»  Dominum  sustinere 
sufficereol  (73);  sed  eum  spiritum  dicit  de  quo 
etiam  venti  constiterunt,  ut  ail  per  Isaiam  :  Quia 


Lvii,  26).  Item  de  aquis  eadem  Sophia  :  Et  cum 
firmos  pon^t  fontes  '^  ejus  quag  sub  corIo  est^  ego 
eram  modulans  cum  ipso  (Prov.  viii,  88,  49).  Gnm 
ergo  et  eas  speeies  probamus  a  Deo  factas ,  etsi  in 
Genesi  tantummodo  nominantur  sine  foetitationis 
mentione,  responddoitur  fortasseex  diverso  :  Plane 
factas  eas,  sed  ex  materia  :  ut  stylus  quidem  Moyti» 
Et  tenebrm  super  abyssum  et  spiritus  Dei  super 
aquas  ferebatur,  materiam  sonet  :  csetene  vero 
Scripturse,  quse  ex  materia  flactae  sint  ^  species, 
in  disperso  demonstrent.  Ergo  sicut  terra  de  terra, 
ita  et  abyssus  ex  abysso,  et  tenebrse  ex  tenebris,  et 
spiritus  et  aqnae  ex  spiritn  et  aquis  "^  constiteraot. 
-  Et  sicut  snpra  diximns,  non  potuit  informis  fuisse 
*  materia,  si  species  habebat,  ut  et  alise  ex  ea  sint 
confect» ;  nisi  quod  oon  alise,  sed  ipse  ex  semet- 
ipsis :  siquidem  non  eapil  diversas  fuisse  qu»  iisdmn 
nominibus  eduntur,  quo  jam  operatio  divina  otiosa 
videri  possit,  si  que  erant  fecit  :  cum  generosior 
essct  999  *^^  quae  non  eraot  facta,  si  fierent.  Igi- 
tur  ut  concludam,  aut  materiam  tunc  significavit 
Moyses  ^^  cum  scribit :  Et  tenebras  super  aJbyssum^ 
et  spiritus  Dei  super  aquas  ferebatur  :  aut  cnm  he 
specics  alibi  postea  demonslrantur  factae  a  Deo,  de- 
buernut  seque  demonstrari  ex  materia,  quam  Moyses 
prsemiseral,  factae  :  aut  ^si  species  istas,  et  non  ma- 
teriam  significavit  Moyses,  ubi  mataria  demonstrata 


CAPDT  xxxni. 


Sed  dum  illam  Hermogenes  inter  colores  saos  is- 
venit  (inter  Scripturas  enim  Dei  invenire  n<m  Ipo- 
tuit  ^),  satis  est  quod  omnia  et  facta  a  Deo  oonstal 


Variae  lectiones. 
''^  Eranl  alii.  ''^  Rhen.  suspicabatur  commentari;  commendare  legunt  Pran.  Paris,  Rig.  com* 
mentari  Seml.  ^^  Sciit.  Fran.  Pamel.  scivit  Rig.  Lat.  Scit.  Seml.  Oberth.  ^^  SigDincatonim 
Seml.  Oberth.  '^^  Aliis  in  locis  babere  Sophiam  Seml.  Oberth,  absque  ullo  sensu  legii  :  aliia 
in  locis.  Habere  Sophiam.  ''^  Si  materise  subjicialur,  esset  de  tenebris  Seml.j  qui  proponit  legerei 
subjicialuresse.  '^'^  Rhenanus  legi  volebat :  fontes  agaa  reum  quse  sub.  PameL  Fran.  Fontes  qiue  sob 
coelo  est  :  alii,  teste  JuniOy  qui  sub  coelo.  ''^  Snnt  Rhen.  SemU  '^^  Ex  aquis  Seml.  Oberth.  ^  Si  qaa 
ferant  Seml.  ex  Rhen.  cujus  conjecturam  :  Si  quae  erani  receperunt  omnes.  ^^  Generosiora  essent  scrib. 
Fran.  Paris,  post  Rhen.  conjecturam.  ^a  Moyses  scribit  Rhen,  Seml.  dum  scribit  Paris.  ^^  Non  po- 
tueril.  Rhen.  Pamel.  Seml.  Non  potnerat  Parts.  non  potuerit  satis  Fran. 

Commentarius. 

(72)  In  hominis  /oi^itto/tone.Factitationisvocabu-  n  tioni  habilem,  tanqnam  divinilus  inspiratam.  Adeo- 


lum  a  verbo  frequentativo  deductum  neminem  mo*^ 
veat.  Nam  et  in  praeced.  Jib.  non  solum  in  hoc  ope- 
re  factitationem  pro  creatione  sive  conditionc 
accipit.  Adversum  valet»  ergo  et  factum,  inquit, 
intefligebat,  et  factitatorem  facti  esse  quemcunque. 
Rhbn. 

(lZ)Neque  enim  aqum  Dominum  sustinere  suf/ice' 
rent.  Probat  hoc  loco  sententiam  existtmantium  Dei 
spiritu  ipsum  Dominum  significari.  Quasi  vero,  iu- 
quit,  Dei  Spiritum  snper  aquas  ferri  oonvenerit, 
ob  flnxam  ct  instabilem  aquarum  naturam  :  nee  po- 
tuerit  Deus  aquas  ipsius  figere,  ut  starent;  qnod 
praestitit  Israeli  transducendo,  aut  aolidare,  ut 
calcarentur,  quod  fidci  discipulorum  erudiendae 
confecit.  Et  tamen  vulgaiae  illi  sententiae  favet  im- 
pensius  lib.  de  Baptismo^  cam  ait :  «  Solua  Uqnof, 
semper  materia  perfecia,  lata,  aimplez,  de  suo  pura 
dignum  vectacnlum  Deo  8id[>jiciebat.  »  Sicautem 
solet  Septimius  :  arripit  omnem  Scripturam  aedifica- 


que  hunc  colorem  dicit  lib.  de  Cultu  feminar.f  pn- 
mo,  ubi  excasat  citatum  abs  se  librum  Enoch,  ei 
libro  de  Spectaculis,  late  semper  Scripturam  divioam 
dividi  ait,  ubicunque  secundum  praesentis  rei  sea* 
sum  etiam  disciplina  munitur.  Gaeterumr  verissima 
omnium  interprcialio  videatur,  his  verbis,Spm^  Dei 
ferebatur  superaquas,  significari,aquis  lum  primam 
creatis  adfuisse  vim  quamdam  vitalem,  non  fuiste 
simpliciter  aquam,  sed  aquam  vivam;  qnae  pon 
torpesceret  iners  stupore  pigro  :  sed  quae  perenni 
spirilu  vegelaia  semper  trepidaret  ne  quando  quie- 
scere  diceretur.  Uoc  certe  innuit  Noster  pagina  li- 
bri  de  Baptismo  supra  citata.  Chrysostomus  autam 
aperti^sime  hom.  3,  in  Gen  :  Ti  ^iSXrcoit  touto  xb 
E^pvjfiivov  nvEO(ia,  fr\aif  8fou  imo^pm  lirivtt)  xoO  G5«- 
Toc ;  '£{Mi  BoxEt  TouTO  ai||Aa(v<iv,  oTt  ivipYCi^  Ttc  C«>nixai 
icpo«iiv  TGic  0$oi9t,  it«\  o&M  i^v  ixku^  C^wptffTbK  »0B  obt{vi|« 
Tov,  aXXdc  xivou(iivov,  xa\  Xo>>Ttx^v  Tiva  i^vaj^tv  lx^v« 

RlG. 


2S3 


LIBBR  ADV.  HBRHOGBNBM. 


254 


ei  0X  matem  non  coutUi :  qaie  eiiam  si  fuisset, 
ipnm  quoqBe  aDeo  lacUm  credidissemus,  quianihil 
iniiaUim  praeter  Deoai  prsscribentes,  obtineremus. 
In  hnnc  usque  articulum  locus  est  retractatui,  donee 
ad  Scriptoras  provocata  deficiat  exhibitio  materi». 
Expedita  somma  est :  nihil  invenio  factum  nihil  ex 
BihiJo,quia  quod  factnm  invenio,  non  fuisse  cogooa- 
eo.  Etiamsi  quid  ex  aliquo  factum  est,  ex  faclo  habei 
eensum,  ot  ex  terra  herba,  et  fructus,  et  pecudes,et 
figoratio  hominis  ipsius»  ut  ex  aquis  natatiles  et  vola- 
tiks  aniniae.  Htijttsmodi  origines  rerum  ex  his  pro- 
lalanuD»  potero  materiaa  appellare^sed  (actasa  Deo 
etip«8. 

CAPDT  XXXIV. 

Gelanim»  omne  ex  nihilo  constitisse,  illa  postre- 
no  dirina  ^  dispositio  suadebit,  qusB  omnia  in  nihi- 
hmi  redadura  esi.  Si  quidem  et  caslum  cofwolvettir 
ut  Uber  {ba.  xxxiv,  4),  imo  nusqtiam  fiet  cum 
ipta  tmrra.cum  quaprimordio  factum  est  {Matth. 
xxnr,  ti,  35).  CiBlum  et  terra  prmterilntnt,  inquit. 
CaUum  primum,  $t  terra  prima  abierunt  (74),  et 
loeusmu  esttmfentus  illis  [Apoc.  xxi,l],quia  sdli- 
cei  qaodei  finit,  loeum  amittit.  6ic  et  David,  Ope^ 
ra  manuumtuarum%1^cosli  etipsiperibunt{PsaU 
a,  96,  87).  Nam  etsi  mutabit  ^  illos  velut  operUh 
rium^  et  mutabuntur ;  sed  mutari,  perire  est  pristi- 
no  suiui ,  quem  ^  dum   muiantur,  amittunt.  Et 


f^  alii  similitudioem  de  suo  prsestare^,  nisi  sit  ipsum 
quod  lali  similitudine  pmstet.  Revertor  igitur  ad 
causam  definientem  omnia  ex  nihilo  edita,  in 
nihilum  pervenlura.  Bx  setemo  enim,  id  est  ex 
materia,  nihil  Deus  interibile  fecisset,  nec  ex  ma- 
joribus  minora  condidisset,  cui  magis  congruat  ex 
minoribus  majora  producere,  id  est  ex  interibili 
etemum,  quod  et  carai  nostrae  pollicetur,  cnjns 
virtutis  et  potestatis  suse  ^  hunc  jam  arrha- 
bonem  voluit  in  nobis  collocasse,  ut  credamus 
etiam  illum  universilatem  ex  nihilo  velut  emor^ 
tuam,  qu«  scilicei  non  erat  ^,  in  hoc  ut  esset,  sus- 
citasse. 

CAPUT    XXXV. 

B  De  c»tero  vero  statu  materise,  etsi  non  est  retrac- 
tandum,  prius  enim  erat  ut  eam  esse  constaret,  ta- 
men  ac  si  constiierit,  persequendus  esl  ordo :  quo 
magis  eam  non  esse  cunstet,  cujns  nec  reliquus 
siatus  consistat,  simul  ut  contrarietates  suas  agnos- 
cal  Hermogenes.  Prima,  inquil,  facie  videtnr  nobis 
incorporalis  esse  materia:  exquisita  autem  ratione 
recta,  inveniiur  neque  corporalis,  neque  iocorpora- 
lis.  Quse  est  ista  ratio  recta,  quee  nlhil  recti  renun- 
tiat,  id  est  nihil  certi  T  Nisi  fallor  enim,  omnis  res 
aut  980  corporalis  aut  incorporalis  ^^  sit  necesse 
est  (ut  concedam  interim  esse  aliquid  incorporale  de 
substantiis  duntaxat,  cum  ipsa  substantia  corpus  sit 
rei  cujusque)  oerte  post  corporale  et  iocorporale  ni- 


Mlae  quidem  de  caslo  ruent,  sicut  /ici  arbor  (75),  Q  hil  tertium.  Age  nunc  sit  et  tertiam,  quod  illa  recia 

ratio  Hermogeniana  comperefit,  quse  neque  corpo- 
ralem  neque  incorporalem  materiam  facit :  ubi  est  T 
quale  est?  quid  vocatur?  quid  describiturT  quid  in- 
teliigitur?  Tantum  boc  raiio  renuntiavit,  nec  corpo- 
ralem  materiam  nec  incorporalem. 

CAPUT  XXXVI. 

Sed  ecce  conlrarium  subjicit,  aut  alia  fortaste 
ratio  ei  occurit,  ex  parte  eorporalem  renuntians  ma- 
teriam,  etex  parte  incorporalem.  Jam  ergo  ne  neu- 

Variffi  leciiones. 

**Divina  abesi    Venet.  ^  Ei  sic  muubit.   Jun.  ^  Quae  dum   Seml  Oberth.^'^  UhTeOceaxius  Fran 
Pamel.  Paris.Post  vero  Rhenanum  Rigalt.  servat  hactenus  :  ita  omnes  deinceps.  ^  Nihil  potest  ad  simi- 


vQiidocomm4>tavento^a€erba  sua  amittit{Apoc. 
Ti,  i3).  Montes  vero  tanquam  cera  liquescent  a 
conspectu  Domini  {Psal.  xcvii,  5)  :  cum  surrexerit 
MdHcei  amfringere  ierram  {Isa.  ii,  19).  Sed  et 
paisuteSf  iaquh,arefaciam;  ei  quasrent  aquam^  nec 
imement  (Isa.  xa  17  :  xon,  15) :  etiam  mare  haC' 
tenui  "  (76).  Quse  omnia  etsi  alter  putaverit  spiri- 
lAliler  inlefpretanda,  non  tamen  poterit  auferre 
▼eritalem  ita  fntnrerum,  quomodo  scripta  sunt.  Si 
qiae  eaim  fignne  sunt,  ex  rebus  consistentibns  fiani 
esi,  non  ex  vocantibus  :  quia  nihil  potesi 


desuo  pnestare  fl/ien.  SemL  Oberth.  ^  Virtuies  et  potestates  suas  Rhen.  PameL  Oberth.  Virtule 
ei  poteatatesua  Jun.  ^  Brit  Rhen.  SemL  ^^  Duo  verba  ultima  desunt  Rhen.et  sequacibus  ejus. 

Commentarius. 

(74)  Ccilum  primum  et  terra  prima  abierunt.  n  edilio  Vnigatahabet  grossos  suoSf  esl  aulem  eadem 
Trmnstnlit  hoc  Latinc  magis  quam  ad  verbum,  quia  propemodum  inlerpretatio,  quod  vertit  TeriuUia- 
Apoc  XXI,  legiiar  ^^apvjdtv,  id  est,  abiitf  deiade  le-      nus.  Nam  nihil  aliud    est    ^«iveo^    sive   grossus, 


git  Et  loeum  nnn  est  inventus  illis ,  pro  eo  quod 
reee  et  LatinL^  :  Et  mare  jam  non  est.  Rbbn. 
Cl$)  Et  stellw  quidem  de  coelo  ruent^  sicut  fici 
aroar.  Verba  haec  ox  Apocalypsi  desumpta   sunt, 
obi    aic  legitor  :  kxl  o(  iaxi^^   tou  oipavou  Imaw 
th    t^v    'f^Vy    c»;    GuxiJ    PdEXXci    Tob;   oXiSvOouc    oiivf^ 

(n^  {oydEXoo  hi^ry^  ostot&ivi),  hoc  est,  Et  stellm  de 
caeio  cecideruntfSicut  ficus  abjicit  grossos  suos  cum 
a  moMO  vento  movetur.  Porro  ^vOoi  Grsecia  suoi 
quos  Latini  grossos  vocant,  hoc  est  fici  nondum 
mminrfle.  Tertnllianuspro  grossis  vertit,  acerba  sua: 


quam  ficus  dura  adhue  atque  acerba.  Theodorua 
uaza  in  operc  de  plantis  ^auvOov  vocat  caprificum. 
Rhen.  —  Pici  arbor  acerba  sua  amittit.  Grossoe 
suos.  RlG. 

(76)  Et  jam  mare  hactenus.Uoc  esi,  Non  erit  am- 
plius.  Sic  supra,  de  ccelo,  nusquam  fiet.  Sic  lib.  de 
Pallio :  Bactenus  Sodoma.  Rio.  —  Etiam  mare  hae- 
tenus.  Alii  pro  hactenus  habent  Oceanus,  sensua 
tunc,  essety  Etiam  Oceauus  iis  deerit,  sed  non  inao- 
lens  ea  vox  est  hactenus  TertuUiano»  qua  utiturpro, 
^am  nonest  aut  erit.  Lb  Pr. 


255 


TBRTULLiANI  OPBRUH  PARS  11.  —  SBRIBS  1»  POLBHIGA. 


256 


trum  sit,  utrnmque  materia  eensenda  est?  Erit  enim  a  non  accepisset  translationem  in  melias  :  nec  qnic- 

1*  A*  I*  J^  AfA*  •  •  *^*  *'  1*  *  A*ll*  V^  A         t  * 


corporalis  et  incorporalis  adversus  renuntiationem 
rectse  rationis  ^^  illius,  plane  rationem  non  reddentis 
tenleuiiae  suae  sicut  nec  alia  reddit.  Corporale  cnim 
materiae  vult  esse,  de  quo  corpora  edantur ;  incorpo- 
rale  vero^inconditum  molum  ejus.  Si  eniro,  ait,  corpus 
tantummodo  osset,  nibil  ei  incorporale  apparet,  id 
est  moius.  Si  vero  in  totum  ineorporalis  fuisset, 
auUum  corpus  ex  ea  fieret.  Quanto  haec  reciior  ra- 
tio  I  nisi  quod  si  tam  recias  lineas  ducis  (77),  Her- 
raogenes,  quam  ratio  isia  ^^  pictor  te  bardior  non 
est.  Quis  enim  libi  concedit  motum  in  secnndam 
partem  substanlise  deputare  ?  cum  substantiva  res 
non  sil,  quia  nec  corporalis ;  sed  accidens  si  fortc. 
substantise  ct  corporis,  ut  actus,  el  pulsus,  ut  lap- 
8U8,  ut  casus,  ita  et  motus.  Nam  sive  a  semetipso 
quid  movetur,  actus  ejus  est  motus,  certe  pars  sub- 
staniise  non  est  sieut  tu  motum  substantiam  faeis 
materise  incorporalem.  Omnia  denique  moventur 
aut  a  semetipsis,  ut  animalia;  aut  ab  aliis,  ^  ut  in- 
animalia  (78):  tamen  nec  hominem,  nec  lapidem 
corporalem  et  incorporalem  dicimus,  quia  et  cor- 
pus  babeat  et  motum,  sed  unam  omnibus  formam 
solius  corporalitatis,  quae  substantise  res  est:  si 
qua  incorporalia  ^^  eis  adsunt,  !9Si  aut  actus,  aut 
passiones,  aut  officia,  aut  libidines  eorum  (79),  non 
portiones  deputamus.  Quod  ergo  facit,  portionem 
materiae  in  motom  disponere,  qui  non  ab  substan- 
tiam  periinet,  sed  ad  substantise  habitum?  Quid 


quam  compositionis  suse  applicuisset  illi  Deus  tali 
natura  :  in  vacuum  ^  enim  laborasset.  i  Verba  hsec 
tua  sunt  :  quorum  te  et  alibi  meminisse  oportuerat, 
ne  quid  his  contrarium  inferres.  Sed  quoniam  de 
mali  et  boni  ambiguitate  super  materiam  in  prsete- 
ritis  aliquid  tractavimus  ^,  nunc  ad  prffisentem  et 
solam  propositionem  et  argumeniationem  tuam 
respondebo.  Nec  dicam,  et  hic  te  certnm  aUqnid 
debuisse  pronuntiasse  ant  bonam,  aut  malam  ^  aut 
tertium  aliquid  :  sed  de  his  ^  qnod  tibi  libnit  pro- 
nuntiasse,  cnstodisse.  Rescindis  enim  quod  pro- 
nuntiasti  nec  bonam  nec  malam  :  quia  cum  dicis  : 
Si  esset  bona,  non  desideraret  componi  a  DeOy  ma- 
lam  portendis  :  et  eum  apponis :  Si  esset  mala  na^ 
B  tura,nonadmitteret  inmeliustranslationem,hontm 
subostendis  ^ :  atqneita  ot  boni  et  maU  affinem  eons- 
tituisti  ^,  qnam  nee  malam  pronuntiasti  Ut  au- 
tem  ^  argumentationem,  qna  pntasti  te  propositio- 
nem  tuam  eonfirmatumm,  retundam,  oppono  etiam 
illud  :  Si  bonafuissetmateria  semperi  quare  non  de- 
siderasset  in  melius  reformari  ?  !989  Quod  bonnm, 
non  desiderat,  aut  non  optat,  aut  non  eapit  ^*  pro- 
feclum,  ut  fiat  de  bono  meUus?  iilque,  si  mala  na- 
tura  fuissety  quare  non  potuerit  a  Deo  converti,  ut 
a  polentiore,  ut  ab  eo  qui  lajndum  quoque  natwram 
convertere  valeat  in  filios  Abrahas?  (Maith.  iii,  9.) 
Nempe  ergo  non  tantum  comparas  Deum  ^^  mate- 
rise,  sed  et  subjicis,  a  quo  natura  materise  devind 


enim  si  immobilem  placuisse  tibi  indncere  materiam  Q  et  edomari  ^^  Iq  meUus  non  potuisset.  Sed  et  quam 


bic  non  vis  natura  malam,  alibi  te  confessum  ne- 
gabis. 

CAPUT  xxxvm. 

De  situ  materise  id  tracto,  qnod  et  de  motu  ^V  Q^ 
perversitatem  tuam  traducat.  Subjacentem  faciaDeo 
maleriam,  et  utique  locum  ilU  qui  sit  infra  Deum.  In 
loco,  ergo  maieria.  Si  in  loco.ergo  intra  locum:  si  intra 
locum,  ergodeterminatur  a  loco,intra  quem  est:8ide- 
terminatur,  habet  iineam  extremam,  quam,  quantam 
proprie  pictor  (81),  agnoscis  finem  esse  omni  rei»  co- 
jus  liuea  extrema  est.  Non  ergo  erit  infinita  materia. 


numquid  immobilitas  secunda  pars  formse  videre- 
tur  ?  Sic  itaque  nec  motus  :  sed  de  motu  et  alibi  li- 
cebit  90  (96). 

CAPUT  XXXVII. 

Nunc  enim  video  te  ad  aliam  ^*'  rursus  rationem 

reverti,  quse  tibi  nihil  certi  renunliare  consuevit. 

Nam  sicut  ^  nec  corporalem  nec  incorporalem  in- 

fers  ^  materiam,  ita  nec  bonam  nec  malam  aUe- 

gas  ^ :  et  proiode  superargumentans  ^ :  «  Si  enim,  in. 

quis,  esset  bona  quae  semper  hoe  fuerat,  non  desi- 

deraret  compositionem  Dei :  si  esset  natura  mala, 

Variffi  lectiones. 
^^  PameL  Fran,    Paris.  Rigalt.  sic  legunt ;  alii  malCy  reciprocationis,  reparationis.  ^3  Rationi    satis 

Khen.  SemL  et  Oberth.  vel  mendorum  sequax ;  alii  ratiocinariae  Jun,  Ratio  ista  cst  alii.  ^^    Inanimata 

Pamel.  e  cod.  Vatic.  ^^  Incorpora  Rhen.  Seml.  Oberth.  ^  Liquebit  Rhen.  ^*'  Ilam  Rhen.  ^  Sicut  Fran, 

Par.  ^  Infcrl  SemL  ^  Adlegasset.   ^  Superarffumeuiasset  SemL  Oberth.   Super  argumentas.  Sed  enim  si 

Rhen.  3  In  vanum  Fran.   *  Retractavimus  Rnen.  SemL  ^  Aut  bona,  aut  mala   iidem.  ^  Nec  hic  Rhen. 

et  sequaces.  "^  Appooens  ostendit  edit.  Rhen.  eodem  sensu.  ^Ei  additur  Rhen.  SemL  et  aliis.  ^Si  autem 

Rhen.  SemL  Oberth.  ^o  Cupit   male  cod.    Wouw.  "  Dominura  Rhen.  SemL  PameL  "  Melius  potuissct 

Rhen.  SemL  ^^  De  moto  men.  SemL  Oberth. 

Commentarius. 
(77)  Quanto  hascreetior  ratiot  nisi  quod  sitam  n  tus  et  inclmationes.  Sic  in  lib.  de  Patientia:  <  Ut 
ctas  Uneas  ducis  Hermogenes.  Ubi  est  annotanda      cum,  inquit,  inler  sese  variis  sectarum  Ubidinibus  et 
u:-i:_   1- 1-        —    _„  ..  sentenliarum  aemulationibos  discordeot.  »  Libidi- 

nibus,  dest.  studiis.  Rhen. 

(SO)  Sedde  motu  et  alibi  licebit.  Subauditur  dispu-- 
tarCy  nisi  est  licebit,  pro  liquebtt,  ut  in  prsecedenti- 
bus  Ub.  licuit^  pro,  Itquit,  id  est,  liquidum  evasit. 
Rbbn. 

(81)  Quam  quantum  proprie  pictor.  Sic  omnino 
hie  loeus ;  nam  ^tiaii^m  capitur  pro  in  quantum, 
ut  nihil  sil  opus  eam  voeem  prsetermiitere.  Pam. 


rectas 

firoverbiaUs  formula,  a  prciorum  arte,  qualis  erat 
iermogenes,  mutuata,  recttu  lineas  ducere,  qualis 
est  etiam  iUa,  ultra  lineam.  Pam. 

(78)  Ut  inanimaHa.  Valic.  cod.  mss.  inanimata, 
sed  illud  nolui  immulare,  quod  eadem  reperiantur 
infra  e.  xciv  et  ejuamodi  obsoletis  vocibus  uti  soleai 
auctor,  quaUs  est  etiam  Ula,  corporalitatis^  et  tneor- 
pora.  Pam. 

(79)  Aut  lilndineh  eorum.  Ligidieiusvocat  appeti- 


257 


LIBBRADV.  HBRHOGENBH. 


258 


qaaediiminloeo  est  ^\  aloco  ^'dekerminatar,  el  dum  • 
determinatarab  illo,  extrema  eum  linea  patitur.  At  tu  '^ 
Lofiaitatem  facis,  dicens  :  Infinitaest  autem,  eo  quod 
temper  est.  Et  si  quis  discipulorum  tuorum  voluerit 
argumentari,  quasi  infiaitatem  ^^  aevo,  non  modo  ^'' 
eorporlsintelligi  velis :  atquin  corporaliter  ^^  immen- 
lam  ei  iadrcumscriplam,  sequeatia  ostendunt.  Unde 
iaqois,  oec  tota  fabricaiur,  sed  partes  ejus.  Adeo, 
eorpore  iafiaita,aoa  tempore  est.  El  obduceris(82) 
corpore  eam  infinitam  faciens,  cum  locum  ci  adscri- 
beiis,  intra  locum  et  extremam  loci  lineam  includis. 
Sed  tamen,  cnr  ooa  totam  eam  formaverit  Deus, 
aoa  scio  nisi  qua  aut  iuvalidus,  aut  invidus.  Ilaque  ^^ 
dimidium  ejus  quae  non  tota  formata  sit  quaero  ut 
qaalistota  fuerit  agnoscam.  Debuerat  enim  Deus 
exemplarium  antiquitatis  (83)  ad  gloriam  operis  d 
palam  fecisse. 

CAPUT  XXXIX. 

Sic  auac  defioitiva,  sicut  rectius  tibt  videtor,  per 
demataiioae!!  !98S  suas  et  translationes ;  sit  et 
OHiipceheaslbilis,  ut  quse  fabricalur,  inquis,  a 
Deo,  quia  et  contertibili^ ,  et  demutabilis,  et  dis- 
pariibilis.  Demutationes  enim  ejus,  inquis,  dispar- 
tilalem  eam  ostendunt  (84).  Et  hic  a  lineis  tuis 
exddisti  (85),  quibus  circa  personam  Dei  usus  es, 
prseseribeas  Deum  illam  ^  aon  ex  semetipso  fecisse, 
qaia  io  partes  veaire  aou  posset  qui  sit  aeteraus  et 
mBneos  ia  aevum,  ac  per  boc  immutabilis  et  iudivisi- 
VmIis.  &  et  materia  eadem  seterailatc  ceasetur,  ne- 
qae  iatinm  habens  neque  fioem,  eadem  ratione  non  ^ 
polerit  pa(i  dispertitionem  et  demutationem,  qua  ^^ 
Dec  Deos.  In  aetemitatis  consortio  posita,  partici- 
bei  €um  illo  '^  necesse  est  et  vires,  et  leges  et  con- 
ditiones  aetemitatis.  ^que  ^^  cum  dicis  :  Partes 
aatem  ejus  omnia  simul  ex  omnibus  habent,  ut  ex 
partibus  totam  digaoscatur :  utique  eas  partes  ia- 
teiligi  vis,  quae  ex  illa  prolatae  suot,  quse  hodic  vi- 


deatur  a  nobis.  Qaomodo  ergo  omnia  ex  omnibns 
habenl,  utique  ex  pristiois,  quando  quse  hodie  vi- 
dentur,  aliter  habeant  quam  pristina  fuerunt? 

CAPUT  XL. 
*  Dids  in  melius  reformatam  materiam,  utiqne  ^ 
de  deterioribns :  et*vis  meliora  deteriorum  exem- 
plarium  ferre.  Goofusa  res  erat,  nunc  vero  compo- 
sita  est :  et  vis  ex  compositis  iocomposita  prseberi. 
NuUa  res  speculum  alterius  rei  ^,  id  est  non  coae- 
qualis.  Nemo  se  apud  tonsorem  (86)  pro  homine 
mulum  iuspexit,  nisi  si  qui  putat  in  hae 
cxstructione  mundi,  dispositae  jam  et  comptae  ^s^ 
informem  et  incultam  materiam  respondere.  Quid 
hodie  informe  in  mundo,  quid  retro  ^  spectatum 
in  materia,  ut  speculum  sit  mundus  materiie  ?  Cum 
oraamenti  nomine  ni  penes  Graecos  mundus  ^, 
quomodoinoraatsematerise  imaginemrcferl  ^,  :9S4 
ut  dicas  totum  ejus  partibus  cognosci  ?  Certe  ex  illo 
toto  erit  etiam  hoc,  quod  non  venit  in  deformatio- 
nem.  Et  supra  edidisli  non  totam  eam  fabrica- 
tum  30.  Igitur  vel  hoc  rade  ct  confusum  et  incompo- 
situm  ^^  noa  potest  ia  expolitis  et  distiactis  et 
compositis  recogaosci,  qaee  aec  partes  materiseappel* 
iari  convenit,  cum  a  forma  ejus  ex  mutalione  divisa 
recesseruut. 

CAPUT  XU. 

Revertor  ad  motum,  ut  ubique  te  lubricum  ostea- 
dam.  Inconditus,  et  confusud, et  turbulentus  fuitma- 
terise  motus.  Sic  enim  ct  olla;  undiquc  ebullientis  si. 
militudinety  apponis  ^^.  Et  quomodo  alibi  alius  a  te 
adfirmatur?  cum  enim  vis  maleriam  nec  bonam  nec 
malam  inducere.  Igitur,  subjaccns  materia  sequalis 
momenti  habens  motum,  neque  ad  bonum,  neque 
ad  malum  plurimum  vergit.  Si  sequalis  momenti, 
jam  non  turbulentus,  nec  cacabacius  ^^,  sed  com- 
positus  et  temperatus  ^^ ;  scilicet,  qui  inter  bonum 
et  malum  suo  arbitrio  agitatus,  in  neutram  tameo 


Varise  lectiones. 
^^    In  loco    quo   Rhen,   et  alii  seqq,    ^^    In  quo    est   addit 


Jun.  ^^  lofinitam  Rhen.  Pauiel. 
"  jEvo.  non  ihotu  Fran.  ^*  Ul  coVporaliter  Rhen,  Fran,  ^^  Ul  additur  a  nonnullis,  ^o  Deum 
tUum  Rhen.  Seml.  ^^  Quam  volebat  Rhen.  ^^  Eum  iili  Rhen.  Seml.  ^^  Atque  Rhen.  Seml.  Pamel.  ^ 
Utique  deterioribus  Rhen.  Jun,  ^^  Est  allerius,  i.  e.  Rhen,  Seml.  ^  Disposita  jam  et  contempla  Rhen.  qui 
Ugendum  putabat  coocepta.  ^'^  Tetram  Rhen.  Seml.  Oberth.  ^  xoatiioc,  annotavit.  Seml.  ^  Prfleferl  Rhen. 
solus  cum  seqq.  ^  Fabricatam  ibid,  ^^  Et  confugi  et  mihi  computum  Rhenanus  qui  mendum  agnovit  ac 
propasuU  lectionem  quam  omnes  suam  fecerunt.  ^a  Oppones  Rhen.  Seml.  Obert.  ^3  Cacabatius  Paris,  ; 
cacabaceus  Fran.  ^  Temporatur  mss»  Jun. 

Gommentarius. 


(82)  Et  obduceris.   Monuimus  ante  non  semel  n 
obducere  et  obduci  TertuIIiano  esse  refellere  et  re-  " 
felli,  sive  contraria,  ac  inter  se  pugoantia  asseren- 
tem  caplum  leneri  vel  tenerc.  Rhbn.  —  Et  obduce- 
ris.  Ita  ut  evadere  non  possis.  Rig. 

(83)  Exemplariumantiquitatis.lnieWigii  exempiar. 
Sic  paalo  post ;  <  Et  vis  meliora  deleriorum  exem- 
planum  ferre.  >>  Non  alitcr  adversus  Valentinianos 
ttsarpat  sigillarium  pro  sigillari.  Rig. 

(84)  Dispartibilem  eam  ostendunt,  Hoc  est  divisi- 
bilem,  quod  tamen  cum  superioribus  Hcrmogenis 
verbis  non  eongrait.  Dicebat  enim  Deum  materiam 
ex  seipso  Ihisse,  qui  tamen  aeternus  erat  et  indivi- 
sibilis;  nunc  vero  materiam  iliam  divisibilem  pu- 


tat,  atque  secum  ita  pugnat.  Le  Pr. 

(85)  A  lineis  tuis  excidisti.  A  scopo  aberrasta» 
Neque  puto  allusisse  hic  ad  artem  pictoris  illius  ; 
cum  enim  id  intelligi  queai  salis  commode  non  re- 
currendo  ad  illam  ailusionem ,  crederem  id  Tertul- 
liaoo  indignum  in  eo  semper  immorari.  Lb  Pr. 

(86)  Nemo  se  apud  tonsorem,  eic.  Ad  morem  res- 
picit,  quo  speculo  uti  solent  tonsorcs ;  nam  et  ad- 
dit,  ut  speculum  sit  mundus  materias ,  a  quo  etiam 
novam  vocem,  speciatum  derivavit  auctor,  pro  co 
quod  in  speculo  speciosum  apparet :  «  Nam  et  spe- 
culum,  »  inquit  Yarro  de  ling.  Lat.  lib.  IV,  c  a 
speciendo,  quod  ibi  specteut.  »  Pav. 


259 


TBRTULLIANI  OPBRUH  PARS  U.  —  SBRIBS  I,  POLBMIGA. 


260 


partem  pronas  et  prfficeps,  medie,  quod  ainnt,  agi-  a  «b  ipio,  pari  Milioel  Dei  per  commuiiionem.  Ant 


086  ^  (87)  aequUibraU)  impetu  ferebatur.  Haec,  in- 
quies,  non  est,  hsec  turbulentia  36  et  paasivitas  (38) 
non  est;  sed  moderatio,  etmodestia,  et  justitia 
motationis  ^'^  neutram  in  partem  inclioantis  (89)  ^. 
Plane»  si  huc  et  illuc,  aut  in  alterum  magis  proeiina- 
ret  ^,  uinc  inconcinnitatis,  et  turbnientise  denotari 
mereretur.  Porroi  si  neque  ad  bonum»  neqoe  ad 
malum  pronior  erat  motus,  utique  inter  bonum  et 
malum  agebatur :  ut  ex  hoc  quoque  materiam  de- 
terminabilem  adpareat^  cqjus  motus  nec  malo  nec 
bono  pronus  (90),  eo  quod  in  neutrum  vergebat  ^^ 
intra  utrumque  ab  utroque  pendel>at  ^^  !9S(^  et 
boc  nomine  ab  utroque  determinibatar.  Sed  et  bo- 


el  Deus  poterat  ornari  a  materia,  habendo  cum 
illa  aliqoid  et  ipse  commune ;  et  jam  in  hoc  aeces- 
sitaii  subjicia  Deum,  si  fuit  aliquid  in  materia 
propter  quod  eam  formaret.  Gomniuie  autem  inter 
illos  facis,  quod  a  semetipsis  ^^  ct  semper  moren- 
tor.  Quid  minus  materiae  quam  Deo  adscribisT  To« 
tum  consortium  divinitatis  boc  erii,  libertaset  teler- 
niias  motus.  Sed  Deus  compoaite,  materia  incoo- 
dite  moventur.  Tamen  divinum  proinde,  motii 
proindoi  libero  et  setemo.  Atquin  plus  materie  das, 
Ctti  licuit  sic  moveri  quomodo  Deo  non  licuit* 

CAPUT  XLUI. 
l5e  motu  et  illud  notaverim.  Nam,  secnndum  oll» 


num  el  maJum  in  loco  facis,  cum  dicis  motum  ma-         ^, ,  _^ 

terise  in  neutrum  corum  fuisse  propensum :  mate-  B  similitudinem,  sic  erat  ^^   inquis^  materise  motns 
ria  enim  quse  in  loco  eraty  neque   huc  neque  illuc      «M  antequam  disponeretur,  coocretus,  inquietus, 


devcrgens,  in  loca  non  devergebat,  in  quibus  erat 
bonum  et  malum.  Dans  aulem  locum  bono  et  malO| 
corporalia  ea  facis,  faciendo  localia;  quiaquselo- 
cum  habent,  prius  est  ut  corporalia  sinu  Denique 
incorporalia  prO}nrium  locum  non  baberent,  oisi  in 
corpore,  cum  corpori  accidunt.  Ad  bonum  autem 
et  malum  non  devergente  materia,  ut  aut  corpora- 
lia  aut  localia  non  devergebat.  Bonum  ergo  et  ma- 
lum,  erras,  si  subslanlias  esse  vis.  Substanlias 
enim  facis  quibus  loca  assignas.  Loca  aulem  assi- 
gnas,  cum  materise  motum  ab  utraque  regione  sus- 
pendis. 

CAPOT  XLH. 

Dispersisti  omnia,  ne  de  prozimo  quam  contra- 
ria  sibi  sint  relucerent.  At  ego  colligam  singnla,  el 
conferam.  inconditum  adseveras  motum  materiae, 
eaemque  adjicis  sectari  ioformitatem :  debioc  alibi, 
desiderare  componi  a  Deo.  Desiderat  formationem 
qnse  sectatur  informitatem,  aut  seclatur  informita- 
tem  quse  desiderat  formationem?  Non  vis  videri 
Deimi  sequari  materise,  et  subjicis  liabere  illam 
cum  Deo  communionem.  Impossibile  enim,  ioqnis, 
non  habentem  illam  commune  aliquid  cum  Deo, 
omari  eam  ab  ipso.  Atquio,  si  commune  ali- 
qnid  habebat  cum  Deo,  non  desiderabat  exomari 


inapprebensibilis,  prse  oimietate  certamiois.  Dehinc 
subjicis:  Stetil  autem  io  Dei  compositionem,  et 
inapprehensibilem  habnit  conditnm  ^  motum,  prse 
tarditate  inconditi  motus.  Supra  certamen  mo- 
tui  ^  adscribis,  hic  tarditatem.  Nam  de  natura 
materifle  quoties  cadas,  accipe  ^.  Supra  dkis :  Sl 
autem  esset  materia  natura  mala,  noo  aceipiaMl 
translalionem  in  melius,  nec  Dens  aliquid  compo- 
sitioois  accommodasset  illi ;  in  vacuum  enim  labo- 
rasset.  Finisti  igitnr  duas  seotentias,  nec  mate- 
riam  natura  maiam,  nec  naiuram  ejus  a  Deo  po- 
tuisse  converti.  Horum  immemor,  postea  infers*^ : 
At  ubi  accepit  compositionem  a  Deo  et  oroata 
g  est,  cessavit  a  natura.  Si  in  bonum  reformata  eat, 
utique  de  malo  reformata  est ;  et  si  per  coropo- 
sitionem  Dei  cessavit  a  natura  mali,  natnra  ces- 
savit  ergo,  et  mala  fuit  natura  ante  compositio» 
nem,  et  desinere  polui  a  natura  posl  reformalio- 
nem. 

CAPUT  XUV. 

Sed  et  qualiter  operatum  facias  Deum,  sequitnr 
ut  osiendam.  Plane  a  philosophis  recedis,  sed  ta- 
men  et  a  prophetis.  Stoici  enim  volunt  Deum  aic 
per  materiam  decucurrisse,  quomodo  mel  per  &vos. 
At  tu :  Non,  inqnis,  pertransiens  illam  facitmnndnm» 
sed  solummodo  apparens  et  appropinquans  ei|  sicul 


Varise  lectiones. 

^  Prseceps  mediat  quod  aiunt  ginoten  Bhen.  Seml.  Oberth.  contra  omnes.  ^  Terbuleota  Rhen.  eontra 
omnes  Semler  conjicit  delenda  esse  verba.  ^  Nutationia  Jun.  mutationis  Rhen.  ^  Judicantis  SemL 
Oberth,  ^  ProcHvarunt  Seml.  contra  omnes.  ^^  Yertebat  Rhen.  Seml.  ^^  Ceosebat  Rhen.  et  ejus  seqq. 
contra  omnes.  ^  Rhen.  adjicit  bisque  legit  rooventur.  ^^  Erit  Rhen.  Seml.  ^^  Inconditum  Rhen.  Seml. 
Oberth.  ^  Motns  Rhen.  etduo  sequaces.  ^^  Accipis  supra  judices  Rhen.  SemL  Oberth.  ^''Inserens  Rfien*f 
contra  omnes. 

Gommentarius. 


(87)  MediaSf  quod  aiunt,  aainos.  Is  motns  scilicet 
qui  adeo  temperatus  ut  nullam  io  partem  vorgat, 
parsque  oulla  prsponderel.  Est  eoim,  ut  docet 
Festus,  agioa  foramen  cui  ioseritur  et  in  quo  ver- 
titur  scapus  tratinse.  Lb  Pa. 

(88)  HcBc  turbulentia  ei  passimtas.  In  velustis 
exemplaribns  legitnr  turbulenta.  Yeram  mtms  pla-« 
cet /lir^tt/enlia.  Quid  passivum  vocei  Terluuiauus, 


n  multis  in  locis,  prout  res  tulit,  adnotavimus.  Hic 
^  passivitatem  vocat  dissolutionem,  sive  inordinaiio- 
nem  atque  confusionem.  Rhen. 

(89)  Justitia  motationis.  Sic  initio  VibndePaHio» 
Justitiam  pallii  dixit.  Rig. 

(90)  Nec  malo  nec  bono  pronus.  Hoc  est,  neque 
ad  malum,  neque  ad  bonum  pronus.  Proous  cum 
dativo.  Rhbn. 


261 


UBBR  ADV.  HBRMOGBNBM. 


262 


fKit  qvi  decor(91)  solumijiodo  apparens,  et  magnes  A  esi  Deidextera  et  manus  ambte  per  quas  operatut 


lapis  solmnmodo  appropinquans.  Quid  simile  Deus 
fabricans  mundum,  et  decor  volnerans  animum, 
ant  magnes  allrahens  fernim?  Nam  elsi  apparuit 
materiae,  sed  non  vulneravit  illam,  quod  decor  ani- 
mam  :  et  si  appropinquavit,  sed  non  cohsesi,  illi, 
quod  magnes  ferro.  Puta  nunc  exempla  tua  com- 
petere.  Gerte,  si  apparendo  et  appropinquando  ma- 
teriae,  feeit  ez  illa  Deus  mundum,  utique  ex  quo 
appamit  fecit,  et  ex  quo  appropinquavit.  £rgo 
qQando  non  fecerat  retro,  nec  apparuerat  illi,  nec 
appropinqoaverat.  Et  cui  credibile  est,  Deum  non 
apparnisse  materiae?  vel  qua  consubstaniiali  suse 
per  aetemitatem  ?  ab  ea  longe  fuisse  quera  credi- 
nos  ubique  ^^  apparere  ?  cui  etiam  inanimalia  et  in- 


est  ea  quas  so  molitus  est  (Isa.  xlviii,  13).  Opera 
enim  manuum  tuarum,  inquit,  cceli  (PsaL  cii,  26) ; 
per  quas  et  mensus  est  terram  et  palmo  caslum  ^  (Isa. 
XL,  12).  Noli  ita  ^^  Deo  adulari,  ut  velis  illum  solo 
visu  et  solo  accessu  tot  ac  tantas  substantias  pro- 
tulisse  et  non  propriis  viribus  insiiluisse.  Sic  enim 
et  Jeremias  commendat :  Deus  factens  terram  in  va- 
lentia  sua,  parans  orbem  intelligentia  sua,  et  suo 
sensu  extenditcxlum  *3  (Jerem,  u  15  ;  Psal  lxiv,7). 
Bae  sunt  vires  ejus,  quibus  eoixus,  totum  hoc  con- 
didit.  Major  est  gloria  ejus,  si  laboravit.  Denique 
septima  die  requievit  ab  operibus  (Gen,  u,  2).  Utrum- 
que  suo  more.  Aut  si  apparens  solummodo  et  ad- 
propinquaos  fecit  hunc  mundum,  nunquid  cum  fa- 


eorporalia  (92)  iaudea  canunt  apud  Danielem  {Dan,  B  cere  desiit,  rarsus  989  apparere  et  appropinquare 


cessavit  ?  Atquia  magis  apparere  coepit ,  et  ubique 
conveniri  Deus,  ex  quo  faclus  est  mundus.  Yides 
ergo  quemadmodum  operaliqne  Dei  universa  con- 
aistunt  ^,  v^lentia  facientis  lerram  (93),  intelligen- 
tia  parantis  orbem,  et  sensu  extendeniis  coelum  : 
noD  apparentis  aolummodo,  nec  appropinquautis, 
sed  adhibentis  tantbs  animi  sui  nisus,  sophiam, 
valentiam,  sensum,  sermonem,  spiritum,  virtutem- 
quse  illi  non  erant  ^^  necessaria,  si  ^  apparendo 
tantummodo  et  appropinquando  profectus  fuisset  ^'^. 
Haec  autem  sunt  tnmt^i/ia  ejus  (94),  quae  secundum 
apostolum  abinstitutione  mundi^  de  factisejus  con* 
spiciuntur  (Rom.  ii,  20),  non  materiss  nesdo  quae, 


m).  Quantus  hic  locus  in  9S7  quo  Deus  a  ma- 
teria  tantum  dislabat,  ut  neque  appareret  neque  ap- 
propinquaret  ante  mundi  molitionem  ?  Credo,  pere- 
grinatus  eaC  ad  illam  de  longinquo,  cmn  primum  ei 
voJuit  apparere  et  appropinquare. 

CAPUT  XLV. 

Al  enim  prophetae  et  apostoli  non  ita  tradunt 
mundum  a  Deo  factum^  apparente  solummodo  et 
appropinquante  materiae,  qui  nec  materiam  ullam 
Dominaverant,  sed  primo  Sophiam  conditam  tnt- 
tium  ^  viarum  in  opera  ipsius  (Prov.  viii,  22) :  dc- 
bioc  ei  sermonem  prolatum,  per  quem  omnia  facta  r  sed  sensualia  ipsius.  Quis  enim  cognovit  sensum  Do- 
sunt, ei sine  qnao  factum  est nihil  (Joan.  i,  3).  Deni-  minifDe  quo  eiclamat  ^ :  Opro/ondum  divitiarum 
que  sermoneejus  coeli  confirmita  sunt^ et  spiritu  ip"  et  sophuB,  ut  ininveniibilia  judicia  ejuSf  et  ininves' 
siui  untversce  virtutes  eorum  (Psal.  xxxiii,  6).  Hic     tigabiles  (95)  vias  ejus  !  (Rom.  xi,  33).  Quid  haec 

Variae  lectiones. 

^Undique  LaL  ^^  Initia  Rhen,  Seml.  Oherth,  ^  Atque  molitus  Rhen,  Seml.  Oberth.  ^^  Rhenan,  et 
vost  eumf  ut  solent.  Seml.  Oberth.  inversione  legunt :  coelum  et  palmo  terram.  ^^  Non  ita  Rhen,  Seml. 
^  Ccelos  Rhen.  Seml.  Oberth.  ^  Universa  constituit.  Rhen.  Seml.  ^^  Erunt  Rhen.  Seml.  ^  Ut  apparendo 
Oberth  cum  iisd.  ^"^  Abesse  fuisset  vuU.  Lat.  ^  De  non  inser,  Rhen.  nec  Seml.^  nec  Oberth.  ^  Et  cia- 
mat :  profundum ;  iidem  pariter  leg. 

Commentarius. 

(91)  Sicut  facit  qui  decor.  Id  est,  aliquis  decor.      et  Ruffinus,  lib.  ir,  adv.  Hieronymum.  Cui  idem 

Hieronymus  respoodet,  quidquid  de  eo  seripserat 
6ua  in  Danielem  praefaiione,  ex  sententia  Hebraeo- 
rum  dixisse.  Quid?  quod  idem  Hieronymus  epist. 
ad  Demetriadem  de  Virginitate  servanda,  citet  ex 
0  ipsius  hymni  praemiasis,  auae  similiter  in  Hebraeo 
uon  habentur,  illud  quoa  succensus  sit  ignis  49 


Sed  hoc  ab  Rhenano  est.  Nam  anlea  legebatur. 
«  Facit  quid  decor  solummodo  apparens.  »  Quod 
rectnm  est.  Decor  solummodo  apparens  facit  ali- 
qnid,  boc  est  vulnerat  animum,  ut  ipse  mox  dicet 
Lacretias,  iv : 


Sed  tamen  esto  jam  quantovis  oris  honore, 

Goi  Veoeris  membris  vis  omnibus  exbortatur,  etc. 

RlG. 

(92)  Inanimalia  et  incorporalia.  Alludit  ad  hym- 
nnm  trium  puerorum  Dan.  iii  juxta  editionem 
Theodotionis ;  nam  in  Hebraeo  non  baberi  recte 
annotavit  B.  Hieronymus.  Eumdem  etiam  citat  exo- 
mologesis  titulo  B.  Cynrianus  libris  de  Lapsis  et  de 
Oraiione  Dominica.  Qni  loci  annotandi  pro  dicii 
hvmni  canonica  auctoritate,  quam  etiam  Ecdesia 
illi  tribuit,  in  qua  non  modo  nunc  in  sabbatis  qua- 
tnor  temporam,  sed  ab  initio  nascentis  Ecclesiae, 
semper  in  omni  solemnitate  in  sacris  fidelinm  de- 
cantatum  fuisse  triam  pueroram  hymnum,  testan- 
tur  Augostinus  serm.  47,  de  Tempore  (qui  eumdem 
etiam  nominatim  citat  ep.  186,  de  Jejunio  Sabbati), 


cubitorum,  Quomodo  ctiam  B.  Augustinus,  illud 
ex  ejnsdem  prooemio.  Quoniam  justus  es  in  omni- 
bos  qaae  fecisti  nobis,  epist.  122.  Pam. 

(93)  Valentiafacientisterram,eic.  Jeremise  li,  vo- 
ces  Graecae  sunt  -rtj  i(rx'Ji,  x^  «09(^,13  cuviaei.  Pro 
quibus  traastulit  et  hic  el  paulo  post  auctor,  valen- 
tiam,  id  est,  foriitudincm.  intelligentiam,  seasum. 
Pam. 

(94)  Invisibilia  ejus.  etc.  Pro,  invisibilia  Dei  a 
mundi  creatione  creaturis  intellecta  videntur.  Rom. 
1 .  Le  Pr. 

(9^U^inventibiliajudiciaejus,etininvestigabiles, 
etc.  Quando  pertinaciter  consentiunt  exemplaria 
quae  vidimus  omnia,  arbitror  ininventibilia  dictum 
perinde  ae  si  dicas  incompertibilia,  nempe  quas  in- 
veniri  ncqueant,  et  cognosci  quamlibet  anmtamur, 


263  TBRTULLUNl  OPBRUU  PARS  IL  -  SBRIBS  I,  POLBMIGA  2M 

magis  sapiont,  quam  ut  |ex  nihilo  omnia  facta  sint?  i  probalur  ^  omnia  a  Deo-«x  nihilo  faeta,  nisf  qnod 
qu8i  nec  inyenire  nec  investigari  nisi  a  solo  Deo  HermogOQes  eumdem  statum  describendo  materise, 
possent ;  alioqui  investigabilia,  si  ex  materia  sunt  quo  ^^  est  ipse,  ineondilum^  confusum,  turbulentnm 
investigata  et  inventa.  Igiiur  in  quantum  constitit  ancipitis  et  prsecipitis  et  fervidi  motus,  documen- 
maieriam  nuUam  fuisse  ex  hoc  etiam  quod  nec  ta-  tum  ^^  artis  sue  dom  ostendit,  ipse  se  piniit. 
lem  competat  fuisse  qualis  inducitur,  in  tantom 

Varise  lectiones. 
^  Probaretur  iidm  contra  (mnes.  ^^  Al.  quod  est  ipse.  ^^  Docomentis  Rhen.  Seml,  Oberth. 

Gommentarius. 

()uemadmodnm  et  invesligabile  hic  significat,  quod  inventibilia  aliquando  legendum  putavimns.  Rhbn. 

investigari  non  potest.  Meminisse  autem  debemus  — IninvenHbHiajudiciaejus,eic.lnGmcoeiiit;^\^ 

Tertuliianum  in  reddendis  Grsecis  duriusculum  esse.  pE^vrjTa,  hoc  est  impervia  et  incomprehensibilia,  ot 

Id  quod  in  superioribus   libris  indicavimus.  Erat  vul^s  legit.  Porro  parum  intcrest  si  legas  investi' 

autem  hsec  vox  vulgo  fortassis  usitatior.  Nos  vim  gabiles  aut  ininvestigabiles ,  utrumque  enim  reddi 

Grseci  vocabuli,  quod  est  ovi^EpeOviiTa  attendentes,  potest  ex  Grseco  dve^txvCaaToi.  Lb  Pa. 


0.     SEPT.    FLOR.    TERTULLIANI 

ADVERSUS    MARCIONEM 

LIBRI  QUINQUE 


»S9  SYNOPSIS  HISTORICA. 

Murcio  Synope in  Ponto natus  est  circa  annum  148,  imperante  Antanino»  Hicinitio mtas  casHtatem  pme 
se  ferens  monachorum  instituta  professus  est,  parentenatus  catholicaicommunionis  episcopo.  Postea^  mm 
virginem  ad  amasset  ea  abusus  est*  Ob  hunc  igitur  incestum  Ecclesia  ab  ipsoparente  pulsus  est^  viro  cum 
primis  religioso,  ac  veritatis  amore  flagrantissimo,  et  in  episcopalis  muneris  administratione  pra^tan^ 
tissimo.  Cui  cum  Marcio  diUy  multumque  suppHcasset,ac  pamitentiam  postulasset,  apatrepredbus  mdHs 
obtinuit.  Romam  itaque  $e  contulit,  et  seniores  adiens^  qui  ab  apostolorum  discipulis  edocti,  adhuc  supe^ 
rerant  ut  in,communionem  admitteretur,  frustrapetiit.  Quamobrem  exstimulatus  invidia,ac  ira  perd" 
tus,  illisdixit :  Ecclesiam  vestram  ego  dissociabo^  in  eamque  schisma  sempitemumimmiltam;  et  discedens^ 
adimpostoris  Cerdonis  hanresim  confugere  in  animum  induxit  (S.  Epiphanus,  hseres,  42).  Cerdonis  hme 
erant  dogmata:  Deum  legis  conditoremalium  esseaPatre  Domini  nostri  Jesu  Christi;  hunc  bonumfuiss^ 
illum  malum;Jesum  Christum  veram  nostra^que  consubstantialem  camem  non  assumpsisse^  nec  dc 
virgine  Maria  natum  fuisse.  Dupin. 

Opus  adversus  Mardonem  conscripsit  Tertullianos,  postqoam  in  Montanistarum  errorem  lapsos  est,  ol 
apparet  ex  illis  verbis  (cap.  29^  lib.i) :  Nubendijam  modus  ponitur,  Paracleto  auctore,  unum  in  fide 
matrimonium  prosscrihitur,  et  dum  novas  prophetias  comniemorat,  et  de  quibnsdam  revdationlboa  lo- 
quens  scribit  (Ub  iv,  cap.  22) :  De  quo  inter  nos^  et  PsyciUcos  quastio  est ;  quse  profecto  distincUo, 
conmiunionis  designat  diversitatem.  Hsec  tamen  minime  impediunt  quin  opus  istud  Tertulliani  optimom 
dici  qoeat,  et  veloli  thesaurus  antiquioris  theologise.  Primum  opusculum  hoc  eodem  de  argumento  exa- 
raverat,  sed  correnti,  ut  aiunt,  calamo,  quod  postea(lib.  iv,  cap.  i)  pleniore  positione  resciderat^  sed  ei 
istud  fraude  fratris  apostatce  sibi  supreptom  dicit;  quam  jacturamut.rcpararet,  hocce  tertiuxQ  eloco- 
bravit  anno  xv  Severi  imperatoris,  a  Gbristi  Natali  207.  Lumpeb. 

TOTWS  OPERIS  VONSPECTUS. 

Primo  itaque  loco  Dei  nnitatem  et  singularilatem  ostendit,  cum  impossibile  evincat  dno  dari  suprema 
ontia:  Quienim  duo  poiuit  admittere^idemetplura;940postduoenimmultitudo,unionejamexcussa9 
numerus  autem  divinitatis  summa  ratianeconstare  debet.  Porro  Marcion,  utbina  sua  adstmeret  prindpia, 
dicebat  Creatorem  esse  culpandum,  quippe  qui  malorum  auctor  dicendns  foret,  inquiente  Scriptura  (/«u 
xLv,  7) :  Ego  formans  pacetn^  e/ cr^an^  iita/ttm.  At  Tertullianus  ostendit  impium  esse,  blasphemom  ei 
temerariom  de  Deo  dicere  (cap.  3,  n.  4) :  Sic  non  debuit  Deus,  et  sic  magis  debuit.  Deinde  Greatoris  bo- 
nitatem  patefacit  inomnibos  ejos  operibotfelucescentem,  ac  prsBsertim  inprimi  hominis  efformatione  ac 
creatione.  Deinde  divinse  justitise  in  malorum  punitione  necesssitatem  ostendit,  ad  ma)os  coercendos  et  ad 


865  ADVBRSUS  HARCIONBai.  266 

ifertenda  peccata,  quse  conlra  Dei  mandatum  et  Yoluntatem  admittuntur  (lib.  ii,  cap.  13)  :  Non  enxmiuffi» 
ciebat  bonum  per  semetipsum  commendari,  nisi  vis  aliquapmesset  timendi,  quai  bonum  etiam  nolentes 
appeteret,  et  custodire  impelleret,  Effrenis  igitur  peceandi  liberlas  pauditur  peccatoribus,  dum  illis  Deus 
proponitnr,  qui  igne  et  tartaro  punire  nequit,  et  qui  timeri  non  potest,  et  nolit  (cap.  16).  Quanto  ma- 
lum  injuttitia;  tanto  bonumjustitia ;  bona  igitur  severitas^quiajusta,si  bonusjudeXy  idestjustus,  Item 
castera  bona,  per  quce  opus  bonum  currit  bonce  severitatis,  sive  ira,  sive  cemulatie^  sive  sasvitia,  Dei  videli- 
cet  volitiones,  quas  nos  hisce  vocibus  significamus,  omnes  tamen  humanas  a  Deo  passiones  procul 
ablegantes.  Cum  tamen  pbilosophi,  eorumquc  sectatores  haeretici,  ne  Deum  inducerent  sive  passionibus 
obnoxium,  sive  mutabilem,  et  ex  consequenle  corruptibilem  et  morulem,  omnino  insensibilem  finge- 
bant  (cap.  16).  Bene^  reponebat  Tertullianus,  quod  Christianorum  est^  etiam  mortuum  Deum  credieref 
et  tamenvivere  in  cevo  asvorum.  Stultissimi»  quidehumanis  divinaprasdicant,  ut^quoniamin  homine  cor- 
fuptorimconditionis  habentur  hujusmodi  passiones,  idcirco  etinDeo  ejusdem  status  existimentur,  In  qui- 
bns  verbis  apparet  TertuIIiani  aevo  constantem  fuisse  et  ratam  de  Christi  divinitate,  ac  irium  personarum 
anitate,  doctrinam.  Dein,  suum  prosequcns  sermonem^  subdii  :  Discerne  subsiantiam,  et  suos  ei  distribue 
tensus  tam  diversos,  quam  substantioi  exiqunt,  licet  vocabulis  communicare  videantur.  Nam  et  dexte- 
ram,  et  oculos,  et  pedes  Dei  legimus ;  non  ideo  tamen  humanis  comparabuntur,  quia  de  appellatione  SO" 
oan/iir...  Prior  bonitas  Dei  secundum  naturam,  severitas  posterior  secundum  causam  (cap.  13,  14).  Pri- 
mum  igitur  malum  peccatum,  quod  pocna  subsecuta  est,  quse  !94ll  malum  est;  at  alterius  generis  mala  , 
sdiicet  quibus  rependuntur,  casterum  suo  nomine  bona,  quia  justa,[et  bonorum  defensoria,  et  delictorum 
inimicaj  atque  in  hoc  ordine  Deo  digna. 

Ut  vero  mali  originem  detegat,  bumani  libertatem  arbitrii  constituit  Tertullianus,  dicens  :  In  quo 
koe  ipsum  imago  et  similitudo  Dei  deputaretur,  arbitrii  scilicet  libertas  et  potestas,  At  imago  semper  est 
originali  inferior,  et  opus  inferius  artifice,  proplerea  natura  sua  defeciibiie  (cap.  10);  et  sicutDeus  ho^- 
mni  vitas  statuminduxit,  ita  homo  mortisstatum  adtraxit,  et  idem  de  angelo  dicendum ;  Deus  enim  ange- 
iam  feeit,  qui  seipsum  in  daemonem  commutavit.  Et  hoc  pacto  objectionem  solvit,  ad  accusandum  (Irea- 
torem  ex  hominis  et  angelorum  lapsu  desumptam ;  nimirum  vel  inscitiae  et  ignoraniiae,  si  peccatum 
otriasqtte  non  prsenovit ;  vel  malitiae,  qui,  cum  praeviderit,  non  impedivit.  Nam  Deus  et  fidem  et  gravitatem 
aoam  in  onwi  opere  servare  debebat ;  conservavit  igilur  opus,  quale  condiderat,  id  est  Iil>ero  prae- 
dilam  arbitrio  (cap.  7).  Si  enim  semel  homini  permiserat  arbitrii  libertatem  etpotestatem,  utique  fruendas 
eas  ex  ipsa  institutibne  permiserat :  posse  autem  peccare  est  hujus  libertatis  consectarium,  quod  Deus 
peniuait  eun  adjunctis  suis,  peccatis  scilicet  et  suppliciis,  quae  omnia  postea  in  suse  glorise  ostcnsionem 
eonvertit. 

Posfea  id  Messise  missionem  et  incamationem  progrediens,  dicit  (lib.  in,  cap.  3)  Christum  non  ex  solu 

virtutibus  credendum  fuisse,  sed  ex  praeviis  propbetarum  de  illo  vaiiciniis ;  siquidem  dictum  erat,  multos 

venturos,  et  signa  facturos  et  virtutesmagnas  edituros,  nec  ideo  tamen  admittendos.  Ubi  et  illudanimad* 

ferUt  a  prophetis  (cap.  5)  ideo  futura  interdum  pro  jam  transactis  enuntiari,  quia  apud  Deum  non  sit 

Hfferentia  temporis,  apud  quemuniformem statum  temporum  dirigit astemitas,  et  divinationi propheticas 

famUiare  est  quod  prospicit,  dum  prospicit  jam  visum,  atqueitajam,expunctum,  id  est  omnimodo  futU" 

rum  demonstrare.   Ut  vero  oslenderet  Deum  verum   hominem  fuisse,  non  umbratilem  et  phantasticum, 

dicit*  si  in   Cbrislo  non  fuisset  vera  humaoitas,  nec  credendam  in  eo  veram  divinitatem  (cap.  8)  :   Nam 

si  w  Chritto  non  erat  quod  videbatur,  et  quoderatmentiebatur,  caro  nec  caro,  homo  nec  homo,  proxnde 

Skus  Christus,  nec  Deus,  Cur  enim  non  etiam  Dei  phantasma  portavit  ?  An  credam  ei  de  interiore  subs- 

taniiaj  qui  sit  de  exteriore  /rti«/ra^ti5?Yerumautemhominem  fuisse,  omnia  ostendunt  quae  de  eoinEvan- 

geliis  scripta  leguntur,  videlicet  et  tetigissc,  et  tactum  ab  aliis  fuisse ;  scriptum   est  enim  tangendo  infir- 

mo9  eoa  liberasse,  a  peccatrice   tactos  ejus  pedes  ac  perfuso  onguento  delibutos,  nec  non  passum,  mor- 

toum,  et  spiritum  ab  eo  emissum,   et  post  resurrectionem   se  carnem  et  ossa  habere  demonstrasse, 

jubeodo  ut  eum  tangerent  et  palparent;  aHoquin,   si  veram  non  habuisset  carnem,  nec  passus,  nec  mor- 

tuus  fnisset,   propterea  nec  resurrexisset ;  proinde  inanis  est  fides  nostra,  inanis  et  'prsedicatio  apostolo- 

rom,  qoi  falsi  Dei  lestes  invenirentur. 

94L9  Marcionitse  objiciebant  camemassumere  indignum  fuisse  Christo,  eam  enim  terrenam  substantiam, 
stercoribus  infertam,  cloacam  uterum  virginis  appellabant,  et  partus  immunda  et  pudenda  tormenta^ 
et  puerperii  spurcot,  noxios,  ludicros  exitus  late  persequebantnr  (cap.  11).  Ai  haec  omnia  dicit  Tertullia- 
005  tanctittima  ac  reverenda  esse  opera  naturas,  quse  tamen  cum  Marcio  indigna  Deo  ostenderet,  nihil 
tameo  proficiet;  nam  non  erit  indignior  morte  nativitas  etcruce  infaniia  et  natura  pasna  et  carne  dam^ 
naiio.  Si  vere  ista  passus  est  Christus^  minus  fuisset  nasci  (cap.  10).  Caeterum,  5t  ad  certum  specteniiis, 
nuUa  tubttantia  digna  £tt  quam  Deut  induat,  Quodcunque  induerit  ipse,  dignum  facit,  absque  mendacio 
tamen;et  ideo  quale  ett  ut  dedecusexittimaveritveritatempotiusquammendaciumcamis?\er\im,  carn, 
pnBDoniktnm  foret  de  Christo,  eum  opprobriis  saturandum  et  confusione  operiendwn,  adeo  ut  vermis 
eiaon  bomo»  enibescere  oportebat  (lib.  iv,  cap.  21)  ut  dedecore  ejus  salus  nostra  consiaret^ 
Patiol.  n.  9 


267  TBRTULLUNI  OFBRUH  PARS  U.  --  8BRIBS  I,  POLBHIGA.  268 

et  quofUam  hamo  nonerubuerat  lapidemet  lignumadorans^  eadem  constanHa  non  confiuus  de  Ckristopro 
impudentia  idolblatriaisatis  Deofuerat  per  impudenHam  fidei.  Addit  ootam  omnibnt  compertumque  faisse, 
Cbrislam  nalum  ex  familia  David,  cum  adhiie  apud  Judaeos  tribuam  et  familiarum  dtsiioctio  casiodire- 
tur  (lib.  IV»  cap.  7),  et  in  censu  re|>erireturiltt^<t,  quem  testem  /idelissimum  Dominicas  natinfitaHs  Ao- 
mana  archiva  cusiodiunt.  Se  Filium  bominis  appellavii,  dum  aibi  potestatem  tribuit  peccata  dimiUendi, 
ut  patesceret  verum  Deum  aimul  esse,  et  homicem  verum  :  neque  enim  mentiri  posset  Chrisius^  ut  se 
filium  hominis  pronuntiaret,  si  non  vere  erat;  nccpeccaia  dimittere,  ai  verus  Dens  non  fuisset,  bommem 
proinde  fuisse  illum  quem  Danielis  prophetta  consecutum  proenuntiabat  judicandi  potestatem,  Yemm  de 
Christi  regno  ioquens  TertuUianus,  apertissiroe  ostendit  se  Chiliastarnm  opinioni  adhsesisse,  quod  mirum  non 
esse  debet  perpendenti  et  Montaniiamm  visionibus  fidem  adhibnisse. 

Ut  renun  Creatorem  accusarent  Marcionitse,  eo  prsesertim  utebantnr  anificio  et  dolo,  quo  Novnm 
Testamentum  Yeteri  opponebant;  et  si  quas  sive  in  iege»  sive  in  propbetis  vei  dnra  vel  abjeetiora 
occorrebant,  parvi  penderent  et  cen  contemptibilia  exaggerarent.  At  TertuUianus  illa  dno  Testaroenia 
non  a  diverso  prodiisse  auctore  patefaciebat,  sed  ab  uno  eoderoque,  qui  tamen  diverso  se  gessit  modo 
jnxta  humani  generis  statum  et  conditionem.  Primo  enim  Deus  nonnisi  tenniora  pollicitus  est  prsemia, 
veluti  arrhabones  snblimium  divitiarum,  quas  Ulis  reser\avit.  Divitias  profstare  Deo  non  inconqruens 
dicit,  per  quas  multa  inde  opera  justitias  et  dilectionis  administrantur,  sicut  et  aUa  terrena  bona  data  et 
promissa  in  Yeteri  Testamento ;  quse  non  minus  quam  coeiestia  ad  Creatorem  coeli  et  terrae  distribuere 
et  elargiri  perlinet  (1).  Objecta  quoque  diluit  desampta  ex  Israelitarum  furto,  quod  in  iEgyptios  Deo 
jubente  coromisisse  videntur  Hebrsi,  et  alia  ex  prseceplorunt  contradiciione  deprompta,  nti  quando 
ilUs  (d)  vetuit  94S  facere  similitudinem  omnium  qum  sunt  in  ccelo^  et  in  terra,  et  in  aquis,  et  simu^ 
jnmiserpentisamei  ul  effigiemefformarent^  et  Cherubim  et  Seraphim  aurea  in  arcai  figuratum  exemplum 
(3),  ubi  dicit  imagines  soliua  idololatriie  causaprohibori.  Sic  et  talionis  legem  ideo  datam  dicit,  ut  commistio 
injurim  metu  vicis  statim  occursuroe,  repastinaretur  et  licentia  retr^tionu  prohibitio  esset  provocationis. 

Ridebantliteretici  et  aspemabanturqase  in  Veteri  Testamento  abjectiora  videbantur,  cujusroodi  suntcraenta 
aacrificia  (4),  ablutionum  negotiosas  scrupulositates  et  cil)orum  delectus.  Hsec  autem  oronia  a  Deo  faerunt 
pnestituta,  ut  istis  legalibus  diseiptinis  occurrentibus  ubique,  ne  tUU  momento  vacarent  a  Dei respeciu.... : 
utnihildearcanis  attingam  signi/icantiis,  legisspirituaUsscilicet  et  prophetiem  et  in  omnibus  peneargu- 
mentis /igurata  (5).  Si  lex,  scribit,  aliquid  cibis  detrabit,  et  immunda  pronuntiat  animalia,  qnse  aliqnuido 
benedicta  sunt,  consiUum  exercendse  continentise  iotelUge,  et  frenos  impositos  illi  gulse  agoosce,  qufe  com  pa- 
nem  ederet  angelorum,  cucumeres  et  pepones  ^gyptiomm  desiderabat.  Agnosce  simul  et  comitibua  gnie, 
Ubidini  sciUcet  atque  luxuriae  prospecturo....  :  proinde  ut  et  pecuniae  ardor  restingueretur  cx  parte,  de  qoa 
victus  necessitate  causalur,  pretiosorum  ciborum  ambitio  detracta  est;  postremo,  !944  ut  faeUius  bomo  ad 
jejunandum  Deo  formaretur....,  sacrificomm  quoque  onera,  et  operationnm,  et  abluUonum  negoUosas  scni- 
pulositates  nemo  reprebendat....;sed  Ulam  Dei  industriam  sentiat  qua  popnluro  pronum  in  idololatriam  et 
transgressionem,  ejusroodi  officUsreligioni  suse  voluit  adstringere,  qnibus  super&titio  sseculi  agebatar,  nCab 
ea  avocaret  Ulos  (b).  Sed  in  ipsis  commerciis  vitse  et  conversationis  huroanae  domi  ac  foris,  ad  usqne  earam 
vasculoram  omnifariam  distmxit^  ut  istis  legaUbus  diseiplinis  occurrentU)as  ubique,  nenlUmomento  vaearent 
a  Dei  respectn....  Ad  hoc  beneficium,  non  onas  legis  adjuvandnm  prophetas  ordinavit,  docentes  Dao  digna, 
auferre  nequitias  de  anima,  exqairere  judiciom,  et  caelera,  qua  reUgionis  essentiam  etperfectionero  in  virtnte 
et  bonis  operibus  locatam  evmcnnt.  Longius  progreditur  in  hac  exponenda  doctrina,  et  in  lege  prttceptam 
probat  caritatem,  et  injuriarum  veniam,  reservataDeo  vindicla,  quae  necessaria  est,  ut  scelesU  homines  in  or- 
dine  contineantur  (7).  Addit  Ghristam  conditionaliter  nunc  fecissedivortii  prohibitionem,  si  ideo  quis  dimit'' 
tat  uxorem,  utaliam  diicat.Denique  bane  circa  fidem  regnlam  tradit  (8),  nihil  temere  credendum,  temere 
porro  credi,  quodcumque  sine  originisagnitione  creditur.  LuMPBa* 

LIBER  PRIMUS. 


ARGUMBNTUM. 
Cum  prins  opusculum  suum  aDVBaaua  MAacioiuui 
pleniore  postea  compositione  rescidisset  TertnUia- 
nns,  et  eam  frater  quidam  deinde  apottata  mendo- 
sisaimaro  exhibuisset^  necessitas  ilU  facta  est  emen- 
dationis»  et  mnovationis  oceasio  aliquid  adjicere 
persuasit ;  unde  in  qninque  Ubros  opus  istud 
excrevitf  qnorum  primi  libri  argumentum  hic  da* 

mos. 

!•  In  primis  itaqne  post  invectivam  in  Marcionem 
Ponticam,  qaod  nnptias  abstulerit ,  EvangeUa  cor- 


roserit,  el  Deum  quem  invenerat ,  exstincto  lamine 
fidei  amiserit;  jam  destinandum  beereticam  doeet; 
quia,  deserto  quod  prius  fuerat,  id  postea  sibi  ele- 
gerit  quod  retro  non  erat;  sicnii  latius  libro  db 
Pa^acaiPTioNiBus  advbbsus  EnBnoos  aastinoe* 
rit. 

II.  Deinde,  duos  deos  iUum  attnlisse;  Creatorem, 
id  est  nostram;  et  suum  ac  Cerdonis  ioformatoris 
sui;  iUom  malum,  hajusvero  bonum. 

UI.  Yerum,  Christianam  veritatem  distriete  pro- 
nuntiasse  :Deam,  si  unus  Bon  sit,  non  es8e,eo  qioti 


LIB.  1  ADV.  HARGIOKBIl. 


270 


aBmnras    mafmis   tit,  coi  uihil  adseqaari  possit.  ■  deum    Harctonis,    qni  sub  Aatonino;  tnm,   quod 


B 


lY.  Non  posse  etiam  duo  summa  magaa;  etiam 
distincU  sois  fioibus  ooDsistere. 

y.  Si  enim  duo  summa  magua,  etiam  plura  admitti 
debere,  eom  YalentiDo,  qui  usque  ad  ttiginta  seonum 
fetuSf  examen  divinitatis  effudit. 

YI.  Atque  adeo,  non  modo  duo  pares,  sed  nec  dis- 
ptres  deos  posse  constitui. 

YIL  Neque  vero  ilii  patrocinari  nomen  Dei,  etiam 
aliis  permissum  in  Scripturis ;  quia  idcirco  eis  nea 
fompetit  possessio  sununi  magni. 

YIIL  Porro  hsresim  Marcionitarum  vel  inde  pro- 
bari,  quod  noTum  Deum  faciant,  cum  yerus  Deus 
eiemus  sit. 

IX.  Idque,  etiamsi  solum  agnitione  novum  dicaot, 
qaod  Deus  ignotus  esse  non  potuerit,  neque  in- 
eerlus. 

X.  Sed  a  primordio  semper  agnitus ;  quippe  quem 
amma  et  conscientia,  etiam  etbnica,  noverit. 

XL  Proinde,  cum  Dei  sint  omoia,  si  nibil  creavit, 
deum  noa  esse  quem  Marcion  statuit. 

XIL  Ut  autem  iliam  deum  esse  confiteri  posse- 
mus,  stne  causa  tamen  esse  eum  debercmus  argu* 
mentari,  qui  rem  non  baberet,  cnm  res  caosa  sit  nt 
«t  aliquid. 

XnL  Neqoe  vero  opus  esse  parum  dignum  Deo 
mundiin ;  ipsis  testimoniis  pbilosopliorum  probat. 

XIY.  Imo  etiam  minutiora  animalia  aut  juvare  aut 
isden ;  et  nec  a|aam  Dei  creatoris  reprobari  a  deo 
Marcioius,  quasuos  abiuit  :  nec  oleum,  quo  suos  un-  Q 
gpil  :  nee  panem,  quo  ipsum  corpus  suum  re- 
praesental  (boc  est  praesens  ostendit)  in  sacra- 
meolis. 

XY.  Deinde  addit,.  deo  Marcionis  non  esse  suum 
/946  ccelum  et  mundum  (de  quo  latius  infra  lib.  v), 
tum  quod  ad  quindecimum  usque  Severi  imperatoris 
annum  (quo  baec  scripsisse  se  auctor  indicat)  nnlla 
talis  snbatantia  comperta  sit^  tum  quod  alioqui  no- 
vem  deos  assignare  censebitur  Marcion. 

XYI.  Neque  illum  esse  invisibilia  sola  operatum 
(sienti  latius  etiam  dicto  lib.  v,  infra),  sed  ejusdem 
esse  auctoris  visibilia  et  invislbilia. 

XYU.  Et  vero  non  sufficere  illi  deo  unum  opns 
^berationis  bominis^  cum  etiam  per  alia  opera  seve- 
ms  Deus  protulerit  in  notitiam. 

XYin.  Revelatum  item  illum  non  recte  dici,  qui  ^ 
neque  nalura  ex  operibus,  nec  doctrina  ex  prsedica- 
iioDibus  reveiatus  sit. 

XIX.  Neque  etiam  in  Ghristo  Jesu  tum  quod  is 
tevelatns  sit  plus   oentum  quindecim  annis  anle 


praecessent  ieparationem  illam  Legis  et  Evangelii, 
quam  in  anlithesibus  Marcion  primus  commentus 
est. 

XX.  Frustra  aulem  obstrepi  ab  diversa  parte, 
quod  Marcion  regulam  non  innovarit,  sed  retro 
adulteratam  recurarit,  exemplo  Pauli,  qui  Petrum 
reprchenderit,  quia  in  ilio  solum  conversationev 
reprehenderil,  non  fidem  Creatoris. 

XXI.  Stetisse  ilaque  semper  fidem  in  Greatorem 
et  in  Cbristum  cjus,  non  modo  sub  apostolis,  sed 
el  in  apostolicis  Ecclesiis  :  apud  quas  Christus,  non 
alterius  dei  quam  Greatoris  ostenditur. 

XXII.  Jam  vero  naturaliter  bonum  did  non  posse 
deum  Marcionis,  qui  a))  initio  bomini  iapso  non 
succurrerit. 

XXIII.  Neque  rationabiliter  bonnm,  eo  quod 
bommi  (juxta  Marcionem  a  sealieno)  succurrere  vo- 
lueril. 

XXIV.  Neque  perfecte  bonum,  quod,  juxla  Mar- 
cionem,  animam  solam  salvct,  non  carncm,  quie 
tamen  apud  illum  tinguitur,  de  nuptiis  tollitur,  et  in 
confessione  nominis  saevitiam  patiiur. 

940  XXV.  Proinde,  Deum  non  sola  bonitate  cen- 
scndum. 

XXVL  Verum  de  judicio  quoque,  qui  vindioet 
peccata,  et  damnet. 

XXVIL  Alioqui  peccatoribus  nullum  timorem 
forc. 

XXVIIL  Et  sic  eliam  slare  non  posse  fidei  sa- 
cramentum  baptisma,  quod  remissio  est  delictorum» 
absolulio  mortis,  regeneraiio,  consecuiio  Spiritus 
sancli,  signat  denique  et  lavat  :  quae  conferre  non 
potest,  nisi  qui  a  primordio  creavit  hominem,  et 
animam  ei  contulit,  et  pro  peccalo  ad  mortem  dam- 
navit. 

XXIX.  Postremo  Marcionis  haercsim  impugnat, 
qua  tingui  nolebat  nisi  virgines  et  caelibes,  tum 
quod  conjugium  benedixerit  Deus,  tum  quod,sinup- 
tiae  non  sint,  sanctitas  erit  nulla  :  imo  hoc  erit  semen- 
tem  totum  generis  humani  compescere. 

XXX.  Denique,  epilogo  brevi  lectorem  ad  sequen- 
tes  libros  prasparat.  Pam . 

CAPUT  PRIMUM. 

Si  quid  retro  gestum  est  nobis  adversus  Marcio« 
nem,  jam  binc  viderit  (1).  Novam  rem  adgredimur 
ex  vetere.  Primum  opusculum  quasi  propera- 
tum  (2)  pleniore  postea  compositione  rescideram. 
Hancquoque  nondum  exemplariis  suffectam,  fraude 


Commentarius. 


(1)  Si  ^id  retro  geitum  est  nobis  adversus  Mar^ 
cumem,jam  hinc  viaerit,  Disertissime  abdicat  quid- 
qnid  adversus  Marcionem  antc  hosce  libros  compo- 
saerat.  Id  vero  liusse  versuum  aiiquid,  minime  esse 
pntandum  ostendimus,  praefatione  ad  poemata  quae 
valgo  TertuUiani  nomine  adversus  Marcionem  ms- 
cnpta  pro  Septimianis  obtrudi  solent.  Rio. 

{%iPrimumapuseulumquasi  propera/ttm. Incboa- 
tan  et  rade,  qnalia  Origeni  et  Quintiliano,  atqne 
etiam  Tnllio  quaedam  excidisse   in  lib.  ad  Uerenr 


ntum,  refert  Hieronymus,  comm.  in  Abdiam :  «  Si 
hoc  ille,  tam  de  libris  ad  Herennium,  quam  de  rbe** 
toricis,  (|uos  ego  vel  |)erfectissimos  puto,  ad 
comparationem  senilis peritiae  dicere  potuit,  quanto 
magis  ego  libere  prontebor  et  iilud  fuisse  puerilis 
ingenii,  et  hoc  maturse  senectutis.  In  libris  quoque 
contra  Mardonem  Septimius  TertuIIianos  hoc  idem 

Sassus  est  :  et  Origenes  in  Cantic.  canticorum,  et 
«uintilianus  in  duodecim  libris  Institutionis  Orato- 
rice,  »  lo. 


271 


TBRTULLIANI  OPBRUH  PARS  H.  -  SBRIBS  i,  POLBMIGA. 


«2 


tune  fritris»  dehine  apostatse  (3),  amisi ;   qui  forte  /^  apud  Pontum  quam  quod  illte  Varcion  natos  est  (ii)i 
descripserat  qusedam    mendoeissimey    et    exhibuit      Scytha  telrior,  Hamaxobio    instabiliort    Massageta 


frequenliffi  (4).  Emendationis  necessitas  facta  est. 
Innovalionis  ejus  occasio  aliquid  adjicere  persua- 
^it.  Ita  stylus  iste  nunc  de  secundo  tertius,  et  de 
tertio  jam  binc  primus,  hunc  opusculi  sui  exitum 
necessario  prsefatur,  ne  quem  ^  varietas  ejusin  dis- 
perso  reperta  confuodat  (5).  Pontus  qui  dicitur 
Euxinus  \  natura  ^  negatur  (6),  nomine  iliuditur. 
Gaeternm,  hospitalem  Pontum  nee  de  situ  sestimes  : 
ita  ab  humanioribus  fretis  nostris,  quasi  quodam 
barbariee  suae  pudore  secessit.  Gentes  ferocissimse 
inhabitant  (7),  si  tamen  habitatur  in  plaustro.  Sedea 
i^certa,  yita  cruda,  libido  promiscua  9^7  et  plu- 
rimum  nuda,  etiam  cuni  abscondunt,  suspensis 
de  jugo  pharetris  indicibus,  ne  temere  quis  ^  in* 
tercedat.  Ita  nec  armis  suis  erubescunt  (8).  Paren- 
tum  cadavera,  cum  pecudibus  csesa,  convivio  con- 
vorant.  Qui  non  ita  decesserint,  ut  escatiles  fuerint. 
maledicta  mors  est.  Nec  feminse  sexu  mitigantur 
aecundum  pudorem  :  ubera  excludunt,  pensum 
aecuribus  faciunt;  malunt  miiitare,  quam  nubere. 
Duritia  de  coelo  quoque.  Dies  nunquam  patens  : 
sol  nonqaam  libens^(9);  unus  aer,  nebula  ;  totus 
annus,  hibernum ;  omne  quod  flaverit,  Aquilo  est ; 
liquores  ignibus  redeunt  (10),  amnes  glacie  ne- 
gantur,  montes  pruina  exaggerantur.  Omnia  tor- 
peot,  omnia  rigent:  nihil  illic  nisi  feritas  calet, 
illa  sciiicet  quse  fabulas  scenis  dedit,  de  sacrificiis 
Taurorum,  et  amoribus  Golchomm,  et  crucibus  Q  est. 
Gaucasorum.   Sed  nihil   tam  barbamm  ac  triste 

Variae  iectiones. 


inhumanior,  Amazone  audacior  (12) ;  nubilo  ob- 
scurior,  hieme  frigidior,  gelu  fragilior;  Istro  fai* 
lacior,  Gaucaso  abruptior.  Quidni  ?  penes  quem 
verus  Promethaeus  Deus  omnipotens  blasphemiii 
lancinatur  ^.  Jam  et  bestiis  illius  barbariae  impor- 
tunior  Marcion.  Quis  enim  tam  castrator  camis 
castor,  quam  qui  nuptias  abstulit  ?  quis  tam  co- 
mesor  mus  ponticus,  quam  qui  Evangelia  corroait  ? 
Nae  tu,  EuxinCf  probabiliorem  feram  philosophis 
edidisti,  quam  Ghristianis.  Nam  illa  '^  canicula  Dio. 
genes  (i3)  hominem  invenire  cupiebat;  lucerottn 
meridie  circumferens  :  Marcion  Deum  quem-  iave- 
nerat,  exstincto  lumine  Odei  suse  amisit.  Noo  nega- 
B  bunt  discipuli  ejus  primam  iUius  ^  tidem  nobiscum 
fuisse,  ipsius  lilteris  !949  testibus  :  ut  hine  jam 
destinari  possit  hsereticus,  qui,  deserto  quod  prius 
fuerat,  id  postea  sibi  elegerit  quod  retro  non  eret. 
In  tantum  enim  haeresis  deputabitur  qnod  postea 
inducitur,  in  quantum  veritas  habebitur  quod  retro 
et  a  primordio  traditum  est.  Sed  alius  libellus  hone 
gradum  sustinebit  (14)  adversus  haeretieos,  etiam 
sine  retractatu  doctrinarum  reviacendos,  quod  hoc 
sint  de  prsescriptione  novitatis.  Nunc  quatenus  ad- 
mittenda  congressio  est,  ioterdum,  ne  compendium 
praescriptionis,  ubique  advocatum»  diffidentise  de« 
putetur.  Reguiam  adversarii  prius  praetexam,  ne 
cui    lateat  in  qua  principalis  qnnstio  dimicatura 


1  Quemquam  Rhen.  ^  Pontus  igitur,  qui  Euxinus  Rhen.  ^  Natura  omitt.  Rhen.  ^  Ne  quis  temere  Jun. 
indicibus  notentur,  ne  quis  Rhen.  ^laquens  Wouwer.  liber  Fran.  ^  Laciniatur  alii.  '^ilie  Semler.  ^  lUis 


ut 

vel  illi  alii. 


(3)  Tunc  fratris  dein  apostatas.  Marcionis,  qui 
frater  fuit  quandiu  vere  Ghnslianus.  Liquet  ex  ver- 
bis  antecedentibus  Terlullianum  adversus  Bfarcionem 
scripsisse.  Lb  Pr. 

(4)  ExhibuitfrequenHoi.  Hoc  est,  emisit  in  vulgus 
Sic  in  Apologetico  frequentias  montium  dixit  feras 
montium  incolas.  lo. 

(5)  Ne  quem  varietas  ejus  in  disperso  reperta 
confundat.  Hoc  frustra  metueret  de  versibus,  si 
quos  adversus  Marcionem  scripsisset.  Nam  illi  satis 
sese  ab  hoc  styli  genere  secernunt  procul.  Rig. 


Commentarias. 

RlG. 


(9)  Sol  nunquani  libens.  Sic  habet  vetus  exem- 
plar.  Dicas  hanc  regionem  a  sole  haud  libenter  as- 
pici,  tam  male  illic  lucet.  Rig. 

(10)  Liquores  ignibus  redeunt.  In  Pontica  illa  fe- 
ritate,  inquit,  «  Omne  quod  flaverit  Aquilo  est.  » 
Itaque  liquorcs  omnes  gelu  concrescunt,  nec  nisi 
suppositis  ignibus  redeuut,  hoc  est,  resolvuntur  in 
liquores.  Id. 

(11)  Quam  quod  illic  Marcion  natus  est.  Tetra 
licet  et  horribilia  sint  quse  de  Ponto  Euxino  adja- 


{^)  Pontus  quidicitur  Euxinus^naturaneaatur.^teiVL\Xh\x^\x^  populis  feruntur,  nihil  tamen  tetrius 
Sic  emendavimus,  suadente  veterum  exemplarium  aut  horriDilius  cogiiari  potest  qaam  quod  ibi  natus 
scriptura  hujusmodi,  Pontus  ^i  iaitur  Euxinus.     fuerit  Marcion.  Lb  Pa. 


7oIaerat  Pithoeus^  Pontus  qux  a  Grascis  Euxinus. 
Nihilominus  tamen  probari  potest  vulgata  lectio, 
Pontus  igitur  qui  Euxinus  natura  negatur  nomine 
illuditur.  Rig.  —  Euxinus^naturanegatur,  Etenim 
fallit  mendacio  cognominis,  cum  ob  mgenium  loci 
ac  feritatem  naturae,  dl^voc  dici  debeat.  Iug.  —  Gum 
dici  debuerit  inhospitalis,  ande  Ovid.  : 

Quem  tenetEuxioi  mendaxcognominePontus.  LsPa. 

(7)  Gentes  ferocissimas  inhoHtant.  Gentet  illae 
fuere  Sarmatae,  Geiooi,  Massagetse  et  genus  univer- 
aam  popoiomm  hamaxobioram,  de  quibus  eommqoe 
feritate  horrescunt  historise.  lo. 

(8)  Ita  necarmis  suis  erubescunt.  Hsec  enim  tur- 
pis  et  propatulse  Veneris  suae  signa  prostituunt* 


(\2)  Amazone  audador.  Yulgo  ilm(uonta.  Scri- 
bendum  ut  est  in  exemplari,  Amazona.  Aftiazonam 
dicit,  ut  Sirenarnm  pro  Sirenum,  et  Synopse  pro 
Gynopes,  Vide  Apologeticum.  Rig. 

(13)  Nam  illa  canicula  Diogenes,  etc.  Gynicus  ille 
Diogenes  dictus  ob  libertatem  quam  in  carpendis 
tum  homioibus,  tum  etiam  diis  absamebat.  Pariter 
Apolog.,  cap.  14.  c  Romanus  Gyoicus  Yarro  tre- 
oentos  Joves,  »  etc.,  ut  scilicet  Grseco  Diogeni  Ro- 
manum  opponeret.  Lb  Pr. 

(14)  Sed  alius  libeilut  hunc  gradum  sustinebit, 
etc.  Gitat  bic  haud  dubie  mododictum  iibrum  de  Prce* 
scriptionibus  adversus  ha^eticos ;  quippeqno  docuit 
revincendos  hsreticos,  sine  tractatu  doctrinaram,  de 
Praiscriptione  novitatis.  Pam. 


273 


LI6.  1  ADV.  MARGIONBM. 


274 


CAPUT II.  i^ 

Doos  Ponticas  deos  affert  (15),  tanquam  duas 
symplegadas  naufrai^i  aui  (16) :  qnem  Degare  non 
petiiil,  id  est  ^  Creatorem,  id  est  nostnim,  et  quem 
probare  non  poterit,  id  esl  suam:  passus  infelix 
bojos  prsesumpiionis  instinctum  (17),  de  simplici 
capitolo  Dominicae  pronuntiationis  ^^,  in  homines 
non  in  deos  disponentis  exempla  illa  bonse  et  malse 
arboris,  quod  neque  bona  malos,  neque  mala  bonos 
proferat  fnictos  {Matth,  viii,  18):  id  est,  neque 
mens  vel  fides  bona,  malas  edat  operas,  neque  mala 
bonas.  Languens  enim  (quod  et  nunc  muUi,  et 
maxime  hseretici)  circa  mali  qusestionem,  «  unde 
malom  (18)  ?  »  et  obtusis  sensibus  ipsa  enormitate 
curiositatis,  inveniens  Creatorem  pronuntiaotem  ^^ 


CAPDTin. 
Principalis  ilaque,  et  ^^  exinde  tota  oongressio, 
de  numero:  an  duos  deos  liceat  induei,  si  forte 
poelica  et  pictoria  liceotia  (22)  et  tertia  jam  hse* 
retica.  Sed  verita^  Chrisliana  districte  pronuntia- 
vit :  Deus,  si  non  nnus  est,  non  cst :  quia  dignins 
credimus  non  esse,  quodcunque  non  ita  fuerit  ut 
esse  debebit.  Deum  autem  ut  scias  unum  esse  de- 
bere,  qusere  quid  sit  Deus,  et  non  aliter  invenies. 
Quantum  humana  conditio  de  Deo  definire  potest« 
id  defioio  quod  et  omnium  conscientia  agnoscet : 
Deum,  summum  esse  magnum  (23),  in  seternitate  \ 
consiitutum,  innalum,  infectum,  sine  initio,  sine 
fine.  Hunc  enim  statum  aeternitati  censendum,  qun 
summum  magnum  Deum  efficiat,  dum  hoc  est  in 


(Iio.  Lxv,  7) :  Egosvjnqui  condo  ma/a  (19);  quanto  B  Deo  ipsa,  atque  ita  et  caetera  ;  ut  sit  Deos  sum- 


ipeum  prsesumpserat  mali  auctorem,  et  ex  aliis 
a^mentis,  quae  ita  persuadent  perverso  cuique, 
Unto  in  Creatorem  interpretatus  malam  arborcm 
malos  fructus  condentem,  scilicet  mala;  alium 
tJHdeum  praesumpsit  esse  debere  in  partem  bonse 
irboris  bonos  fructus.  Et  ita  in  Christo  quasi  aliam 
inveoiens  disposltionem,  solius  et  purae  benignila- 
tis,  ut  diversae  a  Creatore,  facile  novam  et  hospi- 
{^  argumeotatus  est  divinitatem  in  Chrislo  suo 
revelalam,  modicoque  exinde  iermento  totam  fidei 
massam  baeretico  acore  ^^  decepit  (20).  Uabuit  et 
Cerdonem  quemdam  (21)  informatorem  scandali 
h^jus ;  quo  iacilius  duos  deos  cseci  perspexisse  se 


mum  magnum,  et  forma,  et  ratione,  ct  vi,  et  po« 
testate.  Cum  de  isto  conveniat  ^apud  omne8*(nemo 
enim  negabit  Deum  summum  magnom  qoid  esse, 
nisi  qui  poterit  Deum  imum,  modicum  quid,  e  con- 
trario  pronuntiare,  ut  Deum  neget  auferendo  quod 
Dei  est),  quae  erit  jam  conditiu  ipsius  summimagni  T 
nempe  ut  nihil  illi  adsquetur,  id  est,  ut  non  sii 
aliud  summum  magnum,  quia  si  fuerit,  adsequabitur. 
et  si  adsequabitor,  non  erit  jarm  summum  950  ma« 
gnum,  evcrsa  conditione,  et,  ut  ita  dixerim,  lege 
quae  summo  magno  nihil  sinit  adsequari.  Ergo 
unicum  sit  necesse  est,  quod  fuerit  summum  ma- 
gnum,  par  non  habendo,  ne  non   sit  summum  ma- 


eusiimaverunt.  Unum  enim  non  iniegre  videraot.  p  gnum.  Ergo  non  aliter  erit  quam  per  quod  habet 


Uppientibus  etiam  singularis  lucerna  numerosa 
est.  Altermn  igitur  deum,  quem  confiteri  cogeba. 
(ur,  de  malo  infamando.  destruxit  :  alterum,  quem 
eommentari  conniiebatur,  de  bono  proferendo  cons- 
traxit.  Has  naturas  quibus  disposuerit  articulis,  per 
ipsas  responsiones  nostras  ostendimus. 


esse,  id  est  ^^  imicum  omnino.  Proinde  Deus  cum  / 
summum  magnum  sit,  recte  veritas  nostra  pronun-  { 
tiavit:  Deus,  si  non  unus  est,  non  est.   Non  quasi 
dubitemus  esse  Deum^  dieendo :  Si  non  unus,  non 
est ;  sed  quia  quem  confidimus  esse,  id  eum  ^^  de- 
finiamus  esse  quod  si  non  est,  Deus  non  est,  ^^  sum- 


Variae  lectiones. 

^  Id  est  omitt.  Latin.  *«  Praenuntialionis  alii,  "  Praenunliantem  a/«.  ^^  Acrore    Semler  cod.  Pitha^i, 
*5  Esl  Jun,  ^*  Id  et  Jun,  Venet,  Reg,  ^^  lidem  Semler.  idem  Fran,  ^^  Et  inscr,  Semler, 

Commentarius. 


(15)  Duos  Poniicus  deos  affert.  Argumentum  hu- 
jus  capitis  his  verbis  indicat  auctor  :  De  duobus  diis 
MarcioniSf  quod  praecipue  Iractaiur  his  primo  et  se- 
cuodo  libris  adversus  Marcionem,  De  quo  etiam  B. 
Jostinus  apolog.,  II.  Pam. 

(16)  Tanquam  duas  sympUgadas  naufragii  sui. 
Symplegadas  sunt  duo  scopuli,  seu  mavis  nipes  in 
man  ad  Bosphorum  Thracium.  Dicuntur  petrse  Cy- 
neae  ab  Appollonio  Rhod.,  lib.  i  Argon.  et  Cyaneee 
symplegades  ab  Euripide  in  Medea.  Le  Pr. 

(17)  PoAsus  hujus  prassumptionis  instinctum,  Sic 
principio  libri  de  Yirginibus  velandis :  a  Proprium 
tam  negotium  passus  mese  opinionis.  »  Rig. 

(18)  Circa  mali  qucestionem^  unde  malum,  Hoc 
esl,  Unguentes  circa  mali  auaestionem.  Quaestio  au- 
tem  ula  est  :  Unde  malum?  Id. 

(19)  Ego  sum  qui  condo  mala.  Vatic.  II  ms.  cod. 
ereOy  et  paulo  post  creantem  pro  condentem,  Sed 
illud  iegitur  alibi  ab  auciore,  non  solum  lib.  de  Fu- 
ga  inpersecut,.  sed  etiam  lib.  n  adv,  Marc.  Pam. 

(20)  Totam  fidei  massam  hmretico  acore  decepit. 
Proprie,  decepit.  Est  enim  perfidia  qoaedam  in  aceti 


nequitia, 

(21)  Habuit  et  Cerdonem  quemdam.  Cerdonis  dis- 
cipulus  Marcion  magistri  doctriaam  adhuc  adauxit, 

n  sic(]ue  pessimi  magistri  optimus  fuit  discipuius  et 
imitator.  Lb  Pr. 

(22)  Si  forte  poetica  et  pictoria  licentia.  Quoniam 
concessa  omnia  videntur  pictoribusatciue  poetis,  ea- 
dem  licenlia  Marcion  uti  velle  se  signiticat,  ut  impie- 
tatem  io  Deum  astruat  Neque  de  ninilo  hic  picturae 
facit  meutionem ;  nam,  ut  alio  loco  monuimuSy 
Appelleset  Hermogenus  professione  pictores  fueruot, 
antequam  ad  turbandam  -Ecclesiam  animum  appelle- 
rent.  Id. 

(23)  Deum  summum  esse  magnum.  Pulchra  Dei 
denoilio,  quantum,  ut  verbis  auctoris  prsecedenlibus 
utar,  «  humana  conditio  de  Dep  definire  potest.  » 
Similiter  autem  dixit  infra  cap.  7:  «Hanc  nempe  Dei 
sobstantiam  invenies  solam  innatam,  infectam,  solam 
setemam,  et  universitatis  conditricem.  >  Et  sopra 
lib.  ad  Hermogenemcap,  7:  «  Deum  aetemum,  sive 
innatum,  omnibus  majorem  et  sublimiorem,  nec  na- 
tum  nec  factum,  sine  initio,  sine  fine.  b  Pam. 


275 


TBRTULLIANl  OPBROM  PARS  II.  —  SBRIBS  I,  POLBHIGA. 


270: 


mnra  scilieet  raagnnm.  Porro,  snmmnm  magnum  uni-  jl  subjectionem  csteronun   iprtdanm,   qnaai  enhnen 


dominatioais  cxcipitar?  Sed  etiam  alterias  formse 
reges,  qui  singulares  in  unione  imperii  prsMunt,  ti 
33  minutalibus,  nt  ita  dixerim,  regnis  undique  e<m* 
ferantur  in  examinationem,  qua  constet  quia  eo- 
rnm  prspcellat  in  aubstantiis  et  viribua  regni,  in 
nnum  necetse  est  summitas  magnitudinia  eliqaetury 
omnibus  gradatim  per  comparationis  exitum  de  ma- 
gnitudinis  summa  expressis  et  exclusis.  Adeo  etsi 
in  disperso  multifariam  videtur  summum  magnum, 
suis  viribus  et  sua  natura  et  suo  statu  unlcnra  est. 
Proinde,  eum  dao  dii  conferantary  nt  dno  reges  et 
duo  summa  magna,  in  alterum  coneedat  necesse  esl 
unio  summi  magoi,  ex  sententia  comparaUonis,  qua 
33  snmmum  ex  34  yictoria  saa  constat,  superato  semn- 
Sed  argumentabitur  qnilibct,  posse  et  duo  summa  B  lo  alio  magno,  non  tamen  summo ;  atque  ex  defee- 


cum  sit  necesse  est.  Ergo  et  Deus  unicus  erit.  Non 
aliter  Deus^  nisi  summum  magnum ;  nec  aliter  sum- 
mum  magnnm,  nisi  parem  non  habens  ;  nec  aiiter 
parem  non  habens,  nisi  unicus  faerit.  Gerte  quem* 
camque  alium  Deum  induxqpis,  non  alia  poteris 
enm  forma  tueriDeum,  quam  ut  et  illi  proprium  di- 
Tinitatis  ascripseris,  sicut  aetemum,  ita  et  summum 
magnum.  Duo  ergo  surama  magna  quomodo  consis- 
tent,cum  hoc  sit  summnm  magDum,par  non  habere? 
par  autem  non  ^"^  habere^  cum  ^*  uni  competat,  in 
dnobtts  esse  nullo  modo  possit. 

CAPUT   IV. 


■ngna  consistere  distincta  atque  disjuncta  in  suis 
finibas,  et  utique  advoeabit  exemplum  :  Regna  ter- 
ramm  tanta  nnmero,  et  tamen  summa  magna  in  suis 
qnibusque  regionibus,  et  putabit  utique  ^'  humana 
divinis  conferenda.  Jam  ergo,  si  huic  argamentatio- 
ni  locus  dabitur,  quid  prohibet,  non  dico  et  tertium 
et  quartum  deum  inducere,  verum  tot  jam  numero 
quot  et  gentium  reges  ?  De  Deo  agitur,  cujus  hoc 
principaliter  proprium  est,  nullius  exempli  capere 
comparaiioDem.  Hoc  natura  ipsa,  si  non  aliquis 
Isaias,  vel  ipse  per  Isaiam  Deus  concionabitur :  Cui 
tne  Bimilalntis  (24)  (i^a.  xl,  25)?  Divinis  forsitan 
comparabuntur  humana?  Deo  non  ita  30;  alind  cnim 


tione  semuli,  solitudinem  quamdam  de  singulariiate 
prsestantise  suse  possidens,  unionm  eat.  Inelnctabllis 
isle  complexus  in  hoc  sententiam  constringit,  ant 
negandum  Deum  esie  summum  magnum,  qnod  ne- 
mo  patietur  sapiens,  aut  nulli  alii  oommunican- 
dum. 

CAPUT  V. 

Aut  quse  ratio  duo  summa  magna  composuit  ?  Pri- 
mo  enim  cxigam  cur  non  plura,  si  duo?  quandolo- 
cupletiorem'oporteret  credi  substantiam  divinitatis, 
si  competerct  et  numeris.  Honestior  et  liberalior  Ya- 
lentinus  (25),  qui  simul  ausus  est  duos  concipere. 


^  Deus,  aliud  quse  Dei.  Denique,  qui  exemplo  uteris  tt  Bython  3s  et  Sigen :  cum  3s  usque  ad  triginta  ffio- 

•Ai*:a    MM*«:    «m«m«m:  ^^..^i    -.u^ • •  /«,<.>  #  .        »  _    » i_  vi ^_i ^ 


regis,  quasi  summi  magni,  vide  ne  jam  non  possis 
eo  utt.  Rex  cnim,  etsi  summum  9fti  magnum  est 
in  sno  solio  usque  ad  Deum,  tamen  infra  Deum  :  com- 
paratus  autem  ad  Dcum,  excidet  jam  de  summo  ma- 
gno  translato  3i  in  Deum.  Hoc  si  ita,  quomodo  uieris 
ejus  rei  exemplo  ad  Dei  comparationem,  qu9e,  dum 
ad  comparalionem  accedit,  amittitur?  Quid  nunc, 
si  nec  inler  reges  plurifariurn  videri  potest  summum 
niagaum,  l^ed  unicum  et  singulare  :  apud  eum  scili- 
cet  qui  rex  regum  ob  summitalem  magnitudinis  et 


Dum  (26)  fetus,  tanquam  ^neise  3''  scrophae,  examen 
divinitatis  effudit.  Quaecunque  raiio  plura  tumma 
magna  non  patiiur  admitti,  eadem  nec  duo,  ut  ipaa 
plura  9tk9  postunnm;  post  unum  euim,  numeraa. 
Quse  potuit  duo  admitterre,  eadem  potuit  et  phira ; 
post  39  duo  enim,  multitudo,  unione  jam  excessa. 
Denique,  apud  nos  vis  rationis  istius  ipso  termino 
plures  deos  credi  non  sinit,  quod  nec  duos,  illa 
regula  unum  Deum  sistens,  qua  Deum  id  esse  opor- 
teat  cui  nihil  adaequetur,  ut  summo  magno  ;  nni- 


^arise  lectiones* 
"  Cum  Don  Wouw.  *«  Cum  neglig,  Semler.  »«  Ubique  Seml.  30  Noslra  Rhen.  Dei  nostro  Seml.  3i  Trans- 
latio  c(Bt.  amn,^^  In  inser.  Seml.  3^  Quia  Seml.  34  Bx  abest  Venet.  Ria.  ^  Bythin  Seml.  Bythnn  Fran.  ^ 
Tum  Latin.  Semler.  3i  Monm  Fran.  Paris.  iEoneise  Seml.  ^  Poteat  Men. 

Commentarias. 
(24)  Cuime  similabitis  ?  Paulo  aliter  legitur  Isaiee  n  mox :  «  Duo  enim  multitudo,  uoione  jamexcesta;  » 
iO,Cut  assimilastis  Domtnuin,  juxta  Lxx,aut  D^ufn,      qnia  unitas  non  numerus,  sed  principium  est  nnme- 


juxta  versionem  B.  Hieronymi  ?  Et  certe  ex  hoc  lo- 
co  didicisse  Sibyllam  Deum  dioerc  immensum  et 
infioitum,  tradit  Clemens  Alexandr.,  lib.  lu  Strom,y 
et  post  eum  Eusebius,  lib  .xm  de  Praspar.  Evang. 
Grsece,  ubi  docet,  quae  pulchre  dicta  sunt  a  philoso- 
phis,  ex  prophetarum  ea  libris  mutuasse.  Pam. 

(25)  Honestior  et  liberalior  Valentinus.  AlluNiit  ad 
30  divinitatis  eeones  Yalentini,  de  quibus  latissi  - 
me  lib.  adv.  Valentin. ;  quibus  derivat  Aucior  no- 
vam  vocem,  cum  subjungit,  «  tanquam  Jloniae 
scrophse,  »  allucena  ad  scrophae  fcecunditatem,  qnee 
nonnunquam  ad  trecenos  usque  peperisse  legitur 
porcos.  Ulud  enim  antiquissimum  misse  scribitur 
a  M.  Varrone  lib.  u  de  Re  rustica,  cap.  4,  quod 
aus  ^nese  Lavinii  30  poreot  pepererit  albos.  Atqui 
recte  dieit:  «  Pott  onum  enim  numerus ;   t  ei 


rorum.  Id. 

(26)  Usque  ad  triginta  aohum  fmtus^  tanquam 
^&teiasscropfias.  Sio  emendavimus  quod  vulgo  lege- 
batur,  tanquam  jEonicB  scrophce.  In  codice  Pithsea- 
no  scribitur.  JEoneias.  Omnino  legendnm,  jEneias 
alludit  enim  ad  illam  iEnese  scropnam,  quse,  ui  est 
apudYirgiUum.: 

Littoreis  ingens  iaventa  sub  ilicibus  sqs 
Triginla  capitum  foettis  enixa  jacebat. 

Eadem  menda  in  illo  ffieronymi,  in  Epistolam 
ad  Galatas  :  «  quos  ^neia  fetus  scropha  genera- 
vit  ?  «Nam  vulgo  legitur,  jEonia.  In  mss.  scriptum 
reperi,  Enegia,  qnod  est,  ^neia.  Juvenalitla  vi  S(U»; 

Atqoe  eadam  seropha  Niobe  foseandior  alba.  Rto. 


277 


LIB.  1  ADV.  MARGIONEM. 


278 


cam  aatem  sit,  cui  nihil  adsBquetur.  Jam  nuDc,  duo 
stimma  magua,  duo  paria,  cui  emolumento  deputa^ 
reatur?  qnid  interfuit  numeri,  cum  duo  paria  noa 
differant  uno  ?  Una  euim  res  eat  quae  eadem  in  duo- 
bas  est.  Etiamsi  plura  essent  paria,  tantumdem 
omniA  anum  fuissent,  nuUo  ^  inter  se  ^  differendo, 
qoa  paria.  Porro,  si  neulrum  ex  duobus  aliero 
distat^  jam  ut  ambo  summa  magna,  qua  ^  dei  ambo, 
neutrum  plos  altero  prsestat,  nullam  ralionem  nu- 
men  soi  ostendunt,  prsestantiam  non  habentes.  Nu- 
merus  autem  divinitalis  summaraiione  constare  debe- 
ret,  vel  quoniam  et  cultura  ejus  in  anceps  deducere- 
tor.  Bcce  enim,  duos  intuens  deos  tam  pares  quam 
duo  samma  magna,  quid  facerem  ?  si  ambos  colorem 
Tererer  ne,  abundantia  officii,superstitio  potius  quam 
rdigio  ezistimaretar ;  quia  duos  tam  pares,  et  in  al- 
tero  ambos,  possem  in  uno  demereri :  hoc  ipsum  tes- 
tioKHiio  33pr»stans  pariiitati  ct  unitati  eorum,  dum 
alteram  in  altero  venerarer,  dum  in  ano  mihi  duo 
suDt.  Si  alterum  colerem,  eeque  recogitarem,  nesuf- 
fandere  yiderer  numeri  vanitatem,  sine  differentia 
supervacoi ;  hoc  cst,  tutius  censerem  neutrum  colen- 
dum,  quam  alterum  cum  scrupqlo  colendum,  aut 
imbos  vane. 

CAPUT  YI. 

Sicadhuc  videmur  dispulare^  quasi  Marcion  duos 
pares  oonstituat.  Nam  dum  defendimus  Deum  sum- 
mum  magnum  unicum  credi  oportere,  exclHdenles 
ab  eo  parilitatenn,  tanquam  de  duobus  paribus  de 
his  retcactavimus  :  nihilominus  tamen ,  docendo 
pares  esM  noo  posse  seeundum  summi  magni  for- 
mam^  salis  confirmavimus  duos  esse  non  posse. 
Alioqaia  certi  Marcionem  dispares  deos  constitue- 
re,  altenim  jacMcem,  953  ferum,  belli  potentem; 
alterom  mitem,  placidum,  et  tantimimodo  bonum 
atque  optimum ;  dispiciamus  aeque  et  hanc  partem, 
an  diversitas  saltem  33  duos  capiat,  si  parihtas  ca- 
pere  non  potuit.  Porrro  et  hic  eadem  regula  summi 
magni  patrocinabitur  nobis  utpote  quse  totum  sta- 
tum  vindicetdivinitatis.  Conveniens  enim  et  quodam- 
modo  injecta  manu  detinens  adversarii  sensum  non 
negantis  Creaiorem  Deum,  justissime  praescribo  iili 
diversitati  locum  non  esse  inter  eos  qui  ex  eequo 
deos  eoafessas,   non  potest  facere  diversos  :  non 


1  quia  non  et  homioes  licet  sub  eadem  appenatione 
diversissimos  esse,  sed  quia  Deus  non  erit  dicendu?, 
quia  nec  credendus,  nisi  summum  magnum.  Cum 
ergo  summum  magnum  cogatur  agnoscere  quem 
Deum  non  negat,  non  polest  admitti  ut  summo 
magoo  aliquam  ascribal  diminutionem,  qua  sub* 
jiciaturalii  summo  magno  :  desinitenim,  si  snbjicia- 
tur.  Non  est  autem  Dei  desinere  de  statu  sao,  id 
est  :  de  summo  magno.  Nam  et  in  illo  deo  potiore 
pericHtari  poterit  summum  magnum,  si  depretiari 
capit  in  Creatore  (27).  Ita,  cum  duo  dii  pronuntian- 
tur  duo  summa  magna,  necesse  est  neutrum  altero 
aut  majus  sit  aat  minus,  neutrum  altero  aut  subli- 
mius  aut  dejectius.  Nega  deum,  quem  dicis  de- 
leriorem  :  nega  summura  magnum,   quem   credis 

B  ininorem.  Deum  vero  confessus,  utrumque  duo 
summa  magna  confessus  es.  Nihil  alteri  adimes, 
aut  alteri  adscribes.  Agnoscens  divinitatem,  negasti 
diversitatem. 

CAPUT  vn. 

Tentabis  ad  haec  de  nomine  Dei  concutere  ^a 
retractatum,  ut  passivo,  et  in  alios  quoque  per- 
misso  (28),  quia  scriptum  sit  {PsaL  Lxxii,  1)  : 
Deus  deorum  stetit  in  ecclesia  deorum;  in  medi0 
autem  deos  dijudicabit  ^.  El  {Ibid.  6)  :  Ego  dixi  : 
Vos  dH  estis ;  nec  tamen  iddrco  eis  competat  pos- 
sessio  summi  magni,  quia  dei  cognominontur,  ita 
nec  Creatori.  Respondebo  et  stulto,  qui  nec  hoc 
Q  recogitaverit,  ne  tantumdem  et  in  deum  Marcionis 
possit  retorqueri  ut  et  illum  deum,  nec  ideo  tamen 
summum  magnum  probatum,  sicut  nec  angeli  aut 
homines  Creatoris.  Si  commanio  hominum  condi- 
tionibus  prsejudicat,  quanti  nequam  servi  regum 
uominibus  insultant,  Alexandri,  et  Darii,  et  Holo- 
femis  (29)?  nec  tamen  ideo  regibus,  id  !95#  quod 
sunt  detrahelur.  Nam  et  ipsa  idola  gentium  dei 
vulgo ;  sed  deus  nemo  ea  re  qua  deus  dicitur.  Ita 
ego  non  nomini  Dei,  nec  sono,  nec  notse  nominis 
hujus,  summum  magnum  in  Creatore  defendo, 
sed  ipsi  substantiae,  cui  nomen  hoc  contingit.  Hanc 
inveniens  solam  innatam,  infectam,  solam  aeiemam 
et  universilatis  conditricem;  non  nomini,  sed 
^  statui,  nec  appellationi,  sed  conditioni  ejus  sum- 
^  mam  magnum  et  adscribo  et  vindico.  El  ideo  quia 


Variffi  lectiones. 

»  NoUa  conjic.  Seml  ^  A  se  Paris.  ^^  Quse  alii,  33  Forte  testimonium  Edd.  ^  Leg.  saltem.  ^  Conver- 
tereFraneg.  ^  Dijudicavit  Wien. 

Gommentanus. 


(27)  Si  depretiari  capit  creatore^  Sic  verbum, 
capit,  usurpat  saepius,  sicut  Grseci  ivBi^iTat.  Hic 
tantum  valet,  ac  si  dicas :  Si  conceditur,  si  datur,  ut 
Creator  depretietur.  Sic  lib.  II :  «  Quia  si  caperet 
hocjure.  »  Rhen. 

(28)  Ut  passivo  et  in  alios  quoque  permisso.  Hic 
aperte  seipsum  interpreiatur,  oslendens  quid  intclli- 
gat  per  passivum^  cum  didt,  ei  (pro  id  est)  in  alios 
quoque  permisso.  Nem  pasrivum  illi  commune 
significat  et  promiscuum,  ab  adverbio  passim, 
Supra  dait  io  nae  de  came  Christi  :  Aliam  oaeteris 


passivum,  ignobilem,  hoc  est  vulgarem,  obscurum. 
Rhen.  —  In  conciliis  africanis  passiva  corpora 
martyrum  dicebantur,  id  est,  promiscua,  Tuxovra. 
Seml. 

(^29)  Alexandri  et  Darii  et  Holofernis.  In  cod. 
Pitnoei  le^itur,  et  Olofemce,  ul  haec  sint  in  secundo 
casu  nomma  servomm  Alexandri,  Darii ,  Olofernce  : 
quse  scriptura  Tertulliani  esse  videtur,  Dixit  OlO" 
femce^  quemadmodum  Cynopas  et  Syrenarum^  in 
Apolog.  RiG. 


279 


TERTULLIANI  OPBRUH  PARS  U.  —  SBRIBS 1.  POLBMIGA. 


280 


deosjam   vocari  obtinuit  sttbstantia  cui  adscribo,  a  gloriam  (31)  vapalabuot.   NoTuni  igitnr   aadieris 


nomini  me  adscribere  putas ;  quia  Decesse  est  per 
nomen  oslendam  cui  adscribam  substanti» ;  scili- 
cet  qua  constat  qui  Deus  dicitur,  et  summum 
magnum  ex  substantia,  non  ex  nomine  deputatur. 
Denique  hoc  et  Marcion  suo  deo  vindicans  secun- 
dum  statum;  non  secundum  vocabulura  vindicat. 
Id  ergo  summum  magnum  quod  Deo  adscribimus  ex 
substantiae  lege,  non  ex  nominis  sorte,  contendi- 
mus  ex  pari  essc  deberc  in  duoLus,  qui  ca  subs- 
tantia  constant  qua  Dcus  dicitur :  quia  in  quantnm 
dii  vocantur,  id  cst  summa  magna,  substantise 
sciiicet  mcriio  innatae  et  aeternse,  ac  per  hoc 
nagnse  ^  et  summae,  in  lantum  non  possit  summum 
magnum  minus  et  detcrius  alio  summo    magoo 


deum  in  I9M  vetere  muado  et  in  vetere  eevo,  eC 
snb  vetere  Deo  ignotnm,  inauditum,  quem  tantis 
retro  ssculis  nemincm,  et  ipsa  ^"^  ignorantia  anti* 
quum,  quidam  Jesus  Christus  ^s,  et  ille  in  veteribos 
nominibus  novus  revelaverit,  nec  alius  antehae; 
gratias  ago  huic  glorisB  eorum,  maximo  adjutorio 
ejus  hine  jam  hseresim  probaturus,  novse  scilioet 
divinitatis  professionem.  Hsec  erit  novitas,  qufle- 
ctiam  ethnicis  deos  peperit,  novo  semper  ac  novo 
litulo  consecrationis  cujusque.  Quis  deus  novos, 
nisi  falsus  ?  Ne  Satumnm  quidem  (32)  tanta  hodie 
antiquitas  deum  probabit,  quia  et  illum  novitas 
aliquando  produxerit,  cum  primum  consecravit. 
At  enim  viva  et  germana  divinitas,  nec  de  novitate, 


haberi.  Si   summi  magni  felicitas  et  sublimitas  ct  B  ^^  ^^  vetustate,  sed  de  sua  veritate   censetar. ' 


integritas  stabit  in  deo  Marcionis,  stabit  aeque  et 
in  nostro  :  Si  non  et  in  nostro,  aeque  nec  in  Msr- 
cionis.  Ergo  nec  paria  crunt  duo  summa  magna, 
quia  prohibet  disposita  jam  regula  (30)  summi 
magni,  comparationem  non  susiinentis ;  nec  dis- 
paria,  qnia  ct  alia  summi  magni  regula  occurrit, 
diminutionem  uon  admiltens.  Haesisti,  Marcion^  in 
medio  Ponti  tui  sestu  :  utrinque  te  fluctus  veritatis 
involvunt.  Nec  parcs,  nec  dispares  deos  sistere 
potes.  Duo  enim  non  sunt,  quod  periineat  proprie 
ad  numeri  relractatum.  Quanquam  tota  materia 
de  duobus  diis  dimicetur,  his  inlerim  lineis  eam 
clusimus^  intra  quas  de  singulanbus  jam  proprie- 
tatibus  congrediemur. 


Non  habet  tempns  aetemitas;  omne  enim  tempus 
ipsa  est.  Quod  facit,  pati  non  potest.  Garet  setate, 
quod  non  licet  nasci.  Deus,  si  est  vetns,  non  erit : 
si  est  novus,  non  fuit.  Novitas  initium  tesUficatar, 
vetustas  finem  comminatur.  Deus  autem  tam  alienos 
ab  initio  et  fine  e3t,  quam  a  tempore,  arbitro  et  me- 
tatore  initii  et  finis. 

CAPUT  IX. 


CAPDT  vni. 

Primo,  snpercilio  stuporem  suum  sedificaot  Mar- 


Scio  quidem  quo  sensu  novum  deum  jactilent, 
agnitione  ulique ;  sed  et  ipsam  novitatis  cognitio- 
nem  ^9^  percutientem  rudes  animas,  ipsamque 
naturalem  novitatis  gratiositalem  volui  repercntere, 
et  hinc  jam  de  ignoto  deo  provocare.  Utique  enin 
qucm  agnitione  novum  opponunt,  ignotum  ante 
r  agnitionem  demonstrant.  Age  igitur ,  ad  linett 
rursum  et  in  gradum  ;  persuade  deum  ignotnm  em 
cionitse,  quod  novum  deum  proferant,  quasi  nos  potuissc.  Invenio  plane  (33)  ignotis  diis  aras  pro* 
veteris  Dei  pudeal.  Inflantur  et  pueri  novis  cal-  stitutas;  sed  attica  idololatria  est  :  item,  incertis 
ceis ;  sed  a  vetere  psedagogo  calceati  mox  vanam      diis ;  sed  superstiiio    Romana    est  (34).   Porro  f 

Vari»  lectiones. 
^  Id  omitt.  Rhen.  37  ipsum  Semler.  ^  Jesum  Christum  alii.  ^  Forte  novitatem  cognitionis. 

Commentarius. 

(30)  Disposita  jam  reaula,  etc.  Posita  illa  regula  tipnem  fuisse  scribit  in  eum  locum  OEcumenioa 
scu  jacto  fundamento  de  quo  tribussup.  cap.,  duo  (£yvcdot(]>  6t<^,  ejus  duas  causas  afferens  :  alteram 
(iii  esse  non  poterunt,  quod  Ponticus  Marcion  quod,  cum  Atheniensibus  missis  ad  Lacedaemonioa 
statuebat.  Lb  Pr.  auxilii  gratia  adv.    Persas,   apparuisset    spectrum 

(31)  Ca/c^/i  2;anam^(oriam.Sic  lib.  III  adversus  Panis  juxta  Pariheniam  eos  accusans  quod,  sa 
Marcionem  :  <  Calceatos  praeparationem  Rvangelii  ne^lecto,  alios  deos  colerent,  victoria  potiti,  ne 
pacis.  »  Rt  lib.  de  Corona  : «  Calceatus  de    Evan-  D  quid   postea  simile  coniingeret,  non  soium    Pani 

"*  templum  erexerint,  sed  etiam  aram  ignoto  Deo; 

alteram,  quod  cum  peste  laborantibus  reliqui   dii 
invocati    nihil    adjumcnti     afferrent,  intellijgentes 

5|uemdam  esse  Deum  qui  pestem  immitteret, 
gnoto  deo  aram  inscripserint;  quo  facto  pestis 
cessaverit.  Pam.  Inscriptionem  arse  ita  conceptam 
fuisse  notavit  Hieronymus,  in  cap.  II.  Epist.  ad  Ti" 
tum  :  IHis  Asiag^  et  Europas  et  Africce^  diis  ignoHs 
et  peregrinis»  lo. 

(34)  Item  incertis  diis;  sed  superstitio  Romana 
est.  Ubi  terram  movisse  senserant,  nuntiatumve 
erat,  ferias  ejus  rei  causa  edicto  imperabant ;  aed 
Dei  nomen  edicere  quiescebant,  ne  alium  pro  alio 
nominando,  falsa  reiigione  populum  alligarent  : 
eas  ferias  si  quis  poUuisset,  piaculoque  ad  hane  rem 
opus  esset,  hostiam  si  Deo,  si  Deie  immolalnt*  » 
^liius,  n.  cap.  28.  Ipse  Tertullianut  ex  Varrone, 
lib.  u.  ad  Nat  Rig. 


gelii  paratura.  »   Ria. 

(32)  Ne  Saturnum  quidem,  etc.  Ex  novitate 
dcorum  falsitatem  demonstrat^  id  vero  Apolog.  10 
cap.  tractavit :  «  Proinde  Saturaum,  inquit,  repen- 
tino  adventu  utique  coelitem  contigit  dici.  Nam  et 
lerrae  filios  vulgus  vocat,  quorum  genus  incertum 
esl.  Taceo  quod  ita  rudes  adhuc  homines  agobant, 
ut  cujuslibet  novi  viri  adspectu,  quasi  divino 
commoverentur.  >  Nullius  rei  parabilior  erat  an* 
nona  quam  deorum  apud  ethnicos.  Nullus  autem 
Salurao  superior  iis  ferebatur.  Virg.  vii  Mneid. 

Primus  ab  a^thereo  veuit  Saturnus  olvmpo, 

Arma  Jovis  fugiens  et  regnis  exul  ademptis.  Ls  Pr. 

(33)  Invenio  plane,  etc.  AUudit  ad  illud  Apostoli 
Act.  wii:  Invenio  et  aram,  in  qua  scriptum  erat : 
ignoto  Deo.  Quod  cnm  Athenis  contigerit ,  recte 
atticam  idololatriam  vocat ;  atque  Graecam  inscrip- 


m 


UB.  1  ADV.  HARGIONBM. 


282 


iaeerti  dii  mimis  noti,  ut  minm  certi;   et  proinde  a  sunt;  innati,  infecti,  tetemi.  Hie  erit  status  princi- 

•  -    ^A*  _  _  *     ,  *•  ^V  *•*         1  •  •   J  •  '  m»  ^  -  *J  «a  Aff  •  •  •  _••  •»        A 


ifDOti,  qua  minus  certi.  Quem  titulnm  incidemus 
ei  dttobos  deo  Harcionis?  Utnimque,  opinor,  et 
Biuie  inoerto,  et  retro  ignoto.  Sicut  euim  ignotum 
eom  fecit  Dens  fiotus  Greator,  !950  ita  et  incer- 
Imn  Dens  certos.  Sed  non  evagabor  uti  dicara. 
Dens  ai  ^^  igaotus  fuit  latuitqne,  illum  regio  late^ 
bfiram  obnmbraTit,  nova  utique  et  ipsa,  et  ^^ 
ifBOta,  et  similiter  nunc  quoque  incerta;  certe 
iBiin«ns«  aliqna,  et  miqor  indubitate  eo  quem 
abscoodii.  Sed  breviler  proponam,  et  plenissime 
euaquar  pra;scribens  (35)  Deum  ignorari  nec 
poioisae,  nomine  magnitudinis,  nec  debnisse, 
Domine  benignitatis,  prsesertim  in  ntroque  pnela- 
tiorem  nostro  Greatore.  Sed  quoniam  animadverto 
ia  qoibnsdam  ad  formam  Creatoris  provocari 
oportare  omois  Dei  novietretroignoti  probationem, 
hoc  ipsiun  ratione  fieri  a  nobis  prius  commendare 
debebOy  qao  oonstantins  utar  rationis  edit^  patro- 
dnio.  Ante  omnia  quidem,  quale  est,  ul  qui  Deum 
^^noed  Creatorem»  et  priorem  de  notitia  confiteris, 
Bon  eisdem  modis  et  alium  scias  tibi  examinandum 
quibns  jam  in  alio  didicisti  ^^  Denm  nosse  T  Omnis 
m  anterior  posteriori  normam  prseministravit. 
Doo  nnnc  dii  proponuntnr,  ignotus  et  notus.  Dc 
aotovacatqnaestio:  esse  eum  conslat,  quia  notus 
Don  fiiisset,  nisi  esset.  De  ignoto  instat  altercatio  : 
poiast  enim  ei  non  osse;  qnia  si  esset,  notus 
fniaiet.  Qnod  ergo  quaeritur    quamdiu  iguoratur, 


palis.  Csetera  viderit  Marcion,  si  in  diversitate 
disposuit ;  posteriora  enim  sunt  in  retractatu;  imo 
nec  admittentur,  si  de  principali  statu  constet. 
Porro  constat  quia  dii  ambo,  et  ita  de  quorum 
statu  constat  communem  esse,  cum  sub  eo  ad  pro- 
batiooem  devocantur  :  si  incerta  snnt,  ad  eomm 
ccrtorum  formam  provocanda  erunt,  cum  quibns 
de  commnnione  status  principalis  censentu**,  ut 
proinde  et  de  probatione  communicent.  Hinc  itaqne 
constantissime  dirigam  (36)  Denm  non  esse  qui  fit 
bodie  incertus,  quia  retro  ignotus :  qnando  qnem 
constat  esse,  ex  hoc  ipso  constat  quod  nnnquam 
fuerit  ignotus,  ideo  nec  incertus. 

B  CAPUT  X. 

Siquidem  a  primordio  remm,  conditor  earum 
cum  ipsis  pariter  compertus  est,  ipsis  ad  hoc  pro- 
latis ,  ut  Dens  cognosceretur.  Nec  enim  si  aliqnando 
posterior  Moses  primus  videtnr  io  templo  littera- 
ram  suarum  Deum  mundi  dedicasse,  idcirco  a  Pen- 
tateucho  natales  agnitionis  supputabuntur;  cum 
totus  Mosis  sty!us  notitiam  Creatoris  non  instituat, 
sed  a  primorJio  enarret  a  paradiso  et  Adam,  non 
ab  iEgypto  et  Mose  recensendam.  Denique,  major 
popularitas  generis  humani  (37),  ne  nominis  qui- 
dem  Mosis  compotes,  nedum  instrumenti,  Deum 
Mosis  tamen  norunt^  ctiam  tantam  *«  iJoIolatria " 
dominationem  obnmbrante;    seorsum   tamen  illnm 


ineeTtnm  ^  est  quamdin  quseritur  :  et  potest  non  C  qu^i  proprio  nomine  Deum    perhibent,  et  Deura 


eaaa,qnamdin  incertnm  ^  est.  Habes  Deum  certum, 
goa  notofi;  et  incertnm,  qua  ignotum.  Si  ita 
est,  eeqmd  tibi  videtur  justa  ratione  defendi,  ut  ad 
Domiaio  et  forraam  et  regulam  certomm  proben- 
tor  ineerta?  Caeterum,  si  ad  hanc  causam,  et 
ipaam  adhuc  incertam,  etiam  argumenta  de  incertis 
adhibeantnr,  series  implicabitur  quaestionum,  ex 
ipsonim  qnoque  argumentoram  aeque  incertorum 
retractatn»  periditantium  de  fide  per  incertum; 
eiibitnr  in  illas  jam  indeterminabiles  quaestiones, 
qoas  Apostolns  (/  Tim.  i,  4)  non  amat.  Sin  de 
certis,  et  indnbitaiis,  et  absolutis  regulae ,  partibus 
ineertis,    et    dnbiis  et   inexpeditis    praeijudicabunt 


deoram,  et:  Si  Deus  dederit,  et :  Qmd  Deo  placet^ 
et :  Deo  commendo.  Yide  an  novcrint,  quem  omnia 
posse  testantur.  Nec  hoc  nllis  Mosis  libris  debent. 
Ante  aniraa,  qnam  prophetia.  Animae  enira  a  pri* 
mordio  conscientia  Dei  dos  est;  eadem  nec  aiia  et 
in  JSgyptiis,  et  io  Syris  et  in  Ponticis.  Judaeorum 
enim  Deum,  dicnnt  *«  animae  Deum.  Noli,  barbare 
hseretice,  priorem  Abraham  constituere  quam  mun- 
dum.  Etsi  unius  famiiiae  Deus  fuisset  Creator,  ta- 
men  posterior  tuo  non  erat,  etiara  Ponticis  ante 
enm  notus.  Accipe  igitur  ab  antecessore  formam, 
a  certo  incertus,  a  cognito  incognitus.  Numquam 
Deus  latebit,  numquam  Deus  deerit :  seraper  intelli- 


plaoe,  in  qnibns  diversitas  status  957   invenitur,  n  getur,  semper  audietur;  etiam  videbitur  quomodo 


fortasiean  non  provocentur  incerla  ad  formam 
carlorwn,  nt  liberata  a  reliqua  comparationis 
provocatioDe  per  diversitatem  status  principalis. 
Gnm  vero  dno  dii  propoountur,  communis  est  illis 
ttitaa  prindpalis.  Quod  enim  Deus  est  ^^  ambo 


volet.  9M  Habet  Deus  testimonia,  totum  hoc  quod 
sumus  et  in  quo  sumus.  Sic  probatur  et  Deus  et 
unus,  dum  non  ignoratur,  alio  adhuc  probari  labo* 
rante. 


Varise  lectiones. 

*o  Si  abest  Fran.  Parig.  "  Et  abest  Fran.  Paris.  «  Didicistis  Rken.  «  In  incerto  Rhen.  *♦  Id.  ^  Quid 
enim  Dtns^MJ  Seml.  ^  Tania  Semler.  "  Idololatriae  Rhen.  *«  Bt  inser.  Seml. 

Commentarius . 


(^)  Plenisstme  exasquare  praascribens.  Cuinara 
nnnm  Denm  esse  praescribens,  id  est,  ex  usu 
forensi  respondendo  ad  objecta  adversarioram, 
eadeoiqne  dilnendo.  LiPa. 

(36)  Itaque  constantissime  dirigam.  Quas  in  nos 
ralioiies   contoraerant,    retorquebo.    Dirigere,  est 


lege  agere,  sive  convenire,  et  actionem  intcnderc  : 
sic  I.  I,  g  Si  ego  D.  si  pars  haered.  petatur  :  «  Et 
ille  quoque  dirigat  actionem  adversus  exterum  pos- 
sessorem.  >  lo. 

(37)  Major  popularitas  qeneris  humani.  Hoc  cst, 
gttBtinm  consensns,  conscientia  publica.  Rio. 


283 


TBRTULLIANI  OPBRUH  PAR8I1.  —  SBRIBS  I,  POLBMIGA. 


281 


CAPUTXI. 


Et  merito,  inquiaat;  qais  eoim  noa  tam  snis 
notas  cst,  qaam  extraoeis  ?  Nemo.  Teneo  et  haoc 
vocem.  Quale  est  enim,  ut  aliquid  extraneum  Deo 
sitf  cui  nihil  eitraneum  esset,  si  quis  essei?  quia 
Dei  hoc  est,  omnia  iliius  esse  et  omnia  ad  illum 
pertinere:  vel  ne  statim  audiret  a  nobis:  Quid 
ergo  illi  cum  extraneis?  quod  plenius  suo  loco  au- 
dict.  At  nunc  satis  est  nullum  probari  cajus  nihil 
probatur.  Sicut  enim  Creator,  ex  hoc  et  Dens,  ci 
indubitatus  Deus,  quia  omnia  ipsius  et  nihil  extra- 
neum  illi ;  ita  et  alius  idcirco  non  dcus,  quia  om- 
nia  non  ejus,  ideoque  et  exlranea.  Denique,  si  uoi- 
versitas  Creatoris  ost,  jam   oec   locum  video  de 


A  aane  ^  alio  proposito  et  deseendit,  at 
et  paasus  reearrextty  qaam  oti  cogooteeretar?  Et 
sine  dubio,  si  eognitus  est,  voluit :  nihil  enim  etrca 
enm  fieret,  nisi  voluisseC.  Qoid  ergo  tantopere  noti- 
tiam  sui  procurtvit,  ut  in  dcdecore  camis  exhibe- 
retor,  et  quklem  nugore,  si  falsas  ^^?  Nam  hoe  tar^ 
pius,  si  et  mentitns  est  substantiam  corporis,  qai 
et  maledictum  in  se  Creatoris  admisit,  Hgno  sas- 
pensos.  Qoanto  honestios  per  aliqoa  proprise  nrMli-' 
tionisindieia  cognitionem  soi  prsestroxisset  ?  Hazlma 
adversus  eom  eogoosci  habens,  apod  qoem  ex  ope- 
ribos  ab  ioitio  cogoitos  noo  crat.  Nam  et  qoale  est, 
ot  Creator  qoidem  ignorans  esse  aliom  soper  se 
deam,  ot  voloot  Mareionitse,  qui  eolam  se  eUam 


altrrius.  Plena  et  occupata  sunt  omnia  suo  auctore.     jurans  (/m.   xl,  8)  adseverabai,   tantia   operibos 
Si  vacat  aliquid  spatii  alieojus  divinitRti  id  creatu-  B  Qotitiam  soi  armaverit,  qoam  potoerat  non  ila  ca- 


ris,  plaoc  falstt  ^^  vacabit.  Patet  mendacio  veritas. 
Tanta  vis  idok>rum,  cor  non  recipiat  alicubi  deum 
Marcionis  ?  Igitur  et  hoc  ex  forma  Creatoris  expo- 
stulo,  Dcum  ex  operiluis  cognosci  debuisse,  alicu- 
jus,  proprii  sui  mundi,  ct  hominis,  et  sseculi  : 
quando  eiiam  error  orbis  (38)  propterea  deos  prse- 
sumpserit,  quos  liomines  interdnm  confitetur,  quo- 
niam  aliquid  ab  unoquoque  prospectum  videtur 
utiliiatibus  et  commodis  vitse :  ita  et  hoc  ex  forma 
Dei  creditum  est,  divinom  esse  institoere  vel  de- 
monstrare  quid  aptum  et  neccssariura  sit  rebus 
humaois.  Adco  inde  auctoritas  accommodata  ^ 
falsse  divioitati,  unde  prsecesserat  verse.  Unam  sal- 


ras  e  secondum  singolaritatis  sose  prflesomptionem : 
ille  autem  sublimior,  sctens  infcriorem  denm  tam 
instructum,  nullam  sibi,  prospexerit  agnoscendo 
paratoram  (40)?  Quando  etiam  insigniora  et  super- 
biora  ^  opera  debuisset  eondidisse,  at  Deas  ex 
operibos  cognosceretur  secundum  Creatorem;  et  ex 
honestioribos,  potior  et  generosior  Creatore. 

CAPUT  XII. 

Caeterom,  etsi  esse  eom  posHcmos  eonfiteri,  tine 
causa  esse  eum  deberemus  argumentari.  Sine  eansa 
enim  esset,  qui  rem  non  haberet;  quia  ret  omnis 
cansa  est',  ot  sit  aliquis  cojos  res  sit.  Porro^  in 


tem  cicercuiam  (39)  deus  Marcionis  propriam  pro-  Q  quantum  nihil  oportet  esse  sine  causa,  id  est   iioe 


tulisse  debuerat,  ut  novus  aliquis  Triptolemus  prss- 

dicaretur.  Aut  exhibe  rationem  Deo  dignam,  cur 

nihil  condiderit,  si  est ;  quia  condidisset,  si  foisset : 

illo  scilicet  praejudicio,  quo  et  nostrum  Deum  non 

alias  manifestum  est  esse,  quam  quia  toturo  condidit 

hoc.  Semel  enim  pnescriptio  stabit,  non  posse  illos 

et  Deum  confiteri  creatorem,  et  eum  quem  volunt 

seqae  deum  credi,  non  ad  ejus  formam   probare, 

quem  et  ipsi  et  omnes  Deum  :   ut  quando  hoc  ipso 

ncmo  creatorem  Deum  dubitet,  quia  totum    hoc 

condidit,  hoe  ipso  nemo  debeat  crederc  Deum  et 

iilum  qui  nihil  condidit,  nisi  ratio  forte  proferatur. 

Daplex  ista  videatur   necesse  est^  ut  aut  noluerit 

ooodere  quid,  aot  noo  poiuerit :  tertiom  cessat.  Sed  m^  ratiooe  credunt,  non  habentes  Dei  pignns,  opera 

non  potuisse,   indignom  Deo  est ;  noluisse,  an  di-  ^  ejus,  Deo  digna.  Itaqoe^  hoc  nomine  oessationis  el 

gnom  volo  inquirere.  Dic  mihi,  959  Marcion,  vo-      defectioois  operum,  et  impudentise^  et  malignlta^ 

luit  Deus  tuus  cogoosci  se  quocumque  io  tempore?      tis  adfinis   est  (41) :  impudentise  ^^  qoa  fidem  non 

VariflB  lectiones 
«  False  Rhen,  Junius.  ^  Si  inserit  SemL  si  false  Rhen.  *i  Annon  ?  Seml.  an  Fran.  *»  False  Rh$tt. »  Stt- 
periora  Ciacon.  s*  Res  ipsa  Seml.  ^^  Formatam  Jm,  ^  Forte  imprudentiae  Edd.  "  Id. 

Gommentarius. 
(38)  Quandoerror  etiam  orbis,  etc.  Hoc  latissime      mus,  cnm  omnibus  semen  largiretur.  »  Id. 


re :  quia  si  sine  causa  sit,  perinde  est  atqoe  si  non 
sit,  non  habens  rei  causam,  rem  ipsam  ^ ;  in  tao« 
tom  Deum  digoios  credam  non  esse,  qaam  esso 
sine  caasa.  Sioe  causa  enim  est,  qui  rem  non  hft- 
bendo,  non  habet  causam.  Deus  antem  sina  caosa, 
id  est  sine  re,  esse  non  debet.  Ita,  quotiee  ottendo 
eom  sioe  causa  esse,  tamquam  sit,  hoc  constitoo 
non  esse  illum,  quia,  si  fuisset,  omnino  sine  caosa 
non  fuisset.  Sic  et  ipsam  fidem  dico  illum  sine 
causa  ab  homioe  captare,  aliter  solito  Deum  cre-* 
dere  ex  opcrum  aucioritate  formatum  ^,  qoia  nihil 
tale  prospcxit,  per  quod  homo  Denm  didicit.  Nam« 
etsi  credunt  plerique    in  illum,  IMO  i>on  alatim 


tractavit  atictor  supra,  Apolog.  c.  2,  etiam  vanas 
illas  esse  causas  comprobans,  ob  guas  c  deos 
orbis  terrse  prsesumpscnt,  quod  aliquid  prospexe* 
rint  humanis  ulilitalibus.  Pam. 

(39)  Unam  saltem  cicerculam^  etc.  Legont  ms. 
Vatic.  2  saltim,  morc  vcieri,  sed  noloi  immutare. 
Aptc  autem  metaphora  cicerculae  otitor,  eo  qood 
Triptolemusprimus  serendi  modom  tradiderit.  Hinc 
illad  aootons  lib.  ad  Herennium;  «  Si  Triptole- 


(40)  Prospexerit  agnoscendo  paraturam,  Hoc  oat 
oroamentum  seu  crcationis  prserogativam,  qua  ve- 
lut  proprio  apparatu,  proprtaque  gloria  cognosce- 
retur.  Le  Pa. 

lii)  Et  malignitatis  affinis  est,  Particepa  mali- 

fnitatis.    Eo  cnim    vocabulo    in   eo  sensu  atitur 
ullius  pro  Sylla :  «  Hujus  adfines  soq>icionis.  a 
lo. 


285 


LIB.  I  ADV.  IIARCIONBH. 


286 


ddiiUim  sibi  eapUt ,  eai  pnestraends  nibil  pro-  a  Indonim  Gymnosoplinl»  (46).  IpM  quoqoe  vnlga- 

»  m «  •  A        *  •  1  •  J— 1*4        A  •  ••  «  A  •  A "  _      _  •  •  J        1        1         A       • _         •  •     _  • 


speiit;  ■udigoiUtis,  qaa  plurea  incrediiliUtis  reos 
faeil,  nihil  fidei  procarando. 

GAPUTXnL 
CaiB  deam  hoc  grada  eipelUmus,  cui  nulla  con- 
dilio  Um  propria  ei  Deo  digna,  quam  Creatoris, 
lestiaooinDi  praesignarit,  narem  contrahentes  im- 
pidemifsinii  Marcionistse  (42) ,  convertuntar  ad 
desCroetioiiem  operum  Creatoris.  Nimirum,  in- 
^onnl,  gnuide  opus^t  dignum  Deo,  muDdus.  Num- 
qoid  efgo  Creator  minime  Dens?  Plane  Dens.  Ergo 
■ec  miindiu  Deo  indignua  :  nihii  etenim  Deus  in- 
dignnm  ae  fecit;  etsi  mundum  bomiai,  non  sibi 
Jedt,  eUi  omne  opus  inferius  est  suo  artifice.  Et 
si  quale  quid  fecisse   iodignum  est  Deo, 


ris  superstitio  communis  idololatrisB^cum  in  simula- 
cris  de  nominibus  et  fabulis  veterum  mortuorum 
pudet ,  ad  interpretationem  naturaliom  refugit^  et 
dedecus  suum  ingenio  obumbrat,  Mll  figurans 
Jovem  in  substantiam  fervidaro,  et  Junonem  ejas 
in  aeriam,  sccundum  sonum  Grsecorum  vocabulo- 
rum  ;  item  Yestam  in  ignem  el  Camenas  in  aquam, 
et  Magnam  Matrem  io  terram  seminalia  demessam, 
lacertis  aratam  ,  lavacris  rigatam  .  Sic  et  Osiris  ^ 
quod  seraper  sepelitur  ,  et  in  vivido  quseritur,  et 
cum  gaudio  invenitur,  reciprocarum  frugum  et  vi- 
vidorum  elementorum,  et  recidivi  anni  fidem  argu- 
mentatur  ;  sicut  arid»  et  ardentis  natur»  sacra- 
menta   leones  Mithrae  philosophantur  (46).  Et  su- 


qoaBlo  indignioa  Deo  est,  nibil  eum  omnino  fecisse  B  periores  quidem  situ  aut  statu  subsUntias  sufficit 


v^  uidigiBiui,  quo  posset  eiiam  digniorum  auctor 
nperaiil  \U  ergo  aliquid  et  de  isto  hujus  mundi 
indigDO  loqaar,  cai  et  apnd  Grsdcos  (43)  omamenti 
ec  tmkmSf  oon  sordium  nomeo  est,  indignas  videli* 
eel  snbiianiias  ipsi  illi  sapientiie  professores,  de 
qooram  infeniia  omnis  hseresis  animatur,  deos  pro« 
nmtiaverant,  ut  Tbales  aquam,  ut  Heraclitus  ignemy 
m  Aiiaximefies  aerem,  ut  Anaximander  universa 
oeleilia,  nt  Strato  coelum  et  terram,  ut  Zeno 
aeremel  aetlieiem,  ut  Plato  sidera;  quse  genus  deo- 
ram  igBeam  appellat,  cum  de  mundo.  Considerando 
scilicei  oi  niagnitudinem,  et  vim,  et  potestatem, 
et  honoreoi,  et  deeorem,  opem,  fidem,  legem  sin- 
fulonnn  elementorum ,  quae  omnibus  gignendis, 
ilndis,  eonficiendis  reficiendisque  conspirant,  ut 
pkriqoe  pbysicomm  ,  formidaverunt  initium  ac 
finem  moBdo  dare  ^,  ne  substantiae  ejus,  Untae 
Kilioei»  minus  dii  haberentur;  quas  ^^  colunt  et 
Persaram  Hagi,  et  iEgyptiorum  Uierophantse  (44) 

Variae  lectiones. 
»  Constare  SemL  ^  Quos  Seml.  ^  Osirin  Paris.  Pran, 

Commentarius. 


faciiius  deos  habitas,  quam  Deo  indignas.  Ad  humi- 
lia  deficiam.  Unus  ,  opinor  de  sepibus  flosculus^ 
non  dico  de  pratis  ;  una  cujuslibet  maris  conchula^ 
non  dico  de  Rubro  ;  nna  tetraonis  pinnula,  taceo 
de  pavo,  sordidum  artificem  pronuntiabit  tibi  Crea- 
torem  ? 

CAPUT  XIV. 
Al  cum  et  animalia  irrides  minutiora ,  quae  ma- 
ximus  artifex  de  iudustria  ingeniis  aut  viribus  am- 
pliavit,  sic  magnitudinem  in  mediocritate  probari 
docens  quemadmodum  virtutem  io  infirmiute,  se- 
cundum  Apostolum  (//  Cor.  xii,  9) ;  imiUre  si  po- 
tes ,  apis  sedificia;  formicae  stabula  ,  aranei  retia, 
bombycis  stamina  :  sustine  ,  si  potes ,  illas  ipsas 
lectuli  et  tegetis  tuse  bestias ,  cantharidis  venena, 
muscffi  spicula,  eulicis  et  tubam  et  lanceam.  Qua- 
lia  erunt  majora,  cum  tam  modicis  aut  juvaris  aut 
Isederis  ,  ut  nec  modicis  despicias  Creatorem  ? 
Postremd,  te  ibi  drcumfer ,  intus  ac  foris  consi- 


(4S)  Naremcontrahentes  impudentissimi  Marcio- 
«tfte.  Yalre  derideotes  et  na$o  suspendentes 
Ummco.  Im  Pb. 

(43)  Noinm  Pythagorse  dictum.  Hinc  etiam  istud 
Ansloielit  in  lib.  d^  Mundo  :  c  Universum  ipsnm 
eodUBode  x69|iAv  nomiuaveris,  id  est,  conq>a^em 
mm  compositam ,  concinnaieque  ordine  dige- 
ttnu  c  Bdd.  poet  Pam. 


ditur  fontes  et  fluvit  siccantur  ,  cum  ingredi  Leo- 
nem  Sol  dicitur.  Tunc  denique  Cereris  rapius  ce- 
lebratur,  hoc  est ,  messis  agitur.  Arati  Scholia- 
stes,  Kopnv  ^^  ^^^^  "^^^  Mojcobc  X^YOuat,  m\  (iijTipa 
TTjv  Yijv  •  xal  Y«p  ««p'  A^Y^irtioi?  xati  tbv  'Efi.^i  (i^iva, 
5Te  ev  XeovTi  '^(viTai  o  fSXioc,  {|  t^c  K^pvic  i^narpi  teXciou- 
Tai.  Proserpinam  enim  esse  fruetus  dicunt  et  Matrem 
terram.  Etenim  apud  iEgyptios  mense  Emphi,  cum 


(44)  Et    JEgypHorum    Hierophante.  Upofdvtai  D  io  Leone  versatur  sol,  Proserpinae  raptus  peragLtur. 
dieti,  qnod  sacra  oslenderent  aut  peragerent,  ge-      Grermanicus  in  Leone  : 

ns  saeordotum  apud  Jlgyptios.  Pam. 

(45)  Indarwm  Qymnosopkistas.  Apolog.  32.  Gym- 
Dosophistas  Indorum  pariter  dixerai.  Hos  vero 
Ahiopam  philoaophos  fuisse,  Brachmaoas  vero 
lodoram  statuere  videtur  Sidonius  ApoU.  ep.  3, 
L  vm  :  c  Nune  ad  iSthiopum  Gymnosophistas,  In- 
doramqae  Bracfamanas,  totus  lectioni  vacans,  ea 
ifMe  qaodammodo  peregrinare.  »  Nec  abit  ab  ea 
semenlia  Clemens  Alex.  Strom.  i  :  icap'  'Iv$ot( 
>«b  xSant  BpoxF^ivdiv,  a  Brachmanis  apud  Indos, 
Lb  Pb. 

(46)  SiaU  aridm  et  ardentis  naiurce  sacramenta 
leones  MUhrm  philoiaphantur,  In  sacris  Miibrse  sive 
Soli«  Bdhibebantar  leonum  simulacra.  Brant  aatem 
ncramenta,  boc  est  signa  seu  mysteria  solaris  na- 
Uto,  arid»  et  ardentis.  Tunc  enim  aestus  inten- 


Hnnc  nbi  contigerit  Phoebi  violentior  axis, 
Accensa  in  Gancro  jam  tum  geminabitur  ntas ; 
Tunc  Ivmpb»  tenues,  tunc  eit  tristissima  tellai, 
Et  densas  l«tu8  segetes  benecoodit  arator.  Edd.kx  Rio. 

—  MithroB  philosophantur,  Nemo  fere  estquinesciat 
Mithram  deum  esse  Persarum  et  quidem  primum. 
Hesychius,  M(Op?)c  6  k^to^  Iv  Il^pcratc  Oibc,  ubi  et 
Solem  esse  aii.  Pingebatur  autem  Leonis  vuUu  , 
animalium  ferventissimi,  quoniam,  ul  docet  iib., 
/  adv.  Jovin,  B.  Hieronymus,  ex  aestu  libidinis, 
ad  eum  modum  ,  quo  Brichthonius ,  genitus  est. 
Unde  et  hic  ardentis  naturas  vocea  usurpantur. 
Lb  Pa. 


TBRTULLIANl  OPBRUM  PARS  II.  -  SBRIBS  I,  POLBHIGA. 


587 

dera  hominem.  Ptacebft  MI9  tibi  yel  hoc  opus 
Dei  nostri,  quod  tuus  domiQUS  ille  deus  melior 
adamavit ;  propter  quem  in  baec  paupertina  ele- 
menta  de  tertio  coelo  descendere  laboravit ;  cujus 
causa  in  hac  cellula  Greatoris  etiam  crucifixus 
e$t.  Sed  ille  quidem  usque  nunc  nec  aquam  re- 
probavit  Greatoris,  qua  suos  abluit  ;  nec  oleum, 
quo  suos  unguit ;  nec  mellis  et  lactis  societatem  , 
quo  8U08  infantat  ;  nec  panem ,  quo  ipsum  oorpus 
suum  reprssentat  (47) ;  etiam  in  sacramentis  pro- 
priis  egens  mendicitatibus  Greatoris.  At  tu  super 
magistrum  dlscipulus  ,  el  servus  snper  dominum, 
sublimius  illo  sapis ,  dcstruens  quse  ille  desiderat. 
Vok)  inspicere  si  ex  fidc  saltem,  ut  non  et  ipse  qua; 
destrais,  appetas.  Advcrsaris  coelum,  et  libertatem 
eoeli  in  habitatTonibus  captas.  Despicis  terram, 
plane  inimifa  ^^  jam  tuse  camis  matricem;  et 
omnes  medullas  ejus  victui  extorques.  Reprobas 
et  mare  ;  sed  nsque  ad  copias  ejus,  quas  sanctio- 
rem  cibum  deputas.  Rosam  tibi  si  oblulero ,  noo 
fastidies  Greatorem  Hypocrita  ,  ut  «  apocarteresi 
probes  te  Marcionitam  (48),  id  est  repudialorem 
Greatoris  (nam  haec  apud  vos  pro  martyrio  affeclari 
debuisset,  si  vobis  mundus  displiceret),  in  quam- 
cunque  materiam  resolveris  ,  substantiam  ^^  Crea- 
toris  uteris.  Quanta  obstinatio  duritife  tuse  !  de- 
pretias  in  quibus  et  vivis  et  raoreris. 

GAPUT  XV. 
Post  hiec,  vel  ante  hsec,  cum  dixeris  esse  et  illi 


288 


1  conditionem  suam,  et  suum  mundnm,  et  suum 
coelum;  MI8  de  coelo  quidem  illo  tertio  videbimoSv 
si  et  ad  apostolum  vestrum  discutiendum  perveDe- 
rimus;  intcrim,  qusecunque  substantia  est,  cum 
suo  utique  deo  apparuisse  debuerat.  At  nunc  qua* 
le  est  (49)  ut  Dominus  anno  xu  Tiberii  Cflesarift 
revelatus  sit,  substantia  vero  ad  dedmum  quintum 
jam  Severi  imperatoris  nulla  omnino  comperta 
sit,  quse  frivoHs  Greatoris  praecellens  utique  late- 
re  desisset,  non  latente  jam  Domino  suo  et  au- 
ctore?  Et  ideo,  si  ipsa  non  potuit  manifestari  ia 
hoc  mundo,  quomodo  Dominus  paruit  ejus  in  hoe 
mundoT  Si  Dominum  cepit  hic  mundus,  cur  sub- 
stantiam  capere  non  potuit^  nisi  Domino  fortasie 
majorem?  Jam  nunc  de  loco  quaestio  est,  perti- 

B  nens  et  ad  mundum  illum  superiorem,  el  ad  ipaum 
Deom  ejus.  Ecce  enim,  si  et  ille  habet  mundom 
suum  infra  se  supra  Greatorem,  in  loco  iitique 
fecit  eum,  cujus  spatium  vacabat  inter  pedea  asos, 
et  caput  Greatoris.  Ergo  et  Deus  ipse  in  loeo  erat, 
et  mundum  in  loco  faciebat;  et  erit  jam  locus  ille 
major  et  Deo  et  mundo.  Nihil  enim  non  mgQS 
est  id  quod  capit,  eo  quod  capitur ;  et  videndum  ne 
qua  adhuc  illic  vacent  subsiciva  (50)  ^,  in  quibus 
et  tertius  aliqui  ^^  stipare  Deus  se  cum  mundo 
suo  possit.  Ergo  jam  incipe  deos  computare.  Erit 
enim  et  locus  dcus,  non  tantum  qoa  Deo  miqor, 
sed  et  qua  innatus  et  infectus ;  ac  per  hoc,  aetemus, 
et  Deo  par;  in  quo  semper  Deus  fuerit.  Dehinc,  aiet 


Variae  lectiones. 

<t  Inimice  SemL.  ^^  Hypocritam  I  ut  SemL  hypocrita,  muta  RJien.  ^^  Substanlia  Seml.  ^  Subcisiva  Fran* 
subscidlva,  subsciva  Rhen.  ^^  Aliquis  Paris. 

Commentarius. 


(kl)Panem,quo  ipsum  corpus  suum  reprasentaL 
Has  voces,  quibus  abutuntnr  Galvinistae,  sic  expli- 
cat  adversus  eos  Bellarminus  :  c  Yerbum  reprcesen» 
tandi  ambiguum  est :  significat  enim  praesentem 
rcm  aliquam  facere,  sive  rcipsa,  sive  iu  siguo  ali- 
quo,  ycl  ima^iae.  Ac  ,  .ul  omiitam  tcstimonia  Gi- 
ceronis,  et  ctiam  sanctorum  Patrum,  qui  frequenter 
utuntur  hac  voce  ad  significandum  rem  aliquam 
yere  et  proprie  prsesentem  exhiberi  ;  TertuIIianus 
ipse  uiriusque  significationis  excmpla  prsebere  po- 
test,  lib.  IV,  in  Marcionem ,  circa  medium  :  «r  Ita- 
que,  inquit,  jam  repraesentans  eum.  Hic  est  Filius 
meus,  >  etc,  ubi  dicit  Deum  patrem ,  qui  aliquau- 
do  promiseral  Filium,  eumdem  reprsesentassc,  cum 
ait  in  jfnonte  Thabor:  Hic  est  Filius  meus  ;  ubi 
aperiissime  vocat  reprassentare ,  cxhibere  reipsa  : 
et  in  libro  contra  Praxeam  vocat  Filium  Pairis  rc- 


locis  venari  mentem  TertuIIiani  (De  sacr.  £te^., 
II,  c.  7).  At  enim  doctissimus  cardinalis  phut 
Auctoris  nostri  refert  testimonia,  quibus  dogma 
de  reali  prsesentia  mirum  in  modum  comprobaUir. 
Vid.  praesertim  lib.  de  Resurr.  cam.,  c.  8.  Edd. 

(48)  Ut  apocarteresi  probes  te  marcionistam.  Etsi 
odio  Greatoris  omnibus  creatis  abstineas,  el  abdi- 
catis  omnibus  vitee  subsidiis  iatabescas  ,  taoMl 
in  quamcuuque  materiam  membra  tua  disaolvaDtur, 
in  allquam  ex  substantiis  a  Deo  Greatore  conditis 
resolventur.  Rig.  —  Est  autem  ^xapTEpeYv  Grse» 
cis,  auctore  Suida,  cum  quis  vel  inedia,  vel  laqaea 
vitam  finit,  unde  ^oxapt^pYjai;.  Quod  vocabolnm 
in  Apolog.  quoque  usurpat,  sic  scribens  :  Lucurgut 
&7coxapt^pT)9iv  optavit ,  quod  lcges  ^us  Laoones 
emendassent.  Gaeterum  hypocritam  hic  appelhA 
Marcionem,  ut  non  bona  nde,  nec  ex  animo,  sed 


praesentatorem,  quia  revera  Pater  est  in  Filio.  Sed  n  simulate  tantum    res  Greatoris  destruentem    con- 
ipse  idem  in  \ib.  de  Pasnitentia  distinguii  adulte-  ^  lemnentemque.  Rhen. 


rium  reipsa  commissum,  ab  adulterio  per  coocu- 
pisceutiam  in  mente  reprsesentato  5  ubi  reproism» 
tare  esl  exhibere  non  reipsa,  scd  in  imagine.  Gum 
ergo  yox  ambi^ua  sit,  non  potest  recte  ullo  modo 
coliigi  Tertullianum  loqui  de  reprsesentatione  in 
signo,  et  non  in  re ;  imo  contra  potius,  quia  magis 
propric  dicitur  reprsesentari  quod  reipsa  exhibe- 
tur,  quam  quod  solum  in  signo ,  probabilius  colli- 
getur  Tertuilianum  locpii  de  reprsesentatione  ,  qua 
reipsa  corpus  Domini  exhibetur.  Quare  Petrus 
martyr,  lib.  contra  Gardin.,  obj.  160,  tracians  Ijuuc 
locnm  TertuIIiani,  fatetur  non  posse  ex  hoc  solo 
I0C0  aliquid  certi  concludi  ;  scd  oportcro  cx  aliis 


(49)  Ut  Dominus  a.  xii.  Tiberii  Ccssaris.  Inter  «r- 
rorcs  Tertulliani  hic  locus  recensetur.  De  hoe 
ante  disseruimus.  Putabat  nimirum  anno  12  Tibe- 
rii  Ghristum  praedicandi  ioitium  fecisse,  et  mortem 
subiisse  triennio.  Ls  Pr. 

(50)  f^e  qua  adhuc  illic  vacent  subsiciva.  Sabsi- 
civa  saepe  occurrunt  apud  auctores  finium  re^^undo» 
rum.  Aggenus  Urbicus  :  «  Gum  autem  assignatiD 
in  agro  assignato  iieret,  non  ix>tuit  omnia  modus 
intra  quatuor  limites  vetcranis  assignari :  in  m 
remansit  aliquid,  quod  a  subsccante  linea  nomea 
aceepit,  subsecivum.  •  Rig.  . 


289 


LIB.  l  ADV.  MARGIONBM. 


290 


Ule  muiiduni  ex  aliqua  materia  subjacenie  raolilus  a  et  incorporalibus,  ex  animalibus  et  inanimalibus,  ex 
esty  innata,  et  infecta,  et  contemporali  Deo,  quem-      vocalibus  et  mutis,  ex  mobilibus  et  stativis^  ex 

genitalibus  et  sterilibus,  ex  aridis  et  succidis  ^,  cx 
calidis  et  frigidis.  Sic  et  hominem  ipsum  diversitas 
temperavit,  tam  in  corpore,  quam  in  scnsu.  Alia 
membra  forlia,  alia  inflrma  :  alia  bonesta,  alia  in* 
bonesta:  alia  gemina,  alia  unica  :  alia  comparia,  alia 
disparia.Proinde  el  in  sensu  nunc  Isetitia,  nunc  anxie- 
tas  ;  nunc  amor,  nunc  odium ;  nuncira,  nunc  lenitas. 
Quod  si  ila  est,  ut  semula  inter  se  condilionis  uni- 
versitas  ista  moduiata  sit,  jam  igitur  et  visibilibus 
invisibilia  debentur,  non  alleri  auctori  deputanda, 
quam  cui  ct  semula  eorum,  ipsum  Creatorem 
diversum  notantia  ^^,  jubentem  quae  prohibuit,  et 
prohibentem  quee  jussit  percuiientem  et  sanan- 
tem.  Gur  in  hac  sola  specie  uniformem  eum  capiunt, 
MI5  visibilium  solummodo  el  vilam  et  mortem,  et 
mala  et  pacem  (Ecclu  xi,  14  ;  Isa,  xlv,  7)?  Et 
ulique,  [si  illa  invisibilia  majora  sunt  visibiiibus 
creaturis  suo  loco  magnis,  sic  quoque  congruit  ejus 
esse  majora  cujus  et  magna ;  quia  ncc  magna, 
nedum  majora,  ei  competant  cujus  nec  modica 
comparent. 


admodura  et  ^  de  Greatore  Marcion  sentit,  redigis 
A  hoc  ad  majestatem  loci,  qui  et  deum  et  materiam, 
doos  deos,  elusil.  Et  materia  enim  Deus,  secun- 
jiam  fonnam  divinitatis,  innata  scilicet,  et  infe- 
ctt,  ot  seterna.  Aut  si  de  nihilo  moliius  est  mun- 
inm^  hoc  et  de  Greatore  sentire  cogetur,  cui 
■aleriam  subjicit  in  subslaotia  mundi.  Sod  ex 
Bateriaet  ille  fecisse  del)ebit;  eadem  ratione  occur- 
reote  illi  quoque  Deo,  quse  opponeretur  Greatori, 
at  seqiie  Deo.  Aique  ita  Ires  interim  mihi  deos 
Hmera  Marcioois,  Factorem,  et  Locum,  et  Ma- 
teriam.  Proinde  Greatorem  in  loco  facit,  ulique 
etdem  conditione  censendo  ;  et  materiam  ei  subji- 
dt,  Qtique  innatam  et  infeclam,  et  hoc  nomine 
demam,  ut  Domino.  Amplius,  et  malum  !904 
materise  deputans,  innatum  innatae,  infecium  in- 
ktUif  et  aeternum  aeternae,  quantum  jam  hinc 
ieom  fecit.  Habes  igitur  in  superioribus  tres  sub- 
Jtaiitias  divinitatis,  io  ioferioribus  quatuor.  His 
om  accedunt  et  sui  Christi,  alter  qui  apparuit 
nb  TiberiOy  alter  qui  a  Greatore  repromittitur, 
Mnifetlain  jam  fraudem  Marcion  paliiur  ab  eis 
fM  dnos  illam  deos  inferre  praesumunt,  cum  no- 
fem  aaaigoet,  licet  nesciens. 

GAPDT  XVI. 
Xon    eomparente  igitur  mundo   alio,  sicut  nec 


B 


CAPUT  XVIL 

Hoc  compressi,  erumpunt  dicere  (52):  c  Sufficit 
unicum  hoc  opus  Deo  nostro,  quod  hominem  libe- 
ravit  summa  et  praecipua  bonitale  sua,  et  omni- 
bus  locustis  anteponenda.  »  0  Deum  majorem,  cu- 


Deo  e^ns»  eonsequens  est  ut  duas  species  rerum,  Q  jus  lam  magnum  opus  non  potuit  inveniri,  quam  in 


mibi^  el  invisibilia,  duobus  auctoribus  deis  di- 
Tidant,  et  isla  suo  Deo  invisibilia  defendant.  Quis 
aolem  potent  ioducere  in  animum,  nisi  spiritus 
baereCicaa,  ejas  esse  invisibilia  qui  nihil  visibile 
pnemiserit,  qoam  ejus  qui  visibilia  operatus,  in- 
liabiliom  quoque  fidem  fecerit,  cum  justius  multo 
lit  aliqaibus  exemplariis  annuere,  quam  nullis  ? 
Tidebmuis  et  Apo&tolus  {Colosi.  i,  16)  cui  auctori 
■nsibilia  depatet,  cum  et  illum  exploraverimus. 
Nme  enim  communibus  plurimum  sensibus  et 
vgamentattonibus  justis,  secuiarse  Scripturarum 
fQOcpie  advocationi  (51)  fidem  sternimus,  confir- 
Moiea  diversitatem  haoc  visibiliiun  et  invisibilium 
ideo  ^  Creatori  deputandam,  sicuti  tota  opera- 


homine  dei  minoris!  Enimvero,  prius  est  ut  eum 
probes  esse,  per  quae  Deum  probari  oporlet :  pcr 
opera,  tunc  deinde  beneficia.  Primo  enim  quaeri- 
tur  an  sit;  et  ita,  qualis  sit.  Alterum  de  operibus,  al- 
terum  de  beneficiis  diguoscetur  '^^.  Gaeterum,  non 
quia  liberasse  dicitur  hominem,  ideo  esse  eum  cons- 
tat ;  sed  si  esse  constiterit,  tunc  et  liberasse  dicelur ; 
et  ut  an  liberaverit  constet ;  quia  potuerit  et  esse,  et 
non  liberasse.  Quomodo  ergo,  quia  liberasse  dice- 
tur,  etiam  esse  credetur,  cum  potuerlt  et  esse,  et 
non  liberasse  f  Nunc  in  isto  articulo  ab  ignoti  Dei 
qusestione  deducto  ''^  satis  constitit  tam  nihil  illum 
condidisse,  quam  debui:>se  condidisse,  uticognoscerc- 
tiir  ex  operibus;  quia,  si  fuisset,  cognosci  dobuisset» 


tk»  ejas  ex  diversitatibus  constat ;  ex  corporalibus  "  et  '^^  utique  a  primordio  rerum :  Deun  enim  non  de- 

Variae  lectiones. 

•*  Et   amitt.  SemL   ^"^  Deo   cod.    Wouw,    a  Deo   creatori   Rhen.   ^   Siccis    Rhen.  ^^  Notant  Pa- 
meU  '^  Dei  dignoscitur  PameL    '^^  Deducta  SemL  deductis  VeneL  deductus  Gorziensis.  "^^  Et  neglig.. 

Commentarius. 


(Si)  Seripturarum  quoque  advocationi.  Advoca- 
tio  proprie  est  turba  patronorum  et  amicorum,  qui 
ami  ia  jadicio  adsont.  Hic  accipit  pro  defensione. 
Sieia  lib.  depatientia  :  »  Itaque  talibuset  advoea* 
Hi,  et  riaas  promittitur  pro  consolatione.  »   Rhbn. 

|M)  Bi$  compressi  erumpunt  dicere.  Marcionitse 
aiaRnun,  qui  Denm  Grealorem  sugillabant,  ut  ver- 
•iam,  loeoatarum,  cimicum,  etc.  creaiorem.  Arno- 
iiias  lib.  U  contra  Gentes  :  <  Non  enim  si  negeraus, 
(ySearabseoSyCimices,  mitedulas,  curculiones  et 


tineas  Omnipotentis  esse  opus  Regis.  »  Sed  majori 
adhuc  perspicuitate  B.  Hieronymus  in  Prosemio 
Gomm.  ad.  t^pist.  ad  Philem :  <  Quod  si  non  putant 
eorum  esse  parva  quorum  et  magna  sunt,  alterum 
mihi  conditorem,  juxta  Valentioum,  Marcionem  et 
Apellem,  formicse,  vermiuro,  culicum,  locustaram  ; 
aiterum  cceli,  terrse,  maris  et  angeloram  debcnt 
iiitroducere.  An  potius  ejusdem  potentiae  est  inffe* 
nium  quod  mnjoribus  cxercueris,  etiam  iu  minoribua 
noa  negare.  *  Lk  Pa. 


291 


TERTDLUANl  ePBROH  PARS 


cuisset  latfdsse.  Regrediar  neeesse  est  ad  origiDem  m 
quoestionis  Dei  ignoti,  at  cfleteros  quoque  ramulos 
ejus  excutiam.  Primo  enim  quaeri  oportebit,  qni 
postea  se  protulent  in  notiiiam;  car  postea,  et 
non  a  primordio  rerum?  qnibus  uiique  necessa- 
rius,  qua  DeuSi  et  quidem  melior  quo  ''^  necessa- 
rior,  latere  non  debuit.  Non  enim  potest  dici  non 
fttisse  aut  materiam,  aateausam  cognoscendi  Deum, 
cnm  et  homo  a  primordio  esaet  in  s»culo,  cui  nune 
subvenit,  et  malitia  Greatoris,  adveraos  quam  ut  ^* 
bonus  subvenit.  Igitur  aut  ignorayit  et  causam  et 
materiam  IMG  suse  revelationis  necessarie,  aut 
non  poiuit,  aut  noluit.  Omnia  haec  Deo  indigna,  ma« 
xime  optimo.  Sed  et  hunc  locum  alibi  implebimus, 
exprobratione  ser»  revelationiSy  sicut  nunc  sola  de- 
monstratione.  B 

CAPOT  XVUL 

Processerit,  age,  jam  in  notitiam  quando  voluit, 
qnando  potuit,  qnando  hora  fatalis  advenit.  For- 
tasse  enim  anabibazon  ei  obatabat  (53),  aut  aliquae 
maleficse,  aut  Satumus  quadratus,  aut  Mars  trigo- 
nus.  Nam  et  mathematici  plurimum  Marcionit»  (54), 
nec  hoc  erubesceniea,  de  ipsis  etiam  stellis  vivere 
Creatoris.  Tractandum  et  bic  de  revelationis  qua- 
litatc,  an  digne  cognitus  sit,  ut  constet  an  vere ; 
et  ita  eredatur  essc,  quem  digne  constiterit  revela- 
tum.  Digna  enim  Deo  probabunt  Deum.Nos  definimus 
Deum  primo  natura  cognoscendum,  dehinc  "^^  doctrina 
recognoscendum :  natura  ex  operibus,  doctrina  ex 


II.  -  SBRIBS  I»  POLBMIGA.  292 

per  hnmanam  eonjecturam,  nega  Deum  '^  afias  co- 
gnosci  possc  quam  per  semetipsum :  nec  tantum  ad 
formam  provocans  Grcatoris,  verum  et  ad  conditio- 
nem  tam  divinae  magnitudinis,  quam  humanae  me- 
diocritatis  :  ne  migor  Deo  homo  videri  possit,  qni  ^ 
eum  non  ultro  volentem  cognosci,  suis  viribus  quo- 
dammodo  in  publicum  agnitionis  extraxerit :  cam 
bumana  mediocritas  facillus  deos  fingere  fdJn  no- 
rit  secundum  totius  sevi  experimenta,  quam  vemm 
sectari  qnem  natura  jam  iotelligunt.  Alioqnin,  a 
sic  homo  Deum  commeatabitur,  qnomodo  Romu- 
lus  Consum,  et  Tatius  Cloacinam,  et  Hostilius  Pa- 
vorem,  et  Metellus  Alburaum,  et  qnidam  ante  hoe 
tempus  Antinoum ;  hoc  aliis  licebit  ;  nos  Mardo- 
nem  naaderam  novimus,  non  regem,  nec  impera- 
torem. 

CAPDT  XIX. 

!M7  c  Imo,  inquiunt  Mardonit»  Dens  noster, 
elsi  uon  ab  initio,  etsi  non  per  conditionem,  sed 
per  semetipsum  revelatus  est  in  Christo  Jesu.  •  Da- 
bitur  et  in  Ghristum  liber,  de  omni  statu  cjos;  dit* 
tingui  enim  materiais  oportet,  quo  plenius  et  ordS» 
natius  retractentur.  Interim  satis  erit  ad  praeseo- 
lero  gradum  ita  occurrere,  ut  ostendam  Ghristom 
Jesum  non  alterias  Dei  circumlatorem,  qnam  Grea- 
toris;  et  quidem  paucis.  Anno  quinto  decimo  Ti- 
berii,  Christus  Jesus  de  coelo  manare  dignatus  est, 
spiritus  salutaris  :  Marcionis  salutem  ''^  qui  ita 
voluit  ^  quoto  quidem  anno  Anlonini  majoris  (59) 


prsedicationibus.  Sed  cui  nnlla  natura  est,  naturalia  C  de  Ponto  suo  exhalaverit  aura  ^^,  canicularis  non 


instrumenta  non  suppetunt.  Ergo  vel  praedicationibus 
revelationem  sui  debuerat  operari;  maxime  adversus 
eum  revelandus  qui  et  conditionis  et  praedicationis 
operibus  tot  ac  tantis,  vix  tamen  bominum  fidem  ^* 
impleverat  (55).  Qnomodo  itaque  revelatus  est  ?  Si 


curavi  investigarc.  De  quo  tamen  constat,  Antoni- 
nianus  haereticus  est,  sub  Pio  impius.  A  Tiberid 
autem  usque  ad  Antoninnm,  anni  (57)  fere  centam 
et  quindecim  et  dimidium  anni,  cum  dimidio  mensis : 
tandum  dem  temporis  ponuot  inter   Ghristnm  eC 


Variae  lectiones. 
'^^  Qua  Jun,  ''^  Et  PameL  ^'  Deinde  PameL  ''^Hominem  fide  Pam^I.  ''^  Est,si  per  hnmanam  eonjeefaram 
negat  Deum  Pam.  negas,  Denm  SmL  forte  nego  Edd.  '>*  Modo  inserit,  Latin.  qui  non  eara  non  Pamel» 
'i^  Salutis  PameL  salutis  conjie.  Seml.  ^  Valuit  conjic»  Semler.  ^^  Aula/un. 

Commentarius. 
{h'S)Fortasse  enim  anabibazon  ei  obstabat.  Chro-     supra  \ih.de  Prasscripit.  adv.  hasr.  simplieiter  dixit, 
nocratorem  seu  signum  ascendens  in  horoscopo  hora-     c.  30  Antonini  fere  principatu,  hic  explicatur,  cura 

legitur,  ^oto  anno  ^ns  Marcionis  Chnstus  incoepe- 

rii  revelari ;  de  quo  aUquid  ibi  diximns,  quesi  prir 

B  mum  sub  Antonino  philosopho  prodierit  Marcion  ne- 

reticus,  quia  sub  Aniceto.  Verum,  guia  postea  com- 


qne  natali,  ut  tradunt  genelhliaci,  imfjiissimum  ge- 
nus,  qui  popuio  phaleras  et  simplicibus  imponnnt  suis 
figmentis  et  falsitatibus.  Lb  Pa. 

(54)  Nam  et  mathematici  plurimum  Marcioni- 
tas.  Praedicabant  ii  se  vivere  de  stelliSy  hoc  cst  slelr 
larum  moiu  vitam  suam  pendere,  cum  tamen  stella- 
him  illarum  Creatorem  nollent  admittere.  Hic  ma- 
Ihematicornm  nomine  non  tota  mathesis  damnatur, 
sed  illa  tantum  superstitio  «luae,  cum  non  sit  pars 
matheseos  (judiciariam  dico)  inter  mathematom 
partes  adoptari  vult,  quod  fieri  nequit ;  cum  enim 
nihil  admittantmathematicae  disciplinae  sine  demona- 
tratione,  judiciaram  rejidunt,  de  qua  (error  enim 
est  pessimus)  nuila  sit  demonstratio.  Aliis  in  lo- 
eis  judiciariam  aggressas  est ;  vide  de  Idololatre. 

ID. 

(55)  Bominum  fidemimpleverat.  Sie  habetexem- 
piar  Ur^ini.  Ferri  tamen  potest  vulffata  leetio,  que 
eat  eiiam  codida  Pitboeam  :  c  Hommem  fide  imple- 
terat. «  Rio. 

(56)  Quoto  quidem  anno  Antonini  majcrU.  Qtto4 


peri  Anicetum  sedisse  Romae  annis  fere  sex  ante  obi- 
tum  Antonioi  Pii,  auctori  hic  assentiri  cogor  coe- 
pisse  Mardonem  sub  Antonino  majore,  id  eat  Pio, 
uti  mox  sequitur,  a  quo  omnes  alii  aut  nomen  aut 
praenomen  Antonini  mutuati  sunt :  maxime  enm 
etiam  initio  Pontificatus  Aniceti  Romam  venisae  scri- 
bat  Polycarpum  Eusebius,  in  Chron.,  eiHist.EceL, 
lib.  IV,  cap.  13,  idem  scribat  occnrrisse  ibi  Polycarpo 
Mardonem.  Pam. 

(57)  A  Tiberio  autem  usque  ad  Antoninum  anmi^ 
etc.  Si  iegeretur  anni  centumquinquet  magia  aeoe- 
deret  ad  veritatem  hialoriae  ea  lectio,  cum  tot  repe* 
riantur  ab  anno  15  Tiberii,  cnjas  paulo  ante  memi- 
nit,  et  a  quod  haud  dubie  computum  suum  iiidpera 
statuit,  enomerans  annos  intermedioa  inter  Chrie^ 
tum,  dcttti  suh|ttnfit  et  Marcitmem.  Id. 


293 


LIB.  I ADV.  MARGIONBM. 


294 


MareioneiD.  Cum  igitar  sub  Anlooio  primas  Mar-  a  primum  cuin  anteeessoribas  apostolis  conferet>at 

•  i_  «  •       1  ••         •_     .  _»  •  •  "    w     ;. _•    c .  _  i ]i oo  »        .  « 


cioD  hnoe  deum  iDduxerit,  sicut  probavimus,  sta- 
lini,  qoi  sapis,  plana  res  est.  Prsejudicant  tempora 
qood  atib  ADtOQino  primum  processit,  sub  Tiberio 
■on  proceasisse*;  id  est  deum  AntODiniani  ^^  im- 
perii,  liberiani  non  fuisse  ;  atque  ita  non  a  Ghri- 
•10  refeiatum,  quem  constat  a  Marcione  primum  ^^ 
pnsdicatum.  Hoc  nunc  ut  probem  constare,  quod 
Hperest,  ab  ipsis  adversariis  sumam.  Separatio  Le- 
gia  et  Bvangelii,  proprium  et  principale  opus  est 
Ibrciooia  :  nec  poterunt  negare  dtscipuli  ejus,  quod 
in  summo  iostrumento  habent,  quo  denique 
ioitiantar,  et  indurantur  ^  in  hanc  haeresin. 
Nam  haec  suut  antitheses  Marcionis,  id  est  con- 
mris  oppositiones  ;quae  conantur  discordiam  Evan- 


Igitur,  si  ferventer,  ut  adhac  ^  neophytus,  adversus 
Judaismum  aliquid  inconversationereprehendendum 
existimavit,  passivum  scilicet  ooovictum  (58),  post- 
modum  ct  ipse  usu  omnibus  omnia  futurus,  ut  om- 
nes  lucraretur,  Judseis  quasi  Judseus,  et  eis  qui  sub 
lege,  tanquam  sub  ^  lege  (/  Cor.  ix) ;  ta  illam  so- 
lios  conversationis,  placitune  postea  accnsatori  suo, 
reprebensionem  saspectam  ^  vis  baberi  etiam  de 
prsedicaUonis  erga  Deum  preevaricatione.  Aiquin  de 
prsedicatioois  unitate,  qaod  supra  legimus,  dexteras 
jnnxerant,  et  ipsa  officii  distributione,  de  Evange- 
lii  societate  condixeraut  (59) ;  sicut  et  alibi  (/  Cor. 
XV,  i\)  :  Sive  ego^  inquit,  sive  illi^  sic  prcedica- 
mu8  (60).  !M9  Sed  et  si  quosdam  falsos  fratres  ir- 


gelii  ^  cumLege  commitlere,  ut  ex  diversitate  sen-  B  repms^  descripsit,  qui  vellentGalatasaoEaitttdEt/an- 


te&tianim  utriusque  instrumenti,  diversitatem  quo- 
qoe  argamententur  deonim.  Igitur,  cum  ea  sepa- 
ntio  Legis  et  Evangelii  ipsa  sit  quae  alium  Deum 
Svangelii  insinuaverit  adversus  Deum  Legis,  appa- 
let  ante  MM  eam  separationem  Dcum  in  notitia 
lon  fttisae,  qui  ab  argumeoto  separaiionis  innotuit ; 
alqoe  ita  non  a  Christo  revelatum,  qui  fuit  ante  se- 
paralionemy  sed  a  Marcione  commentatum,  qui  ins- 
liliit  separationem  adversus  Evangelii  Legisque  pa« 
eMD,  qiHun  retro  illaesam  et  inconcussam,  ab  appa- 
rentit  Ghristi  usque  ad  audaciam  Marcionis,  illa  uti- 
qie  raiio  servavit,  quae  non  alium  Deum  et  ^  Legis 
ei  Evangelii  taebatur,  prseter  Grcatorero,  adversus 


gelium  transferre  (Galat.  i,  7),  ipse  demonstrat  adul- 
terium  illud  Evangelii,  non  ad  alterius  Dei  et  Ghri- 
sti  fidem  transferendam,  sed  ad  disciplinam  Legis 
conservandam  ^^  habuisse  intentionem ;  reprehen- 
dens  03  seilicet  illos  circumcisionem  vindicantes, 
et  observantes  tempora,  et  dies  et  menses  et  annos 
Judaicarum  cseremoniarum  {Galat.  ir,  10),  quas  jam 
exclusas  agnovisse  debuerant,  secundum  innova- 
tam  dispositiooem  Creatoris,  oUm  de  hoc  ipso  ^^ 
praedicantis  per  prophetas  suos,  ut  per  Isaiam  (Isa, 
XLiii,  19) :  Veteratransieruntf  inquit;  eccenovaquce 
ego  nunc  facio;  et  alibi  (Jerem.  xxxi,  32)  :  Et  dis- 
ponam  tesiamenium,  non  quale  disposut  ad  patres 


qaem  Unio  post  tempore  separatio  a   Pontico  im-  ^  vestros,  cum  illos  eduxissem  de  terra  jEgypti ;  sic 

et  per  Jeremiam  (iv,  4)  :  Renovate  vobis  novamen 
novum,  et  circumcidimini  Deo  vestro^  et  circum- 
cidimini  prceputia  cordis  vestri,  Hanc  ergo  cir- 
cumcisiooem  jam  sistens  Apostolus  ei  hoc  novamen, 
illas  quoque  vetustates  cffiremoniarum  dissuadebat, 
de  quibus  idem  Conditor  earum)  quandoque  cessa- 
turir  profitebatur  per  Osee  (Osee  n,  i\)  :  Et  aver- 
tam  omnes  jucunditates  ejus  et  dies  festos  ejus  et  neo' 
menias  et  Sabbata  et  omnes  cceremonias  ejus. Sic  enim 
et  per  Isaiam  (i,  14):  Neomenias  vestras^  et  Sabhata^ 
et  diem  magnum  non  sustineo;  ferias  etjejunium 
et  dies  festos  vestros  odit  anima  mea.  Quod  si  et 
Greator  omnia  hsec  jampridem  recusaverat,  et  Apo- 
stolus  ea  jam  recusanda   pronuntiabat,  ipsa  sen- 


misstcst. 

CAPUT  XX. 

^  • 

floie  expedilisumae  probationi  defensio  qaoque 
M  nobis  neoessaria  est  adversus  obstrepitacula  di- 
versae  partis.  Aiunt  eoim  Marcionem  non  tam  in- 
novaase  regulam  separatione  Legis  et  Evangeliiy 
fvam  retro  adulteratam  recurasse.  0  Christe  pa- 
tJaaliBsime  Domine!  qui  tot  annis  interversionem 
predicationis  tuse  sustinuisti,  donec  tibi  scilicet  ^*' 
Marcion  suiiveniret.  Non  et  ipsum  Petrum,  csete- 
rosqae,  columnas  Apostolatus,  a  Paulo  reprehen- 
los  (Galat.  ii)  opponunt,  quod  non  recto  pede  in- 
ttdeffenl  ad  Evangelii  veritatem  ;  ab  illo  certe  Pau- 


lo«  qui  adhuc  in  gratia  rudis,  trepidans  denique  ^  tentia    Aposloli,    consenianea    decretis  Creatoris, 
oe  in  vacuam  cacurrisset  aut  curreret  (Ibid.),  tunc     probat  non  alium  Deum  ab  Apostolo  praedicatum 

Variae  lectiones. 

w  Antonini  imperii  Pamel.  «^  Primo  Seml.  Oberth.  «*  Indicantur  Semler.  Oberth,  »»  Evancelii  omttt. 
Semler.  ^  Et  Deum  Paris.  ^  Scilicet  tibi  PameL  scilicet  abest  Seml.  ^  Adhuc  ut  PameL  adhuc  omitt. 
Semler.  ^  In  Semler.  Oberth.  ^  Susceptam  Rhen.  ^^  Observand&m  alii.  ^^  Deprehendens  PameL  ^^  Ipso 
miU.  SenUer.  Oberth. 

Commentarius. 


(5B)  Pastivum  sciUcet  convictum.  Id  est  promis- 
cnim.  V.  c.  7.  SsML. 

(59;  De  Evangelii  societate  condixerant.  Gondi- 
xerani,  pro  convenerant  Condicere  enim  etiam  de- 
maliareesl  atque  constituere.  Paulo  post  lestiluimas 
Olim  de  hoc  ipso  predicantis.  »  Rhen. 

(60)  Sive  ^egOi  inquit,  sive  ille,  sic  pra^icamus. 


Ad  verbum  transtulit  auctor  prosdicamus^  id  quod 
Graece  est  xifipu9ao(uv,  quemadmodum  et  Ambrosius 
in  Gomment.  et  B.  Augost.  Iib.  ii,  eontra  Faustum 
Manich.  cap  2  et  ipsa  quoque  syriaca  editio  emenda- 
tiores  Latim  ms.  codices,  pro  eo  quod  alii  prcedica' 
vimtu.  Quibus  etiam  consensit  auctor  infra  lib.  rv, 
cap.  4  adversus  Mare.  Pam. 


295 


TBRTULUANI  OPBRUM  PARS  II.  —  SBRIES  I,  POLBIiIG.\. 


296 


qnam  eiqiu  deereta  eupielMl  jam  agnotd ;  falM»  ei  «  faine  a  Chritto  usque  ad  MardoneM,  qnam  Cre»- 

.  _  .        «  •   -n  "    .-  ••        •_  _^  _•_«•_        _•  •- 


apoetolos  et  fratres  notans  ia  hac  eausa,  qut  Evan- 
geliam  Ghristi  Greatorit  transferreat  a  noriiate  prse* 
nantiaUaGreatore,  ad  ▼etaslalem  reeuaatama  Grea- 
tore  (Galat.  i,  6  seqq.)* 

GAPUT  XXI. 
Gffilerum,  si  quasi  ^  novum  Deum  prsedicans,  ve- 
teris  Dei  legem  cupiebat  ezdadere,  quare  de  deo 
quidem  novo  nihil  prsescribit,  sed  de  velere  lega 
solummodo,  nisi  quoniam,  fide  manente  in  Grea- 
lorem,  sola  lex  cyus  concessare  debebatf  ut  etPsai- 
mus  ille  {PsaL  ii,  3)  praececinerat  ^^  iIHsrumpamMS 
a  nobisvincula^eorumt  et  abjiciamtu  eorumjugum 
a  nobis ;  ex  quo  scilicet  tumuUuatas  sunt  gentes,  et 
populimeditati97^untinania:astiteruntregester- 


lorem,  satis  jam  et  probttio  nostra  muiiia  est, 
qua  ostendimus  notitiam  dei  h»retici  ez  Bvangelii 
et  Legis  separatione  coepisse*  et  definitio  superior 
iDstructa  est  :  non  esse  credendum  deum  quem 
homo  de  suis  sensibus  composuerit,  nisi  plane 
prophetes,  id  est  non  de  suis  sensibus.  Qaod  ai 
Marcion  poterit  dici,  debebit  etiam  probari.  Nihil 
retractare  oportebat,  hoc  enim  cuneo  Terita- 
tis  (65)  omnis  extruditur  hseresis,  cam  Ghristus  n(» 
alterius  Dei  quam  Greatoris  circumlator  osteii* 
ditur. 

CAPUT  XXII. 
Sed  quomodo  funditas  evertetur  ^  Antichristatt 
nisi  ceteris  quoque   injectionibus   ejus    elideodii 


rce^etmagistratusconveherunt^inunumadversus^  \ocns  detur,  relaxata  prsescriptionum  defensiooe  f 


Dominem  et  adversus  Christum  ejus  {Ibid,  1,  2). 
Et  utique,  si  alius  deus  prsedicaretur  a  Paulo,  nulla 
disceptatio  esset  servandse  legis,  necne,  nun  perii- 
nenlis  scilicet  ad  dominum  novum  et  semulum  le- 
gis.  Ipsa  enim  dei  novitas  atque  diversitas  abstulis- 
set  non  modo  qusestionem  veteris  et  aliense  legis, 
verum  omnem  ejus  mentionem.  Sed  hic  erat  totus 
status  qusestionis,  quod,  cum  idem  Deus  legis  in 
Ghristo  prsedicaretur,  legis  ejus  derogaretur.  Sta- 
bat  igitur  fides  semper  in  Greatore  et  Ghristo  ejus, 
sed  conversatio  et  disciplina  nutabat.  Nam  et  alii 
de  idolothyto  edendo  (61),  aiii  de  mulierum  vela* 
mento,  alii  de  nuptiis  vel  repudiis,  nonnulli  et  de 


Accedamus  igitur  jam  hinc  ad  ipsam  Dei  personam, 
vel  potius  umbram  et  phantasma  (64),  secandam 
Ghristum  971  ipsius,  per  idqae  examinctur  per  qnod 
Greatori  prsefertur.  Et  utique  erunt  regalse  bertc 
ad  examioandam  Dei  bonitatem.  Sed  prius  est  iil 
inveniam  illam,  et  apprehendam,  et  ita  ad  regoliS 
perducam.  Gum  enim  circumspicio  tempora,  nos* 
quam  est  a  primordio  materiarum,  et  ^  introiti 
causarum,  cum  quibus  debuerat  inveniri  exiade 
agens  quod  ^  agi  habuit.  Erat  enim  jam  et  mort, 
et  aculeus  mortis  delictnm,  et  ipsa  malitia  Gree* 
toris ;  adversus  quam  subvenire  deberet  alterios  dei 
bonitas,    primse    iiuic     regulse    divinse   bonilatis 


spe  resunrectionis,   disceptabant ;  de   Deo,  nemo.  C  o^^u^^rens,  si  se  naturalem  probaret,  statim  sae- 


Nam,  si  ^  fuisset  hsec  quoque  qusestio  disceptata, 
et  ipsa  apud  Aposlolum  inveniretur,  vel  quanto 
principalis.  Quod  si  post  apostolorum  tempora, 
adulterium  veritas  passa  est  circa  Dei  regulam* 
ergo  jam  apostolica  traditio  nihil  passa  est  in  tem- 
pore  suo  circa  Dei  regulam,  et  non  alia  agnoscenda 
erit  traditio  apostolorum,  quam  quse  hodie  apud 
ipsorum  Ecclesias  editur.  Nullam  autem  apostolici 
census  Ecclesiam  invenias,  quse  non  in  Greatore 
GhristianizeU  Aut  si  hse  erunt  a  primordio  corruptse, 
quse  erunt  integrse  ?  nimirum  adversarise  Greatoris. 
Exhibe  ergo  aliquam  ex  tuis  apostolici  sensus,  et 
obduxeris  (62).  Igitur,  eum  omnibus  modis  con- 
stet  alium  denm  in  reguk  sacramenti  istius  non 


currens,  ut  causa  coepit.  Omnia  enim  in  Deo  oa* 
turalia  et  ingenita  esse  debebunt,  ut  sint  aetemSy 
secundum  statum  ipsius,  ne  obvenientia  et  extra- 
nea  reputentur,  ac  per  hoc  temporalia  et  cteni- 
tatis  aliena.  Ita  et  bonitas  perennis  et  jugis  3  m» 
getur  in  Deo,  quse,  in  thesauris  naturalium  pro- 
prietatum  reposita  et  parata,  antecederet  csasts 
et  materias  saas  ;  et  primam  quamque  8ascipereC« 
non  despiceret  et  destitueret,  si  anleeedebet. 
Denique,  non  minus  et  hic  ^  quseram  eur  noa  a 
primordio  operata  sit  bonitas  ejus,  quam  de  ipeo 
quse&ivimns,  cur  non  a  primordio  sit  revelatas  T 
Quidni  ?  qui  per  bonitalem  revelari  hai)eret,  si  qai 
fuisset.  Non  posse  quid  Deo  non  licet  (65),  oedooi 


Yarise  lectiones. 

»*  Qaa  PameL  ^  Prsecinuerat  PameL  ^  Vincula  a  nobis  PameL  »^  Gircumvenemnt  Semler,  Oberth.  «•  Si 
omitt.  Semler. '»  Evenietur  A/t^;i.  *  In  inserit  Semler.  ^  Quo  SemL  Pam.  Oberth.  ^  Et  jugis  abest  in  Paris. 


^  £t  hic  non  minus  PameL 


Gommentarios. 


(61)  Nam  etalii  de  idolothyto  edendo^  eic.  AWudH 
ad  I  Epist.  Apostoli  ad  Gonnthios,  in  qua  oontra 
ejuscemodi  disceptationcs  late  disputat,  de  idolo- 
thyto,  cap.  x,  de  mulierum  velamento,  cap.  xi,  de 
nuptiis  vel  repudiis,  cap.  vn,  et  de  spe  resurrcctio* 
nis,  cap.  xv.  Pam. 

(62)  Et  obduxeris.  Uoc  est,  evinceris,  Rbbn.  Pam. 

(63)  Hoc  enim  cuneo  veritatis.  floc  argumento 
ad  veritatis  defensionem  cuneata  veluti  acie.  De- 
sumpta  hac  a  disciplina  militari  metaphora  usus  est 
cap.  2  de  Resurrect.  camis: « Quocuneo  occurroo- 
dum  sit  nobis.  Illud  aciei  genus  a  Philippo  Ma- 


U  cedone  inventum   est,  ad  perrumpendos  hostiam 
''  ordines  quamvis  confertissimos.    Alio  nomine  cu* 

oeus  dicitur  phalanx  et  Grsecis  l(ji6oXoc  lifKvdi  et 

•xlfo^'  Lb  Pr. 
(64)  Vel  potius  umbram  et  phantasma.  Allodit 

ad  errorem  Marcionis,  quod  Gbristus  in  phantaa- 

mate  homo  sit  factus,  coutra  quem  supra  c^t  libro 

De  came  Christi^  cap.  6.  Pam. 
(66)  Non  posse  ouid  Deo  non  licet.  Seosus  eel : 

Non  hcet  Deo  nt  auquid  non  possit,  nedum  ot 

possit  naturalibus  suis  fungi.  Rbsn. 


i97 


LIB.  I  ADV.  MARCIONBM. 


298 


naluralibas  suis  fungi  :  quae  si  conUnentur,   quo  f^  rio ;  imo,  quod  verius,  a  Cerdone  ei  Marcione  (69). 


minus  currant,  naturalia  non  erunt.  Et  otium  enim 
soa  natura  non  novit :  hinc  censetur,  si  agat  ^, 
si  nec  noluisse  videbilur  exercere  bonitatem  inte- 
rim  naturse  nomine.  Natura  enim  sc  ^  non  potest 
nolle,  quffi  se  ita  dirigil,  ut  si  cessaverit,  non  sit. 
Sed  cessavit  aliquando  in  deo  Marcionis  de  opere 
bonitas ''.  Ergo  non  fuit  naturalis  bonitas,  quae 
potuit  aliquando  cessasse,  quod  naturalibus  non 
licet.  Et  si  non  erit  naturalis,  jam  nec  a^terna 
credenda,  nec  Deo  par,  quia  uon  aeterna,  dum  non 
naturalis  :  qnae  denique  nuUam  sui  perpetuitatem, 
ant  de  prseterito  constiluat,  aut  de  futuro  repro- 
mittat.  Nam  et  a  primordio  non  fuit,  et  in  finem 


Tiberio  nunc  deus  ille  praesliteril,  ut  imperio  ejus 
divina  bonitas  in  terris  dedicaretur. 

CAPUT  xxni. 

Aliam  illi  regulam  prajlendo  (70);  sicut  nalura- 
lia,  iia  rationalia  essc  dcbere  ii  in  Deo  omnia. 
Exigo  raiionem  bonitalis,  quia  nec  aliud  quid  bonum 
haberi  liceat,  quod  non  rationaliter  bonum  sit, 
nedum  ut  ipsa  bonitas  irraiionalis  deprehendaiur. 
Facilius  malum,  cui  rationis  aliquid  adfuerit,  pro 
bono  habebilur,  quam  ut  bouum  ralione  desertum 
non  pro  malo  judicetur.  Nego  rationalem  bonita- 
tem  dei  Marcionis,  jam  hoc  primo,  quod  in  salutem 


ane  dubio  non  eril.  Potest  enim  et  non  esse  quan-      processerit  hominis  alieni.  Scio  dicluros  :  Atquin 
doque,  sicut  non  fuit  aliquando.  Igilur ,  cum  con-  B  hanc    esse    principalem    et    perfeclam    bonilatem. 


stei  in  primordio  cessasse  bonitatem  Dei  iliius  (non 
enim  a  primordio  liberavit  hominem),  et  voluntate 
potins  eam  quani  infirmitate  cessasse,  jam  volun- 
tas  suppressae  bonitatis  fmis  invenietur  malignitatis. 
Qnid  enim  tam  malignum,  ^7^  quam  nolleprodessc 
cum  possis?  quam  utilitate  cruciari  ^?  quam  in- 
juriam  sinere?  Totum  denique  Creatoiis  elogium 
in  illum  rescribetur  (66),  qui  ssevitias  ejus  bonitatis 
su£  mora  juvit.  Nam  in  cujus  manu  est  quid  ne 
fiat,  ejus  jam  depntatur  cum  ^  fit.  Homo  damnatur 
ia  mortem  (67),  ob  unius  arbusculae  delibationem, 
et  exinde  proficiunt  delicta  cum  poenis,  et  pere- 
ont  jam  onmes  qui  paradisi  nullum  cespitem  norunt. 


cum  sine  ullo  debito  familiaritatis,  in  extraneos 
voluntaria  et  libera  effunditur,  secundum  quam 
inimicos  quoque  nostros,  et  hoc  nomine  jam  ex- 
traneos,  diligere  jubeamur.  Cum  ergo  non  a  pri- 
mordio  hominem  respexii,  a  priraordio  exlraneum, 
cessando  praejudicavit  cum  extraneo  nihil  sibi  csse. 
Caeterum,  disciplinam  diligendi  extraneum  lt78 
vel  inimicum,  antecessit  praeceptum  diligendi  pro- 
ximum  (71)  tamquam  teipsum.  Quod  etsi  ex  legc 
Creatoris,  et  tu  quoque  illud  excipere  debebis,  ut 
a  Christo  non  destructum,  sed  potius  exstructum. 
Nam,  quo  magis  proximum  diligas,  diiigere  juberis 
inimicum  et  exlraneum.    Exaggeratio    est    debitae 


Eibocmelior  aliqui  Deus  aut  nescit,  aut  sustinet?  n  bonitatis,  exaciio  indebitaj.  Antecedit  aulem  debita 


Si  (68)  j  ui  ex  hoc  melior  inveniretur  quanto  Creator 
deterior  haberetur,  satis  et  in  isto  consilio  mali- 
tiosus,  qai  et  illum  voluit  oneralum  operationibus 
ejus  admissis  ^^,  et  saeculum  in  vexatione  dctinuit. 
Qnid  de  tali  medico  judicabis,  qui  nutriat  morbum 
mora  praesidii,  et  periculum  extendat  dilatione 
remedii,  quo  pretiosius  aut  famosius  curei?  Talis 
et  in  denm  Marcionis  dicenda  sententia  est,  mali 
permissorem,  injuriae  fautorem,  gratiae  lenocinato- 
rem,  benignitatis  praevaricatorem,  quam  non  sta- 
tim  caussae  sua3  exhibuit,  plane,  si  natura  bonus, 
eihibituras,  et  non  accessione,  si  ingenio  optimus, 
et  non  disciplina,  si  ab  aevo  Deus,  et  non  a  Tibe- 


indcbitam,  ut  principalis,  ut  dignior  ministraret 
comile  sua,  id  est  indebita.  Prior  igitur  cum  prima 
bonilatis  ratio  sit  in  rem  suam  exhiberi  ex  justi- 
tia,  secunda  autem  iu  alienam,  ex  redundanlia  ju- 
stiliai  super  Scribarum  (72)  et  Pharisaeorum  quale 
est  secundam  ei  rationem  referri,  cui  deficit  prima? 
non  habenti  ^^  proprium  hominem,  ac  per  hoc  quo- 
que  exiguae  ^^  ?  Porro,  exigua  quae  suum  non  ha- 
buit,  quomodo  in  alienum  redundavit?  Exhibe  ^* 
principalem  rationem,  el  tunc  vindica  sequentom, 
Nulla  res  sine  ordinc  ralionalis  potest  vindicari 
tanlo  abest  ut  ratio  ipsa  in  aliquo  ordincm  amittat. 
Sit  nunc  ct  a  secundo  gradu  incipiens  ratio  bonila- 


VariJ»  lectiones. 
^  Agatur.  Sic  Pamel.  ^  Sic  alii.  "^  Bonitatis  Paris  Rhen.  *  Utilitatem  cruciare  Rig.  9  Jam.  inser.  Pa- 
mel.  10  Honoratum  operationibus  ejus  admisisse  Rhen.  ^^  Debere  omitt.  Seml.  Oberth.  ^^  Habentis  Pa- 
ml.  ^3  Exigua  cojijic.  Seml.  ^*  Re  add.  Seml.  exhibere  Pamel. 

Commentarius. 

(66)  Totum  denique  Creatoris  elogium  tn  illum  n      (69)   A    Cerdone  et    Marcione.    Conjungit    hos 
reurtbetur.  Elogium  dicit  nomen,  titulum;  et  res^  **  duos,  eo  quod  Cerdonis  discipulus  fuerit  Marcion , 
cribere ,   q\iod   sequenti  libro  dicet  transcribere. 
c  Sed  et  si  ab  homine  in  diabolum   transcripseris 
mili  elogium.  »  Rig. 

(67)  ffomo  damnatur  in  mortemy  etc.  Pulchra 
peecati  orginalis  descriptio,  c[uamquam  ipse  in 
plurali  numero  efferat,  «  et  exinde  prosiliunt  (sive 
proficiunt,  uti  habent  Vatic.  z.  Ms.  cod.)  dicta  cum 
poenis  ,  »  co  quod  ex  ipso  etiam  alia  multa  peccata 
oriantur.  Elcganter  autem  dixit ,  •  Qui  paradisi 
onllnm  ccspitem  norunt,  »  hoc  est  qui  paradisi 
terram  numquam  ingressi  sunt.  Pam, 

(68)  Si.  Subaudi^  susiinoit,  Edd. 

Patiol.  n, 


Pam. 

(70)  Aliam  illi  regulam  prcetendo^  Alio  argumento 
in  ipsam  utor,  et  regulam  veritatis  illi  explico.  Le  Pr. 

(71)  Antecessit  prceceptum  diligendi  prox.  etc. 
Istud  partim  desumil  ex  illo  loco  Matlh.  v  :  «Au- 
disti  quia  dictum  est  anliquis:  Diliges  proximum 
tuum,  »  partim  et  proprie  ex  Levil.  xix,  ad  quod 
ibi  alludebat  Christus.  Pam. 

(72)  Ex  redundantia  justitice  super  Scribarum. 
Super  pro  plus  quam  hic  usurpari  video,  quod  fecit 
Suetonius  m  August.  Quamvis  id  adeo  elr^gans  nou 
sit,  est  enim  novitatis  genus,  Le  Pb, 

10 


-299 


TERTULLIANI  OPBRUH  PARS  11.  -  SBRIBS  1,  POLEMICA. 


300 


tis,  in  extraneum  seilicet,  nec  secundus  illi  gradus  i  nor,  et  perfectusin  omnibus:  Eritis  enim  perfecti 


ratione  constabit,  alio  modo  de&tructus.  Tunc  cnim 
rationalis  habcbitur  vel  secunda  in  extranonm  bo« 
nitas,  si  sinc  injuria  ejus  operetur,  cujus  esl  res, 
quamcumque  bonitatem,  justitia  prima  efficit  ratio- 
nalcm,  sic  et  in  principali  gradu  rationalis  erit, 
cum  in  rem  suam  exhibelur,  si  justa  sit.  Sic  et  in 
extr.ineum  rationalis  videri  poteril,  si  non  sit  in- 
justa.  Cietorom,  qualis  bonitas,  quaB  per  injuriam 
consiat,  et  quidem  pro  exlraneo?  Fortasse  enim 
pro  ddmcsiico  aliquat^^nus  rationalis  habeatur  bo- 
nitas  injuriosa ;  pro  extraneo  vcro,  cui  nec  proba 
legilime  deberetur,  qua  ratione  tara  injusta  ratio- 
nalis  defendetur?  Quid  enim  injustiu^,  qnid  ini« 
quius  et   improbius,   quam  ita  alieno   benefacere 


B 


quemadmodum  Patei^vesterqui  in  ccelis  est(Matih, 
V,   48).  Exliibe  perfectam  quoque  bonitatcm  ejus. 
Etsi  de  imperfccta  satis  constat,  quae  neque  natu- 
ralis  invenilur  nequc  ralionalis,   nunc  ct   alio   or- 
dine  traducctur,  nec  jam  imperfecta,  imo  et  defe- 
cta,  exigua  ct  exhausta,   minor  numero  materia- 
rum  suarum,  qu»  in  omnibus  exhibetur.  Non  enim 
omnes  salvi  fiunl,  sed  pauciores  omnibus  et  Judseis 
et  Christianis  creatoris.  Pluribus  vcro  pereuDtibus, 
quomodo   pcrfecta  dcfenditur   bonitas   ex  majore 
parte  cessatrix?  paucis  aliqua,  pluribus  nulla,  ce- 
dens  perditioni,  partiaria  exitii?   Quod   si   plures 
salvi  non  enint,  erit  jam  non   bonitas,  sed  malitla 
perfectior.  Sicut  enim  bonitatis  operatio  esl,  que 


servo,  ut  domino  eripiatur,  ut  alii  vindicetur,  ut  D  f^cit  salvos,  ita  malignitatis,  qute  non  facit  salvos 


adversus  caput  domini  subornctur,  et  quidcm,  quo 
indigoius,  in  ipsa  adhuc  domo  domini,  dc  ipsius 
adhuc  horreis  vivens,  sub  ipsius  adhuc  plagis  tre- 
raens?  Talis  asscrlor  etiam  damnareiur  in  sae- 
culo  (73),  nedum  plagiator  (74).  Non  aliter  deus 
Marcionis  inrumpens  in  alienum  mundum,  cripiens 
Deo  hominem,  patri  filium,  educatori  alumnum,  do"^ 
mino  famulura ;  ut  eum  efficiat  Deo  impium,  974 
patri  irreligiosum,  educatori  ingratum,  domino 
nequam.  Oro  te,  si  rationalis  bonitas  talem  facit, 
qualem  faccret  inralionalis?  Non  ^*  putem  impu- 
dentiorcm,  quam  qui  in  alicna  aqua  alii  dco  tin- 
guitur,  ad  alienum  coclum  alii  deo  expanditur  (75), 


Magis  autem  non  facieos  salvos  dum  paucos  fadt, 
perfectior  erit,  non  juvaodo ,  quam  juvando.  Non 
poteris  et  in  Creatorem  referre  bonitatem,  in  om- 
nes  defectionem.  Quem  enim  judicem  tenes,  dispen- 
saiorem  si  forte  bonitatis  ostendis  intelligendumy 
non  profusorem  quod  deo  ^'^  tuo  vindicas.  Usque 
adeo  hac  sola  eum  prsefers  bonitate  Creatori ;  quam 
si  solam  profitetur  et  totam,  nulli  decsse  debueral. 
Sed  nolo  jam  de  parte  majore  pereunlium,  imper- 
fcctum  bonitatis  arguere  deum  Marcionis :  sufficit 
ipsos,  quos  salvos  facit,  imperfectae  salutis  inventos, 
imperfectam  bonitatem  ejus  ostendere  :  scilieei 
anima  tenussalvos,  carne  deperdilos  (78),  quse  apud 


iu  aliena  tcrra  alii  deo  sternitur  (76),  super   alie-  Q  illum  non  resurgit.  Unde  hsec  dimidiatio  975  sa- 


num  panem  alii  dco  gratiarum  actionibus  fungi- 
tur  (77),  de  alienis  bonis  ob  alium  deum  nomine 
eleemosynoi  et  dilectionis  operatur.  Quis  iste  deus 
tam  bonus,  uthomo  ab  iilo  malus  fiat?  tam  propi- 
tius,  ut  a-ium  illi  deum,  et  dominum  quidem 
ipsius  i^  faciat  iratum? 

CAPUT    XXIV. 
Sed  Deus,  sicut  seternus  ei  rationalis,   ita   opt^ 


lutis,  nisi  ex  defectione  bonitatis?  Quid  enim 
tam  ^^  pcrfectae  booitatis,  quam  totum  hominem 
redigere  in  salutem,  totum  damnatum  a  Creatore, 
totum  a  Deo  optimo  allectum?  Quod  sciam  ^^,  ei 
caro  tinguitur  apud  illum  (79),  ct  caro  de  nuptiis 
tollitur,  et  caro  in  confessione  nominis  desaevitur. 
Sed  et  si  carni  delicta  repotantur,  priecedit  animse 
reatuSy  et  culpse  principatus  animse  potius  adscriben- 


Variae  lectiones. 
15  Irraiionalis.  An  Paris.  at  Rhen.  Oberth.  i«  Ipsius  omitt.  SemL  Oberth.   *''  Deo  abest  SemL  *«  Quid 
erat  pertectse  SemL   Oberth.  quid  enim  tam    perfcctae  charitatia  Latin,  ^^  Quod  si   jam  Pam.  Seml. 
Oberth. 

Commentarius. 

(73)  talis  assertor  etiam  damnaretur  in  sceculo.      esi.  Pam. 

Asserior  est  vindex  aliense  libertalis.  Lb  Pb.  0^)Scilicetanima  tenus  salvos.camedeperdxiot^ 

(74)  Hfedum  plagialor.  Opponit    plagiatorem  as-  ^  etc.  Hoc  est  quod  supra  dixit  auctor,  lib.  de  Prcescr^ 
sertori.  Est  autem  plagium,  a  quo  (dagiator,  sup^  ^  adv.  hatret.,  <;.  51 :  «  Resurrectionem  animae    tan* 
pressio  liberi  hominis  aut  scrvi,  sive  quod  auctore 
Suida,  fiat  nkft-^ifA^  seu  SoXCai^  sive  ut  ait  Isidorus, 
Mi  Tou  ivXoYiou.  Le  Pr. 


(75)  Ad  alienumcoslum  alii  deo  expanditur^  elc. 
Ergo  precantes  Chrisiiani  ad  coelum  orachia  exten- 
debant.  Rhen. 

(76)  Alii  Deo  sternitur.  Hoc  poenitentium  erat. 
Rhbn. 

(77)  Super  alienum  panem  alii  deo  gratiarum 
actionibus  fungitur.  In  eumdem  scosum  dixerat 
Ireneeus  :  «  Quomodo  autcm  constabit  eis,  cum 
panem  in  quo  ^ralise  aclse  suol,  corpus  esse  Don^ 
ni  sui,  et  calicem  sanguinis  ejus,  si  non  ipsum 
fabricatoris  mundi  Filium  dicant,  id  est,  Yerbum 
ejus?  j>  ^HQ.-^Superalienumpanem,  alii  deo,  eto. 
Istud  ad  sacramentum  Euchariatisei  in  auo  panem 
non  remanere,  sed  nmtari  in  corpus  Chri«li  certum 


turamodo  probat,  corporis  negat.  «  Contra  quam 
haeresin  late  disputat  lib.  de  Resurr.  carnis.  Sicut 
autem  hic  legitur,  dimidiatio  salutis,  sic  supra  lib. 
de  carne  Christi^  c.  1  :  Quid  Christum  dimidias  ? 
eodem  pertinet  illud  infra,  ex  parte  resurgere* 
Pam. 

(79)  Et  caro  tinguitur  apud  illum.  Sic  legimot 
more  TertuUianico,  pro  tingitur,  similiter  autem 
supra  lib.  de  Resurr.  camis,  c.  8 :  «  Sed  et  caro 
abluitur,  etc.  Virginitas  quoque  et  viduitas,  ele. 
Dd  bonis  carnis  Deo  adoientur;  »  hoc  eat  eniai 
quod  liic  addit.  f  Bt  caro  de  nuptiis  toUitur.  »  Qtti* 
bus  locis  et  aliis  quibusdam  confirmari  a  nuptiit 
continentiam^  quam  hodie  impagnare  quidam  Ma 
verentur,  ibid.  adnotavimus,  et  lib.  De  veUmdMM 
Virgin.  et  de  Cultu  femin.  c.  9.  Pam. 


301 


LIB.  1  ADV .  MARCIONEM, 


302 


dus,  cui  caro  minislri  nomine  ocourril.  Carens  deni-  a  modo,  verum  et  sola.  Jamcnim  et   hoc   disculi   par 

'         *     '  *         est,  an  Deus  de  sola  bonilalft  censendus  sit,  ncgaiis 

caeleris  appendicibus,  sensibus  (81)  et  affectibus, 
quos  Marcionitae  quidem  a  deo  suo  ambigunt  in 
Crealorem,  nos  vero  et  agnoscimus  in  Crcatorc,  ut 
Dcodignos.  Ei  ex  hoc  quoque  negabimus  2^  Deum, 
in  quo  non  omnia  qu»  Deo  digna  sunt,  conslent. 
Si  aliquem  de  Epicuri  schola  Deum  (S2)  affectavit 
Chrisli  nomine  titulare,  ut  quod  beatum  et  incor- 
ruptibile  sit,  neque  sibi,  ncque  alii  molestias  prse- 
stet  (hanc  enim  sententiam  ruminans  Marcion  , 
removit  ab  illo  severilates  el  judiciarias  vires)  aut 
in  totum  imraobilem  et  stupentem  Deam  conce- 
pisse  debuerat  ;  et  quid  illi  cum  Christo,  molesto 
et  Judaeis  per  doclrinam,et  sibi  per  sensum  25  y  guj 


qae  anima  caro,  hactenus  peccat.  Ila  et  in  hoc  inju- 
sta  bonitas,  ct  sic  quoque  impcrfecla ;  innocentiorcm 
sabslantiam  relinquens  in  exitium,  obscquio,  non 
arbitrio  delinquenlem  :  cujus  Christus  etsi  non  in- 
duit  vcritalem,  ul  luaj  hseresi  visum  est,  imaginem 
tamen  cjus  subire  dignatus  est.  Ipsum  quod  menli- 
tas  est  illam,  aliquid  ei  dcbuit  20  debuisse.  Quid 
est  autem  homo  aliud  quam  caro  ?  Si  quidem  no- 
men  hominis,  materia  corporalis,  non  animalis, 
ab  auctore  sortila  est :  Et  fecit  hominem  Deus,  in- 
qait  iGen.  11),  limum  de  terra,  non  animara ;  anima 
enim  de  afflatu  (80) :  Et  factus  est  homo  in  animam 
vivam.  Quls?  atique  qui  de  limo.  Et  posuit  Deus 
kominem  inparadiso^  quod  finxit,  non  quod  flavit; 


B 


qai  caro  nunc,  non  qui  anima.  Itaque,  si  ila  cst,  ■•  et  de  c«teris  motibus  eum  agnovisse  26^  et  quid  illi 

- i-_     r-_. 1 i.-.-«       aj.-i /tiirvt  l?r>;/«ii.A      «««    «:w:  ^..>,.   r«u_:-i: • .     « 


qao  ore  contendes  perfecium  boniiatis  titulum, 
quse  noD  jam  a  partitione  speciali  hominis  libe- 
raodi  defecit,  sed  a  proprietate  gcncrali  ?  Si  plena 
est  gratia  et  solida  misericordia  quse  soli  animae 
salatans  est,  plus  praestat  hsec  vita,  qua  toti  et  in- 
tegri  fniimur.  Caeterum,  ex  parte  resurgere,  mul- 
etari  erit,  non  liberari.  Erat  et  illud  perfectse 
bODitatiSy  ut  homo  liberatus  in  fidem  Dei  oplimi, 
itaiim  eximeretur  de  domicilio  atqne  dominatu  dei 
ncTi.  At  nanc  et  febricitas,  0  Marcionita,  et  caslc- 
ros  tribulos  et  spinas  dolor  carnis  tuae  tibi  edit ; 
nec  fttlminibus  tantum,  aut  bellis,  et  pesiibus,  aliis- 
qae  plagis  Creatoris,  sed  et  scorpiis  ejus  objectus ; 


cum  Epicuro,  nec  sibi  nec  Christianis  necessario  ? 
Ecce  enim  hoc  ipso  quod  retro  quietus,  qui  nec 
notitiam  sui  aliquo  interim  opere  curaveril,  post 
tantum  aevi  senserit  in  horainis  salutem,  utique 
per  voluntatem,  nonne  concussibilis  tunc  fuit  novse 
volunlati,  ut  et  caeteris  raotibus  videaiur  obnoxius  ? 
Quae  autem  voluntas  sine  concupiscentia?  slimulo  est? 
Sed  et  cura  accedet  voluntati.  (juis  volct ,  quod  non 
concupiscet  ?  Quis  enim  volet  quid,  et  concupi- 
scet  (83),  et  non  curabit  ?  Igitur  cum  et  volnit  et 
concupiit  in  hominis  salulcm,  jam  ct  sibi  et  aiiis 
negotium  fecit,  ^77  Epicuro  nolente  ,  consiiiario 
Marcione   21.  Nam   cl  adversarium   sibi   constituit 


in  qao  te  putas  liberatum  de  regno  ejus,  cujus  te  Q  ipsum  illud  adversus  quod  et  voluit,  et  concupiit 
muscs  adhuc  calcanl?  si  de  futuro  erutus  es,  cur  et  curavit,  sive  delictum,  sive  mortem  ;  imprimis 
non  et  de  praesenti,  ut  perfecte  21?  Alia  est  nostra  ipsura  arbitrum  eorum,  et  dominum  horainis  Crca- 
f  7S  condilio,  apud  auctorem,  apud  judicem,  apud  torem.  Porro,  nihil  sine  semulatione  decurrel,  quod 
offensum  principcm  generis.  Tu  taniummodo  bo-  •sine  adversario  non  eril.  Denique  volens,  et  con- 
num  deum  22  pnefers.  Non  potes  autem  perfecte      cupiscens,  et  curans  hominem  hberare  ,  hoc  ipso 


bonam  ostendere  23,  a  quo  non  perfecte  liberaris, 

CAPDT  XXV. 

Qaod  attinet  ad  bonitatis  quaestionem,  his  lineis 
deduximus  eam  roinime  Deo  adaequari,  ul  neque 
iogenitam,  neqne  rationalem,  neque  perfcctam ; 
led  et  improbam,  et  injustam,  et  ipso  jam  bonita- 


jam  aemulatur,  et  eam  a  28  q^o  liberat ;  adversus 
eum  scilicet  sibi  liberaturus  ;  ct  ea  de  quibus  libe- 
rat,  in  alia  liberaturus.  Proinde  enim  semulationi 
concurrant  29  necesse  est  officiales  suae  in  ea  quae 
aemulatur,  ira,  discordia  ,  odium;  dedignatio,  indi- 
gnaiiOy  bilis  ^o,  nolentia ,  offensa.  Haec  omnia ,  si 
aemulationi  adsistunt ,  aemulatio  autem  liberaudo 
homini  procurai  ;  liberatio  autem  hominis  operatio 


tis  Domine  indignam :  quod  scilicet  in  quantum  Deo 

eoDgraat,  in   tantum  Denm  non  esse  conveoiat,  n  bonitatis  est,  non  poterit  ea  bonitas  sine  suis  doti- 

qoi  de  tali  bonitate  etiam  perferatur,  nec   de  tali  ^  bus,  id  est  sine  sensibiis  et  affectibus,  per  quos  ad- 

Varia;  lectiones. 

»  Habuil  Jun.  debui  alii.  21  Sis  aid.  SemL  22  Deum  abest  Fran,  23  Deum  addit  Rhen,  24  Nega- 
mas  Jun.  25  Jesum  Rhen.  20  Agnovisset  Wouw.  21  Marcionis  alii,  28  Cum  de  Rhen.  Oberth.  29  Occur- 
nnt  Semler,  Oberth.  ^  Indignabilis  Rhen. 

Commentarius. 


(80)  Anima  enim  de  afflatu.  Vulgare  esl  etymum 
aaimam  esse  dictam  quasi  dfve^jLov.  Quod  forte  Tcr- 
tallianas  in  mente  habebat.  Le  Pr. 

ifii)Negatis  casteris  appendicibus ,  sensus ,  etc. 
JVemit  bic  Marcionem,  adhibelque  appeilationes 
iliai  quas  adsciscebant  Marcionis  discipuli,  ut  Deum 
creatorem  ssevum  dicerent.  Le  Pr. 

(82)  Si  aUquem  de  Epicuri  schola  Deum.  Nempe, 
ati  taq|(iitor,  immobilemf  et  stupentem*  ac  sicuti» 
c^i.  S09  siupidinimum*  Quo  pertinet  etiamillud  de 


Deo,  quod  sequitur  :  «  Negotium  el  sibi  et  aliis  fecit 
Epicuro  nolente.  »  Pam. 

(83)  Quis  volet.quod  non  concupiscet,  etc.  Istud 
deletum  a  Rhenano  ,  quia  non  habcbatur  in  Gor- 
ziensi  codice,  iterum  adjicinius  ex  Vatic.  11.  ms.  eo 
(luod  ad  explicationera  pertineat.  Sive  autem  cum 
iisdem  bis  lcgas,  concupivitjSiya  cum  excusis,  con^ 
cupiity  perinde  est.  Sunt  autem  Tertullianea  o/y{- 
ciales  suosy  ac  nolentia,  qnam,  inquit  RhenanuSi 
opponit  voluntati  ao  homintprocurat,  Pam. 


303 


TBRTULLIANI    OPBRUM  PARS  U.  —  SBRIBS  I,  POLBHIGA. 


304 


minislratur  adversas    Creatorem  ;   ne  sic  qaoque  A  buit  admilti.  Primo,  quod  qaallcumque    sententiae 


inrationalis  proscribatur,  sl  careat  et  sensibus  et 
affeclibus  dcbilis.  Ha}c  muUo  plenius  defendemus 
in  causa  Crealoris,  in  qua  et  exprobrantur. 

CAPUT   XXVI. 

At  hic  sufficit  perversissimum  deum  ostendi  in 
ipso  prseconio  solitariae  bonitatis  ,  quae  nolunt  ei 
adicribere  ejusmodi  motus  animi  ,  quos  in  Creatore 
reprehendunt.  Si  enim  neque  aemulatur,  neque  ira- 
scitur,  neque  damnat,  neque  vexat,  utpote  qui  nec 
judicem  praeslat,  non  invenio  quomoJo  illi  disci- 
plinarum  ratio  consistat,  et  quidem  plenior.  Quale 
est  enim,  ut  prsecepta  constituat  non  exsecuturus  ? 
ut   delicta  probibeat  non  vindicaturus ,   quia  non 


suse  ct  legi,  dcbeat  vindictam  in  auctoritatem  et 
obsequii  necessitatem.  Sccundo,  quia  {emulum  sit 
necesse  est  quod  noluit  admitti,  et  nolcndo  prohi- 
buit.  Malo  autcm  parcere  Deum^  indignius  sit,  quam 
animadvertere  :  et  quidem  Deo  optimo,  qui  non 
alias  plene  bonus  sit,  nisi  mali  smulus,  uti  boni 
amorem  odio  mali  exerceat,  et  ^^  boni  tutelam 
expugnatione  mali  impleat. 

CAPUT  XXVII. 
Sed  judicat  plane  malum  nolendo,  et  damnat 
prohibendo  :  dimitlit  autem  non  vindicando,  et  ab- 
solvii  non  puniendo.  f)  Deum  verilalis  praevariea- 
torem,  senlcntiae  suae  circumscriptorem  (84)  :  ti* 
met  damnare  quod  damnat,  timet  odisse  quod  non 


judicaturus  ?  exiraneus  scilicel  ab  omnibus  sensibus  B  amat,  factum  sinit  quod  fieri  non  sinit,  mavult  osten- 


severitalis  et  animadversionis.  Cur  enim  prohibet 
admitti,  quod  non  defendii  admissum  ?  cum  multo 
rectius  non  prohibuisset  quod  defensurus  non 
esset,quam  ut  non  defenderet  quod  prohibuissct : 
imo  ct  permisisse  directo  debuit,  sine  caussa  prohi- 
biturus,  ut  non  ^^  defcnsurus.  Nam  et  tunc  tacite 
permissum  est,  quod  sine  ullione  prohibetur.  £t  uti- 
que  non  aliud  prohibet  admitti,quam  quod  non  amat 
fieri.  Stupidissimus  ergo  qui  non  offenditur  facto 
quod  non  amat  fieri,  quando  offensa  comes  sit  fru- 
strala;  voluntatis.  Aut  si  offenditur  ,  debet  irasci ; 
si  irascitur  ,  debet  ulcisci.  Nam  et  ullio  fructus  est 
ira3,  et  ira  debitum  offensae,  et  offensa ,  ut  dixi, 


dere  qui  nolit,  quam  probare.  Hoc  ^^  erit  bonitas  ^ 
imaginaria,  disciplina,  phantasma;  et  ipsa  trans- 
functoria  praecepta  (85),  secura  delicta  :  audite, 
peccatores,  quique  nondnm  hoc  estis,  nt  esse  pos- 
sitis  :  Deus  melior  inventus  est,  qui  nec  offenditur, 
nec  irascitur,  nec  ulciscilur,  cui  nullus  ignis  co- 
quitur  in  gehenna,  cui  nullus  dentium  frendor  hor- 
ret  in  exterioribus  tenebris;  bonus  tantum  est, 
deniquc  prohibet  delinquere,  sed  litteris  solis.  In 
vobis  est,  si  velitis,  illi  obsequium  subsignare,  ut 
honorem  Deo  habuisse  videamini  :  timorem  enim 
non  vult.  Atque  adeo  prae  se  ferunt  Marcionitae, 
quod  Deum  suum  omnino  non  tuneant.  Malus  au- 


comes    frustratae  voluntatis.    Sed    non  ulciscitur  ;  Q  tem,  inquiunt,  timebitur,   bonus  autem  diiigetur. 


ergo  nec  offenditur.  Sed  non  oITenditur  ;  ergo  nec 
lacditur  voluntas  ejus,  cum  fit  quod  fieri  noluit :  et 
fit  jam  dclictum  secundum  voluulatem  ejus,  quia 
non  fit  adversus  voluntalcm,  97S  quod  non  laedit 
voluntatem.  Aut  si  hoc  erit  divinae  virtutis,  sive 
bonitatis,  nolle  quidem  fieri,  et  prohibere  fieri ;  non 
moveri  tameo,  si  fiat ;  dicimus  jam  motum  esse 
illura  qui  noluit  :  et  vane  uon  moveri  ad  factum, 
qui  motus  sit  ad  non  faciendum  ,  quando  noluit 
fieri  ;  nolendo  enim  prohibuit.  Non  enim  et  judica- 
vit  ?  Nolendo  fieri,  et  idcirco  prohibendo  ;  non  fa- 
ciendum  enim  judicavit,  et  prohibendum  pronun- 
tiavit.  Ergo  el  ille  jam  jndicat.  Si  indignum  est 
Deum  judicare,  aut  si  ea  tenus  dignum  est  Deum 
judicare,  qua  tantummodo  nolit  et  prohibeat ;  non 
etiam  ^2  dcfendat  admissum.  Atquin  nihil  Deo  tam 
indignum,  quam  non  exsequi  quod  noluit  et  prohi- 


Stulte,  quem  Dominum  appellas,  negas  timendum; 
cum  hoc  nomen  potesiaiis  sit,  etiam  timendae.  At 
quomodo  diliges,  nisi  timeas  non  diligere?  Plane 
nec  pater  tuus  est,  in  quem  competat  et  amor 
propter  pietatem,  et  timor  proptcr  potestatem  ?  nec 
legilimus  dominus.  ut  diligas  propter  humanitatemy 
et  timeas  propter  disciplinam.  Sic  denique  plagiarii 
diliguntur,  non  eliam  279  timcntur.  Non  enim 
timebitur,  nisi  justa  et  ordinaria  dominatio.  Diiigi 
autem  potest  etiam  adultera.  Sollicitatione  enim 
constat,  non  auctoritate;  et  adulatione,  non  pote* 
state.  Quid  denique  adulantius,  quam  delicta  non 
exsequi?  Age  itaque,  qui  Deum  non  times  quasi 
bonum,  quid  non  in  omnem  libidinem  ebullis? 
summum,  quod  sciam,  fructum  vitae  omnibns  qni 
Deum  Don  timent;  quid  non  frequentas  tam  so- 
lemnes  (85)  voluptates  circi  furentis  ^,  caveae  sse- 


Yariae  lectiones* 

31  Non  ut  SemL  non  et  Jun.  32  Enim  Paris.  33  ut  Semler.  Oberth,  34  Haec  alii.  35  Bonitatis  Rhen. 
36  Circum  furenies  Rhen.  Oberth. 

Commentarios. 


(84)  Sententice  suce  circumscriptorem.  Circums* 
criptorem,  id  est,  abrogatorcm,  circumscribere  pro 
circumducere  et  oblitterare  treqncns  jureconsultis 
et  auctoribus  idoneis  verbum.  Cicero  in  Finibus  , 
«  Circumscriptis  igitur  iis  sentenliis  quas  modo 
posui.  »  RUEN. 

(85)  Et  ipsa  transfunctoria  pracepla.  Transfunc- 
toria  vocat  perfnnctoria.  £st  autem  jureconsultis 
perfunctorium  quod  levi  cura  fit  et  aliud   agendo. 


dum  videlicet  non  curamns  ut  aliquid  bene  fial» 
sed  tanlum  ut  fiat :  inde  perfunctorie  adverbium  ia 
crebro  usu  apud  illos.  Rhen. 

(86)  Voluptates  circi  furentis.FuTorem  etinsaniam 
tribui  circo  veteres  ferme  omnes  docent.  Augusti- 
nus  lib.  II  de  Symbolo  ad  catechumenos  :  *  Quid 
delectat  in  circo?  aurigas  videre  certantes  :  popu- 
los  insania,  furia  anhelantes?  »  B.  Hieronymus  ad 
Marcellum  :  Circus  insaniat.  B.  Gregorius  Nazianz. 


305 


LIB.  I  ADV.  MARGIONEM. 


306 


Tienlis  (87),  et  scene  lascivtentis  (88)?  qaid  non  a  quomodo  regenerat  qui  non  regeneravii?  Iteraiio 


et  m  perseculionibus  statim  oblata  acerra  animam 
Degatione  lucraris?  Absit,  inquis,  absit.  Ergo  jam 
limes  delictum,  et  timendo  probasti  illum  timeri, 
qui  prohibet  delictum.  Aliud  est,  si  eadem  dei  tui 
perversitate,  quem  non  times,  observas,  qua  el  ille 
quod  DOn  vindicat,  prohibet.  MuUo  adhuc  vanius, 
cum  ioterrogati,  quid  fiet  peccatori  cuique  die  illo, 
respondent  ^^  abjici  illum  quasi  ab  oculis.  Nonne 
et  hoc  judicio  agilur?  judicatur  enim  abjiciendus, 
et  utique  judicio  damnationis  :  nisi  si  in  ^  salutem 
abjidatur  peccator,  ut  et  hoc  Deo  optimo  compe- 
tat.  El  quid  erit  abjici,  nisi  amittere  id  quod  erat 
consecuturus,  si  non  abjiceretur?  id  cst  salutem. 
Ergo  salutis  in  detrimcntum  abjicietur  :  et  hoc 
deeerni  non  poterit  nisi  ab  irato,  et  offenso,  et  exse- 
catore  delicti,  id  est  judice. 

CAPDT  XXVIII. 

£xiius  autem  illi  abjecto  quis  ?  Ab  igne,  inquiunt, 
Creatoris  deprehendetur.  Adeone  nullum  habet  ele- 
meotum,  vel  in  hanc  caussam  provisum,  quo  pec- 
catores  suos  vel  sine  saevilia  releget,  ne  illos  dedat 
Crealori?  Quid  tunc  Creator?  Credo,  sulphuratio- 
lem  eis  gehennam  prseparabit  39^  Qt  blasphemis 
suis  scilicet  :  nisi  quod  Deus  zelotes  fortassean 
desertoribus  adversarii  sui  parcat  ^o.  Q  Deum  us- 
qoeqaaque  perversum,  ubique  inrationalem,  in  om- 


euim  non  competit  ei  a  quo  quid  nec  semel  factum 
est.  Si  consecutio  est  Spiritus  sancti,  quomodo 
spiritum  adtribuet,  qui  animam  non  prius  conlulit? 
quia  suffeclura  est  quodammodo  spiritus  anima  (89). 
Signat  igitur  hominem,  numquam  apud  se  rcsigna- 
tum^  lavat  hominem  nunquam  apud  se  coinqui- 
natum ;  et  in  hoc  totum  salutis  sacramentum  carnem 
mergit  (90)  exsortem  salutis.  Nec  rusiicus  ter- 
ram  rigabil,  fructum  non  relaturam,  nisi  tam  va- 
nus,  quam  deus  Marcionis.  ProiAde,  cur  *^  lantam, 
sive  sarcinam,  sive  gloriam,  infirmissimae  aut  in- 
dignissima;  carni  imponit  sanctitatem  ?  Quid 
dicam  autem  de  disciplinse  vanitate,  qua  sancti- 
■*  ficat,  subslantiara  sanctam  ?  Quid  aut  *2  onerat 
infirmam,  aut  exornat  indignam?  Quid  non  salute 
remunerat,  quam  onerat  vcl  exornat?  Quid  fraudat 
mercedem  operis,  non  rependens  *3  carni  salutem. 
Quid  et  honorem  sanctitatis  in  illa  mori  patitur 

CAPUT  XXIX. 

Non  tinguilur  apud  illum  caro,  nisi  virgo,  nisi  vi- 
dua,  nisi  caelebs,  nisi  divortio  ^^  baptisma  mercata, 
quasi  non  etiam  spadonibus  ex  nuptiis  nata.  Sine 
dubio  cx  damnalione  conjugii  institutio  ista  consta- 
bit.  Videamus  anjusta  :  non  quasi  deslructuri  fclici- 
tatem  sanclitatis,  ut  aliqui  Nicolaitae,  assertores  li- 


nibus  vanum  atque  ita  neminem !  cujus  non  statum,  Q  bidiois   atque  luxuria;  ;  sed  qui   sanctitatcm   sine 


non  conditionem,  non  naturam,  non  ullum  ordi- 
nem  video  consistere ;  9SO  jam  nec  ipsum  fidei 
ejus  sacramentum.  Cui  enim  rei  baptisma  quoque 
apod  eam  exigitur?  Si  remissio  delictorum  est, 
quomodo  videbitur  delicla  dimiltere,  qui  non  vide- 
bitar  retinere?  quia  retineret,  si  judicarct.  Si  ab- 
solotio  mortis  est,  quomodo  absolvcrct  a  morte, 
qui  non  devinxit  ad  mortem?  devinxisset  enim,  si 
a  primordio  damnasset.  Si  regeneratio  est  hominis. 


nuptiarum  damnatiooe  noverimus,  et  sectemur,  et 
praeferamus;  nou  ut  malo  bonum,  sed  ut  bono  me- 
lius.  Non  enini  projicimus,  sed  dcponimus  nu- 
ptias  (91)  :  9Si  nec  praescribimus^  sed  suademus 
sanctitatem;  scrvantes  et  bonum,  et  melius  pro 
viribus  cujusquc  sectando;  tunc  denique  conjugium 
exerie  defendentes  cum  inimice  accusatur  spurci- 
tise  nomine  in  destruclionem  Creatoris,  qui  proinde 
conjugium  pro  rei  honestate  benedixit,  in  cremen- 


Variae  lectiones. 

^*  Respondebunt  Latin,  illorum,  respondent  Semler.  Dei  ollorum  Rhen,  ^  Nisi  in  Rhen,  Oberth. 
^  Praeparavit  SemL  Jun,  *o  Adversarii  parcit  ?  Paris.  Fran.  *^  Ut  deus  Marcionis  proinde  cum 
Seml.  Oberth.  *2  Autem  Semler.  '^  Reprehendens  Rhen,  **  Devortio  Jun. 

Commentarius* 

orat.   21    :    7:Epl    Tob;    (incixob;  xaX   xdc   O^aipa,    xa\  •%  et   ludiouum   gesticulationibus,  ^v  (7X7]vf   xal  {ii(i.iov 
li  TrdoCa,  xa\  ti   xuvrjYiata  xoaoijTovv  |X£u.rjvivai,  wote  ■'  saiBsiari;.  Le  Pr. 


ToSra  TcoteraOai  ^(ov  :  «  In  circensibus  et  spec- 
laculis,  cursu  et  venationibus  adeo  insaniebat,  ut  in 
iis  vitam  ageret.  »  Idem  adhuc  Theologus  Carm.  5 
iarobieo.  Lb  Pb. 

(87)  Cavece  sasvientis.  Cavea  sacpe  pro  theatro  et 
amphitheatro  ut  hic  sumitur.  Sed  hunc  locum  in 
?ita  S.  Hilarionis  expressit  optime  B.  Hieronym.  : 
I  Non  circi  furoribus,  non  arenae  sanguine,*  non 
tbeatri  Inxuria  delectabatur.  >  Vidcs  arenam  dici 
pro  cavea,  unde  Apolog.  38,  arencB  atrocitas  dicitur. 
LePb. 

(88)  ScencB  lascivientis.  Prohibita  erant  Christia- 
nis  spectacula  propter  turpidinem  et  impudicitiam ; 
id  undiquc  clamant  canoncs.  Ipse  Tertull.  ApoU  38  : 
Spectaeulisvestrisintantum  reJiuntiamus  :in  bapli- 
smo  nimirum,  unde  S.  Chrysostomus,  orat.  19,  ad 
Pop.  teslatur  non  videri  debere  Cbnstianos  in  scena 


(89)  Suffectura  est  quodammodo  spiritus  anima. 
Tamquam  supposita  spiritui  sustinendo.  Suffectu- 
ram  dicit,  quemadmodum  contrario  significatu  di- 
cimus  prasfecturam,  Itaque  suffecluram  tribuit  ani- 
niaB,  ut  intelligamus  datam  spiritui  praefecturam. 
Sic  libro  de  Anima^  animum  dixil  suggestum  esse 
animae.  Rig. 

(90)  Et  in  lioc  totum  salutis  sacramentum  carnem 
mergit.  Auguslinus,  hbro  i  de  peccatorum  meritisy 
conlra  Pelag.,  cap.  24  :  «  Optime,  inquil,  Punici 
Christiani  baptismum  ipsum  nihil  aliud  quam  salu- 
tem  vocant.  »  Rig. 

(94)  Sed  deponimus  nuptias,  elc.  Nupliasequidem 
non  damnabat,  imo  in  iis  sauctilatem  commenda- 
bat  auctor,  sed  nuptiarum  obtentu  turpitudinem 
jam  invalescentem  rejiciebat.  Lb  Pb. 


307 


TBRTULUANl  OPBRUM  PARS  R.  -  SBRIBS I,  POLBMtGA. 


308 


tam  generis  humani,  qttemadmodum  et  utiiTersnm  a  enim  ejus  eradit :  quia  si  nuptiie  non  erunt,  sancti- 

!•.•  •  •  •        .  A     1_  ^»  •    1  ^^  <•  »T  4  •  l_        «  •  «•  «  «» •         


oonditionis  in  integros  et  bonos  usus.  Non  ideo  au- 
tem  et  cibi  damnabuntur,  quia  opcrosius  exquisiti 
in  gulam  committunt  :  ut  ^^  nec  vestitus  ideo  accu- 
sabuntur,  quia  pretiosius  comparali  in  ambitionem 
tumescunt.  Sic  nec  matrimonii  res  ideo  despuen- 
tur,  quia  intemperantius  diffusae  in  luxuriam  inar- 
descunt.  Multum  differt  inter  causam  et  culpam, 
inter  statum  et  exccssum.  Ita  hujusmodi  non  insti- 
tutio,  sed  exorbitatio  reprobanda  est,  socuadum 
censuram  instilutoris  ipsius;  cujus  est  lam,  Cre- 
scife  et  multiplicamini  (Gen,  i,  28),  quam  et,  Non 
adulterahis  (Exod.  xx,  14),  et,  Uxorem  proximi  tui 
nonconcupisces  (Levit.  xx,  10)  :  morte  punientis  et 
incestam   ^^,  sacrilegam  ,   atque    monstruosam   in 


tas  nulla  est.  Yacat  enim  abstinentise  testimonium, 
cum  licentia  eripitur;  quoniam  ita  quaedam  in  di- 
versis  probantur.  Sicut  et  virtus  in  infirmitate  per^ 
ficitur  (II  Cor.  xii,  9),  sic  et  abstinentia  nubendi  in 
facullaie  dinoscilur  *3.  Quis  denique  abstinens  di- 
cctur,  sublato  eo  a  quo  abstinendum  est?  Quas 
temperantia  gulse  in  fame?  qu»  ambitionis  repu- 
diatio  in  egestatc?  quae  libidinis  infrsenatio  in  ca- 
stratione?  Jam  vero  sementem  ^  generis  humani 
compescere  in  totum  ^^  nescio  an  hoc  quoquc  op- 
timo  Deo  congruat.  Quomodo  enim  salvum  homi- 
nem  volet,  quem  vctai  nasci,  de  quo  nascitur  au- 
ferendo?  quomodo  habebit  in  quo  bonitatem  suam 
signet,  quem  essc  non  patitur?  quomodo  diligit. 


masculos  et  in  pecudes  libidinum  insaniam.  Scd  et  B  cujus  originem  non   amat?  Timct  forsitan  reduu' 

si  nubendi  jam  motus  ponitur,  qucm  quidem  apud 

nos   spiritalis   ratio ,    Paracleto   auctore,  defcndit, 

unum  in  fide  matrimonium  pfsescribcns;  ejusdem 

erit  modum  figerc,  qui  modum  aliquando  diffude- 

rat  :   is  colliget,  qui  sparsit   :    is  caedet  sylvam  qui 

plaotavil ;   is  metet   segelem,   qui   scmina\it   :   is 

dicct  :  Superest  ut  et  qui  uxores  habent,  sic  sint 

guasi  non  haheant  (l  Cor,  vii,  29),  cujus  et  reiro 

fuit,  Cresciie  et  multiplicamini :  ejusdem  fiui*?,  cu- 

jus  et  iniiium.  Non  tamen  ut  "  accusanda  caediiur 

silva  (92),  nec  ut  damnanda  secatur  seges,  scd  ut 

tempori  suo  parens.  Sic  et  connubii  res,  non  ut 

mala,   securem  ct  falcem  admillit  sanctitatis,  sed 


dantiam  sobolis,  ne  laboret  plures  Iibcrando  ,  ne 
mullos  faciat  haereiicos ,  ne  generosiores  habeat 
Marcionitas  ex  Marcionitis.  Non  erit  inimanior  ^^ 
duritia  Pharaonis,  nascenlium  enccalrix.  Nam  ille 
animas  adimit,  hic  non  dat ;  ille  aufert  de  ^^  vila, 
hic  non  admiltit  in  vitam.  Nihil  apud  ambos  de 
homicidio  difiert  :  sub  ulroque  homo  interficilnr; 
sub  allero,  jam  editus,  sub  altero,  edcndus.  Gratus 
esses,  0  dee  hserciice,  si  esses  in  disposiiionem  Crea- 
toris,  quod  marem  et  feminam  miscuit  :  utiquc 
enim  et  Marcion  tuus  ex  nuptiis  natus  est.  Satis 
ha'c  de  deo  Marcionis,  quem,  ct  definitiones  unicas 
divinitatis,  et  couditiones  slatuum  ^^  ejus  omnino 


ut  matura  defungi,  ut  ipsi  sanctitati  reservata,  cui  r  non  csse  confirmant  ^^.  Sed  et  totius  opusculi  sc- 
csedendo  praestat  et  esse  *«.  Unde  2H^  jam  dicam  ries  in  hoc  utique  succedit.  Proindc,  si  cui  minus 
deum  Marcioiiis,  cum  matrimonium  ut  malum  et  quid  videmur  ^®  cgisse,  spcret  reservaium  suo  tem- 
impudicitiae  negoiium  reprobat,  ad\ersus  ipsam  fa-  pori,  sicul  et  ipsarum  Scripturarum  examinatio- 
eere  sanctitatcm,  cui  videtur  studere  :   matcriam      nem,  quibus  Marcion  uiitur. 

Yariae  lectiones. 

*5  Tunc  Rhen  Oherth,  ^^  Incestam  et  Jun,  ^*'  Ut  neglig,  Seml.  Oberth.  *8  Praestet  esse  Seml,    praesu- 
ret  fi/ien.  *^  Dignoscitur /Ji^.  Fran,  ^^  Semen  Jun.  ^^' Iq  delet.  Seml,  ^2  Humanior  5m/.   Oherth.  in- 
humanior    alii.  53   a   Seml,  Pamel,   ^4    Stalum  Rhen,  Oherth,  ^5  Confirmantes  Rhen.  ^e  Videbimur 
Fran. 

Commentarius. 

(^2)  Non  tamen  ut  accusanda  c(pditur  silva.  A  si-  omnis  in  caeduam,  et  non  ca?duam.  Prior  ideo  ser- 

mili    nupiias  damnandas   non   esso  docet,    utque  valur  ut  ca^datur,  posterior  pastioni  pecorum  dc- 

juris  romani  pcritus  erat,  de  silva  caedua  loquitur,  slinata  est,  et  vulgo  pascua  dicilur.  Le  Pr. 
de  qua  frequens  in  jure  mentio,  dividiiurque  silva 


LIBER  SECUNDUS- 


ARGUMENTUM. 

I.  Cum  libro  praicedenti  dcfinierit  Tertullianus 
deum  Marcionis  Deum  non  esse,  rcgulis  certis  prae- 
scribentibus  unicam  esse  divinilatem  ;  hoc  libro 
Deum  Creatorcm  digne  Deum  csse,  utpoie  bonum, 
non  malum,  defendit. 

II.  Praemissa  invectiva  in  Marcionilas,  qui  sua 
curiositate  Deo  negotium  faciunl,  dc  arbilrio  sensus 
sui  Dcum  pcnsitantes. 


1%      III.  In  primis  autem  docet  bonitatem  Dei  Crea- 
toris  aeiernam  esse. 

IV.  Praescrtim  ex  hominis  ct  mundi  factura  ac 
ea  quam  homini  praescrip^it  logc. 

V.  19H3  Neque  enim  lapsum  hominis  Deo,  sed 
libero  arbitrio  hominis  imputandum. 

VI.  Et  vero  Dei  bonitilcm  ac  ralionem  hominis 
hoc  requibivisse,  ut  constitucretur  homo  libcri  ar- 
bitrii;  utpote  cum  nec  boni  nec  mali  mcrces  jure  ci 


309 


LIB.  II ADV.  MARGIONBM. 


310 


pensaretar,  qai  aot  bonus  aut  malus  necessiiate  fuis-  m  et  Serapliia  aureas  effigies,  qus  longe  divcrsas  ha- 


%ei  loventus,  non  voluntatc. 

YU.  Id  jpsum  ctiam  exigere  Dci  gravitatem,  fidem 
el  patieoliam. 

YIII.  Prorsiis  itaque  bomini  delictum  imputandum 
quem  ad  recte  vivendum  creaverat  Deus. 

IX.  Neque  propterea  Deo  id  imputandum,  quod 
afOalus  Dci  sit  anima  quae  deliaquil ;  quia  habet 
qaidem  anima  illas  lineas  Dei  qua  immortalis,  qua 
libera  sui  arbitrii,  qua  prsescia  pterumque,  qua  ra- 
Uoaalis;  tamen  et  in  his  imago  dumlaxat  Dei,  non 
asquc  ad  ipsam  vim  divinitalis. 

X.  Neqae  etiamsi  in  diabolum  transcriberelur 
culpa,  at  instinctorem  delicti,  proptcrea  in  Creato- 
rem  dirigendam,  ut  in  auctorem  diaboli,  ulpole  qui 


aogelus  a  Deo  et  bonus  factus  sit,  non  diabolus,  id  B  est. 
est  delator. 

XI.  Porro^  si  post  deliclum  hominis  judex  et  se- 
verus  fuerit  Deus,  non  ad  malitiam,  sed  ad  justitiam 
pertjnere. 

XII.  Quae  justitia  cum  perpetuo  in  Deo  cum  boni- 
laieconspirarit,  non  recte  seorsum  deputari  Deum 
boDom,  et  seorsum  Dcum  justum. 

XIII.  Imo  vero  omne  justiliae  opus  bonitati  Dei 
procurare,  quippe  cum  timor  judicii  ad  bonum,  non 
k1  malum,  conferat. 

XIY.  Si  quando  itaque  Deus  legatur  condens  mala, 
de  malis  poBnse,  non  culpae,  iutelligi. 

XY.  Jusiitiam  proinde  esse,  atque  adeo  bonita- 
tem  Dei,  quse  severitas  videatur. 


bebant  eaasas  ab  idololatria,  de  qua,  vetans  simi- 
litudiDem  fieri,  subjicit :  Non  adordbitis,  neque  ser^ 
vietis  eis;  fuisse  enim  etiam  rationalem  Dei  instiiu-. 
tionem  sacrifidorum  (avocantisab  idolis),  quse  tamen 
rursus  rejecerit. 

XXUI.  Nec  recte  etiam  lcvem  Deum  dici,  cum 
reprobat  aliquando  probatos,  aut  probat  quandoquc 
reprobandos ;  nihil  cnim  magis  bono  etiam  judici 
convenire,  quam  pro  prsesenlibus  meritis,  el  rejicere 
et  allegere. 

XXIY.  Proinde  poenitentiam  apud  Dcum  pravc 
interpretari  Marcionem,  nam  et  in  grteco  sono  (ut- 
pote  (A£Tdnoia)  poenitentiee  nomen  non  ex  delicti  con- 
fessione,   sed  ex  animi   demutatione    composilum 


XVI.  Et  judici  non  exprobranda  quae  justitia;  ac- 
cidunt,  non  magis  quam  mcdico  ferramenta  quse  se- 
canc,  /flunint,  amputant  et  constrictant. 

XViL  Denique  lotum  ordinem  Dei  booitatis  ex 
ejus  misericordia  in  crfantes,  palieniia  in  non  resi- 
piscentes,  et  praestantia  in  mereutes. 

XYIU.  Deinde  ad  antitheses  veniens  Marcionis, 
etiam  ad  bonitatem  Dei  pertinere  probat  talionis 
poeoam,  ciborum  immundorum  prohibitionem,  et  sa- 
erificiorum  onera. 

XIX.  Nec  minuseliam  legales  quasque  disciplioas, 
ne  ilU  momento  vacarent  a  Dei  respcctu. 

XX.  Imo  vero  etiam  rapinam  argenti  mandatam 
a  Deo  Hebraeis  in^gyptios;  pluris  enim  valuisse  sex- 
ceotorum  milliumper  tot  annos,  ct  iiliorum  jacturam 
qaos  merserant. 

XXI.  Nullam  vero  etiam  contrarietatem  essc  inDeo 
prohibeme  sabbatis  operari,  ct  jubenti  arcam  circum- 
fcrri  etiam  in  Sabbato. 

XXU.  fBS^  Neque  etiam  similitudinum  prohibi- 
tanun  legi  refragari  eenei  serpentis,  aut     Gherubin 

Variae  lectiones. 
'  Libello  Pamel.  Seml.  Oberth.  ^  Quem  omitt.Fran. 

Commentarius. 


XXY.  Nec  absimiliter  prave  ab  il^o  intelligi 
illud  :  Adamj  ubi  esf  ei  illud  ad  Cain,  Ubi  estfrater 
tuus  f  Item  illud  de  Sodoma  et  Gomorrlia,  Descen- 
dens  uidebo,  etc. 

XXYI.  Item  etiam  juramentum  Dei  per  semctip- 
sum,  et  verba  illa  ad  Moysen  :  Sine  me,  et  indi- 
gnatus  ira  disperdam  illos. 

^XYIl.Denique  reliquas  pusillitates  quas  Deo  ob- 
jiciebant  Murcionit»  non  tantas  esse  quanias  etiam 
ipsi  in  Christo  fatentur,  cui  apparitiones  il<8e  Ycteris 
Teslamenti  adscribendse  sint. 

XXYIII.  Poslremo  adversus  Marcionem  alias 
suas  antitheses  semulas  facit  ad  fmcm   usque    libri. 


CAPUT  PRIMUM. 

Occasio  rcformandi  opusculi  hujus,  cui  quid  ac- 
ciderit  primo  libellulo  ^  pra?fati  sumus,  hoc  quoque 
conlulit  nobis,  uli  duobus  diis  advcrsus  Marcionem 
retractandiS)  sui  cuiquc  titulum  et  volumen  distin- 
gueremus  pro  materiae  divisione,  alterum  deum  de- 
finientes  omnino  non  esse,  alterum  defendentcs 
digne  Deum  esse  :  qualenus  iia  Pontico  placuit, 
alterum  inducere,  alterum  excludere.  Non  enim 
potorat  sedificare  mendacium  sine  demolitione  vc- 
ritalis.  Aliud  subruere  necesse  liabuit,  ut  quod 
vellet,  exslrucret.  Sic  aedificat  qui  proj>ria  paratura 
caret  (1).  Oportuerat  autem  in  hoc  solum  discc- 
ptasse,  quod  nemo  sit  deus  ille  qui  Creatori  suprr- 
D  ducitur ;  ut  falso  deo  dcpulso,  regulis  certis  et  uni- 
cam  et  perfectam  prsescribcnlibus  divinitatcni, 
nihil  jam  quaereretur  in  Deum  vcrum  :  quem  ^quanlo 
constaret  esse,  sic  quoque  dum  alium  esse  non 
constat,  lauto  qualemcumque  sine  controversia 
haberi  deceret,  adorandum  potius  quam  judicau- 


lam  aibi  prospexit  agnosccndo  paratuiani.  ^  Adno-      Pam* 


311 


mTOLLUNl  OPBRUM  PARS  H.  -  SERIES  I,  POLBMIGA. 


318 


dum ;  et  demereDdnm  magis   quam  retractandum,  i  apostolus,  prospiciens  hserelica  corda  :  Quit,  iaqoit 


vel  quam  limendQm  ob  seyerilatem.  M5  Quid  enim 
amplius  homini  necessariam,  qnam  cura  in  Deum 
verum,  in  quem,  ut  ila  dixerim^  inciderat,  quia 
alius  Deus  non  erat. 

CAPUT  II. 

At  nnnc  negotium  patitur  Deus  omnipotens  (2), 
dominus  et  condilor  universilatis ;  ideo  tantum 
opinor,  quiaa  primordio  notus  csl,  quia  numquam 
latuit,  quia  semper  illuxit,  etiam  ante  Romulum 
ipsnm,  nedum  antc  Tiberinm  :  nisi  quod  solis  bse- 
reiicis  cognitus  non  est,  qui  ei  negotium  faciunt : 
propterea  alium  Dcum  existimanles  praesumendum, 
quia  quem  constat  esse,  reprehendere  magis  pos- 


(Isa,  XLy  13, 14),  cognovit  sensum  Dominiaut  quis 
illi  consiliarius  ^^  fuit?  ^SGau^  adquem  consul^ 
tavit  ?  aut  viam  intellectus  et  scientice  quis  de^ 
monstravit  ei  ?  Cui  ct  Aposlolus  condicet :  0  pro- 
fundum  (4)  divitiarum  et  sophimDei!  ut  ininvesti- 
gabilia  judicia  ejus,  ulique  Dei  judicis,  et  ininvestir 
gabiles  vice  ejus !  ulique  intellectus  et  scienti», 
quas  ei  nemo  monstravit  :  nisi  forte  isti  censores 
divinitalis,  dicentes  :  Sic  non  dcbuit  Deus ;  et  sic 
magis  debuit :  quasi  cognoscat  aliquis  quae  sint  in 
Deo,  nisi  spiritus  Dei.  Mundi  autem  habentes  spiri- 
tumy  nonagnoscentesinsapientia  Deipersapientiam 
Deum  ( /  Cor,  i,  21),  consultiores  sibimet  videntur 
Deo.  Quoniam,  sicut  sapientia  mundi  stultiiia  est  pe- 
sunt,  quam  negare  de  arbitrio  sensus   sui  pensi-  B  nes  Deum,  ita  cl  sapientia    Dei  stultitia  est  penes 


tantes  ^  Deum  aliqui  :  proinde  atque  si  csecus  vel 
fluitanlibus  ocuhs,  ideo  alium  solem  praesumere  (3) 
vclit  mitiorem  et  salubriorem ;  quia  quem  videat, 
non  videt.  Unicus  sol  est,  o  homo,  qui  mundum 
hunc  temperat ;  et  quando  non  putas,  optimus  et 
utihs;  et  cum  tibi  acrior  et  infestior,  vel  etiam 
sordidior  atque  corruptior,  rationi  tamcn  suae  par 
est.  Eam  tu  si  perspicere  non  vales  ^,  jam  nec  ul- 
lius  ^  alterius  solis,  si  qui  fuisset,  radios  suslinere 
potuisses,  utique  majoris  ^.  Nam  qui  in  ^  inferio- 
rem  deum  caeculis,  quid  in  sublimiorem  ?  Quin  po- 
tius  infirmitati  tuae  parcis,  ncc  in  periculum  exten- 
deris,  habens  deum  cerium  et  indubitatum,   et  hoc 


mnndum.  Sed  nos  scimus  stultum  Dei  sapientius 
hominibuSt  et  invalidum  Dei  validius  hominibus 
(/  Cor,  I,  25).  Et  ila  Dcus  tunc  maxime  magnus, 
cum  homini  pusillus ;  et  lunc  maxime  optimus,  cum 
homini  non  bonus;  et  tunc  maxime  unns,  cum 
homini  duo  aut  plures.  Quod  si  a  primordio,  Homo 
animalis  (5)  non  recipiens  quw  sunt  spiritus  (i  Cor, 
II,  14),  stultitiam  exislimavit  Dei  legem,  ut  quam 
observare  neglexit :  ideoque  non  habendo  fidem, 
etiam  (6)  quod  videbatur  habere  ademptum  est  illi 
{Matth.xiii,  12;  Luc.  viii,  18),  paradisi  gralia  el 
familiaritas  Dei,  per  quam  omnia  Dei  cognovisset, 
si  obedisset  :    quid  mirum    si  redhibitus  materiae 


ipso  satis  visum,  cum  id  primum  conspexeris  eum  p  suse,  et  in  ergastulum  terrae  laborandae   relegatus 

•  •        •  ^  1  •*         •  ^^         •  •  -  J  J  4.  /^\ 


esse,  quem  non  scias,  nisi  ex  parte  qua  voluit  ipse. 
Scd  Deum  quidem  ut  sciens  non  ncgas,  ut  nesciens 
retractas;  imo  et  accusas  quasi  sciens;  quem  si 
scires,  non  accusaics,  imo  nec  retractares.  Red- 
dens  nomen  illi,  negas  substantiam  nominis,  id  est 
raagniludincm,  qua  ^  Deus  dicilur,  non  tanlam 
cain  agnoscens,  quantam  si  homo  omnifariam  nosse 
potuisset,  magnitudo  non  esset.  Isaias  jam   tum  ^ 


in  ipso  opere  prono  et  devexo  ad  terram  (7)f 
usurpatum  ex  illa  spiritum  mundi  universo  generi 
suo  tradidit,  duniaxat  animali  et  haeretico  (8),  non 
rccipienti  quae  sunt  Dei  ?  Aut  quis  dubitabit  ipsum 
illud  Adae  delictum  (9)  hseresim  pronuntiare,  quod 
per  eleclionem  suae  potius  quam  divinae  sententiae 
admisit  ?  nisi  quod  Adam  numquam  iigalo  soo 
dixit :  «  Non  prudenter  definxisti  me.   »  Confessas 


Variae  lectiones. 
3  Pensilant.  Latin.  Jun,  *  Valeas  aliu  ^  Illius   5em^  Oberth.  ^  Majores  alii.  "^   In   abest  Rig.   Ven€t. 
®  Magnitudinis,  quae  llhen.    Venet.  Pamel.  ^  Ipse  jam  timc  Pam,  Fran.  ipse  jam  Rhen.   ^^  Quis  cousi- 
liarius  ejus  Pamel.  Seml.  Oberth. 

Commentarius. 

(2)  At  nunc  negotium  -patitur  Deu^  omnipotens,      ^x^iv.  Pam. 
etc.  Quasi  dicere  vellet  Deo  negotium  facere  Marcio-         (7)  In  ipso  opere  prono  et  devexo  ad  terram. 
nitarum  lemcritatem  et  audaciam,  qui  Dcum   alium  D  Dixcrat Persius  : 


ab  omnipotente  sibi  continxerunt.  Le  Pr. 

(3)  Fluitantibus  oculis  alium  solem  prfBSUjnere. 
Sic  lib.  I  :  «  Lippientibus,  eliam  singularis  lucerna 
numerosaest.  »  Rig. 

(i)  Apostolv^  condicet :  0  profundum.  elc.  B. 
Apostolus  Esaiae  consentit,  dum  {Rom.  ii)  :  ait  0 
profundum  /etc. ;  in  Graecis  est,  w  pdtOo?  I  Le  Pa. 

(5)  Uomo  animalis  ^uxix6;.  Et  statim  explicat, 
non  recipiens  quas  sunt  spiritus.  Rig.  • 

(6)  Ideoque  non  habendo  fi,dem,  etiam,  elc.  Pul- 
clire  explicat  illud  Luc.  viii  :  Qui  enim  hahet  dabi' 
tur  eij  et  qui  non  habet^  etiam  quod  putat  se  habere 
aufereturab  co.  Id  in  simili  ad  Adamum  refcrens, 
cui,  «  non  habendo  fidcm,  etiam  quod  videbatur 
habere  ademplum  esl,  »  nempe  «  paradi-i  gratia, 
ct  familiarilas  Dei,  per  quam  omnia  Dei  cognO' 
vissct,  si  obedisset.  »  Ubi  ad  vcrbum  iranstulit, 
quod  videtur  habere,  pro  co  quod  esl  Graecc,  8  Soxet 


0  pronae  in  tcrras  animae,  ct  ccclestium     inanes  ! 

RlG. 

(8|  Duntaxat  animali  et  hceretico.  Ilaque  alios 
psycnicos  facit,  alios  ha^relicos,  ut  et  principio  libri 
De  Monogamia.  Et  tamen  Ad.imum  ipsum,  qaem 
psychicum  vocat,   mox  appellabit  haereticuro.  Pam. 

(9)  Aut  quis  dubitabit  ipsum  illud  Adas  delic- 
tum,  etc.  Etiam  notatu  dignus  esl  hic  locus,  quod 
initium  omnis  ha^rescos  ab  Adami  delicto  deducat, 
utpote,  sicuti  scquilur  :  «  Quod  per  electionem 
suae  potius  quam  divinac  sentcntiae  admisit  ;  »  in 
quo  alludit  ad  dcfinitioncm  haereseos,  de  qua  laie 
supra  lib.  de  Prxscrift.y  cap.  6.  Placerel  proinde 
magis  illud  primae  editionis.  «  rudis  adhuc  haereti- 
cus  fuit,  V  pro  eo  quod  cx  Gorziensi  codicc  substi* 
tuit  Rhenanus,  rudisadmodum,  nisi  hoc  reperiretur 
in  Vatic.  2  ms.  codd.PAM. 


313 


LIB.  11  ADV.  MARCIONEM. 


314 


esi  sedaclionem ;  non  occuUavit  seduciriccm  :  ru-  k  posteriorem  ,  si  tamen  maliiia  poluit  a  bonitate 

dis  admodum  ^^  haereticus  fuit.  Non  obaudiit ;  non      committi  ^^. 

Caroen  blasphemavit   Greatorem ,   nec   reprehendit 

997  aactorem  quem  a  primordio  sui  bonum  et  ^^ 

optimum  invenerat,  et  ipse  si  forte  judicem  fecerat 

a  pnmordio. 

CAPUT  III. 


Igitur  oportebit  ineuntes  examinalionem  in  Deum 
notum,  si  quaeritur  in  qua  condiliooe  sit  notus,  ab 
operibus  ejas  incipere  quae  priora  sunt  homine,  ut 
statim  cum  ipso  comperta  bonitas  ejus,  et  exinde 
eonstituta  atque  prxscripta,  aliquem  sensum  sug- 
gerat  nobis  intelligendi,  qualiter  sequens  rerum 
Ofdinatio  evaserit.  Possunt  autem  discipuli  Mar- 
eionis  recognoscentcs  bonitatcm  Dei  nostri,  dignam 
qiioque  Deo  agnoscere  per  eosdem  tilulos,  per  quos 
indignam  ostendimus  in  deo  illorum.  Jam  hoc  ip-  g  imperitissimns  rusticus  quidem  in  malam ,   bonam 


CAPUT  IV. 

9SS  Igitur,  cum  cognoscendo  Deo  hominem 
prospexisset  bonitas  Dei  ipsius,  etiam  hoc  prseco- 
nio  suo  addidit,  quod  prius  domicilium  homini  com- 
mentata  est,  aliquam  postmodum  molem  maximam, 
postmodum  et  majorem,  ut  in  magna  tanquam  in 
minore  proluderet  atque  perficeret :  et  ita  de  bono 
Dei,  id  est  de  magno,  ad  optimum  quoque  ejus,  id 
est  ad  majus  habitaculum  promoveretur.  Adhibct 
operi  bono  optimum  etiam  ministrum,  sermonem 
suum  :  Erttc^ay i7,inquit  {Psal,  xuv,  1),  cor  meum 
^^  sermonem  optimum  (11).  Agnoscat  hinc  prirnum 
fructum  optimum,  utique  optimae  arboris,  Marcion  : 


sum  '^quod  materia  esl  agniiionis  sua^,  non  apud 
alium  invenit,  sed  de  suo  sibi  fecil.  Priraa  denique 
bonitas  Creatoris,  qua  se  Deus  noluit  in  aeternum  la- 
tere,  id  est  non  esse  aliquid,  cui  Deus  cognoscere- 
tar.  Quid  enim  tam  bonum,  quam  notitia  el  fruc- 
tas  Dei?  Nara,  etsi  nondum  apparcbat,  hoc  bonum 
esse,  quia  nondum  erat  quicquam  cui  appareret; 
sed  Deus  pra^sciebat  quid  boni  appariturum  esset : 
elideo  in  suam  summam  commisit  bonilatem  (10), 
appariluri  boni  negotialricem,  non  ulique  repen- 
tioara,  nec  obventitiae  bonitatis,  ncc  provocatitiae 
aoimationis,  quasi  exinde  ccnsendam,  quo  coepit 
operarL  Si  enim  ipsa  constituit  initium,  exinde 
qoo  ccepit  operari,  non  habuil  initium  ipsa  eum  ^ 
/ecit.  Jmtio  autem  facto,  ab  ea  etiam  ratio  tempo-  ^ 
rum  nata  est,  ulpote  quibus  distinguondis  et  no- 
taadis,  sidera  ct  luminaria  coelestia  disposila  sunt : 
Erunt  enim,  inquit  (Gen.  i,  14),  in  tempora,  et 
memesy  et  annos.  Ergo  nec  tempus  habuit  ante 
tempus,  quae  fecit  tempus;  sicut  nec  initium  ante 
inilium,  quae  constituit  initium.  Atque  ita  carens  et 
ordine  inilii  et  modo  tcmporis,  de  immensa  el  in- 
delerminabili  aelate  censebilur,  nec  poterit  repen- 
tioa  vel  obventitia  et  provocatitia  repulari ,  non 
habens  unde  rcpuletur,  id  est  aliquam  tcmporis 
specicm;  sed  et  ^*  aeterna,  el  Deo  ingenila,  ct  per- 
pelua  praesumenda,  ac  pcr  hoc  Dco  digna,  suffun- 


inseruit ;  sed  non  valebit  blasphemiae  surculus  (12), 
arescet  cum  suo  artifice ,  et  ita  se  bonae  atboris 
natura  testabitur.  Aspice  ad  summam,  qualia  sermo 
fructificaverit:  Et  dixit  Deus:  Fiat ;  et  factumest, 
et  vidit  Deus  quia  bonum  {Gen,  i)  :nonquasi  nes- 
cicns  bonum,  nisi  videret,  sed  quia  bonum  ,  ideo 
videns,  honorans  et  consignans,  et  dispungens  bo- 
nitatcm  opcrum  dignatione  conspeclus.  Sic  et  be- 
ncdicebat  quae  bene  faciebat,  ut  tibi  totus  Deus 
comraendaretur,  bonus,  et  dicere  et  facere.  Male- 
dicere  adhuc  serrao  non  norat ,  quia  nec  male  face- 
re.  Yidebiraus  causas  ,  quae  hoc  quoque  a  Dco 
exegerunt.  Interim  raundus  cx  bonis  omnibus  con- 
stitit,  satis  praemonstrans  quantura  boni  pararelur 
illi,  cui  ^"^  praeparabatur  hoc  lotum.  Quis  denique  di- 
gnus  incolcre  Dei  opera,  quam  ipsius  imago  et  si- 
mililudo  ?  Eam  quoque  bonitaset  quidem  operantior 
operata  est,  non  imperiali  verbo,  sed  familiari  ma- 
nu,  ctiam  verbo  blandicnte  praemisso  :  Faciamus 
hominem  ad  imaginem  et  similitudinem  nostram 
(Gen,  I.  26).  Bonitas  dixit,  bonilas  finxit  hominem 
18  de  limo  in  tantam  subslantiam  carnis  ex  una  ma- 
teria  tot  qualitatibus  cxstructam.  Bonitas  ioflavit  ^^ 
animam,  nonmortuam,  sed  vivam.  Bonitas  praefecit 
universis  fruendis  atque  regnandis,  etiam  cogno- 
minandis  {Gen,  ii,  7).  Bonilas  amplius  delicias  ad- 
jecit  homini,  ut  quamquam  totius  orbis  possidens 


dens  jam  hinc  bonitatem  dei  Marcionis,  non  dico  D  in  amoenioribus   moraretur  ,  translatus   in  paradi- 
iniiiis  et    temporibus,  sed  ipsa    raalitia  crealori-      sum,  jam  tunc  de  mundo  in  Ecclcsiam(13).  Eadcm 

Variae  lectiones. 

"  Adhuc  ohm  legeh.  Edd.  12  El  abest  Rig,  Venet.  "  Ipso  olim  legeb.  ^*  Et  negl.  Seml  Oberth.  i^  Com- 
miUere  alii.  »6  Yerbum  add.  alii.  "  Illi  addit  fran.  ^»  Homincm  abest  Seml.  Oberth.  ^»  In  add.  Seml.  Oberth. 

Coramentarius. 

(10)  In  suam  summam  commisit  bonitatem. 
Commisit,  hoc  est  reposuit,  tcmpore  tuo  scilicct 
promendura.  Big. 

(11)  Eructavit,  inqmi,  cor  meum  vcrbum  opti- 
mum,  Eodcni  modo  initiura  Psal,  xLiv  supra  cila- 
fil  lib.  adv.  Hermogenem,  cap.  18,  pro  eo  quod 
editiones  Hebr.  Gr.  et  Chaldaica,  et  Lalinae  omnes 
bonum.  Pam. 

(12)  Blasphemias  surculuSy  etc.  Sic  recte  Bhena- 
nasy  pro  eo  quod  antea  erat,  sarculus ;  accipitur 


enim  pro  palmite,  de  quo  scribitur  Joan.  iv,  2, 
quo  adludere  vidctur  auctor  :  «  Miltetur  foras  sicul 
palmcs,  ct  arescet.  »  Est  vero  illud  TertuUianicum, 
aspice  ad  summam,  pro  co  quod  vulgo  dicitur,  in 
summa.  Betincri  autem  potcst  fructificaverit,  aul 
lege  cum  Yatic.  1.  fructificavit.  Pam. 

(13)  Translaiusin  paradisumjam  tunc  demundo 
in  Ecclesiam.  Lih»o  de  Pceniteniia,  dixit.  »  Eccle- 
siam  csse  in  uno  el  aliero.  »  Hic  ij^itur  Adamum  et 
Evam  translatos  fuisse  ait  in  paradisam  ,  de  mundo 


315 


TBRTDLLIANI  OPBROU  PARS  11.  -  SKRIBS  I,  POLBHmA. 


3ttt 


bonitas  et  adjatorlnm  prospcxit,  ne  quid  non  boni,  a  set,  si   talis  Deus,  id  est  bonas,  ot  pnescius,  et 


Nonest  cmm,  inquit  lt$9  (6^^n.  u.  18),  bonum 
solum  esse  hominem,  Sciebat  illi  sexum  Mariae  et 
dainceps  Ecclesiae  profuturum  (14).  Sed  et  quam 
arguis  legem,  quam  in  controversias  torques  ,  bo- 
uitas  erogavit,  consulens  homini  quo  Deo  adhsere- 
ret  (15),  ne  non  tam  liber,  quam  adjectus  videretur, 
squandus  famulis  suis  caeteris  animalibus ,  solutis  a 
Deo  et  cx  fastidio  ^  liberis  ;  sed  ut  solus  homo 
gloriarctur,  qaod  solus  digaus  fuisset  qui  legem  a 
Deo  sumeret,  utque  animal  ralionale,  intelleetus  ei 
scientiffi  capax ,  ipsa  quoque  libertate  rationali 
contineretur,  ei  subjectus  ,  qui  subjcccrat  illi  omnia 
(/  Cor,  XV,  28).  Gujus  legis  observandse  coasilium, 
bonitas  pariter  adscripsit :  Qua  die  auiem  ederitis^ 


potens,  in  tantum  ideo  invenit,  quia  noa  ttlis  Deas. 
Ad  hsec,  prius  est  istas  species  in  Greatore  de- 
fendere,  quse  iu  dabium  vocantur ;  bonitatem  dieo, 
et  prsescieotiam,  IMO  et  potentiam.  Nec  inuno- 
rabor  huic  articulo,  praeeunte  definitione  etiam  ip- 
sius  Ghristi  (Joan*  x,  25) :  ex  operibus  ineundse 
probationes  ^^  (17).  Opera  Grcatoris  utrumque 
testantur  et  bonitatem  ejas,  qua  bona,  sicut  osten- 
dimus;  et  potentiam  qua  tanta;  et  quidem  ex  ni- 
hilo.  Nam,  etsi  ex  aliqaa  maieria,  ut  quidam 
volunt,  hoc  ipso  tamen  ex  nihilo,  dum  non  id  fue- 
rant  qnod  sunt.  Posiremo,  vcl  sic  magna,  dam 
bona :  vel  sic  Deus  potens,  dum  omnia  ipsius, 
unde  et  omnipoiens.  De  prsescieatia  vero  quid  di- 


morte  moriemini  (Gen,  ii,  17)*  Benignissime  enim  B  oamf  quse  tantos  habet  testes,  qaantos  fecit  pro- 


demonstravit  exiium  transgressionis  ,  ne  ignorantia 
periculi  negligeniiam  juvaret  obsequii.  Porro  ,  si 
legis  imponendae  ralio  praecessil,  sequebatur  etiam 
obscrvaudie,  ut  pcena  trausgressioni  adscriberctur  ; 
qaam  tamen  eveuire  noluit  ,  qui  ante  prsedixit. 
Agnoscc  igitur  bonitatem  Dei  nostri  interim ,  vel 
hucusquc  ex  oiieribus  bonis ,  ex  benedictionibus 
bonis,  ex  indulgentiis,  cx  provilemiis,  ex  Icgibus 
et  preemonitionibus  ^^  bonis  et  benignis. 

GAPUT  V. 

Jam  hinc  ad  quaestiones  omnes.  0  ^^  canes,  quos 
foras  apostolus  (16)  expellit  (Apoc,  xxii,   15),  la- 


phetas.  Qnamquam  quis  praescientise  titulus  in 
onmium  auctore,  qoa  universa  utique  disponendo 
prsesciit,  et  praesciendo  disposuit,  certe  ipsam 
transgressionem ;  quam  nisi  praescisset,  nec  caa- 
tioncm  rjus  delegasset  sub  mctu  mortis.  Igitur 
si  et  fuerunt  in  Deo  istae  facultales,  prae  quibus 
nihil  mali  evenire  homini  aut  potuisset  aut  debuis- 
set,  et  nihilominus  cvenit;  videamus  et  hominis 
conditionem,  ne  per  illam  potius  evenerit,  quod 
per  Deum  evenire  non  potuit.  Liberum  el  sui  ar- 
bitrii  et  suse  potestaiis  (18)  invenio  hominem  a 
Deo  institutum,  nullam  magis  imaginem  et  simi- 
liiudincm  Dei  in  illo  animadvertens ,  quam  ejus 
tranies  in  23   Deum  verilalis  I  haec   suni  argumcn-  r  modi  status  formam.  Neque  enim  facie  ei  corpo- 


talionum  ossa  quie  obroditis.  Si  Deus  bonus  et 
praescius  futuri,  ct  avertendi  mali  potens,  cur  ho- 
minem,  et  quidem  imaginem  et  similitudinem  suam, 
imo  et  substantiam  suam^  per  animae  scilicet  cen- 
sum,  passus  est  labi  de  obsequio  legis  in  mortem, 
circumventum  a  diabolo?  Si  enim  et  bonus  qui 
evenire  tale  quid  nollet,  et  praescius  qui  eventurum 
non  ignoraret,  et  potens  qui  depellere  valcrct, 
nnllo  modo  evenissct,  quod  sub  his  tribus  con- 
ditionibus  divinae  majcstatis  evcnire  non  posset. 
Quod  si  evenit,  absolutum  est  c  contrario  Deum 
ncque  bonum  crcdendum,  neque  praescium,  neque 
potcntem  :  siquidem  in  quantum  nihil  tale  ^venis- 


ralibus  lineis,  tam  variis  in  genere  humano,  ad 
uniformcm  Deum  expressus  est;  sed  in  ea  sub- 
stantia,  quam  ab  ipso  Deo  Iraxit,  id  est  animae  ^'\ 
ad  formam  Dei  respondentis  ^S  et  arbitrii  sui 
libertate  et  potestate  signatus  esl.  Hunc  statum 
ejus  confirmavit  ctiam  ipsa  lex,  tunc  a  Deo  posita. 
Non  cnim  poncretur  lex  ei  qui  non  haberet  obse- 
quium  dcbitum  legi  in  sua  potestate  :  nec  rursas 
comminatio  mortis  transgressioni  adscriberetnr , 
si  non  ct  coniemptus  legis  in  arbitrii  libertatem 
homini  deputaretur.  Sic  ct  in  posteris  legibus 
Greatoris  invenias,  proponentis  antc  hominem  bo- 
num  et  malum,  vitum  et  mortem  {Deut,  xxx,  15)  : 


Variae  lectiones. 

20  Fastigio  Paris.  Fran.  21  Praenuntiaiionibus  Seml,  Oberth,  22  0  omitt,  Seml,  23  In  omitt.  Fran, 
24  Probationis  Seml.  Oberih.  25  Animam  Seml.  Oberth,  2^  Spoudcniis  Seml,  Pamel, 

CommeBtaritts. 

in  Ecclesiam  addictum  a  Deo  paradisum  Ecclcsiae  n  hic  locus  contra  Erasmum ,  et  alios  quosdam  qui 
significans ;  Ecclesiam  vero  jam  tunc  fuisse  in  Apocalypsin  audent  negare  Joannis  Aposloli.  Do 
uuoeialtcro.  Rig.  .      •-  ...         ...     ,    ->  ... 

(.14)  Sciebat  illi  sexum  Mari(B,  et  deinceps  EcclC' 


sias  profuturum,  Etenim  Maria  Virgo  peperit  |Ghri- 
stum,  hoininum  salutem.  Unde  et  Ecclesia  virgo 
sponsa  Ghristi,  parit  Ghristianos.  R16. 

(15)  Consulens  homini  quo  Deo  adhofreret.  Prae- 
clara  cogitatio,  hominem  ad  Deum  pertinere,  qua- 
tcnus  mandatis  a  Deo  legibus  adhaeret  .religionis 
observantia  cultuque.  Rig. 

(16)  0  canes  quos  foras  apostolus^  etc.  Alludit 
ad  illud  Apoc.  xxii,  Foris  canes.  Atque  adeo  facit 


quo  aliquid  supra  diximus  lib.  de  Prcescr,,  et  iolra 
lib.  IV  adv,  Marc,  ac  in  Scorpiaco,  Pam. 

(17)  Ex  operibus  ineundce  probationes,  Dum  hanc 
definitionem  Gbristo  adscribit,  alludit  ad  illud  Joan. 
10 :  Opera  quce  ego  facio  in  nomine  Patrisl  mei, 
hasc  testimonium  perhibent  de  me,  et  si  mihi  non 
vultiscredere.  operibus  creditePAM, 

(28)  Sui  arbitriiet  suas  potestatiSy  ctc.  Ea  fuil 
haBreticorum  quorumdam  vesania.  ut  libcrum  ho- 
minero  crealum  fuisse  negarint.  Talcs  fuerc  Mar- 
cion  et  Valcntinus.  Post  peccatum  vcro  adhuc  rc- 
mansisse  libertatem  mox  probabit.  Le  Pr. 


817 


LIB.  II  ADV.  MARCtONBM. 


318 


sed  nee  alias  tolum  ordincm  ditciplinsB  per  pr«e-  a  sortilus  est  formam  qua  essel :  atquo  ita  non  na- 


cepta  dlspositum,  avocante  Deo  et  miDante  et 
exhortante  ^,  nigi  et  ad  obsequium  et  ad  con- 
temptum  libero  et  volunlario  homini  ^^. 

CAPUT  VI. 

Sed  quoniam  ex  hoc  jam  intelligimur,  eo  struen- 
tes  liberam  hominis  poteslatcm  arbitrii  sui,  ut 
qnod  ei  evenit,  non  Deo,  sed  ipsi  debeat  expro- 
brari ;  nc  et  tu  99%  hinc  jam  opponas,  non  ita 
illom  institui  debuisse  si  liberlas  et  potestas  arbi- 
trii  exiliosa  futura  esset;  hoc  quoque  prins  defen- 
dam  ita  institui  debnisse,  quo  fortius  commendem, 
el  ita  institulum,  et  digoe  Deo  institutum,  potiore 
ostensa   ea  causa  quse  ita  fecit    institui.    Bonitas 


tura  in  bonum  dispositus  est,  sed  mstitutione ; 
non  suum  habens  bonus  esse,  quia  non  natura 
in  bonum,  dispositus  est,  sed  institutione,  secundum 
institutorem  bonum,  scilicet  bonorum  conditorem. 
Ut  ergo  bonum  jam  suum  haberet  homo,  emancl- 
patum  sibi  a  Deo,  et  ficret  proprietas  jam  boni 
in  homine,  et  quodammodo  natura,  de  institulionc 
ascripta  est  illi  quasi  librit^ens  ^^  emandpati  a  Deo 
boni  (2i),  libertas  et  pjteslas  arbitrii,  quje  eftice- 
ret  bonum,  ut  proprium,  999  jam  sponte  praeslari 
abhomine;  quoniam  et  hoc  ratio  bonitatis  exigc- 
rct  voluntarie  exercendae;  ex  liberlaie  scilicet  ar- 
bitrii   non  favente  instiluiioui  ^,   non  serviente : 

^    _  ut  ila  demum  bonus  consistcret  homo,  si  secun- 

Dei  et  ratio  ejus  huic  quoque  institulo  patrocina-  B  dum  institutionem  quidem,   sed  ex  voluntate  jam 


buntur,  in  omnibus  conspirantes  apud  Deum  nos- 
trum.  Nec  ratio  enim  sine  bonitale  ratio  est,  nec 
booitas  sine  ratione  bonitas,  nisi  forte  penes 
tfeaiD  Marcionis  (19),  inrationaliter  bonum,  sicut 
osleDdimns.  Oportebat  Deum  cognosci :  bonum 
hoc  utique  et  rationale.  Oportebat  dignum  aliquid 
esse,  quod  Deum  cognosceret :  quid  tam  dignum 
Iirospici  poiset,  quam  imago  Dei  et  similitudo  (20)? 
Et  hoc  bottum,  sine  dubio,  et  rationale.  Oporte- 
bat  igitur  imaginem  et  sirailitudinem  Dei,  liberi 
arbitrii  et  suse  potestatis  institui,  iu  qua  hoc  ipsum, 
imago  ct  similitudo  Dei  deputaretur :  arbitrii  scili- 
eet  libertas  et  potestas :  in  quam  rem  ea  subslantia 


bonus  inveniretur,  quasi  de  proprietate  naturse : 
proinde  ut  ct  contra  malum  (nam  et  illud  utiquc 
Deus  providebal)  ^i  forlior  homo  praetenderet  ^'^, 
hber  scilicct  et  suae  potestatis:  quia,  si  carera 
hoc  jure  (22),  ut  bonum  quoque  non  voluntate  obi- 
ret,  sed  necessitate,  usurpabilis  etiam  malo  futu* 
rus  esset  ex  infirmiiale  scrviiii,  prcinde  et  malo 
sicul  bono  iamulus.  Tota  ergo  libertas  arbilrii  in 
utranique  partem  concessa  est  illi,  ut  sui  domi- 
nus  constanter  occurreret,  et  bono  sponte^ervan- 
do,  et  malo  sponle  vitando :  quoniam  et  alias  po- 
situm  hominem  sub  judicio  Dei,  oportebat  justum 
illud  efficore   (23)   de    arbilrii  sui   meritis,   liberi 


homini  aceommodata  est,   quae   hujus  status  esset,  p  scilicct.  Gselerum,  nec  boni  nec  mali  merces  jure 


afQatus  Dei,  uiique  liberi  et  suse  potestatis.  Sed 
et  ahas  qoale  erat  ut  totius  mundi  possidens  ho- 
mo,  non  in  primis  animi  sui  possessione  regnarel, 
aliorum  dominus,  sui  famulus?  Habes  igitur  et 
bonitatem  Dei  agnoscere  ex  dignatione,  ct  rationem 
ei  dispositione.  Sola  nunc  bonitas  deputelur,  quae 
laDtnmhomini  largita  sit,  id  est  arbitrii  libertaiem 
Aliud  sibi  ratio  defendat  in  ejusmodi  inslitutionem. 
Nam  bonus  natura  Deus  solus  [Matth.  xix,  17), 
Qei  enim  quod  est  sine  initio  habet,  non  institutione 
bbet  illud,  sed  natura.  Homo  autem  qui  totus 
ex  instituiione    est,    habens    iaitium,    cum    initio 


pcnsaretur  ei  qui  aut  bonus  aut  malus  necessimte 
iuisset  inveutus,  non  voluntate.  In  hoc  ct  lcx  con- 
slituta  est,  non  excludens,  scd  probans  libertatcm 
de  obsequio  sponte  praeslando,  vel  transgressi<mo 
sponte  commiltctida;  ita  in  utrumque  cxitiim  li- 
bertas  patuit  arbitrii.  Igitur,  si  et  bonitas  et  raiio 
Dei  invenitur  circa  liberlatcm  arbilrii  concessain 
homini,  non  oporlet,  omissa  prima  definilione  bo- 
nitatis  atque  rationis  quae  anle  omnem  tractalum 
constitucnda  esl,  post  factis  pra^judicare  non  ila 
Deum  instituerc  debuis^e  quia  aliler  qi  am  Deum 
dcceret  evasit;    sed  dispecto  quia   ita  dcbucrit   iri 

Variae  lectiones. 

^  Et  abest  Seml.  exhortantivc  Pamel.  ^s  Hominc  Paiyiel.  Venet,  2»  Libripcose  Rhen.  Oberth.  ^o  in- 
stiiuiionis  Pamel.  arbilrii  favente  institutioni  Wouwer.  arbitrii ;  nam  favente  institulioni  conjic.  Seml. 
^'  Uiadd.  SemL  Oberth.  32  Pertenderet  Jun. 

CommeDtarius. 
(19)  Penes  deum  Marcionis,  etc.  Ridiculus  vide-  n  mancipationis.  Ejus  formula  cxslat  apud  Boethium 


batur  Marcion,  qui  haec  Deo  deuegando,  de  quibus 
modo  egit,  Deum  facial  bonum  raiionem  ci  detra- 
hendo.  Le  Pb. 

(20)  Imago  et  similitudo  Deiy  elc.  Longe  aliter 
hic,  Imagtnem  et  similitudinem  Dei,  ad  quam 
faclus  est  homo,  int-rpretatur,  quam  alibi  soleat,  el 
praesertim  lib.  de  Bapiistno^  cap.  5,  ubi  de  eo  ali- 
qoid  adnotavimus,  sicut  eiiam,  quomodo  alflatus 
Dei    dicaiur  anima,  ibidem.  Fam. 

(21)  Quasi  libripens  emancipati  a  Deo  boni.  Aba- 
lienatio  rernm  mancipi,  quse  scilicet  jurc  optimo 
haberi  ac  possideri  potuerant ,  fieb.it  pcr  aes  et  li- 
bram.    Iiaque  adhibebatur  libripens   quasi  arbiter 


iu  Topica  Cic.  RiG.  —  Quan  libripens  emancipatia 
Deo  ooni.  Translaiio  haec,  quam  adhibel  c  jurc, 
sumilur  ab  emancipatione,  quaj  imaginaria  vcndi- 
lio  cral,  fiebatque  per  a»s  ct  libram,  hoc  ost  prac- 
sentibusquinquetestibus  et  libripendc.  Lb  Pr. 

(22)  Quia  si  careret  hoc  jure.  Mira  correctorum 
varictas  ;  caperet^  averet.  abirct,  obiret,  cuperet, 
reponunt,  etmclius  Icgit  Rigaltius  careret.  Le  Pr. 

(23)  Oportebat  justum  illud  ef/icere.  Facil  etiain 
locus  iste  pro  meritis  oporum,  sicut  el  illud  quod 
seqr.itur :  Cmterum  nec  boni  nec  mali  merces,  etc. 
Pam. 


319 


TBRTOLLIANI  OPBRUM  PARS  U.  -  SBRIBS I,  POLBMIGA. 


320 


stituere,  salvo  eo  qnod  dispectum  est,  cetera  explo-  A  metipsum  crroris  notet,  in  institulione,  an  in  reseis- 


rare.  Gaeterum  facile  esl  offendentes  slaiim  in  homi- 
nis  ruinam,  antequam  conditionem  cjus  inspexe- 
rint,  in  auctorem  referre  quod  accidit,  quia  nec 
auctoris  examinata  sii  ratio.  Denique,  et  bonitas 
Dei  a  primordio  operum  perspecta,  persuadebit 
nihil  a  Deo  mali  evenire  potuisse  (24),  et  hbertas 
hominis  recogitaia  se  poiius  ream  ostendet  ^^^ 
quod  ipsa  commisit. 

CAPUT  VU. 

Hac  defmitione  omnia  Deo  salva  sunt ;  et  natura 
bonitatis,  eltatio  dispositionis,  ctpraescieoliseet  po- 
993  teniise  copia.  Exigere  tamen  a  Deo  debes  ^^  et 
gravitatem  summam  et  fidem  praecipuam  in  omni 
insiitutioneejus,  ul  desinas  quaerere  an  Deo  nolcnte  B 
potuerit  quid  evenire.  Tcnens  enim  gravitalem  et 
fidem  Dei  boni,  sed  rationalibus  inslitutionihus  ejus 
vindicandas,  ncc  illud  mirabcris,  quod  Deus  non 
iniercesserit  adversus  ea  quse  noluit  evenire,  ut 
conservaret  ea  quse  voluit  ^.  Si  enim  semel  homini 
permiserat  arbitrii  libertatem  et  poiestatem,  et  di- 
gne  permiserat,  sicut  o«tendimus,  utique  fruend  js 
eas  ex  ipsa  instilutionis  auctoritate  pcrmiserat; 
fruendas  aulem  quantum  in  ipso,  secundum  ipsuni, 
id  est  secundum  Deum,  id  est  in  bonum  :  quis 
enim  adversus  se  permittet  aliquid?  quantum  vero 
in  homine,  secundum  motus  libertatis  ipsius.  Quis 
cnim  non  hoc  praesiat  ei,  cui  quid  semel  frui  prae. 
stat,  ut  pro  animo  et  arbitrio  suo  fruatur?  Igitur  p 
consequens  erat  uti  Deus  secederet  a  libertate  semel 
conc/essa  homini,  id  est  conlineret  in  semetipso  et 
prsescieniiam  et  Iprsepotcntiam  suam,  per  quas  in- 
tercessisse  potuisset  (25),  quo  minus  homo  male 
libcrUite  sua  frui  adgrcssus,  io  periculum  laberetur. 
Si  enim  intercessisset,  re>cidisset  arbitrii  liberlatem, 
quam  ratione  et  bonitalc  permiserat.  Denique,  puta 
inicrcessisse,  puta  rescidisse  illum  arbitrii  liberta- 
tem  dum  revocat  ab  arbore,  dum  ipsum  circum- 
scripiorem  (26)  colubrum  a  congressu  feminse  ar- 
cet,  nonnc  exclamaret  Marcion  :  0  dominum  futi- 
lem  (27),  instabilem,  infidelem,  rescindentem  quae 
instituit  I  Cur  permiserat  liberum  arbiirium,  si  in- 
tcrcedit?  cur  intercedit,  si  permisit?  Rligat  ubi  se- 

Varise  lectiones. 
33  Ostendit  Pamel.  Seml,  3*  Habes  Jun.  35  Noluit  Paris.  36  Depunxisset  Pamel.  Seml.    Oberth.  3t  Ut 
ipsi  Rig.  Latin,  ut  abest  Pamel.  Seml.  ^  Cum  Pamel.  Setnl.  Oberth. 

Commentarius. 

(24)  Nihila  Deo  mali  evenire  potuisse^eic.  Facit  n  cion  Deum  irrationabiliter  bonum,  ut  videri  potest, 
etiam  hocet  quidquid  capile  praecedenii,  et  duobus  ^  —-  ^  u..:..-  i:u  ^.  -i::«  :«  i««:-    i  »  d» 
capiiibus  ^equentibus   tractaiur,   cootra    Calvinum 
et  alios    qui  Deum   malorum  auctorem  facere  non 
verentur.  Pam. 

(25)  Per  quas  intercesstsse  potuisset,  Intercede- 
bant  tribuni  senatus  consultis  apud  Romanos,  dum 
obsiabani  ue  fierent.  Sic  et  mox :  <  Si  enim  inter- 
cessisset.  »  Rhen. 

( 26)  Colubrum  circumscriptorem.  Hoc  est  decepto- 
rem.  Juvenalis,  Sai.  xv,  «  pupillum  ad  jura  vocan- 
tem....  circumscriptorem.  »  Nam  circumscribere, 
etiam  circumvenire  significat.  Rhen. 

(27)  0  dominum  futilem,  elc.  Fadebatenim  Mar- 


sione.  Nonne  tunc  magis  deceptus  ex  miprsescienlia 
fuluri  videretur,  cum  obstiiisset?  et  quod  quasi 
ignorans  quomodo  evasurum  essei  indulserat,  quis 
non  diceret?  Sed  elsi  prffiscieral  male  hominem  in- 
stiiulione  sua  usurum,  quid  lam  dignum  Deo,  quam 
gravitas,  quam  fides  instilutionum  qualiumcumque  ? 
Yidisset  homo  si  non  beoe  dispunxisset  36  qaod 
bene  accepcrat;  ut  ipse  3t  legi  reus  fuisset  cui  ob- 
sequi  noluisset,  non  ut  lcgislator  ipse  fraudem  legi 
su8e  faceret,  non  sinendo  prffiscriptum  ejus  impleri. 
Haec  dignissime  peroraturus  in  Creatorem,  si  libero 
arbitrio  hominis  ex  providenentia  et  potentia,  quas 
exigis,  W94k  obslitissct,  nunc  tibi  insusurra  pro 
Creatore  et  gravitatem,  et  patientiam,  et  fidem,  io- 
stiiutionibus  suis  funcio,  ut  et  rationalibus  et  bonis- 

CAPUT  vm.    . 

Neque  enim  ad  vivendum  solummodo  produxerat 
hominem,  ut  non  ad  recte  vivendum,  in  respectu 
scilicet  Dei  legisque  ejus.  Igitur  vivere  quidem  illi 
ipse  prsestiierat,  facio  in  animam  vivam;  |recte  vero 
vivere  demandarat,  admonito  in  legis  obsequium. 
Ila  non  in  moriem  institulum  hominem  probat,  qui 
nunc  cupii  in  vitam  restituium,  malens  peccatotis 
pcenitentiam^  quam  mortem  {Ezech.  xvm,  23).  Igi- 
tur,  sicut  Deus  homini  vitse  statum  induxit,  ita  homo 
sibi  mortis  siaium  aitraxit :  et  hoc  non  per  infir- 
mitatem,  sicuti  nec  per  ignorantiam,  ne  quid  aa- 
clori  impularetur.  Nam  etsi  angelns  qui  seduxit,  sed 
liber  et  suae  potestatis  qui  seduetus  est;  sed  imagoet 
similitudo  Dei,  fortior  angelo;  sed  affiatusDei  gene- 
rosior  spirilu  materiali,  quo  angeli,  constituerunt  • 
Qui  facitf  inquit  {Psal.  ciii,  5;  Hebr,  i,  l),spiritus 
angelos  et  apparitores  flammam  ignis  (28).  Quia  nee 
universitatem  homini  subjecisset  iufirmo  dominandi, 
et  non  poiiori  angelis,  quibus  nihil  tale  subjecit ;  sic 
nec  legis  pondus  imposuisset,  si  gravis  lex  invalido 
sustioendi;  nec  quem  excusabilem  sciret  nomine 
imbecillitatis,  eum  38  dcfinitione  moriis  convenisset; 
postremo,  non  liberiate,  nec  potestate  arbitrii  fe- 
cisset  infirmum,  sed  potius  defectione  earum.  Atque 
adeo  eumdem  homincm,  eamdem  subsiantiam  ani- 
mae,  eumdem  Adse  statum,  eadem   arbitrii  liberias 


cap.  6  hujus  lib.  et  allis  in  locis.   Le  Pr. 

(28)  Et  apparitores  flammam  ignis,  Parum  intc- 
rest  ulrum  cx  Epist.  ad  Hebraeos,  ca{).  i  (quod  af- 
firmai  Pamelius),  an  ex  Psal.  cui.  Licei  enim  vocel 
Apostolus  7:up6(  ^y^^x^,  seu  flammam  ignis,  illud 
citate  Psalmo  ciu ,  versu  5,  ubi  habetur,  et  mini" 
stros  tuos  ignem  urentem,  lo  graeco  est  iwp  ^Xffov. 
Mibi  videiur  hoc  in  loco  Vulgata  versio  magis  con- 
gruere  textui,  quam  versio  TertuIIiani.  Sive  antem 
legas,  flammam  ignis^  sive  ignem  urentem,  perinde 

est.  Varieias  illa  nata  videlur  ex  Hebr.  unS  VTM 
quod  ignem  urentem  seu  flammantem  recte  vertes. 
Le  Pr. 


321 


UB.  U  ADV 


et  poteslas,  victorem  efficit  hodie  de  eodom  diabolo, 
cam  secQDdum  obseqaium  legum  ejus  administratar. 

CAPUT  IX. 

Quoqao  tamcn,  inquis,  modo  substantia  Greato- 

ris  delicti  capax  invenitur,  cum  adflatus  Dei,  id  est 

anima,  io  homine  deliquit.  Nec  potest  non  ad  ori- 

ginalem  ^  summam  refcrri  corruptio  portionis.  Ad 

hoc   interpretanda  crit  qualitas  animae.  la  primis 

tenendum,  quod  Graeca  Scriptura  signavit  (29),  af- 

flatum  nominans,  non  spiritum.  Quidam  enim  de 

Gr»co   interpretantes,  non   recogitata  diffcreoiia, 

nec  curata  proprietate  verborum,  pro  afflatu  spiri- 

tum  ponunt^  et  dant  hsreticis  occasionem  spiritam 

Dei  delicto  Ii95  infuscandi,  id  est  ipsum  Deum  ; 

et  nsurpata  jam  quaestio  est.  latellige  itaque  affla- 

lum  minorciAi  spiritu  csse  ^^,  etsi  de  spiritu  accidit, 

ut  aurulam  ejus,  non  tamen  spiritum.  Nam  et  aura 

rento  rarior,   etsi  de  vento  aura,  non  tamen  ventus 

aara.  Capit  etiam  imaginem  spiritus  dicere  (30)  fla- 

tom.  Nam  el  ideo  homo  imago  Dei,  id  cst  spiritus  : 

Deus  enim  spiritus.  Imago  ergo  spiritus,  flalus  ^^. 

PorrOy  imago  veritati  non  usquequaque  adaequabitur. 

Aliud  est  enim  secundum  veritatem  esse,  aliud  ip- 

tam   veritatem   esse.   Sic  et  adflatus,  cum  imago 

sit  spiritns,  non  potest  ita  imaginem  Dei  compa- 

rare  ^,  ut  quia  veritas,  id  est  spiritus,  id  est  Deus, 

sine  delicto  est,  ideo  et  afflatus,  id  est  imago,  non 

debuerit  admisisse  delictum.  In  hoc  erit  imago  mi- 

aor  veritate,  et   afflatus  spirilu  inferior,  habens  il- 

las  utique  lineas  Dei,  qna  immortalis  anima,  qua 

libera  et  sui  arbitrii,  qua  prsscia  plerumque,  qua 

rationalts,  capax  inteilectus  et  scientise  :  tamen  et  ^3 

in  his  imago,  et  noo,  usque  ad  ipsam  vim  divini- 

tatis ;   sic  nec  usque  ad  iniegritatem   a  delicto  ; 

quia  hoc  soli  Deo  cedit,  id  est  veritati  ;  et  hoc 

solum  imagini  non   licet.  Sicut  enim  imago,   cum 

omnes  lineas  exprimat  veriiatis,  vi  ^^  tamen  ipsa 

eiret,  noa  babens  motum ;  ita  et  anima  imago  spi- 

rilus,  solam  vim  ejus  exprimere  non  valuit,  id  est, 

non  delinquendi  felicitatem  ^^  Cseterum  non  esset 

inima,  sed  spiritus;  nec  homo,  qui  animam  soriitus 

eit,  sed  Deus.  Et  alias  autem,  non  omne  quod  Dei 

erit,  deus  habebitur  :  ut  expostules  Deum  et  affla- 

lun,  id  est  vacuum  a  delicto,  quia  Dei  sit  afflatus. 

Nec  tu  enim  si  in  tibiam  flaveris,  •  hominem  tibiam 

feceris,  quamquam  de  anima  lua  flaveris,  sicut  et 


.  fiiAKGIONBM.  322 

II  Deus  de  spiritu  suo.  Denique,  cum  manifeste  Scrip- 
lura  dicat  {Gen.  ii,  7)  flasse  Deum  in  faciem  homi- 
nis,  et  factum  hominem  in  animam  vivam,  non  in 
spiritum  vivificalorem,  separavit  eam  a  conditionc 
factoris,  Opus  enim  aliudsit  necesse  est  ab  anifice, 
id  est  ioferius  artifice.  Nec  urceus  enim  factus  a 
figulo,  ipse  erit  figulus  ;  ita  nec  adflalus  factus  a 
spiritu,  ideo  erit  spiritus.  Ipsum  quod  anima,  voci- 
tatus  est  flatus.  Vide  etiam  ne  de  afflata  conditione 
transierit  in  aliquam  diminutiorem  qualitatcm. 
Ergo,  inquis,  dedisti  animae  infirmitatem  supra  ne- 
gatam.  Plane,  cum  illam  exigis  Deo  parem,  id  est, 
dedicti  immunem,  dico  infirmam.  Cum  vero  ad  an- 
gelura  provocatur,  fortiorem  defendam  necesse  est 
Dominum   universitatis  ;    cui  jam   angeli  admini- 

D  trant  {Hebr.  i,  14)  :  qui  etiam  angelos  judicaturus 
est  990  (/  Cor.  vi,  2),  si  in  Dei  lege  constiterit,  quod 
in  primordio  noluit.  Uoc  ipsum  ergo  potuit  adflatus 
Dei  admittere.  Potuit,  sed  non  deboit.  Potuisse  enim 
habuit,  per  substantise  exililatero,  qua  afflatus,  non 
spiritus :  non  debuisse  autem,  per  arbitrii  potesla- 
tem,  qua  liber,  non  servus  ;  adsistente  ampUus  de- 
monstratione  non  delinquendi  sub  commioatione 
moriendi,  qua  substrueretur  substantiee  exilitas,  et 
regeretur  sententise  libertas.  Itaque  non  per  illud 
jam  videri  potest  anima  deliquisse,  quod  illi  cum 
Deo  affine  est,  per  adflatum :  sed  per  illud  quod 
substantise  accessit,  id  est  per  liberum  arbitrium  ; 
a  Deo  quidem  ralionaliter  adtributum ;  ab  homine 

Q  vero,  qua  voluit  agiuium.  Quod  si  ita  sc  habent, 
omnis  jam  Dei  dispositio  de  mali  exprobratione  pui*- 
gatur.  Libertas  cnim  arbitrii  non  ei  culpam  suam 
respuet,  a  quo  data  est,  sed  a  quo  non  ut  debuit 
administrata  est.  Quod  denique ,  malum  adscribea 
Creatori  ^^  ^  gi  delictum  homini,  non  erit  Dei 
quod  est,  hominis  :  nec  idem  habendus  est  delicii 
auctor  qui  invenitur  interdictor,  imo  et  condcm- 
naior.  Si  mors  malum,  nec  mors  comminatori  suo 
sed  contemptori  faciet  invidiam,  ut  auctori.  Contom- 
nendo  enim  eam  fecit ;  non  utique  futuram,  si  aon 
contempsisset, 

CAPUT  X. 

Sed,  etsi  ^"^  ab  homine  in  diabolum  transcripseris 

D  mali  elogium   (31),  ut  in  ^^  instinctorem  delicti  : 

uti  sic  quoque  in  Crcatorem  dirigas  culpam,  ut  au- 

ctorem  diaboli,  qui  facil  angelos  spiritus  :  crgo  quod 


Varisc  lectiones. 


»  Orimnem  VeneL   Rig.  *o  Spirilum  Seml.   Oberth.  "  Del.  adflatus  Pamel.  Seml.  *2  Compariare  Ciac- 
u  *3  iJt  Jun.  **  Vita  conjic.   SemL  *5  Faculiatem  conjic.  PameL  *«  Discribes   Venet.  Rig.  describes 


3» 

C(m.  *»   ui  Jun.  "  Yiia  conjic. 

PameL  SemL  ^^  ^oxi^inserit  SemL  nunc  Jun.  *»  In  abe$t  SemL  PameL 


Commentarius. 


(i9)  Quod  Grceca  Scriptura  signavit,  etc.  Rccie 
Grsca  vox  icvotj  ad  marginem  adnoiata  est  a  Rhe- 
nano,  ad  quam  hic  alludit  auctor ;  nam  ea  legitur, 
Genes.  u,  non  vero  r^eu^a  ;  guare  proinde  etiam 
interpres  latinus  recte  transtulit  sptraculum  vita^, 
quod  adflatum  auctor,  non,  vcro  spiritum.  Pau. 

(30)  Capit  etiam  imaginem  spiritus  dicere,  ctc. 


Et  hic  vides  quomodo  verbo  capit  ulatur.  Hoc  e&t, 
flatus  significat  ctiam  imaginem  spiritus,  sive  po- 
test  dici  imago  spiritus.  Rhbn. 

(31)  Transcripseris  malielogium.  Mali  proprieta- 
tes  omnes  diaboio  tribuas  :  ea  est  enim  bujus  vocis 
nou.  Tertullianus  Lib.  I.  adv.  Marcionem  ita  usus 
est.  Lb  Pr, 


3!^ 


TBRTULLIANI  OPBRUM  PAR8 


factus  a  Deo  est,  id  cst  angclas,  id  erit  cjus  qui  fccit;  a 
quod  aulem  factus  a  Deo  non  est,  id  cst  diabolus, 
id  est  delator,  superest  ut  ipsa  sese  fecerit,  defe- 
rcado  de  Dco ;  el  quidcm  falsum  :  primo,  quod  Deus 
illos  cx  omni  ligno  edere  veluissct,  debinc  quasi  mo- 
rituri  non  esscnt,  si  edissent :  tertio,  quasi  Deus 
illis  invidisset  divinitatem.  Uode  igitur  malilia  men- 
dacii  ct  fallaciee  in  homines,  et  infamiae  in  Dcum  ? 
a  Deo  utique  non,  qui  et  angclum  ex  forma  operum 
bonorum  instituit  bonum.  Denique  sapientissimus 
omnium  editur,  antequam  diabolus  ;  nisi  malum  est 
sapientia.  Et  si  eYOlva8Ezechielisprophctiam(£;^c/i. 
xxviif,  12),  facile  animadvertes  tam  institutione 
bonum  angelum  illum,  quam  sponte  corruptum.  In 
persdna  ^^  enim  principis  Sor,  ad  diabolum  pro- 
nuntiatur  :  Et  facius  est  sermo  Domini  ad  me^  di-  I 
cens :  Fili  hominis,  sumeplanctumsuperprincipem 
Sur;  et  dicesei  ^  :  Heec  dicit  Dominus :  Tu  resigtia- 
culum  similitudinis  (qoi  scilicet  integritatem  997 
imaginis  et  similitudinis  re&igoaveris),  plenus  sa» 
pientia  ^^  coronadecons  (hoc  ut  eminentissimo  an- 
gelorum,  ut  archaogelo,  ut  sapicntissimo  omnium), 
in  deliciis  paradisi  Dei  tvi  natus  es  (illic  enim  ubi 
Deus  in  secunda  animalium  figurae  formatione  an« 
gelos  feeeral).  Lapidem  optimum  indutus  es ;  sar* 
dium^  topaziumtSmaragdum, carbunculum^sapphi' 
rumjaspin^  lyncurium,  achaten^  amethystumf  chry- 
solithum,  beryllum^  onychinum  ^^;  et  auro  replesti 
horrea  tua,  et  thesauros  tuos.  Ex  qua  die  conditus 
esjcum  Cherub  ^^posui  tein  monte  sancto  Dei;  fuisli  Q 
in  medio  lapidum  igneorum;  fuisti  invituperabilis 
in  diebus  tuiSj  ex  qua  die  conditus  eSy  donec  inven^ 
tcesunt  UesurcB  tuce  (33).Z)^  muliitudine  negotiatio" 
nis  tuas  promas  tuas  replesti,et  deliquisti :  et  cs^te- 
ra.  Quse  ad  sugillationcm  angeli,  non  ad  illius  prin- 
cipis  proprio  pertinere  manifestum  est,  eo  quod  nemo 
hominum  in  paradiso  Dei  natus  sit  ;  ne  ipse  quidem 
Adam,  translatus  potius  illuc :  nec  cum  Chcrub  po- 
situs  in  monte  sancto  Dei,  id  est,  io  sublimitate  coe- 
lesti,  de  qua  Satanam  Dominus  quoque  decidisse 
tcstatur  ;  nec  inler  lapides  igneos  demoratus,  inler 
gemmanles  sidcrum  ardentium  radios,  unde  etiam 
quasi  fulgur  dejectus  est  Satanas.  Sed  ipse  auctor  . 
delicti,  in  persona  peccatoris  viri  denotabatur  ;  relro  ^ 
quidem    inyituperabilis    a    die    conditionia  suse, " 


n.  -  SBRIBS  I,  POLEMIGA.  324 

a  Deo  in  bonum  conditus,  ut  a  bono  conditore 
invituperabilium  conditionum,  et  excultus  omni 
gloria  angolica,  et  apnd  Deum  constitutus,  qua 
bonus  apud  bonum  :  poste.i  vero  a  semeiipso 
translatus  in  malum.  Ex  quo  enim,  inquit,  appa- 
ruerunt  lcesurce  iuce :  illi  eas  rcpuians,  quibus  sci- 
licet  laesit  hominem  ejectum  a  Dci  obscquio  ^^  : 
et  ex  illo  deliquit,  ex  quo  delictum  seminavit  ; 
atque  ita  exinde  negotiationis,  id  cst,  maliliae 
suae  muUitudinem  exercuit  ;  deliclorum  scilicet  et 
sensuum,  non  minos  et  ipse  libcri  arbitrii  institn- 
tus  ut  spirilus.  Nibil  enim  Deus  proximum  sibi  non 
libertatc  ejusmodi  ordinasset.  Quem  tamen  et  prse- 
damnando  testatus  est  ab  instituiionis  forma  libi- 
dine  propria  conceptse  uliro  malitise  exorbitasse  ;  pt 
commeatum  operat'onibus  ejus  admeticndo,  raiio- 
nem  bonitaiis  suse  egit ;  eodem  consilio  ct  homo  ea« 
dem  arbitrii  lihcrtate  elideret  (33;  inimicnm,  qua 
succiderat  illi ;  probans  suam,  non  Dei  culpam  ;  ei 
ita  salutem  digne  per  vicioriam  recupcrari  t,  et  dit» 
bolus  amarius  puniretur  ab  eo,  quem  eliserat  aote 
devictus ;  ct  Deus  tanto  magis  bonus  90S  inveni- 
retur,  sustioens  homioem  gloriosiorem  in  paradi- 
sum,  ad  licentiam  decerpendse  arboris  vitae  jam  de 
vite  regressurum. 

CAPUT  XL 

Igiturusqueaddelictumhominis,Deus  a  primordio 
tantnm  bonus,  exinde  judex,  et  severus,  et  quod 
Marcionitse  velunt,  saevus.  Statim  mulier  in  dolohbus 
parere,  et  viro  servire  damnalur  (Gen,  iii,  46) :  sed 
quae  ante  sine  ulla  contristatione  pcr  bcnedictioncm 
incrementum  generis  (34)  audierat,  Crescite  tantum 
et  multiplicamini ;  sed  quse  in  adjutorium  masculo, 
non  in  servitium  fuerat  deslinata.  Statim  et  terra 
maledicitur  {Gen.  iii,  18) ;  sed  ante  benedicta.  Sta- 
tim  tribuli  et  spinse:  sedantefoenum^etherbse,  etar- 
bornm  fructuosa.  Statim  sudor  ct  labor  panis ;  sed 
ante  ex  omni  ligno  victus  immuois,  et  alimenta  se- 
cura.  Exinde  homo  ad  terram,  sed  ante  de  terra. 
Exinde  ad  mortem,  sed  ante  ad  vitam.  Exinde  io 
scorteia  vestibus  (35),  sed  ante  sine  scnipulo  nudot • 
Ita  prior  bonitas  Dei  secundum  naturam  ;  severitas 
posterior,  secundum  caasam.  llla  ingcnita,  hseo 
acddens  :   illa  propria,  hsec  accommodata  :  illa 


Varise  lectiones. 

^9  Personam  Seml,  Oberth.  ^  Ei  add.Lat.  ^^  Plenus  sapientia  abest  Seml,  mss.  inqnit  non  habent,  At 
versione  LXX  nthil  simile  reperias,  Insertum  ex  Hebraso,  vel  Vulgata  putat  Jun,  Edd,  ^^  Onychium  Paris. 
Fran,  ^^  Cherubim  Seml,  cui  contradicunt  lectio  Hebr,  necnon  versio  Grceca  LXX  interpretum,  cceteri 
denique  editores  ut  Pamel,  liig,  Venet.  Fran;  pro  Cherub.  stant  omnes,et  Vulgata  favet.  "  Electum  ad 
Dci  obsequium  Latin.  clcctum  aDci,  Hhen. 

Commentarius. 


(31)  Donec  inventaf  sunllcesurce  iuas.  Lsesurse  sunt 
peccata  quse  animam  Isedunt.  Grsece  enim  habetur 
adxijfMCTa.  Lib.  de  Pat,,  cap.  7,  decrescentes  opes 
vocat  laesuras :  <(  Demonstraos  per  abjectiooem  divi- 
liarum,  laesuras  quoque  earum  computaodas  non 
esse.  »  Li  Pa, 

(33)  Eadm  arbitrii  libertate  elideret,  etc.  Amis- 
aam  non  omnino  fuisse  libcrtatem  post  pecoatam 


Adami  dcfendit  hic  locus,  contra  hajreticos.  Le  P». 

(34)  Per  benedictionum  incremenlem  generis.  Po- 
test  esse  figura  Grseca;  per  benedictionemsecundunfi 
incrementum  generis  audierat  :  Crescite  tantum  ei 
multiplicamini.  Rhen. 

(35)  Exinde  in  scorteis  vestib.  Pelliceas  inte^ligit. 
Rbbn, 


325 


LIB.  II.  ADV.  MARCIONBM. 


326 


cdito,  b£c  adkibila.  Nec   natora  enim  iooperatam  a  na  et  lerrigena  (38)  animalia.   Omnia  ut  konitas 

■        ■•  ^*  •  %_  •**       _^^  J  •  •  1  **  •-  •-  •  «*4*«*  J*4*  *  M  'W        A         1  •  J  *  « 


debuit  coDtiauissc  bonitatem,  nec  causa  dissimula- 
lam  cvasisse  severitatcm.  Alteram  sibi,  alteram  rei 
Deas  prseslitit.  Incipe  nunc  etiam  judicis  statum  ut 
affinem  mali  arguere,  qui  idcirco  alium  Dcum 
somniasti  solummodo  bonam,  quia  non  potes  judi- 
eem :  quanquam  et  illum  ut  judiccm  ostendimus. 
Aat  si  Don  judiccm,  certe  perversuro  ac  vanum, 
disciplinae  non  vindicaDdse,  id  est,  non  judicandse 
eoDSlitutorem.  Non  reprobas  autem  Deum  judicem, 
foi  Don  judicem  Deum  probas?  Ipsam  sine  dubio 
jastitiam  accusare  debebis,  quse  judicem  praeslat, 
ant  et  eam  in  specics  malitise  dcputare,  id  cst, 
ii^uslitiam  in  titulos  bonitatis  adscribere.  Nunc 
Cttim  justitia  malum,  si  injiistitia  bonum.  Porro, 


concepit,  ita  jusiiUtia  distinxit.  Totum  boc  jadicato 
dispositum  el  ordinatum  esl.  Omnis  siius,  habitus 
elementorum,  efTcclus,  molus,  status,  ortus,  occa- 
sus  singulorum,  judicia  sunt  Creatoris ;  ne  putes 
eum  cxindc  judiccm  dcfinicndum,  quo  malum  coe- 
pit,  atquc  ita  juslitiam  dc  caussa  niali  offusccs.  His 
enim  modis  ostendimus  eum  cum  auctrice  omnium 
bonilate  prodissc,  ut  ot  ipsam  ingenit^m  Deo  et  na- 
turalem,  nec  obventitiam  deputandaro,  qute  in  Do- 
mino  inventa  sit  arbitratrix  operum  ejus. 

CAPUT  xm. 

Atenim,  ut  malum  postea  erupit»  atque  inde  jam 
coepit  boniias  Dei  eum  adversario  agere,  aliud  quo- 


cogcds  injustitiam  de  pessimis  pronuntiare,  B  que  negotiuro  eadem  illa  jusiiiia  Dci  nacta  est  jam 


codem  jugo  urgcris  justitiam  de  optimis  eensere. 
Nibil  enim  emulum  mali  non  bonum,  sicut  et  boni 
nDulum  nibil  non  malum.  Igitur  quanto  malum  in- 
Josiitia,  tanto  bonum  justitia.  Nec  species  solummo* 
dOy  sed  tutela  reputanda  bonitatis;  quia  bonitas  nisi 
]astiiia  regatur,  ut  justa  sit,  non  erit  bonitas,  si 
iiynsta  sit.  Nihil  enim  bonum,  quod  injustum ;  bo- 
iim  aulem  omne,  quod  justum. 

299  CAPUT  XII. 

Ita  si  iocietas  el  conspiratio  bonitatis  atque  justi- 
tie  separationem  earum  non  potest  capere  (36),  quo 
ore  constitues  divcrsitatem  duorum  deorum  in  sepa- 


•secundum  adversionem  dingendee  bonitatis  (39),  ut 
seposita  libertate  cjus  (40),  qua  et  ultro  Deus  bonus 
pro  meritiscujusque  pensctur,  dignis  offeratur,  indi- 
gnis  dencgetur,  ingratis  auferatur ;  proinde  omni- 
bas  semulis  vindicetur.  Ita  omne  hoe  justitise  opus 
procnratio  bonitalis  cst,  quod  judicando  damnat, 
quod  damnando  punit,  quod,  ut  dicitis,  seevit ;  uti* 
que  bono  non  malo  proficit.  Denique  timor  judicii 
ad  bonuro,  non  ad  malum  confert.  Non  enim  suffi- 
ci(  bat  bonum  300  per  semetipsum  commendari, 
jam  sub  adversario  laborans.  Nam  etsi  comrocn- 
dabile  per  semetipsum,  non  tamen  et  conservabile, 
quia  expngnabile  jam  per  advcrsarium,  nisi  vis  ali* 
Titione,  teorsum  dcputans  deum  bonum^et  scorsuro  r  qua  prseesset  timendi,  quse  bonum  etiaro    nolentes 


deum  Justum?  Illic  con^istit  bonum,  ubi  et  juslum. 
A  primordio  denique  creator  tam  bonus,  quam  et 
jiistas,  pariter  et  utrumque  prbcessii.  Bonilas  ejus 
operata  est  mundum,  juslitia  modulataest  (37),qute 
etiani  tum  mundum  judica\il  ex  bonis  facicndunf), 
quia  cum  bonitatis  consilio  judicavit.  Justitise  opus 
esl,  qood  inter  lucem  et  tcnebras  separatio  pro- 

ntmiiata  est,  intcr  dicm  et  noctem,  inter  coelum  ct 

lerram ,  inicr    aquam   superiorem  et    infcriorcm, 

inter  maris  coetum  et  aridse  molero,  inter  lumina- 

namajora  et  minora,  diurna  atque  noclurna,  inter 

Bttrem  et  feminam;  inter  arborem  agnitionis  mor- 

tiset  ritse,  inter  orbem  et  paradisum,  inter  aquige- 

«Varise  lectiones. 

^  Omnes  illaberentur  Pamel.  SemL  ^  Non  inserit  Rhen.  Sed  tunc  mittendum  negabis.  ^'^  Non  abest 
Khen.  Fran.  Lat,  Jun.  ^  Yel  pro.  velles  Lat.  Jun. 

Commentarius. 
(36)  !ta  n  societas  et  conspiratio  honitatiji  atque  n  l^^oytrri  et  y^y^^  '^^^  2;c*«»v.  Le  Pa. 


appctere,  et  custodire  compcileret.  Ceeternm,  tot 
illecebris  mali  expngnantibus  bonum,  quis  illud 
appeleret,  quod  iropune  contemneret  ?  Quis  custodi- 
ret,  quod  sine  pcriculo  amiiteret?  Legis{Matth.  vii, 
13)  mali  viam  latam^  et  multo  frcqucntiorcm  : 
nonne  omnes  illa  labcrenlur  ^^,  si  nihil  in  illa  timc- 
retur  t  Horremus  terribiles  minas  Creatoris,  ct  vix 
a  maloavellirour  :  quid,  si  nihil  minaretur?  Hanc 
justitiam  malum  diceSj  quae  malo  non  favct  ?  Hanc 
bonum  negabis,  quae  bono  ^  prospicit  ?  Non  *''  qua- 
lem  oportet  Dcum  vellcs  ^  (41);  qualem  males 
expediret  ?  sub  quo  delicta  gauderent?  cui  diaboius 
illuderet  ?  illum  bonum  judicares  Deum,  qui  homi- 


mtiiia:  separationem  earuim  non  potest  capere.  Sic 
et  emendanduro  censuit  Latinius  quod  vuigo  legi- 
tar, «  Separatione  earuro  non  potest  carere.  >  In 
exemplari  Pithceano  legitur  :  «  eeparationem  eoruro 
non  potest  carere.  >  Liber  Ursini,  Septimii  stylum 
exhibet  :  «  Ita,  si  societas  et  eonspiralio  bonitatis 
atque  justitise  separatione  eorum  non  potest  currere, 
qoo  ore,  »  ete.  Rio. 

(57)  Justitia  modulata  estw  Legendum  erederem 
moderata  est.  Et  quamvis  nullis  codicibus  freius^  id 
conjidendo  tanlum  affirmarcm.  Le  Pr. 

(38)  Inter  aquigena  et  terrigena.  Deiectalur  iis  vo- 
cibtts  qu»  Grsecorum  usu  deriyantur,  quasi  dicere 


(39)  Negotium  nacta  est  jam  secundum  adversio^ 
nem  dirigendte  bonitatis.  Hoc  est,  dirigendse  boni- 
tatis  prout  meniem  qiiisque  suam  ad  Dei  bonitatem 
advertit.  Rio. 

(40)  Ut  seposiia  Ubertate  ejus.  Sic  hnbent  exem- 
plaria,  ncc  inconcinne  explicabitur  in  hunc  sensum : 
Ui  seposita  divinse  bonitatis  liberalitate,  quaet  ultro 
Deus  bonus  est,  jam  divina  iUa  bonitas  pro  meritis 
cojusque  pensetur.  Rie. 

(41)  Non  qualem  oportet  Deum  velles.  la  Pithoea- 
no  legitur  :  c  Qualem  oporiet  Deum  vellee  ?  Qaales 
malles,  expediret  ?  •  Rio. 


327 


TERTULUANl  OPBROM  PAR8  II.  -  SBRIBS  I.  POLBHIGA. 


328 


nem  posset  magis  malum  facere  securitate  delicli  ?  A  species  in  ambiguitate,  turbantem ;  quia  mala  di- 

^x     •»•  M  ••  •■  aA      ir^        •      J  **  ^         1     1  •     A  A  1*     •  •  ^  - 


Quis  boni  auctor,  nisi  qui  el  exactor  ?  Proinde, 
quis  mali  extraneus,  nisi  qui  et  inimicus?  Quis 
inimicus,  nisi  qui  et  cxpugnalor  ?  Quis  expugoator, 
nisi  qui  et  punitor?  Sic  totus  Deus  bonus  est,  dum 
pro  bono  omnia  cst.  Sic  denique  omnipotens,  quia 
et  juvandi  et  Isedendi  potens.  Minus  est,  tanlum 
modo  prodesse,  quia  non  aliud  quid  possit  quam 
prodesse.  De  ejusmodi  qua  fiducia  bonum  sperem, 
si  hoc  solum  potest  ?  quomodo  innoceotiae  merce- 
dem  secter,  si  non  et  nocentise  spectcm  ^^?  DifBdam 
neeesse  est,  ne  nec  alteram  parlem  remuneretur  ^, 
qui  ulramque  non  valuit.  Usque  adeo  justiiia  etiam 
plenitudo  est  divinitatis  ipsius  exhibens  Deum  per- 
fectum,  et  patrem,  et  dominum :  patrem,  clementia ; 


B 


cuntur ,  et  delicta »  et  supplicia  ;  passim  volunt 
eum  conditorem  intelligi  malorum,  ut  malitiae  ^^ 
auclor  renuntietur.  Nos  autem  adhibita  distinctione 
utriusque  formse,  separatis  malis  dehcti  ^^  et  malis 
supplicii,  malis  culpae  et  malis  poenae,  suum  cuique 
parti  definimus  ^  auctorem  ;  malorum  quidem 
peccali  et  culpae,  diabolum,  malorum  vero  supplicii 
et  poenae,  Deum  creatorem;  ut  illa  pars  maiitis 
deputetur,  ista  justiliae,  mala  condentis  ^  judicii  ^ 
adversus  mala  delicti  ^"^,  De  his  ergo  creator  pro- 
fitelur  maiis,  quse  cungruunt  judici.  Qua;  quidem 
illis  mala  sunt,  quibus  rependuntur,  caeterum  suo 
nomine  bonai  qua  justa,  et  bonorum  defensoria, 
et  delictorum  inimica,  atque  in  hoc  ordine,  Deo 


dominum,   disciptina ;    patrem,  potestate  blanda ;  D  digna.  Aut   proba  ea   iojusta,  ul  probels  malitie 


dominum,  severa  :  patrem,  diligendum  ^pie ;  domi- 
num,  timendum  neccssarie  :  diligendum,  quia  ma- 
lit  misericordiam,  quam  sacrificium  {PsaU  vi,  6  j 
Ezech.  xxxiii,  11) ;  el  timendum,  quia  nolit  pecca- 
tum  :  diligendum,  quia  malit  poenitentiam  pecca- 
toris,  quam  mortem ;  et  limendum,  quia  noht  pec- 
catores  sui  jam  non  poenitentcs.  Ideo  lex  utrumque 
definit,  Diliges  Deum^  el  Timebis  Deum.  Aliud  obse- 
cutori  proposuit,  aliud  exorbitatori  (42). 

CAPUT  XIV. 

30i  Ad   omnia  tibi  occurrit  Deus  :  idem  per- 

cutiens,  sed  et  sanans ;  mortificans,  sed  et   vivifi- 

cans ;  humilians,  sed  et  sublimans  ;  condens  mala, 

aed  et  pacem  faciens  {Deut,  xxxni,   39) :  ut  etiam 


dcputanda,  id  est,  mjustitiae  mala  :  quia  si  justitiae 
erunt,  jam  mala  non  erunt,  sed  bona;  malis  tan- 
tummodo  mala,  quibus  etiam  directo  bona  pro 
malis  damnantur.  Gonslilue  igiiur  injusie  hominem 
divinaelegls  voluntarium  contemptorem  id  retulisse, 
quo  noluit  ^  caruisse;  injuste  maliiiam  aevi  illius 
imbribus,  dehinc  et  ignibus  caesam;  injuste  iEgy- 
plurii  foedissimam ,  superstitiosam  ,  amplius  bos- 
pitis  populi  conflictatricem,  decemplici  castigalione 
percussam.  Indurat  cor  Pharaonis;  sed  69  meruerat 
in  exitium  subministrari,  qui  jam  negaverat  Deum; 
qui  jam  legatos  ejus  toties  superbus  excusserat; 
qui  jam  populo  laborem  operis  adjecerat:  postremo, 
qua  iEgyptius  30!9  olim  Deo  reus  fuerat  gentilis 


et  hinc  ^^  respondeam  haereticis.  Ecce  enim,  in-  C  idololatria?,  ibin  et  crocodilum  ciiius  colens  (43), 
quiunt ,  ipse  se  conditorem  profitelur  malorum,  quam  Deum  vivum.  Impetit  '^^  et  ipsum  populum, 
dicens  :  Ego  sum  qui  condomala  (/sa.XLv,  7].Am-  sed  ingratum.  Immisil  et  pueris  ursos,  sed  irre- 
plexi  enim  vocabuli  communionem,   duas  malorum      vcrentibus  in  Propbetam. 

Variae  lectiones. 

•^  Speciem  Seml,  Rhen, ;  nullo  sensuatqueetiam  contra  exemplaria,  ^  Remuneret  alii.  ^*  Hic  PameL 
SemL  62  Injuste  add.  Fran.  ^3  Delictis...  suppliciis  Seml,  ^*  Delendimus  Seml,  contra  omnes,  ^  Con- 
denli  Paris,  ^  Judicia  SemL  Venet.  PameL  liig,  sed  rationem  sequimur  magistram,  Edd,  c'  Delicta  alii, 
68  Voluit  Paris.  liig.  Fran.  PameL  Venet.  *>«  Et  SemL  '^^  Impendit  VeneL  liig.  impedit  Rhen.  Seml. 

Gommentarios. 


(42)  Aliud  exorbitatori.  Morigerum  et  rebellem 
sive  aelinquentem  his  vocibus,  obsecutori  et  exor- 
bitatorifnoisii.  Vocabulo  exorbitare  utiturin  Exhort. 
ad  cast,  :  a  Qm  de  monogamia  cxhorbitat,  9  et 
ApoL  VI  :  «  Si  a  nullo  descivcrunt  ?  si  in  nullo  cxor- 
bitaverunt?  »  Sidonius,  epist.  11,  lib.  viii  :  c  Vereor 
hujusmodi  a  catholica;  fidei  regulis  exorbiiaturum.  > 
Item  Julius  Firmicus  de  errore  prof.  relig. :  «  Nec  a 
salutaribus  tuis  legibus  exorbitat  nunc  consul  nosler 
Posthumius.  »  Le  Pr. 

(43)  Ibin  et  crocodilum  citius  colens.  ^gyptios 
superstilioni  oiim  prae  caetcris  gentibus  deditos 
conslat,  illudque  traditur  Apolog.f  24;  nam  adco 
fuere  superstitiosi,  ut  variis  m  locis  varios  sibi  deos 
statuerint,  xbv  "A^civ  Iv  M£|iqi,...  rbv  xpdYov  iv  M^v- 
57]T(,  xbv  xpox^SetXov  Iv  T^  Miifi^c^  ^^V-^^Ti  (i^ucianus 
de  astroL),  «  Apin  colunt  in  urbe  Memphi,...  Hir- 
cum  in  urbe  Mendelc,  et  crocodilum  in  palude 
Myridis.  »  Clemens  Alex.  pcedag.  lu,  c.  2.  Cbi 
collatione  facta  omatus  rouliebris  cum  templis 
JEgyptiorum,  describit  et  amplificat  temporum 
strucluram,  et  ornamenla  quibua  illustraDtur  ;8i 


vero  intraveris,  inquit,  non  Deus,  sed  risu  dignum 
exhibetur  spectaculum,  oO  y^P  ^^^  ^  CnroO{jLEvoc 
^vScv  eupEOifdSTat,  lcp*  8v  laTrEuaa{X£v,  atXoupo;  i\ 
D  ij  xpcx6$EiXoi;,  t[  auTi/^Owv  ^915,  ■»5  ti  toioutov  ^ 
ptov.  Non  enim  ibi  Deus  qui  requiritur,  apparet, 
ad  quem  properabamus,  sed  felis,  aut  crocodilus, 
aut  serpens  indigena,  aut  tale  quidpiam  animal.  » 
Sic  Diodorus  Siculus,  lib,  i  Biblioth.  :  0{  ^h  vao> 
xiXXiaTot,...  IvSov  hl  fy  ^tjtt};  tov  Oeov,  ^  7r{07]x6; 
iaTiv,  \  f&;,  ij  TpdcYo;,  5)  aiXoupo;.  «  Templa  qui- 
dem  pulcherrima,...  si  vero  Deum  intus  quaesi- 
veris,  aut  simia  est,  aut  ibis  aul  hircus,  aul  felis.  > 
Idem  lib.  de  DecaL  tradit  Philo  Judaeus.  Mitto  Cy- 
rillum  Alex.  Hom,  de  festis  Pasch.;  Pomponiuibi 
Melam,  lib.  i;  Juvenalem,  Sat.  xv.  Addo  tantum 
ibin  avem  esse  ciconiae  similcni,  quae  locustas  et  an- 
gues  vorat,  unde  ab  iEgyptiis  superstitiose  colitur, 
et  numinis  loco  est.  Tales  beslias  infinitas  in  anna« 
libus  refert  Constantinus  Manasses,  et  Nilum  ipsum 
Deum  sibi  finxisse  JEgyplios  scribit  Heliodorus,  lib. 
IX.  Le  Pr. 


329  LIB.  II  ADV.  HARCIONBH.  33O 

CAPUT  XV.  jl  qaidem  judicem  admiitis,  eos  vero  raotas  et  sen- 

Jusiitlam  ergo  primo  judicis  dispice  "^^  :  cujus  si      sus,  per  qnos  judicat,  dcstruis.  Deum   nos  a  pro- 
tio  constiterit  ,  tunc  ct   severitas  ;   et  pcr  quaD      pehtis  el  a  Christo,  non  a  philosophis,  nec  ab  Epi- 


ratio 

severitas  decnrrit,  rationi  ct  justitiie  reputabunlur. 
Ac  ne  pluribus  inmioremur,  asserite  causas  c%tc- 
ras  quoque,  ut  sententias  condemnetis  :  excusale 
delicta,  ut  judicia  reprobetis.  Nolile  reprchcndere 
jndicem ,  sed  revincite  malum  judicem.  Nam  et 
ii  ''^  patram  delicta  ex  '^^  tiliis  exigebat,  duritia 
popali  talia  remedia  compulerat,  ut  vel  postcritati- 
bos  sais  prospicientes  lcgi  divinae  obedirent.  Quis 
eniin  non  magis  fiiiorum  salutem  quam  suam 
curet  ?  Sed  etsi  benedictio  patrum  semini  quoque 
eoram  destinabatur,  sine  ullo  adhuc  merito  ejus  ; 
enr  non  et  reatus  pairum  in  filios  quoque  redun- 


Epi. 

curo,  erudimur.  Qui  credimus  Deum  etiam  in  terris 
egisse,  et  humani  habitus  humilitatem  suscepisse 
ex  causa  humanae  salutis,  longe  sumus  a  senten- 
tia  eorum  qui  nolunt  Deum  curare  quidquam.  Inde 
venit  ad  haereticos  quoque  definitio  ejusmodi  :  Si 
Deus  irascilur,  et  aemulatur,  et  extoUitur,  et  exa- 
cerbaiur,  ergo  et  corrumpetur,  ergo  et  morietur. 
Bene  autem  quod  Chrislianorum  est ,  etiam  mor- 
tuum  Doum  credere  ,  el  tamen  vivenlem  in  aevo 
aBvorum.  Slultissimi,  qui  de  humanis  divinae  praj- 
judicant  80,  ut,  quoniam  in  homine  corruptoriae 
conditionis  habentur  hujusmodi   passiones,   idcir- 


dtrei  ?  Sicut  gratia,   ita  et  offensa  ;  ut  per  tolum  B  co  et  in  Deo  ejusdem  slatus  exisiimentur.  Discerne 


genas  et  gratia  decurreret ,  et  offensa.  Salvo  eo 
(faod  postea  decerni  habeat  :  non  dicturos  acidam 
nfam  patres  manducasse  ,  et  filiorum  dentcs  ob- 
sbipolsse  (Jeretn.  xxxi,  29)  ;  id  est-  non  sumptu- 
nun  patrem  deiictum  filii,  nec  filium  delictum  pa- 
tris  ;  sed  hnumquemque  delicti  sui  reum  futurum, 
at  post  duriiiam  populi ,  duritia  legis  edomita , 
jastitia  jam  non  genus,  sed  personas  judicaret. 
Qoanquam  si  Evangelium  verilatis  accipias ,  ad 
qaos  pertineat  sententia  reddentis  in  filios  patrum 
delicta  cognosces  ;  ad  illos  scilicet  qui  hanc  ullro 
tibi  sententiam  fuerant  irrogaturi  :  Sanguis  illius 
super  capita  nostra  et  fi,liorum  nostrorum  {Matth, 


substaniias,  ct  suos  eis  distribue  sensus,  tam  di- 
versos,  quam  substantiae  exigunt,  iicet  vocabulis 
communicare  videantur.  Nam  ct  dexteram,  et 
oculos  (44),  et  pedes  Dei  lcgimus,  nec  ideo  tamen 
humanis  comparabuntur  ,  quia  de  appellatione  so- 
ciantur.  Quanta  erit  diversitas  divini  corporis  et 
humani,  sub  eisdem  nominibus  membrorum  ,  tanta 
erit  et  animi  divini  et  humani  differentia,  sub  eis- 
dem  licel  vocabulis  sensaum,  quos  tam  corrapto- 
rios  efficil.yin  homine  corruptibilitas  substantiae 
humanae,  quam  incorruptorios  in  Deo  efficit  incor- 
ruptibilitas  substanliae  divinae.  Certe  Deum  confi- 
leris  creatorem  ?  Certe,   inquis.   Quomodo  ergo 


ixvii,  25).  Hoc  "^^  itaque  omnis  providentia  Dei  n  in  Deo  humanum  aliquid  existimas,  et  non   divi- 

..       .,  .  ,.     .  ^^jj^  omne?  Quem  Deum    non  negas ,  confiteris 

non  humanum.   Siquidem  Deum  confitendo,   prse- 
judicasti  utique  illum  ab  omni  hamanarum  condi- 


censoit,  qaod  jam  aadierat. 

CAPUT  XVI. 


Bona  igitur  el  severitas,  quia  justa,  si  bonus  ja- 

dex,  id  esi  justus.  Item  caetera  bona,  per  quae  opus 

M8  bonum    currit  bonae    severitaiis  ,  sive  ira , 

sive  aemulatio  ,  sive  saevitia.  Debita  enim  omnia 

hsc  sani  severitatis  ^^ ,  sicui  severitas  debilum 

ett  jastitiae.  Vindicanda  erit   '^^  procacitas  aetalis 

Terecundiam  debentis.  Atque  ita    non  poterunt  '^'^ 

jndici  exprobrari  quae  judici  accidunt  "^^,  carentia 

et  ipsa  culpa,  sicut  et  '^^  judex.  Quid  enim,  si  mc- 

dicam  quidem  dicas  esse  debere,  ferramenta  vero 

eJQs  accuseSy  quod  secent,  et  inurant,  et  imputent, 

et  constricteni  ?    quando  sine  instrumento    artis 


tionum  qualitate  diversum.  Porro,  804  cum 
pariter  agnoscas  hominem  a  Deo  inflatum  in  ani- 
mam  vivam,  non  Deam  ab  homine,  satis  perver- 
sum  est,  ut  in  Deo  potius  humana  constituas,  quam 
in  homine  divina ;  in  hominis  imagine  Deum  im« 
buas  potius  quam  Dei  hominem.  Et  haec  ergo 
imago  censenda  est  Dei  in  homine,  quod  eosdem 
motus  et  sensus  habeat  humanus  animus,  quos  et 
Deus,  licet  non  tales  quales  Deus.  Pro  substantia 
enim  et  status  eorum  et  exitus  distant.  Denique, 
contrarios  eorum  sensus,  lenitatem  dico,  patien- 
tiam ,  misericordiam ,    ipsamque  matricem  eanim 


medicas  esse  non  possit.  Sed  accusa  male  sccan-  D  bonitatem,  cur  divina  praesumitis  ?  Nec  tamen  per- 
lem,  iniporiune  amputantem,  temere  inurentem,  fecte  ea  oblinemus,  quia  solus  Dcus  perfectus. 
aique  ita  ferramenta  quoque  ejus  ,  ut  mala  mini-  Ita  et  illas  species,  irae  dico  ^^  et  exasperationis  ^, 
steria,  reprehende.  Proinde  est  enim,   cum  Deum      non  tam  feliciter  paiimur,  quia  solus  Deus  dc  in- 

Variae  lectiones. 

'i  Despice  Rhen.  "  Si  omitt,  Seml.  "  De  SemL  ''*  Hac  Rhen.  'S  SeveriUti  Ria.  '^^  Erat  Jun. '»''  Potueruni 
alii.  78  Accedunt  Venet,  Seml.  '^^  Et  negL  SemL  ^  Praedicant  Paris.  Fran.  «»  Praedico  pro  irae  dico  SemL 
mendose.  ^3  Exasperationes  id. 

Commentarius. 


(44)  Nam  et  dexteram  et  oculos.  B.  Augustinus 
lib.  <ie  prcesentia  Dei  ad  Dardanum,  lalissime  tra- 
ctai  qaomodo  Deo  attribuuntur  dextra^  oculiet  pe- 
des.  Scripiuras  auiem  ,  ex  qaibus  id  desumptum 

Patrol.  n. 


est,  ad  marginem  annotavimus.  Est  ejusdem  ar- 
gumenti  liber  incerti  auctoris,  fortassis  Rhabani, 
mter  opera  B.  Hieronymi  iom.  IV.  Pam. 


11 


S31 


TBRTULLIANl  OPBRUH  PARS  IL  —  SBRIBS  I,  POLBMIGA. 


332 


corruptibililaiis  proprietalc  felix.    Irascetur  enira,  m  Diccs  forsitan,  baec  etiam  bumanis  legibus  determi- 


scd  non  exacerbabilur  «3,  sed  non  pcrii  lilabilur  : 
movebitur,  scd  non  everletur.  Oninia  necesse 
est  adhibeat  propter  omnia ;  tot  sensus,  quot  ct 
causas :  et  iram  propter  scelestos,  ei  bilem  pro- 
pter  ingratos ,  et  semulationem  propter  superhos,  et 
quicquid  non  expedit  malis.  Sic  et  misericordiam 
propter  errantes,  et  paiientiam  propter  non  resi- 
piscentes,  et  prsestaniiam  propter  merentes  (45), 
et  quidquid  bonis  opus  est.  Quae  omnia  patitur  suo 
more,  quo  eum  pati  condecct ;  propter  quem  homo 
eadem  patitur,  seque  suo  more. 

CAPDT  XVII. 
Haec  itaque  dispecta  totum  ordinem  Dei  judicis 
operarium  et  ( ut  dignius   dixerim)    protectorem 


nari.  Sed  ante  Lycurgos  et  Solonas  omnes  ,  Moscs 
ct  Dcus.  Nulla  posterilas  non  a  primordiis  accipit. 
Tamen  non  a  tuo  Deo  didicit  Creator  meus  praescri- 
bere^  Nonoccides  ;  non  adulterabis ;  non  furabe* 
ris  ;  7ion  falsum  testimonium  dices  ;  alienum  nan 
concupisces ;  hanora  patrem  et  matrem  ;  et :  /Mh- 
ges  proximum  tuum  ut  temetipsum*  Ad  haec  inno* 
centiae,  pudicitiae,  ct  juslitise,  et  pietatis  princip&^ 
lia  consulta  ,  accedunt  etiam  humanitalis  praeseri- 
pta  :  cum  septimo  quoque  anno  serritia  liberltte 
solvuntur  ( Levit ,  xxv)  ;  cum  eodem  tempore  agro 
parcitur,  egenis  cedendo  locum  ;  bovi  etiam  terenti 
vincula  oris  remittuntur,  ad  fructum  prsesentis  la- 
boris,  quo  facilius  io   pecudibus  praemeditata  hu- 


catholicae  et  summae    illius    bonitalis  (46)    osten-  B  manitas  in  hominum  refrigeria  erudirelur. 


dunt :  quam  scmotam  a  judicariis  sensibus,  et  in 
suo  statu  puram  nolunt  Marcionitae  in  eodem  Deo 
agnoscere,  pluentem  super  bonos  et  malos,  et  solem 
suum  oriri  facientem  ^^  super  justos  ut  injustos 
(  Matth,  v,  45) :  quod  alius  Deus  omoino  non  prae- 
stat.  Nam  etsi  hoc  quoque  testimonium  Christi  in 
Greatorem  Marcion  de  Evangelio  cradere  ausus  est, 
sed  ipse  mundus  inscriptus  est  (47),  et  omni  a 
conscientia  legitur  ;  et  erit  haec  ipsa  patientia  Crea- 
toris  in  judicium  ^  Marcionis  :  illa  pi|ientia ,  qua^ 
exspectat  poeoitentiam  potius  peccaloris  quam 
mortem ,  et  mavuU  misericordiam  quam  sacrifi- 
cium  {Osee  vi,  6) ;  avertens  jam  destinatum  exitium 


CAPUT  XVDI. 
Sed  quae  potius  legis  bona  defendam,  quam  qu» 
haeresis  concupiit,  ut  talionis  deiinitionem ,  oculum 
pro  oculo,  dentem  pro  dente,  et  iivorem  pro  livore 
repetentis  (  Exod.  xxi,  24)?  Non  eniminjuriae  mu- 
tuo  exercendae  licentiam  sapit,  sed  in  totum  cohi- 
bendae  violentiae  prospicit,  ut,  quia  durissimo  et  in- 
fideli  in  Deo  populo  longum,  vel  etiam  incredibile 
videtur  a  Deo  exspectare  defensam  (49),  ediceo- 
dam  postea,  per  prophetam  :  Mihi  defensam,  et  ego 
defendam,  dicit  Dominus  {Deut.  xxxn ,  35  ;  Rom. 
XII,  49),  ioterim  commissio  injuriae  metu  vicis  sta- 
tim  occursurae  repastinaretur  ,  et  licentia  relribu- 


Ninivitis,  et  iargiens  spatium  vitae  Ezechiae  lacrymis,  p  tionis  prohibitio    esset  provocationis  ;  ut  sic   im- 

_  « • «  j       •  •     W\      %         1  •         *  •  ^^  •    •  -  r\r\  -  1  J  •      — 


et  restituens  slalum  regni  Babylonis  tyranno  poeni- 
entiam  ^  functo.  Illam  305  dico  misericordiam, 
quae  et  filium  Saulis  morilurum  (48)  ex  devotionc 
populo  concessit  :  et  David,  delicta  in  domum  Uriae 
confcssum,  venia  liberavit :  et  ipsum  Israel  toties 
restituit,  quoliesjudicavit;  toties  refovit,  quoties  et 
increpult.  Non  solum  igitur  judicem  aspiciens,  con- 
vertere  et  ad  optimi  exempla.  Notans  ^*'  cum  ulcisci- 
tur,  considera  cum  indulget.  Repende  austeritati 
lenitalem  :  cum  utrumque  conveneris  in  Creatore, 
invenies  in  eo  et  iilud,  pcopler  quod  alterumDeum 
credis.  Veni  denique  ad  inspectationem  doctrinarum, 
disciplinarum ,  praeceptorum   consiliorumque  ejus. 


probitas  astuta  ^^  cessaret,  dum,  secunda  permissa, 
prima  300  terretur  ,  et  prima  deterrita,  nec  se- 
cunda  coramitlitur  ,  qua  ^^  et  alias  facilior  timor 
talionis  per  eumdem  saporem  passionis.  Nihil  ama- 
rius  quam  id  ipsum  pati,  quod  feceris  aliis.  Bt  si 
lex  diquid  cibis  ^detrahit,  et  immunda  pronnntiat 
animalia  quae  aliquando  benedicta  sunt ,  consilium 
exercendae  continentiae  intellige  ,  et  frcnos  imposi- 
tos  illi  gulae  agnosce,  quae  cum  panem  ederet  an- 
gelorum,  cucumeres  et  pepones  ^gyptiorum  desi- 
derabat.  Agnosce  simul  et  comilibus  gulae ,  libidini 
scilicet  atque  luxurias  (50)  prospectum,  quae  fere 
ventris  castigatione  frigcscunt.  Manducaverat  enim 


'  Variae  lectiones. 

83  ^mulabitur  inseri  vult  Jun.  ®*  Pluenli facienli  conjic.  SemL  ^  Indicium  Paris,  ^  Poenitentia 

Seml,  ^  Nota  Paris.  Fran.  ^  Prosci^ibere  Venet.  Rig.  ^^  ^Estuata  olim  legebatur.  ^  Quia  Jun, 

Commentarius. 


(45)  Et  proestantiam  propter  merentes.  Qua 
scilieet  praestat  praemia  vcl  supplicia.  Rig. 

(46)  Catholicce  et  summof  illius  bonitatis.  Catho- 
licam  bonitatem  proprie  accipit,  pro  ea  quae  pcr 
totum  orbem  terrarum  diflusa  est,  de  quo  nomine 
lalius  lib.  de  Prasscript.  Pam. 

(47)  Sed  ipse  munaus  inscriptus  est.  Catholica 
illa  ei  summa  Dei  bonitas  inscripta  est  in  mundi 
tabulis.  RiG. 

(48)  Quas  et  filium  Saulis  moriturum.  Hic  loqui- 
tur  de  Jonatha  quem  populas  liberavit  e  manious 
Saulis  patris  ,  sicuti  habeturl  Reg.  xiv.  IUis  autem 


n  verbis,e^  ipsum  Israel  toiies  restituit.quoties  judi- 
^  cavit,  alludit  ad  lib.  Judicum  cap.  iii,  iv,  vi  et   x. 
Pam. 

(49)  Defensam.  Id  est,  ultionem  seu  vindictam. 
Edd. 

(50)  Comitibus  gulce  Hbidini  scilicet  atque  luxu- 
rice.  Ejusdem  serisus  est  inter  praecepta  Dionysii 
Catonis  :  «  Indulgere  gulae  noli,  quae  penis  amica 
est.  «  RiG.  Comitibus  gulce  libidini  scilicet  at- 
que  luxurias.  En  ctiam  ab  auctore  usitatas  gulam 
et  luxuriamy  sicut  hodie  accipiuntur  a  sch(^astieis 
docloribus,  cum  de  peccaiis  loquuntur  capitalibus. 


aas 


LIB.  11  ADV.  HARGIONBH. 


334 


populus  et  biberat,  et  iurrexerat  ludere  (Exod.  a  prsesenti ,  si  simpliciler  liomiDem  Deo  obligabat,  ut 

^\     T»__:_j^    „»    ^»  _^^ z ^_.i„_  _i...._i:_      .« ^i.  j    I        ^  •   •  •  « 


xxxii,  6).  Proinde^at  ct  pecuniae  ardor  reslinguere- 
lor  ^^  ex  parle,  qua  dc  viclus  uccessilale  causaiur, 
pretiosorum    ciborum    aml  itio  dctracta    est  :  po- 
stremo,  ut  facilius  homo  ad  jcjunandum  Dco  for- 
maretur,    paucis  et  non  gloriosis    cscis    assucfa- 
ctus  (51),  et  nihil  de  laulioribus  csurilurus.  Rcpre- 
hendendus  sane  Crcator,  quod  cibos  potius  populo 
800  abstalit  quam  ingralioribus  Mnrcionitis.  Sacri- 
fidoram  quoquc  opera  (52),  ct  opcralionum,  et  obla- 
tiOQum  DCgotiosas  scrupulositates  nemo  rcprchcn- 
dal»  qaasi  Deus  lalia  sibi  proprie  dcsi  icravcrit,  qui 
tam  manifeste  exclamat :  Quo  mihi  muliitndinem 
tacrificiorum  vestrorum?  Et  quis  exquisivit  ista 
ie  manHms  vestris  {Isa,  i«  11,  i2)  ?  sed  illam  Dei 
industriam  sentiat,  qua  populum,  pronum  in  idolo- 
lalriam  et   trangressionem,  ejusmoJi    officiis   reli- 
gioni  ftus  voluit  astringerc,  quibus  supcrstitio  sae- 
culi  agehatur,  ul  ab  ea  avocarel  illos,  sibi  jubens 
fienquasi  desideranli,  ne  simulacris  facicndis  delin- 
^ereC. 

CAPUT  XIX. 
Sed  ct  ipsis  commcrciis  vitae  et  convcrsationis  hu- 
Mose  domi  ac  foris,  adusque  curam  vasculorum  om- 
mbriam  distinxil,  ut  istislegahbusdisciplinis  occur- 
reoiibas  ubique,  ne  ullo  ^^  momento  vacarenta  Dei 
mpecttt.  Quid  enim  facerct  beatum  hominem  (53), 
fuam  in  lege  Domini  voluntas  ejus^  et  in  lege  Do- 
mini  meditabitur  die  ac  nocte  {Psal.  i,  2)  ?  Quam 


/ 


ncmo  cam  reprobare  debeat,  nisi  cui  non    placct 
Dco  scrvirc^  Ad  Iioc  bcneficium,  non  'onus  legis 
adjuvandum ,  eliam  prophclas  eadem  bonitas   Dci 
ordinavit,  doccntes  Deo  digna  :  Auferre  nequitias  de 
anima  (54)  discere  benefacere,  exquirere  judicium 
{b^)Judicare  pupillo  et  justificare  viduam^  dirigere 
^  qucestioneSy  fugere^^improborum  contactum  (56) 
dimiltere  conflictam^  in  integram  (hl),  dissipare 
scripturam  injustam  ^"^ ,  infringere  panem  esu- 
rienii,  et  tectum  non  habentem  inducere  in  domum 
tuam ;  nudum  si  videris,  contegere  et  domesticos  se^ 
minis  tui  non  despicere  {Isa,  i,  17;  lviii,  6,  7); 
compescere  linguam  a  malo^  et  labia  ne  loquantur 
dolum;  declinare  a  malo^  et  facere  bonum;  quce- 
"  rere  pacem,  et  sectari  eam  {Psal.  xxxiii,   14,  15); 
irasci  et  non  delinquere  {PsaL  iv,  5),  id  est,  in  ira 
non  pcrsevcrare,  sive  saevire  ;  non  abire  in  conci^ 
lium  impiorum,  nec  stare  in  via  peccatorum,  nec 
tn  catk$dra  pestilentium  sedere  {PsaL  i,  1).  Sed 
ubi  ?  Vidc  :  Quam  bonum  et  quam  jucundum  ha^ 
bitare  fratres  in  unum  {PsaL  cxxxii,  1),  meditan- 
tes  die  ac  nocte  in  lege  Domini  {Josue,  i,  8) ;  quia 
bonum  scilicet  fidere  in  Dominum^  quam  fidere  in 
kominem,  et  sperare  in  Dominum,  quam  sperare 
in  principes  {PsaL  cxvii,  8,  9).  Qualis  enim  apud 
Deum  merces  houiini?  Et  erit  tanquam  Hgnum 
quod  planiatum  est  juxta  exitus  aquarum^  quod 
fructum  suum  dabii  in  tempore  suo;  et  folium 


lcgem  noa  dnritia  promulgavit  auctoris,  sed  ratio  C  ^i^*  ^^^^  decidet  et  omnia  qucecunque  faciet  pros- 


ftummse  benignitatis,  populi  potius  duritiam  edoman- 
tis,  et  rndem  obsequio  fidem  operosis  officiis  dedo- 
laatis  :  ulnihil  de  arcanis  attingam  significantiis  ^^ 
iegis,  spirilalis  307  sciiicct  ct  pro)»hetic8e,  in 
omoibus  pene  argumentis  iiguralae.  Sufticit  enim  in 


perabuntur  illi  {PsaL  i,  34).  Innocens  autem  et 
purus  corde^qui  no?i  accepit  in  vanum  nomen  Deif 
et  non  juravit  ^  ad  proximum  suum  in  dolo,  iste 
accipiet  benedictionem  a  Domino  et  misericordiam 
a  Deo  salutificatore  suo  ^  PsaL  xxiu,  4,  5).  Oculi 


Variae  lectiones. 

•1  Rcslringuereiur  olim  legebatur.  »2  Ulli  SemL  illi  PameL  Fran.  Rhen.  ulli  momenta  Jun.  w  Signifi- 
CMiis  Rig.  Venet.  ^  Diligere  Yenet.  •s  Forte  frangere.  ^®  Conlractum  Pam.  ^^  In  abest  PameL  SemL  •* 
hlravit  alii.  ^  Salutari  alit. 

Commentarius. 


Hand  ^liter  autem  dixit  alicubi.  B.  Hieronymus :  Ven- 
ler  vino  cestuans  facile  despumat  in  libidinem. 
Pam. 

(5t)  Non  gloriosis  escis  assuefactus.  Gioriosas 
vocat  escas,  quibus  gloriantur  nonnulli,  nunc  ob  ra- 
ritatem,  nunc  ob  pretium.  Rben. 


(52)  Sacrificiorum  oneraM^dc  sacrificiorum  onera,  D  Id. 


Auctori,  forte  loco  illius  :  Venite  et  disceptemus. 
pro  auo  B.  Hicronymus  ex  Hebr.  :  et  arguite  me ; 

2000  inicrpretantur  Chrysoslomus  et  Procopius  in 
omment.  ut  audacter  qui  bonum  opus  fecerit  cum 
Deo  disccptet,  quomodo  etiam  Auctor  intelligere 
videtur.   Si    adderetur,   cum  Deo ,   clarius  foret. 


alque  has  operaiionum  ct  oblationum  negotiosas 
serupulositates  in  de  Prxscrip.  hceretic.  aple  voca- 
vit  morositatem  Judcece.  Rhbn. 

(53;  Quid  enim  faceret  beatum  hominem.  Usur- 
pat  Aucior /umiinm  pro  viro  :  nam  etGraecse  et  La- 
tinae.  ac  Hcbraicse,  Chaldaicse,  ne  voccs  virum  signi- 
ficaot,  initiO  psal.  i;  usurpatur  similiter  a  vulgo 
Gallorum.  Pulchra  esi  autem  mctaphora  :  «  Rudcm 
fidem  operosis  officiis  dcdolantis.  d  Pam. 

(54)  Auferre  nequitias,  de  anima.  Citat  istud  se- 
condum  LXX  ex  Isaiae  cap.  i,  cxcepto  quod  omitiit 
(qaod  tamen  etiam  habent  llcbrdeae,  Chaldaicse  et 
Latinse  editiones)  liberare  injuria  oppressum.  Praj- 
tcrquam  q\iod  addat,  diligere  qucesiiones ,  sed  po- 
Uus  (sicuti  castigo  ex  animadversione  Joan .  Hanri- 
sii  AngU)  dirigere;  nam  hoc  frequentissimum  est 


(55)  Exquirere  judicium,  Exquisito  ac  perspecto 
utriusque  parlis  jure.  Rig. 

(56)  Fugere  improborum  contactum.  In  Pithseano 
cod.  ct  Rhcnani  cdilionibus  lcgitur  con^ac^um,  quod 
sane  fugicndi  verbo  magis  convenit.  Pamelius  mu- 
tavit;  sic  ratus  aplasse  Grsecis  quae  apud  haiam 
leguntur  cap.  lviii,  auvBEap.ov  dSixioc.  Scd  illic 
habctur,  Xu£  ::ivxa  auv^so|iov  ddix(a(.  Itaquc  aliud 
sibi  voluit  Septimius.  Id. 

(57)  Dimittere  conflictam  in  integi*am.  Sichabent 
cxcniplaria  vctcra.  Apud  Esdram,  posl  ea  verba, 
Viduam  justifica,  pupillo  judica^  slatim  aequitur, 
confractum  et  debilem  cura.  At  Isaias  dixii,  iK6- 
oteXXe  TiOpa|i{itivou$  Iv  d^iaei.  Et  haec  omnia  suni 
a  Septimio  satis  negligenter  cilata.  Id. 


335 


TERTULLLIANI  OPBRDH  PARS  II.  -  SERIBS  I,  POLBMIGA. 


336 


emmDomini  super  timentes  eum,  sperantes  30S  a  rant  sibi   iEgyptii  (62).  Hodie  adversus  Marcioni- 


m  misericordiam  ipsius  ad  clibei'andas  '  animas  eo- 
rum  (58)  de  morte,  ulique  aeterna,  et  nutricandos  eos 
in  fame  {PsaL  xxxii,  18,  19),  utique  vitae  aelernae. 
MuUce  enim pressuros  jusiorum^et  exomnibus  libe" 
rabit  eos  Dominus  (Psal.  xxxin,  20).  Honorabilis 
mors  in  conspectu  Domini  sanctorum  ejus  (Psal, 
Gxv,  15).  Dominus  custodit  omnia  ossa  eorum^  : 
unum  ex  ipsis  non  comminuetur.Redimet^Dominus 
animas  servorum  suorum  {PsaL  xxxiii,  24-23). 
Pauca  ista  de  tanlis  Scripturis  Creatoris  intulimus, 
et  nihil  puto  jam  ad  testimonium  Dei  optimi  deest^, 
quod  satis  et  praecepta  bonitatis,  el  promissa  con- 
signant. 

CAPUT  XX. 

Sed  enim  sepiae,  ^  isli  (59),  quornm  figura  illud 
quoque  pisculentum  de  cibis  Lex  recusavil,  ut  tra- 
ductionem  sui  senliunt,  tenebras  hinc  blasphemiee 
intervomunt,  atque  ita  intentionem  uniiuicujusque 
jam  proximam  dispargunt,  jactitando  ^  et  asseve- 
rando  ea  quae  reluceniem  bonitatem  Creatoris  in- 
fiiscent.  Sed  et  per  istas  caligines  sequemur  nequi- 
tiam,  et  in  lucem  extrahemus  ingenia  tenebrarum, 
objicientia  Creatori  vel  maxime  fraudem  illam  et 
rapinam  auri  et  argenli,  mandaiam  "^  ab  illo  He- 
brseis  in  ^gyptios.  Age,  infelicissime  hseretice,  te- 
ipsum  expostulo  arbitrum  :  cognosce  in  utramque 
gentem  prius,  et  ita  de  auctore  praecepti  judicabis. 


tas  amplius  allegant.  Hebrsei,  negantcs  compensa- 
tioni  satis  esse  quantumvis  illud  auri  et  argenii,  si 
sexcentorum  millium  operse  per  tot  annos  vel  sin- 
gulis  nummis  diurnis  aestimentur.  Qua&  autem  pars 
major?  repetentium  vasa,  an  incolentinm  villas  et 
urbes?  Quereia  ergo  mare  ^gyptiorum,  an  gra- 
tia  Hebraeorum  (63)?  Ut  solo  injuriarum  jndicio 
Hebraei  iEgyptios  repercuterent,  liberi  homines  in 
ergastulum  subacti,  ut  solas  scapnlas  suas  scribse 
eorum  apnd  subsellia  sua  ostenderet  fiagellorum 
contumeliosa  atrocitate  laceratas  :  non  paucis  lan- 
cibus  et  scyphis,  pauciorum  utique  divitum  ubique, 
sed  totis  et  ipsorum  facultatibns,  et  popularium 
omnium  collationibus  satisfaciendum  Hebraeis  pro- 
B  nuntiasses  ^.  Igitur  si  bona  Hebraeorum  causa, 
bona  jam  et  causa,  id  est  mandatum  Creatoris, 
qui  et  Jlgyptios  gratos  fecit  nescientes,  et  snnm 
populum,  in  tempore  expeditionis  angusio»  aliqno 
solalio  tacitae  compositionis  expunxit.  Plane  minus 
exigi  jussit  :  Hebraeis  enim  ^^  etiam  filios  ^g^rptii 
restituere  debuerant. 

CAPUT  XXI. 

Sic  et  in  caeteris  contrarietates  praeceptonim  ei 
exprobras,  ut  mobiii  et  instabili ;  prohibendis  Sab- 
batis  operari,  et  jubentis  arcam  circumferri  per 
dies  octo,  id  est,  etiam  Sabbato,  in  expugnatione 


Reposcunt  ^gyptii  de  Hebraeis  vasa  aurea  et  ar-  p  civitatis  Hiericho.  Nec  Sabbati  enim  inspicis  legem 


gentea;  contra  Hebraei  mutuas  petitiones  insti- 
tuunt  (60),  allegantes  sibi  quoque  eorumdem  Pa- 
trum  nomine,  ex  eodem  scripturae  instrumento 
mercedes  restitui  oportere  illius  operariae  servitu- 
tis,  pro  laterinis  deductis,  pro  civitatibus  et  villis 
sedificatis.  Quid  judicabis,  optimi  Dei  elector  ?  He- 
braeos  fraudem  agnoscere  debere,  an  ^gyptios 
compensationem  ?  300  Nam  et  aiunt  ita  actum 
per  legatos  1(61)  utrinque;  ^gyptiorum  quidem 
rcpententium  vasa,  Judaeorum  vero  reposcentium 
operas  suas  :  et  tandem  vasis  istis  ^  renuntiave- 


opera  humana,  non  divina  prohibentem.  Siquidem, 
Sex^  inquit  {Exod.  xx,  9, 10),  diebus  operare,  et  fih 
cies  omnia  opera  tuay  septima  autem  die  SabbaH  ^^ 
Domino  Deo  tuo;  non  facies  in  ea  omne  opus,  Quod  ? 
Utique  tuum  ^\  Consequens  enim  est,  ut  ea  opera 
Sabbalo  auferret,  quse  sex  dicbus  supra  indoxerat : 
tua  scilicet,  id  est,  humana  et  quotidiana.  Arcam 
vero  circumferre,  neque  quotidianum  opns  videri 
potest,  neque  hnmanum,  sed  et  rarum,  et  sacro- 
sanclum,  et  ex  ipso  tunc  Dei  praeceplo  utique  diri- 
num.  Quod  et  ipse  quid  significaret  edissererem. 


Variae  lectiones. 

1  Deliberandas  SemL  liberandas  Latin,  ^  Ossa  eorum,  et  SemL  ^  Redemit  SemL  .  *  Deesse  PameL  SemL 
^  Saepe  olim  legebatur,  ^  Jactando  SemL  '^  Mandata  PameL  SemL  mandatas  Jun,  ^  Et  tamen  has  justitia 
SemL  PameL  ^  Hebraeus  pronuntiasset  Paris.  Rhen,  Hebraeos  pronuntiasses.  cod,  Wouw,  Hebraeis  pronun- 
Uasset  SemL  ^^  Enim  negL  SemL  ^^  Sabbatiza  Paris.  ^^  Quod  utique  tuum  S^L  prave-  corrig, 

Commentarius. 


(58)  Ad  eliberandas  animas  eorum,  Siclegitur  in 
Pithoeano.  Big. 

(59)  Sed  enim  sepice  isti,  Eleganter  et  apposite 
haereticos  Marcionitas  sepiis  comparat.  >fam  ut 
Plinius  tradit,  lib.  ix,  cap.  29,  sepiae,  piscium  genus 
est,  ubi  sensere  se  apprehendi,  effuso  atramento 
quod  pro  sanguine  iis  est,  infuscata  aqua  abscon- 
duntur.  Eodem  modo  haeretici  Marcionitae,  ubi  tra- 
ductionem  sui  sentiimt,  hoc  est,  cum  erroris  ar- 
guuntur  convincunturque,  tenebras  huic  blasphe- 
miae  intervomunt,  ut  atramcntum  sepiae,  atque 
ita  arguentem  impediunt  et  avcrlunt,  allegando 
quae  bonitatem  Creatoris  infuscent  obnubilentque . 
Uhen. 


Q  (60)  Contra  Hebran  mutuas  petitiones  insHtunt. 
Sic  Alexander  imperator  I,  i,  c.  Rer.  amotar. : »  Non 
enim  prius  exsolvi,  quod  debere  te  constiterit, 
aequum  est,  quam  petitioni  mutuae  responsan 
fuerit.  »  RiG. 

(61)  Nam  et  aiunt  ita  actum  per  legatos.  Ait 
vero  Moses.  lo. 

(62)  Renuntiaverunt  sibi  /Egyptii.  Videtur  ironia 
esse,  iEgypiios  videlicel  juste  renuntiasse  operas 
Hebraeorum,  hoc  est,  mercedem  pro  operis  debi- 
tam  denegasse.  Rhbn. 

(63).  An  gratia  Hebrasorum.  Quae  eis  debebaiur, 
et  quam  mcruerant,  id  est  merces.  lo. 


337 


LIB.  II  ADV.  HARGIONBH. 


338 


nisi  13  longnm  esset  figaras  ai^mentorum  om-  a  ea  quse  a  Deo  habebant,  et  pabuli  et  suavis  olen- 


ninm  Greatoris  expandere,  quas  forsitan  nec  ad- 
miuis.  Sed  plos  est,  si  ,31 0  dc  absolutis  reviuca- 
mini,  simplicitate  veritatis,  non  curiositatc  :  sicut 
cl  nunc  cerla  distinctio  est  Sabbaii,  humana,  non 
divina  opera  prohibentis.jjldeoque  qui  Sabbatis  li- 
gnatom  ierat,  morti  datus  est  :  suum  enim  opus 
feeerat,  lege  interdictum.  Qui  vero  arcam  Sabbaiis 
drcamtulerant,  impune  gesscrunt  :  non  suum  enim 
opns,  sed  Dei  ",ex  praecepto  scilicet  ipsius,  adrai- 
nistraverant. 

CAPUT  XXII. 
Proinde   et  similitudinem    vetans    fieri  omnium 
qu»  in  coelo  cl  in  terra  et  in  aquis,  ostendit  et 


liae  graiia  ^^  apud  Deum  deputabatur,  non  quae  fie- 
bant  exigentis,  sed  illud  propler  quod  fiebant ,  ob 
honorem  scilicet  Dei.  Si  cliens  diviti  aut  regi  nihil 
desideranti  ,  tamen  aliquid  vilissimi  munusculi  ob- 
tulerit,  quantitas  ct  qualitas  muneris  infuscabit 
drvitem  et  regem,  an  delectabit  titulus  ofBcii  ?  At 
si  cliens  ei  munera  ultro,  vel  etiam  dicto  20  "or- 
dine  suo  offerat,  et  solemnia  regis  observct,  non 
ox  fide  tamen,  nec  corde  puro,  nec  pleno  circa  cae- 
tera  quoque  obsequia,  nonne  consequens  ut  rex  illc 
vel  31  i  dives  cxclamet :  Quo  mihi  multitudinem 
munerum  tuorum  ?  plenus  sum;  et :  Solemnitates, 
et  dies  festos  (65),  et  vestra  Sabbata  odit  anima 
w^a  21  (/5a.  I,  i  1 ,  14).  Vestra  dicendo,  quae  se- 
eansas ,  idololalriae  scilicet  substantiam  cohiben-  g  cundum  libidinem  suam,  non  secundum  religionem 
tea  15.  Subjicitenim  :  Non  adorabitis,  nequeservie-      Dei  celebrando  22,  sua  jam,  non  Dei,  fecerant,  con- 


Hs  illis.  Serpenlis  autem  aenei  effigies,  postea  prge- 
ceplM  Jfosi  a  Domino,  non  ad  idololalriae  titulum 
pertinebat,  scd  ad  remediandos  eos  qui  a  serpenii- 
bos  infeslabanlur.  Ei  taceo  de  figura  remedii.  Sic  el 
Gberabim  et  Seraphim  aurea  in  arcae  figuratum 
exemplum,  certe  simplex  ornamentura,  accorarao- 
daU  suggeslui,  longe  diversas  habendo  causas  ab 
idololalriae  conditione,  ob  quam  similitudo  prolii- 
betur,  non  videntur  similitudinum  prohibitarura 
legi  refragari,  non  in  eo  similitudinis  statu  deprc- 
hoasa,  ob  quem  similitudo  prohibetur.  Diximus  de 
sacrifidorum  rationali  institutione ,  avocaniis  »6 
sdVicct  ab  idolis  ad  Deum  officia  ea,  quae  si  rursus 


ditionalem  idcirco  et  rationalem  demonstravit  re- 
cusationem  eorum  quae  administranda  23  praescri- 
pserat. 

CAPUT  XXIII. 

Si  vero  etiam  circa  personas  levem  2*  vultis  in- 
telligi,  cum  reprobat  aliquando  probatos  ;  aut  im- 
providum  ,  cum  probat  quandoque  reprobandos, 
quasi  judicia  sua  aut  damnet  pra^lcrita,  aut  ignoret 
futura  :  atquin  nibil  tam  bono  et  judici  convenit, 
quampro  praesentibus  meritis  et  rejicere  et  alle- 
gere.  AUegitur  25  Saul,  sed  nondum  despector  pro- 


ejccerat,  dicens  {Psal.  i,  H)  :  Quo  mihi  multitudi-  Q  phetae  Samuelis.  Rejicitur  Salomon,  sed  jam  a  mu- 

fWffnaOT^^cwrtttn  ve^^rorttm.^^hocipsum  voluitintel-      lieribus  alienis   possessus,  et  idolis   Moabitarum  et 

ligi,  quod  non  sibi  ea  proprie  exegisset  :  Non  enim 

hibam,  inquit  {Psal.  xlix,  i3),  sanguinem  tauro- 

rum  (64) ;  quia  et    aUbi   ait  {Isa.  xl,  28)  :  Deus 

(stemus  non  esuriet,  nec  sitiet.  Nam  etsi  ad  obiatio- 

ncs  Abcl  adverlil  "  ,  et  holocausta  Noe   odoratus 

tttlibenter  ^^,  quae  jucunditas  sive  viscerum   ver- 

Tednorum ,   sive  nidoris    ardentium  victimarum  ? 

Sed  animus  simplex  et  Deum  meluens  offerentium 


Sidoniorum  mancipalus.  Quid  faceret  Creator,  ne  a 
Marcionilis  reprehenderetur  ?  Bene  adhuc  agentes 
praedamnaret  (66)  jam  propter  futura  delicta  ?  Sed 
Dei  boni  non  erat,  nondum  merentes  praedamnare. 
Proinde  peccantes  nunc  non  recusarct  propter  pri- 
stina  benefacla  ?  Sed  justi  judicis  non  erat,  rescis- 
sis  26  jam  bonis  prislinis  scelera  donare.  Aut  quis 
hominum  sine  delicto,  ut  eum  Deus  scraper  allege- 


Variae  lectiones. 
*3Ni  nimis  Seml.  **  Enira,  sed  Dei  opus  Rig.  Venet.  i^  Quae  substantiam  cohibentes  Seml.  Rhen.  sub- 
slantiam   cohihens  cod.    Ursini.   quasi   pro  quae  conjic.  Seml.  cohibent  pro  cohibentes  Rhen.  ^^  Avocanli 
Seml.  avocanle  Pamel.  i^  Adveitis  aliqui.  is  Libenter  abest  a  quibusd.  ^'^  Gratiae  Jun.  SemL  ^  Edicta  Rig 
Venet.  vel  ex  edicta  Lat.  Jun.  21  Odit  anima  mea.  Veslra  omitt.  Seml.  22  Celebrant  Deo  quidam  23  Admi- 
nislrando  Paris.  2*  Legum  alii  mendose.  25  Eligilur  Seml.  26  Rccisis  alii. 

Commcntarius. 
(64)  Non  enim  bibam,  inauit,  sanguinem  tauro-  n  Quoniam  vero  'iis  diebus  gcnio  indulgere  solitum 
m.   Defleciit  hic   Tcrlullianus  a  Vulgata  lectione      erat,  Sidonius  Apoll.  lib.  11,  ep.  2,  luxum    subbata- 

rium  vocat,  loquens  de  luxu  et  conviviis  Golho- 
rum.  Unde  cynicus  Antisthenes  bpTriv  Yaaipitxap- 
•fia;  dc<pop[i7jv  vocal  :  et  apud  Isidorum  Pelus.,  S^6- 
oarov  Tcaaav  iopr^v  xoXoOaiv.  Id. 

(66)  Bene  adhuc  agenies  prcedamnaret,  etc.  Istud 
oranino  legi  debct  interrogative  ,  quia  ex  scntentia 
loquitur  Marcionitarum,  cui  apte  rcspondel  :  «  Sed 
Dei  boni  non  crat,  nondum  raerentes  praedaranarc, 
Proinde  peccantes  nunc  non  recusaret  propter  pri- 
slina  beneficia.  »  Neque  enim  praescieniia  merito- 
rura  causa  est  divinae  praedeslinaiionis,  sicuti  hae- 
relicc  scntiebat  Pelagius  ;  de  qua  re  ne  prolixior 
sim,  videal  lector  Sixlum  Scnensera,  Biblioth.  san-- 
cta^.  lib.  VI.  Pam. 


rum 

Dostra,  in  qua  Psal.  xlix  :  Numquid'manducabo 
eames  taurorum^  aut  sanguinem  hircorum  potabo? 
Sed  nullius  id  momcnti  cst.  Innuebat  autem  Deus 
senon  caercmoniis  seu  ritibus  quibusdam  placari, 
scd  tantura  sinccro  cordis  affcctu.  Le  Pr. 

(65)  Et  vestra  sabbata  odit  anima  mea.  Non  soli 
Judaei  in  verbis  istis  comprchcndunlur.  Omncs  fere 
sationes  aliae  diem  illum  obscrvarunt.  Ovidius  satis 
tcsiatur  de  Romanis  i,  Dearte  ; 

Calla  Palaestino  septima  festa  viro; 
ct  Macrobius ,  lib.  i  Satumal.  cap.  7  : 

Maxima  pars  Graiam  Satarno,  et  maxime  Athenas 
Conficittot  sacra,  qa»  Cronia  esse  iterantur  ab  iilis. 


339 


TERTULLIANI  OPERUM  PARS   11.  —  SERIBS  I,  POLEMIGA. 


340 


ret  ^,  quem  Duaquam  posset  recusare  ?  vcl  quis  «  tcre  in  talem,  id  esl  oplimum,  etiam  malitii»  con- 


item  sine  aliquo  bono  opere,  ul  eum  Deus  semper 
re^cusarct^  quem  nunquam  posset  allegere  ^^  ?  Ex- 
hibe  bonum  semper  ^,  et  non  recusabitur  :  ex- 
hibe  malum  semper,  et  nunquam  allegetur  ^.  Cse- 
terum ,  si  idem  liomo,  ut  in  utroque  pro  tcmpo- 
ribus  ,  in  utroquc  dispungetur  (67)  a  Deo,  et  bono, 
et  judice,  qui  non  levitate  aut  improvidcntia  sen- 
tentias  vcrlit ,  sed  eensura  gravissima  ct  provi- 
dentissima,  mcrita  temporis  cujusque  dispensat. 

CAPUT  XXIV. 

Sic  et  poenitentiam  (68)  apud  illum  ^^  prave  in- 
terpretaris ,  quasi  proinde  mobilitate  vel  improvi- 
dentia,  imo  jam  ex  dclicti  recordatione  poeniteat  : 


31!» 

Posnituit  quod  regem  fecerim  Saul  ;pr8escribcnssci- 
Hcet ,  poenitentiam  confessionem  sapere  mali  ope- 
ris  alicujus  vcl  erroris.  Porro  non  semper.  Evenit 
cnim  in  bonis  factis  poenitcnliae  confessio,  ad  invi- 
diam  et  exprobrationem  ejus  qui  beneficii  ingralus 
exstitcrit,  sicut  et  tunc  circa  pcrsonam  Saulis  ho- 
norandam  anuuntiatur  a  CreatorC;  qui  non  deli- 
qnerat,  cum  Saulem  assumit  in  regnum,  et  s<^nclo 
Spiritu  auget;  oplimum  enim  adhuc  :  Qualis,  in- 
quit,  non  erat  in  filiis  Israelis ,  dignissime  allege- 
rat,  sed  ncc  ignoraverat  ita  eventurum  ,  nemo 
enim  te  sustinebit  improvidcntiam  adsciibentem 
Deo  ci,  quem  Deum  non  negans,  confiteris  et  pro- 
vidum.  Hsec  enim  illi   propria  divinitas  conslat  , 


cursum.  Et  quia  35  Marcion  defendrt  arborem  bo- 
nam  malos  quoque  fruclus  non  liccre  produccrc 
(Matlh.  VII,  48),  scd  malitiam  lamcn  nomina- 
vit ,  quod  optimus  non  capit ,  numquid  aliqua 
interprelatio  subcst  ctiam  ^e  earum  raaliliarum 
intelligendarum,  quae  possint  ct  in  optimum  de- 
cucurrisse  ?  Subcst  autem.  Dicimus  denique  mali- 
tiam  nunc  significari,  non  quae  ad  naluram  rediga*- 
tur  Creatoris  quasi  mali,  sed  quae  ad  potestatem 
Bi3  quasi  judicis,  sccundum  quam  enuntiarit 
(Isa,  XLV,  7) :  Ego  sum  qui  condo  mala ;  ct  :  Ecce 
ego  emitto  in  vos  mala  (69)  (Jerem.  xviu.  II),  non 
peccaloria ,  sed  ultoria  ;  qnorum  sitis  diluimus 
infamiam,   ul  congruentium  judici.   Sicut  aulem, 


quoniam  quidcm  dixerit  (I  Reg,  xv,  11):  n  iicct  mala  dicantur,  non  reprehendentur  in  judice, 

»,  J  ^^      y>  » C  1  *l«  *  1  •  1  •  !•  •  J  . 


nec  hoc  nomine  suo  malum  judicem  ostendunt; 
ita  et  malitia  Iisec  erit  iutelligenda  nuncquaeex 
illis  malis  judicariis  deputata,  cum  ipsis  competat 
judici.  Nam  et  apud  Graecos  inlerJum  malitiae  pro 
vexationibus  et  laesuris,  non  pro  malignitatibus 
ponuntur  ^*?,  sicul  et  in  isto  arliculo ;  atque  adeo, 
si  ejus  maUtiae  poenituit  Creatorem,  quasi  creaturae 
reprobandae  scilicet,  ct  delotui  ^s  vindicandae. 
Atqui  nec  ^9  ullum  admissum  criminosum  repula- 
bitur  Creatori,  qui  iniquissimara  civiiatem  digne 
meritoque  decrcverat  abolendam.  Ita,  quod  jusle 
deitinaverat,  non  male  dcslinans,  cx  justitia,non 
ex  maiitia  destinarat;  sed  poenam  ipsam  malitiam 
nominavit,  ex  malo  el  merito  *o  passionis  ipsius. 


sed  malum  factum  Saulis  (ut  dixi)  oncrabat  poeni-  Q  Ergo,  dices,  si  maliliam  justitiae   nomine  excusas  , 

«Anttttk     eiioa    nmfAcoiAnA  *     nnam  vangnto      rlAli/>l/\         nnia      inctA       OYifinm     rlnRlinflrnt      \n      Ninivltl<$  .      S.\C 


tentiae  suae  professione  ;  quam ,  vacante  delicto 
circa  Saulis  alleciionem,  consequens  esi  invidiosam 
potius  intelligi  ,  nec  criminosam.  Ecce,  inquis  , 
criminosam  eam  animadverto  circa  Ninivitas,  (ticen- 
le  Scriptura  Jonae  (Jonas,  iii,  10)  :  Et  poenituit  Do- 
minum  de  malitia  quam  dixerat  facturum  se  illis^ 
nec  fecit.  Sicut  et  ipse  Jonas  ad  Dominum  32  ; 
Propterea  prasveni  profugere  in  Tharsos,  quia  co^ 
gnoveram  te  esse  misericordem  et  miserescentemf 
patientem,etplurimum^'^misericordi(SfPwnitentem 
malitiarum  (Jonas,  iv,  2).  Bcne  igitur  quod  prae- 
misit  optimi  Dei  tituium,  patientissimi  ccilicet  su- 
per  malos,   et  abundantissimi    ^i  misericordiae  et 


quia  juste  exitium  dcslinarat  in  Ninivitis ,  sic 
quoque  culpandus  est,  qui  juslitiae,  utique  non 
poenitendae ,  pcenitcntiam  gcssit.  Imo  nec  jusliiiae, 
inquam  *S  poenitebit  Deum  ,  et  superest  jam  agno- 
scere  quid  sit  poenitenlia  Dei.  Non  cnim,  si 
homincm  ex  recordalione  plurimum  delicti  (70) , 
interdum  et  ex  alicujus  boni  operis  ingratia 
pcenilct,  ideo  et  Deum  proinde.  In  quantum  enim 
Deus  nec  malum  admittit ,  ncc  bonum  daranat,  in 
tai\Lum  nec  poeDitentiae  boni  aut  mali  apud  cum 
locus  est.  Nam  et  hoc  tibi  eadem  Scriptura  deter- 
minat,  dicente  Samucle  Sauli  (/  Reg.  xv,  28)  :  Dis- 
cidit  Dominus  regnum  Israel  de  manu  tua  hodie , 


miserationis  super  agnosccntes  ei  deplangentes  de  ^  et  dabit  illud  proximo  tuOy  optimo  super  te ;  et 
licta  sua  ,  qualcs  tunc  Ninivitae.  Si  enim  optimus  scindetur  Israelin  duasparteSjetnon  convertetur, 
quitalia,  dc  isto  prius  cessisse  debebis,non  compc-      neque  poenitentiam  aget,  quia  non  sicut  homo  est 

Variae  lectiones. 

"  Elegerit  Seml.  ^  Eligerc  SemL  ^  Semper  omitt.  Seml,  ^  Eligitur  td.  3i  Deum  SemL  32  Deum  Seml. 
33  Plurimae  LaL  3*  Abundantissimae  alii.  35  Ei  inser.  SemL  Jun.  ^  Etiam  negl .  SemL  ^'^  Ponunt  olim  lege- 
batur.  ^  Ob  delictum  Rhen.  delitus  Paris.  deletu  alii.  ^  Hic  inscr.  SemL  *o  Et  inserit  SemL  "  Unquam 
Rhen. 

Gommentarius. 

(67)  In  utroque  dispungetur.  Hoc  esi,  in  utroque  Inducam  super  eos  malum^  seu  mala,  nempe  01 
ei     lisfiet,  in  utroque  mercedom  accipiet.  Rhen.  Reg.  ix,  4 ;  Hl  Re^.  ii,  21 ;  II  Paralip.  vii.  Pam. 

(68)  Sic  et  pcenitentiam,  etc.  Supplevimus  dictio-  (70)  Ex  recordatione  plurimum  delicti.  Plurimum 
nem  quae  deerat  magno  sensus  incommodo,  scripsi-  adverbialiter,  pro  ut  plurimum.  Terentius  in  Phor- 
musque,  apudillum,hoc  esl,  apud  Creatorem.  lo.  mione  :  «  Domum  ire  pergam,  ubi  plurimum  cst.  » 

(69)  kcce  ego  emitto  in  vos  mala  ,  ctc.  Mulli  Sic  etiam  Nostcr  supra  locutus  est.  Laiini  minimum 
sunt  ejuscemodi  loci  in   Scripturis,  quibus  legitur :  hoc  item  modo  usurpant.  Riie.n. 


dil 


LIB.  11  ADV.  MARGIONEM. 


342 


ad  pasnitendum.  Haec  iiaquc  defiDiiio  in  omnibus  a  homiacm ,    ia   causa    aui  negalionis  anl  confes- 


aliam  formam  divia?e  poenilcnlise  slatuit,  quse 
neque  ex  improvidealia ,  neque  ex  ulla  boni  aut 
mali  operis  damnalione  repulctur,  sicul  huiiiaQa. 
Qais  ergo  erit  mos  pceaileatiae  divina;?  Jam  rclucct, 
si  non  ad  humanas  conditioncs  eam  referas.  Nihil 
enim  aliud  intelligelur ,  quani  simplex  conversio 
senlentiae  prioris,  quae  eliam  sine  rcpreheasioao 
ejus  possit  admitti,  eliam  ia  homiae,  314  nedum 
in  Deo,  cujus  omnis  sententia  caret  culpa.  Nam  et 
io  Grseco  sono  (71)  poeniteniiae  nomon  non  ex 
delicti  confessione,  sed  ex  animi  demutatione  com- 
poaitum  ^  cst,  quam  apud  Dcum  pro  rerum  varian- 
txum  sese  occursu  fieri  ^^  ostendimus. 

CAPUT  XXV. 

Jam  nunc  ut  omnia  ejusniodi  expediam,  ad 
cseteras  pusillitates,  et  iaiirmilates,  et  iacongruen- 
tias  (nt  putaiis)  interpretandas  purgandasquo  per- 
tendam.  Inclamat  Deus  {Gen,  m) :  Adam,  ubi  es? 
sciiicet  ignorans  ubi  cssct?  et  causato  nudiialis 
pudere,  an  de  arbore  gustasset  interrogal,  scilicel 
incertui.^  Imo  nec  incerlus  admissi,  nec  igaoraas 
loei.  Eoimvcro  oportebat  coascicatia  peccaii  dcli- 
tescentem,  evocatum  prodire  ^^  ia  coaspeclum 
Domini,  non  sola  nomiais  iaclaaiatioae,  sed  cum 
aliqua  jam  tunc  admissi  suggillatione.  Nec  enim 
aimplici  modo,  id  est  inlerrogatorio  sono,  legendum 
est,  Adam,  ubi  es  "^^?  sed  impresso  et  incusso,  e^ 
impaialivo,  Adam^  ubi  es?  id  est,  in  perditiooe  es; 


sionis  ^^  daret  ei  locum  sponte  confitendi  delictum, 
et  hoc  nomine  relevandi  ^^,  sicut  de  Cain  scisci- 
tatur,  ubinam  fratcr  cjus;  quasi  non  jam  vocife- 
ratum  a  tcrra  sanguinem  Abelis  audisset :  sed  ut 
ct  illc  haberet  potestatem  ex  eadem  arbitrii  pote- 
state  sponte  negandi  dclicli,  et  hoc  nomine  gravandi; 
atque  ita  nobis  conderentur  exempla  confitendorum 
potius  deliclorum  quam  negandorum  :  ut  jam 
tnnc  initiaretur  evangelica  doctrina  {Matth.,  xii,  37): 
Ex  ore  tuo  jusii/icaberis  ^^,  et  ex  ore  tuo  damna^ 
beris  ^^.315  Nam  etsi  Adam  propter  statum  legis 
deditus  morli  est,  sed  spes  ei  salva  est,  diccnte 
Domino'  {Gen,  iii,  22)  ;  Ecce  Adam  factus  est 
tanquam  unus  ex  nobis :  de  futura  scilicet  alleclionc 
n  hominis  in  divinitatem.  Denique,  quid  sequitur? 
Et  nunc  ne  quando  extendat  manum,  et  sumat  de 
ligno  vit(£y  et  vivat  in  (Bvum.  Interponens  enim  et 
nunCy  praesentis  temporis  vcrbum,  temporalem  et 
ad  praeseas  dilatioaem  vila)  fecissc  se  ostendit. 
Ideoque  nec  maledixit  ipsum  Adam,  ncc  Evam,  ut 
restitutionis  ^^  candidatos  (72),  ut  confessione  rele- 
vatos.  Cain  vero  et  ^^  malcdixit,  et  cupidum  morle 
luere  delictum  mori  interim  vetuit  ,  ut  praeter 
admissum,  ctiam  negationis  cjus  ^'^  oneratum.  Haec 
eril  ignorantia  Dei  nostri,  quae  ideo  simulabitur,  ne 
delinqucns  homo,  quid  sibi  agendum  sit,  igooret  ^. 
Scd  ad  Sodomam  et  Gomorrham  desceadeas  : 
Videbo,  ait  (Gen,  xviii,  21),  si  secundum  clamorem 
,  peruenientem  ad  me  consumment  ^9,  51  vero  non^  ut 
id  esl,  jam  hic  non  cs ;   ut  et   ^^  incrcpandi    ct  C  agnoscam,  £t  hic,  vidclicet,  cx  ignorantia  incertus 


doleodi  exitus  vox  sit.  Caeterum,  qui  totum  orbem 
comprehendit  manu  velut  aidum,  cujus  coelum 
tbronus,  et  terra  scabellum,  nimirum  hujus  oculos 
aliqua  paradisi  poriio  evaserat,  quo  minus  illi 
idncnnqae  Adam  antc  evocaiionem  viserciur,  tam 
Ittens,  quam  de  interdicta  fruge  siimcns?  Specu- 
Ulorem  vineae  vcl  horti  tui  lupus  aut  furunculus 
non  latet.  Deum  puto  de  sublimioribus  oculaiiorcm 
aiiquid  subjecti  prseterire  non  posse.  Siultc,  qui 
taatum  argumentum  divinae  majestalis,  et  human^b 


et  scirc  cupidus?  an  hic  sonus  pronuntiationis 
ncccssarius,  nou  dubilativum,  sed  comminalivum 
cxprimcas  sensum  sub  sciscilatioois  obteatu  ? 
Quod  si  desccasuai  quoque  Dei  irrides ,  quasi 
aliter  non  potuerit  pcrficere  judicinm,  nisi  descen- 
disset,  vide  ne  tuum  aeque  Deum  pulses.  Nam  et 
ille  dcscendit,  ut  quod  vellct,  efficerct. 

CAPUT    XXVI. 

Sed  et  jural  Deus.   Numquid  forte  per    Deum 


iiistructionis,  naso  agis.  Interrogabat  ^"^  Deus  quasi  •«  Marcionis?  Imo,  iaquit,  quod  multo  vaaius  ^°,  pcr 
incerlus,  ut  ^^  el  hinc  *^  liberi  arbitrii  probans   ^o  *'  semetipsum.  Quid  velles  ^i  facerct  ^^^  si  alius  Deus 

Variae  lectiones. 

"  Comparatum  a/ti  *3  Regi  Venet,  Rig.  rei  cod,  Pi7/iflP.  occursura,  oslendimus  Pamd.  Fran.  **  Prodere 
Hig.  VeneL  *'»Ubi  es,  Adam  alii.  ''G  El  abestParis.  ^"^  Inlcrrogat  Seml.  ^»  Ut  abest  Pamel.  «  Hic  Riq  Venet 
Seml,  ^  Improbans  Fihen,  ^^  Ut  inser.  Seml.  Pamel.  ^2  Revelandi  Par.  ^^  Coojuslificaberis  Rhen.  *^*  Coo- 
dcmoaberis  alii  ex  Vulgata.  ^^  Restilulioni  Rhen.  ^^  Et  negl.  Rig.  Venet.  ^'^  Exemplo  Fran.  ^^  Igaorarel  alii. 
^  Consumeni  Pam,  Venet,  Seml.  ^  Multa  vanus,  quod  Seml.  Pamel.  ^^  Vellet  (ut)  Seml.  ^^  Faccre  Pam. 
Par. 

Commcntarius. 


(71)  Nam  et  in  Grcvco  sono,  <J^c.Vox[i8Tavcia  pro 
qao  ex  Graeco  pcenitcntia  traasfcrlur,  a  fASTavostv 
derivator,  quod  non  delicli  confessioncm,  sed 
animi  demuiationem  sigaificat,  sicut  patet  ex 
Xeaophontc,  initio  lib.  1  Kupou  Tzatosia^  ct  aliis  Grav 
a%  Kcaptoribus.  Pam. 

(72)  Reslitutionis  candidntos,  Primos  parcntes, 
quoniam  amissam  fclicitatem  recupcraturi  crant, 
vocat  restitutionis  candidatos  :  pari  loquendi  formula 


alio  loco  utitur,  cum  %ternitatis  candidatos  dicit. 
Candidali  suppliccs  craat  et  ambientes  magistratus 
Romae ;  sed  et  candidati  alii  fuerunt  inter  milites, 
qui  veluli  prajtoriaai,  seu  triarii,  aut  priacipis 
dcfeasorcs.  Ammianus  Marcell.,  lib.  xxv  :  «  Cum 
JuUanus  iator  bclli  discrimiua  vcrsarelur,  clamabant 
hiac  inde  candidaii,  quos  disjecerat  terror,  ut  fu- 
gicatem  molem,  lanquam  ruiaam  malc  compositi 
culminis,  declinaret.  »  Le  Pa. 


343 


TERTULUANI  OPBRUU  PARS  11.  —  SBBIBS  I,  POLBMIGA. 


344 


noD  eral  in  coaacienlia  ejas,  hoc  cura  maxime  n  suse,  intolerabilcm  utique    human»   mGdiocritati 


jarantis^^  allum  absque  se  omoino  non  esse?Igilur 
pejeraolem  deprehendis,  an  vane  dejerantem  ?  Sed 
non  poiest  videri  pejerasse,  qui  alium  esse  non 
acivit,  ut  dicilis.  Quod  enim  scit,  hoc  dejerans 
vere,  non  pejeravit.  Sed  nec  vane  dejerat,  alium 
Deum  non  esse.  Tunc  enim  vane  dejeraret,  si  non 
fuissent  qui  alios  deos  crederent,  tunc  quidem 
simulacrorum  cullores,  nunc  vero  et  haeretici. 
Jurat  igilur  per  semetipsum,  ut  vel  juranti  Deo 
credas  alium  deum  omnino  non  esse.  Hoc  ut  Deus 
faceret,  lu  quoque,  Marcion,  coegisti  :  816  jam 
tunc  enim  providebaris.  Proinde,  si  et  in  promis- 
sionibus  aut  comminationibus  jurat^  fidem  in  pri- 
mordiis  arduam  extorquens,  nihil  Deo  indignum 


humilitate  temperaret,  sibi  quidem  indigna,  ho- 
mini  autem  nccessaria;  et  ita  jam  Deo  digna,  quia 
nihil  tam  dignum  Deo  quam  salus  hominis.  De  isto 
pluribus  retraclarem,  si  cura  elhnicis  agerem! 
quanquam  et  cum  hsereticis  non  multo  diversa  ^*' 
congressio  stet.  Quatenus  et  ipsi  Deum  in  figura 
et  in  reliquo  ordine  humanse  conditionis  deversa- 
tum  ^  jam  credidistis,  non  exigelis  utique  diulius 
persuaderi  Deum  conformasse  semetipsum  huma- 
nitati,  sed  de  vestra  fide  revincimini.  Si  enim  Deus, 
et  quidem  sublimior,  tanta  humilitate  fastigium 
majestatis  suae  stravit,  ut  etiam  morti  subjiceret  ^^, 
et  morti  crucis;  cur  non  pulclis  nostro  817 
quoque  Deo  aliquas  pusilliiates  congruisse,  tolera- 


est,  quod  efticit  Deo  crcdere.  Satis  et  tunc  pusillus  B  biliores  tamen  judaicis  contumeliis  et  p:itibulis  ct 


Deus  in  ipsa  etiam  ferocia  sua ,  cum  ob  vituli 
consecrationem  efferatus  in  populum,  de  famulo 
8U0  postulat  Moyse  (Exod.  xxxii,  10)  :  Sine  me,  et 
indignatus  ira  ^  disperdam  illos,  et  faciam  te  in 
nationem  magnam.  Unde  meliorem  soletis  affirmare 
Moysen  Deo  suo,  deprecatorem,  imo  et  prohibi- 
torem  irae.  Non  facies  enim,  inquit  ^s,  isttid,  aui 
et  me  una  cum  eis  impende,  Miserandi  ^  vos  quoque 
cum  populo,  qui  Ghristum  non  agooscitis  in  per- 
sona  Mosi  figuraium ,  Patris  deprecatorem ,  ct 
oblatorem  anirnae  suae  pro  populi  salute.  Sed 
sufficit,  si  cl  Moysi  proprie  donatus  est  populus  ad 
prsescns.    Quod    ut    famulus    postulare    posset  a 


sepulcris?  An  hae  sunt  pusillitates,  quae  jam  ''^ 
praejudicare  dcbebunt  Ghristum,  humanis  passio- 
nibus  objectum,  cjus  Dei  esse,  cui  '^^  humanitates 
exprobrantur  a  vobis?  Nam  et  profitemur  Christum 
semper  egisse  in  Dei  Patris  nomine;  ipsum  ab 
initio  conversalum;  ipsum  congrcssum  cum  pa- 
Iriarchis  et  prophetis,  Filium  Greatoris,  Sermonem 
ejus,  quem  ex  semetipso  proferendo  filium  fecit, 
et  ''^  cxinde  omni  dispositioni  suae  voluntatique 
prsefecit;  diminuens  illum  modico  citra  angelos, 
sicut  apud  David  ^^  scriptum  est  (PsaL  viii,  6) : 
qua  diminutione  in  haec  quoque  dispositus  est  a 
Pfttre,qu8e  ut  humana  reprehendilis,   ediscens  jam 


Domino ,   id    Dominus   a    se  postulavit.   Ad  hoc  C  ^^^  ^   primordio,  jam  inde  hominem,  quod  erat 


enim  famulo  dixit :  Sine  me^  et  disperdam  illos,  ut 
ilie  postulando,  et  semetipsum  offerendo  non  sine- 
ret;  atque  itadisceres,  quantum  liceat  fideli  et  pro- 
phetse  apud  Deum  (73). 

CAPUT   XXVII. 

Jam  nunc  ut  et  csetera  compendio  absolvam, 
qusecunque  adhuc  ut  pusilla  et  infirma  et  indigna 
colligitis  ad  deslruclionem  Creatoris,  simplici  et 
certa  ratione  proponam  :  Deum  non  potuisse 
humanos  congressus  inire,  nisi  humanos  et  sensus 
et  affectus  suscepisset,  per  quos   vim  majestatis 


futurus  in  fine.  Ille  est  qui  descendit ;  ille,  qui 
interrogat;  ille,  qui  postulat;  ille,  qui  jurat.  Csete- 
rum  ■'*,  Patrem  nemini  visum,  etiam  commune 
testabitur  Evangclium,  dicente  (Matth.  xi,  37) 
Ghristo  :  Nemo  cognovit  Patrem  nisi  Filius ;  ipse 
enim  et  Veieri  Tesiamcnto  pronunliarat  [Exod, 
xxxiii,  20)  :  Deum  nemo  videbit,  et  vivet ;  Patrem 
invisibilcm  determinaus,  in  cujus  auctoritate  et 
nomine  ipse  erat  Deus,  qui  videbatur  Dei  Filius. 
Sed  et  penes  nos  Ghristus  in  persona  Christi 
iocipitur  (74),  quia  et  hoc  modo  noster  est.  Igitur 
quaecunque    exigitis    Deo     digna,     habebuntur  ia 

Variae  lectiones. 

"  Jurans  Wouw.  ^  Pro  indignatus  ira  scrib.  in  ira  Rig.  Venet.  ^  Inquit  negl.  Seml.  ^  Miserandos  Jun, 
miserando  Rhen.  ^'  Nec  cum  haereticis  multo  Wouw.  deversa  ncgl.  Seml.  ^  Diversatum  Rig,  Venet.  ^  Sub- 
jiceretur  alii.  ^o  Hine  inser.  Seml.  ^^  Cujus  Pam.  Seml.  ^^  Ut  Pam.  SemL  '^  Eum  Pam.  SemL  '*  Quia  inser. 
SemL  qui  Jun. 

Gommentarius. 

(1^)Atque  itadisceres,  quantumliceat  fidelu  eic.  jknosiTis  in  epist.  57  ad  Comelium  B.  Cypriani» 
SimiUter  locum  hunc  interpreiatur,  quod   nempc  ■*  Pam. 


multum  ponderis  habeat  oratio  sanctorum  apud 
Deum,  B.  Hieronymus,  cap.  28,  in  Ezech.  cap.  xiii, 
et  EpisL  ad  Gaudent.  Gyrillus  Alex.,  lib.  v  adv. 
Julianum.  «  Atqui  si  aposloli  el  martyres,  »  inquit 
B.  Hieronymus  adv.  Vigilantium,  ubi  hoc  ipsum 
exemplum  Moysis  adducit,  «  adhuc  in  corpore 
constituti,  possunt  orare  pro  caeteris,  quando  pro 
se  debent  adhuc  esse  solliciti ,  quanlo  magis  post 
coronas,  victorias  et  tnumphos  ?  >  Facit  promde 
locus  isle  pro  orationibus  sanctorum  pro  nobis, 
etiam  post  hanc  viiam;  de  quibus,  uti  et  de  invo- 
catione  ipsorum  sanctorum,  late  tractavimus  adnot. 


(74)  Sed  ei  penes  nos  Christus  in  persona  Christi 
accipitur.  Sic  habcnt  exemplaria.  Ait  autem  Septi- 
mius  :  Nemo  homo  Deum  vidit  vivens,  in  persona 
Patrisscilicet.  At  viderunt  homincs  Patrem  in  Fiho, 
quia  sempcr  egit  Filius  in  Dei  Patris  nomine.  Pater 
autem  et  Filius  unom  sunt,  sivc  unus  Deus.  Sic 
Fihus  ipsc  erat  Dous,  ()uera  horaines  viderunt.  Sic 
Chrislum  nos  Ghristiani,  non  Marcionilse,  accipimus 
sive  intelligimus  Deum  in  persona  Ghristi;  quia  et 
hoc  modo  nosler  est  Deus.  Nam  et  homo  Christus. 

RlG. 


345 


LIB.  II  ADV.    MARGIONEM. 


346 


Palre  inYisibili  incongressibilique  ^s  ei  placido,  et  a 
(ul  iu  dixerim)  Philosophorum  Deo.  Qu»cunque 
aulem  ul  iiidigna  reprehendilis ,  deputabuntur  in 
Fiiio,  el  viso,  el  audito,  et  congresso,  arbitro 
Patris  el  ministro,  miscente  in  semetipso  hominem 
et  Deum;  in  virtutibus,  Deum;  in  puslHitalibus , 
homincm;  ut  lantum  homini  cooferat,  quintum 
Deo  detrahit  :  totum  denique  Dei  mei  penes  vos 
dedecus,  sacramenium  est  humanae  salutis.  Con- 
versabatur  Dcus,  ut  homo  divine  agere  doceretur. 
Ex  aequo  agebat  Deus  cum  horaine,  ut  liomo  ex 
aequo  agere  cum  Deo  posset.  Deus  pusillus  invenlus 
esl,  ut  homo  maximus  fieret.  Qui  talem  Deum 
dedignaris,  nescio  an  ex  fide  credas  Deum  cruci- 
fiinm.  Quanla  itaque  pervcrsilas  vestra  erga  utrum- 
qae  ordinem  Greatoris  ?  Judicem  eum  drsignatis,  B 
«l  se^eritatem  judicis  "^6  secundum  merita  causarum 
congrucntem  pro  saevitia  31 S  exprobralis,  Deum 
optimam  exigitis ,  et  lenilatem  ejus  benignitalis 
eoDgruentem ,  pro  captu  mediocritatis  humanae 
dejeclius  conversalam,  ut  pusillilatem  depreliatii. 
Nac  magnus  vobis  placel,  nec  modicus;  nec  judex, 
nec  amicus.  Quid,  si  nunc  ^'^  eadem  cl  in  vestro 
depreheodantur?  Judicem  quidem  et  illum  esse  jam 
osteDdimus  in  libello  suo  ;  et  de  judice  necessarie 
seyerum,  et  de  severo  sicut  '^^  saevura,  si  tamen 
ssvum. 

CAPUT  XXVIII. 

Nuncet  dc  pusillitatibus,  ct  malignitatibus,  cae-  g 
teriaque  noiis,  ct  ipse  adversus  Marcionem  anti- 
theses  aemolas  faciam.  Si  ignoravit  Deus  meus  esse 
alium  5uper  se,  ctiam  tuus  omniuo  non  scivit  esse 
aliam  iofra  sc.  Quod  enim  ait  Heraclitus  ilie  tene- 
brosus  (75) ,  eadem  via  sursum  et  deorsum.  Deni- 
que  si  non  ignorasset,  el  ab  initio  ei  occurrisset.  De- 
liciom  et  morlem,  et  ipsum  auctorem  delicti  dia- 
bolom,  el  omne  malum,  quod  ^»  Deus  mcus  passus 
ttl  esse  ;  hoc  et  tuus,  qui  illum  pati  passus  est. 
Muiavit  sententias  suas  Deus  noster.  Proinde  qua 
«ivesier,  Qui  enim  genus  humanum  lam  sero  re- 
speiity  eam  sentenliam  mutavit,  quse  tanto  sevo  non  n 
i%spexit.  Poenituit  in  aliquo  Deum  nostrum.  Sed  et 
restrum.  Eo  enim  quod  tandcm  animadvertit  ad 
bominis  salutcm,  poenitentiam  dissiraulationis  pri- 
ttinae  fecit,  debiiam  malo  facto.  Porro  malum  factum 


deputabitur  iiegligentia  salulis  huraanae,  nonnisi  per 
poeniteniiara  eraendata  apud  Deum  vestrmn.  Man- 
davit  fraudera  Dcus  noster,  sed  auri  et  argenti. 
Quanto  autera  horao  pretiosior  auro  et  argenlo,  tan- 
to  fraudulenlior  Deus  vester,  qui  horainem  Doraino 
et  factori  suo  eripit.  Oculum  pro  oculo  reposcit 
Deus  nostcr ;  sed  et  vester  vicera  prohibens,  ite- 
rabilera  magis  injuriam  facit.  Quis  enim  non  rursus 
percutiet,  non  repercussus?  Nesciit  ^  Deus  no- 
ster  quales  allegeret  ?  Er^o  nec  vester  Judam  tra- 
ditorem  ^^  allegisset,  si  prsescisset.  Sic  et  mentitum 
alicubi  dicis  Creatorera  :  longe  raajus  mendacium  est 
in  tuo  Christo,  cujus  corpus  non  fuit  verura.  Mul- 
tos  saevilia  Dei  raei  absurapsit  ?  Tuus  quoque  Deus, 
quos  salvos  non  facit,  utiqoe  in  exiiium  disponil. 
Deus  meus  ^  aliquem  jussit  occidi?  Tuus  semetip- 
suravoluit  interfici ;  ii0tt  minus  homicida  in  semet- 
ipsura,  819  quam  in  eura  ^^  a  quo  fellet  occidi. 
Multos  autem  occidisse  Deum  ejusprobdboMarcioni. 
Nam  fecit  horaicidam,  ulique  perilurum,  nisi  si  po- 
pulus  nihil  deliquit  in  Christum.  Sed  expedita  virtus 
veritatis  paucis  amat.  Multa  mendacio  erunt  neces- 
saria. 

CAPCT  XSJX. 

CjBterum,  ipsas  quoque  antithcses  Marcionis  co- 
minus  cecidissem,  si  operosiore  destruptione  earum 
egeret  defensio  Creatoris  tam  boni  quam  et  judicis, 
secundum  utriusque  partis  et  exempla  congrueotia 
Deo,  ut  ostendiraus.  Quod  si  ulraque  pars  bonitatis 
atque  justitiee  digoam  plenitudinem  divinitatis  effi- 
ciunt  omnia  potenlis,  compendio  interim  possum 
antiiheses  retudilsse,  gestientes  ex  qualitatibus  in- 
geniorum  sive  legiin  sive  virtutum  discernere,  at- 
que  ita  alienare  Chrisliip  a  Creatore,  ut  optimum 
a  judice,  et  mitem  a  fero,  et  salutarem  ab  eikioso. 
Magis  enim  eos  conjungunt,  quos  in  eis  diversiia- 
tibus  ponunt  quae  Deo  congruunt.  Aufer  titulum 
Marcioois  (76)  et  intentionera  atque  propositum  opc- 
ris  ipsius,  et  nihil  aliud  praestat  ^^  quam  demon- 
strationem  ejusdem  Dei  optimi  et  judicis  :  quia  haec 
auo  in  solum  Deum  competunt.  Nam  et  ipsum  stu- 
dium  in  eis  exemplis  opponendi  Christum  Creato- 
ri,  ad  unitatera  3^0  raagis  spectat.  Adeo  enim  ipsa 
et  una  erat  substantia  divinitatibus  ^,  bona  et  se- 
vera,  et  eisdem  exemplis  et  in  similibus  argumen- 


Variae  lectiones. 

'5  Cognoscibilique  alii.  '^»  Judicii  Wouw,  '^'^  Non  SemU  PameL  enim  Latin.  quid  quod  nunc  Wouw.  '^» 
Scilicet  Lat  ^^  Omnem  malum  quem  Lat.  Jun.  Seml,  «o  Nescit  Seml.  PameL  ^^  Non  inser.  SemL  PameL 
et  puncto  dividunt  vester.  Judam.  82  Meus  abest  Fran.  *3  in  eo  SemL  **  Praestare  SemL  forte  praestaret : 
praestat  est  conjectura  Rhenani.quam  deinde  amplexati  sunt  PameL  Rigalt.Franeq.  Paris.  Venet.,  prae:- 
tabit  Jun.  ^  Diviniiaiis  conjic.  Hhen. 

Commentarius. 


(l^)  Ueraclitus  ille  tenebrosus.  Obscuritatem  affe- 
elavit  adeo  philosophus  ille,  ui  inde  tenebrosus 
sea  9xot£ivb<  audierit.  Atque  etiam  iramiuente  morte 
iliud  Joquendi  genus  retinuit,  Cura  enim  aqua  in- 
tercute  et  hydrope  laboraret,  sciscitatus  est  medi- 
cos  an  ariji  soae  industria  ex  imbre  siccitatem  fa- 


cere  possont.  Haec  refert  Laerlius,  lib.  ix.  Le  Pr. 

(76)  Aufer  titulum  Marcionis.  Scripseral  Antiihe- 
ses  seu  librum  sub  hoc  tiiulo  Ponticus  ilie  :  has 
cum  satis  impugnasse  videtur  hic  scriptor,  ait  au- 
ferendas  csse,    dum  titulum    auferendum  scribit. 

ID. 


347 


TERTULLIANl  OPBRUM  PARS  U.  —  SBRlfiS  I,  POLEMIGA. 


348 


tis,  ul  boniUlem  suam  voluerit  oslendcrc,  in  qui-  a  cl  ia  hoc  pcr  illis  Ddiim  m.^um  zelolcm,  qui    res 


suas  arbusliores  ia  primordiis  bona  et  rationali 
aemulationc  maturitatis  prsecuravcril  (77)  suo  jure. 
Gujus  aniilhescs  ctiam  ipse  muadus  ejus  agnoscet 
ex  contrarietatibus  elemeutorum,  summa  tamen  ra- 
tionc  modulatus.  Quamobrem,  inconsiderantissime 
Marcion,  alium  Deum  lucis  ostcndisse  dcbueras , 
alium  vcro  tenebrarum,  quo  facilius  alium  bonita- 
tis,  alium  severiiaiis  persuasisses.  Gseterum  ejus  erit 
antilhesis,  cujus  est  ia  mundo. 


bus  pnBiriserat  scveritatcm.  Quia  ncc  mirum 
erit  ^  diversitas  temporalis,  si  postea  Dcus  mitior 
pro  rebus  edomitis,  qui  retro  austcrior  pro  indo- 
mitis.  Ita  pcr  anlithescs  facilius  oslcndi  poiesi  or- 
do  Greatoris  a  Ghrislo  reformatus  ct  repcrcussus^ 
et  redditus  potius  quam  exclusus,  cum  ^"^  prseser- 
tim  Deum  tuum  ab  omni  motu  amariorc  sccernas, 
uiique  et  ab  semulatione  Greatoris  scilicet.  Nam  si 
ita  est,  quomodo  eum  antithcses  singulas  specics 
Greatoris  smulatum  demonslrant,  agnoscam  igitur 

Yarifle  lectiones. 

«^Erat  SemL  PamcL  ^^  Gum  omitt.  Pamel,  SemL 

Commentarius. 

(77)  Qui  res  suas  arbustiarifs  in  primordiis  bona  d  enim  (sicuti  recte  aduotavit  Rhenanus  ad  marg.  i 
et  rationali  amulatione  inakfritatis  proicuraverit.  ^  edit.)  videtur  usurpare  pro  ferociores^  sumpta  me- 
Qui  res  suas  lurbustiores  praBwivcrit,  hoc  cst,  robus-  taphora  ab  arbustis  luxuriamibus.  Arbustandi  enim 
tiores.  Qui  ^icct  non  surculos  depanxcrit,  sed  jam  vcrbo  utitur  etiam  Plinius.  Alioquin  putaretur  (sed 
arbusta,  «MMf  arbustiora,  hoc  est,  jam  grandia,  quse  non  rccte)  legendum  austeriores,  Gomparationem 
fructum  proferunl  maturius  sive  celerius  multo  q[uam  autem  facit  maturiialis  Novi  Tcstamenti  ad  acer- 
surcuii.  RiG.   —  Elegans  mctaphora ;   arbustiorcs      bitatem  Vetcris.  Pam. 


LIBER   TERTIUS. 


3MI ARGUMENIUM. 

I.  Librum  hunc  tertium  adversus  Marcioncm  scri- 
pturus  dc  Ghristo,  imprimis  Ghristum  non  alicrius 
Dei  intclligendum,  quam  Greatoris,  pra^scribit,  tum 
quod  prsecedentibus  libris  determinatum  sit,  alium  C 
Deum  non  credendum  quam  Greatorem ;  tum  quod 
probetur  apostolicarum  et  hsereticarum  ecclesiarum 
recensu,  nuUa  mentionem  alteq^ui  Dci  aut  Ghristi 
agitatam  ante  scandalum  lH^ionis. 

II.  Mnde  suspectum  csse,  quod  tam  subito  ve- 
nerit  Ghrislus  Marcionis,  antequam  Pater  dc  Fiiio 
testaretur,  mittens  de  mtsso. 

II(.  Neque  vero  sufficere,  quod  se  Filium  Dei  pro- 
baturas  essct  per  documenta  virtutum  ;  tum  quod 
tcmcrariam  signorum  fidem  ipse  Ghristus  ostendat, 
etiam  apud  pseudoprophetas  facillimam,  tum  quod 
Greator  jam  ante  illum,  et  pcr  famulos  suos  virtu- 
tes  sit  operatus. 

IV.  Si  autem  post  Greatorem,  illum  emendatu-  q 
ru8,  revelatus  sil^Cbristus  Marcioais ;  debuissc  non 
ante,  sed  post  Ghristum  Grcatoris  revclari,  uti  ctiam 
illum  emendaret. 

V.  Jam  vcro  Scripturis  probaturus  Ghristum  Grea- 
toris  fuisse,  cujus  Scripturse  ab  co  adimplctae  sint, 
prsefatur,  duas  causas  eloquii  prophetici  advcrsariis 
agnoscendas ;  unam,  qua  futura  interdum  pro  jam 
transactis  annuntiantur ;  aliam,  qua  pleraque  figu- 
rate  portenduntur. 

YI.  Itaque  Judaicum  arrorem  pro  Marcionitis  non 
facere,  qui  Gbristum  Creatoris,  tanquam  extraneum 
interfecerint ;  utpotc  quos  illum  ignorataros^  Scrip- 
turis  3lii  praedictum  sil;  idque,  qualenus  solum 
hominem  arbilrabantur. 


YII.  Gonvinci  autera  utrosque  duobus  Ghristi  ad- 
vcntibus,  dupliei  a  prophelis  habitu  demonstratos ; 
quorum  priorem,  obscuriorcm  et  indigniorem,  intel- 
ligerc  et  credere  non  potueruut. 

YIII.  Posiha3c  adversus  Marcionitas  ct  alios  ipso- 
rum  errorum  auctores,  ab  apostolo  Joanne  anti- 
christos  pronuntiatos,  Ghristum  defendit  vere  ct  in 
carne  venisse,  vel  ex  eo  quod  alioqui  eti  im  Chri- 
stiani  nominis  fructus,  mors  Ghristi  neganda  sit,  et 
resurrectio. 

XI.  Neque  ipsi  suffragari  angelos  Grcatoris,  quasi 
ilii  in  phantasmatc  putativie  carnis  egcrint  apud 
Abrah^m  et  Lot ;  et  tamen  vere  sint  congressi  et 
pasti ;  quod  ad  moriendum  pro  nobis  non  essent  dis- 
positi. 

X.  Si  autem  carncm  Ghristus  tanquam  indignam 
aspernatus  est ,  dedignandam  etiam  illi  fuisse 
illius  imaginem,  co  quod  statum  sequatur  simili- 
ludo. 

XI.  Et  vcro  non  rcct'3  Marcionem  putativam  ia 
Ghristo  corpulcntiam  asscruisse,  nc  naliviialem  cjus 
agnoscere  cogcretur ;  quia  potcrat  ctiira  putaiivam 
illam  nalivitatem  accommodassc  ;  quarum  ncutram 
tamcn  possit  consistcrc,  co  quod  Dco  magis  compctat, 
vcritas,  quam  mendacium. 

XII.  Nihil  ctiam  facere  conlra  Ghristum  Creato- 
ris,  quod  ab  Isaia  Emmanuel  vocandus  scribatur; 
quo  nominc  non  est  editus;  quia  sufficit,  quod  si- 
gnificaiione,  non  sono,  nobiscum  Deus  fucrit  Chris« 
tus. 

XIII.  Neque  etiam  per  virtutcm  Damasci,  et  spo- 
lia  Samariaj,  cl  rcgcm  Assyriorum  (qua;  Christo 
accommodat  Isaias)  bellatorem  iilum  poc|fsndi ;  sed 


349 


LIB.  III  ADV.  MARCIONEM. 


350 


fi^rari  magos  Orientales,  Christum  ia  iQfantia  auro  Ji 
et  tburc  muncrantcs. 

XIV.  Nam  ct  alibi  (in  Psalmis  nempe  el  Apocaly- 
p«i  Joaunis^  figurate  arma  bellica  Chrislo  ascribi. 

XV.  Prosequitur  ddnccps,  Christi  noiTien  non 
eompelcre  Cbristo  Marcionis ;  tum  quod  proprium 
sit  unius,  ct  tamcn  ctiam  Creatoris  Christos  id  no- 
men  babuerit ;  tum  quod  ungi  non  potuerit,  qui  cor- 
pns  non  habuil,  et  proinde  Cbristus,  iJ  est  unclus, 
vocari  nullo  modo  potuit. 

XVI.  MuUo  minus  nomen  Jesu,  quem  Judan  non 
exspcctani,  et  Chrislo  Creatoris  CDmpelil,  co  quod 
Dihil  conimune  esse  debeat  Christo  alterius  Dci  cum 
Christo  Creatoris. 

XVII.  Porro  iisdem  pene  verbis,  eadcm,  qua;  su- 


CAPUT  PRIMUM. 

Secundum  vestigia  pristini  operis,  quod  amissum 
reformare  perseveramus,  jam  hinc  ordo  de  Chri  • 
sto,  licet  ex  abundanii,  post  docursam  derensionom 
unicffi  divinitalis.  Salisetenim  prajjudicaium  est  (1). 
Chrislum  non  alterius  Dei  inlcUigendum,  quam 
Creatoris,  cum  dclerminatum  cst,'  alium  D.'um  non 
credendum  pra;ter  Creatorem,  qucm  adco  Christus 
praediciverit,  et  deinceps  apostoli  non  alterius 
Christum  annunliaverinl,  quam  cjus  Dei,  qucm 
Christus  pra:dicavit,  id  est  Croaloris,  ut  nulla 
menlio  alterius  Dei,  atqne  ila  ncc  allerius  Christi 
agitata  sit  aule  scandalum  Marcionis.  Facillime  hoc 
probalur  apostolicirum  ct  hsereticarum  ccclesiarum 
recensu ;  illic  scilicet  pronuntiandam  regulae  inter- 


pra  libro  advcrsus  Judaeos,  Scripturarum  aflert  tes-  B  versionem,  ubi  poslerilas  invcniiur,  quod  etiam  pri- 


Umonia  de  contemplibill  Chrisli  in  passionc  habitu. 

XVIII.  Iiem  et  de  exitu  ejus  pcr  passioncm  crucis, 
cx  Peulaleucho. 

XIX.  llem  ex  Psalmis  et  Prophetis, 

XX.  Postremo,  probat  Christum  Creatoris  vcrc 
Cbristum  fuisse,  quod  ad  illum  conversse  sint  omnes 
naiioncs  399  jiixia  prcindiclionem  David,  quae 
Umen  neqne  de  iilo,  nequc  de  filio  cjus  Salomone 
poisit  ialdligi. 

XXI.  Etenim  non  Judaeorum  modo,  seJ  et  natio- 
num  vocationcm  ad  Christum  Creatoris,  nluribus 
scripiuris  praediclum  esse. 


mo  libcUo  intcxui.  Scd  et  nunc  congrcisio  ista  scor- 
sus  1  Chrislum  cxaminalura  eo  ulique  proficiel,  ut, 
dum  Chrislum  probamus  6reatoris,  sic  quoque  dcus 
excludatur  Marcionis.  Dccet  veriiat(*m  totis  viribus 
uti  suis,  non  ut  laborantcm  (2).  393  Csterum,  in 
prfcscriplionum  compendiis  vincit.  Scd  decrelum 
est,  ut  geslientem  ubique  advcr^ario  occurrcre,  in 
tantum  furenti,  ut  facilius  praesumpscrit  eum  vc- 
nisse  Christum,  qui  nunquam  sit  annuntiatus,  quam 
eum  qui  scmper  sit  praedicatus. 

CAPUT  II. 
Hinc  denique  gradum  consero  ^,  an  debuerit  tam 


XXIL  Quippc  cum  non  alterius,  sed  ejusdcm  Dci  C  subito  venissc.  Primo,  quia  et  ipM  Dei  sui  Filius  ; 


pnedicatores  apostolos,  et  cadem  cum  Christo  pas- 
suros  lam  ipsos,  quam  omnes  fidelcs,  prophelalum 
sit. 

\XIU.  Verumenimvero,  quia  cum  Jadieis  nega- 
bat  Chrislum  venisse  Marcion,  ostcndit  exituin 
(sive  exitium)  ipsorum,  quem  ob  impietatem  in 
Christum  relaturi  praedicabantur,  jam  completara 
esse.  Quo  i  vanc  ficret,  si  propter  Cliristum  Dei  al- 
lerius  id  paljrentur,  qui  ab  aemulis  illius,  nempc 
poiesiaiibui  Creatoris,  in  crucem  actus  esset ; 
nequc  cnim  potuit  Crcalor  ulcisci,  nisi  suum  Chri- 
stum. 

XXIV.  Denique  occasione  ejus  quod  Marcion  di- 
cebat,  restitutum  iri  Judaecun  a  Deo  suo,  remittens 
lectorem  ad  librum  Adversus  Marcionem  de  sinu 


hoc  cnim  ordinis  fuerat  3,  ut  aite  Pater  Filiun 
profiteretur,  quam  Patrcm  Fiiius ;  ct  ante  Pater  dc 
Filio  lestarctur,  quam  Filius  do  Patre.  Dehinc  ct 
quia  ^  missus,  prxier  Filii  nomeD.  Proiude  enim 
praecessisse  dcbucrat  miltcntis  patrocinium  in  te- 
slimonium  missi,  quia  nemo  veniens  cx  altcrius 
auctoritate,  ipse  eam  sibi  ex  sua  aftirmatione  de- 
fendit,  sed  ab  ipsa  defcnJi  se  ^  potius  eMpeciat, 
prseeuute  suggestu  ejus,  qui  auctoritatem  prsestat. 
Cseterum,  nec  Filius  agnoscctar,  quem  nunquam  Pa- 
tcr  nuncupavit  :  ncc  missus  credetur,  qucm  nui- 
quani  mandator  desiguavit  (3) ;  nuncupUurus  Patcr, 
et  designaturus  mandator,  si  fuisset.  Suspeclum  ha- 
bebilur  omnc,  quod  exorbitarit  a  regula;  rerum- 
que  principalis  gradus  non  sinit  poslcrius  aguosci 


Abrahae,  el  ad  opus  de  Spk  Fidelium  dc  dicta  "  Palrem  post  Fiiiom,  et  mandatorcm  post  manda- 
restimiione  JuJiea»,  latc  hic  etiam  prosequitur  mille-  tun»;  et  Christampost  Deum.  Nihil  origine  sua  prius 
nariorum  somnium,  de  quo  lalius  inler  paradoxa  cst  in  agnitione,  quia  ncc  in  disposiiionc.  Subito 
Aoctoris.  Filius,  ct  subiio  missus,  et  subiio  Chrisius  ?  Atquin 

VaricTe  lectiones. 

»  Seorsum  ia  Seml.  PameL  2  Confero  Paris.  Fran.  PamcL  3  Fucrit  Seml  *  Qua  ScmL  PameL  ^  Defcn- 
sionem  SemL  defensione  PameL 

Comnientarius. 


(1)  Satiis  enim  pr(pjudicatum  e$t.  Libris  supcrio- 
ribos  tatis  apcrte  dcmonsiratum  Christum  a  Deo 
Creatore  missum,  non  autcm  alium  a  Crealore , 
sicuti  somniivit  Marcion.  Le  Pr. 

(2)  yon  ut  laborantem.  Laborat  verilas  cum  aut 
falsitate  opprimitar.  aut  veri  specie  obducilur. 
Conliagii  etiam  non  raro,  ut  veritatem  dicere  peri- 


culosum  sit  propter  violentiam  et  impotentiam  quo- 
rumdam ;  quem  in  sensum  Thucydides,  iib.  i  //15/., 
*A.Ta>.a(«wpo;  t.  HvrflK^;  Tfi;  iXrfititL^  dixit,  id  est, 
Caret  labore  inquisitio  veritatis.  Lb  Pa.  et  Edd. 

(3)  Mandator  designavit.  Mandator  est,  qjii 
aliquid  agendom  committit ;  maodatarius  qui  su%- 
cipit.  Rbbn. 


^l 


TBRTULLIANI  OPBRUM  PARS  II.  -  SERIBS  I,  POLBMICA. 


352 


nihil  putem  a  Deo  subilum,  quia  nihil  a  Deo  non  k  gis  Christum  non  ex  solis  virlutibus   credendum 


disposilum.  Si  autem  disposiium,  cur  et  non  prse- 
dicatum,  ut  probari  possct  et  dispositum  ex  praedi- 
catione,  ei  divinum  cx  dispositionc  ?  Et  uiiquc  tan- 
tnm  opus,  quod  scilicel  humanae  saluti  parabalur, 
yel  eateiius  subitum  non  fuisset,  qua  per  fidem  pro- 
futurum.  In  quanlum  enim  credi  habebat  ut  prodes- 
set,  in  lanlum  paraturam  desiderabal,  ut  credi  posset, 
substructam  fundamentis  dispositionis  et  praedicalio- 
nis ;  quo  ordine  fides  informata,  merito  et  homini 
indiceretur  a  Deo,  el  Deo  exhiberetur  ab  homine  ; 
ex  agnilione  debens  credere  quia  posset,  quae  scili- 
cet  credere  didicisset  cx  praeJicatione. 

CAPUT  m. 


fuisse,  quanto  illum  non  alterius  quam  Creatoria  in- 
terpretari  potuissenf,  ut  respoadentes  ^i  virtutibus 
Creatoris,  et  ediiis  per  famulos  suos,  et  in  Chri- 
stum  suum  repromissis.  Quanquam  et  si  alia  docu- 
menta  invenirentur  in  tuo  Christo,  nova  scilicet, 
facilius  craderemus  etiam  nova  ejusdem  csse  cujus 
cfvetera,  quam  cujus  tanlummodo  nova;  egeniia 
experimentis  fidei  victricis  vetustatis ;  ut  sic  quo- 
que  praedicatus  venire  debuerit,  tam  praedicationi- 
bus  propriis  exstruentibus  ei  fidem  quam  et  virtu- 
tibus;  praesertira  adversus  Christum  Creatoris  ven- 
turum,  et  signis  et  prophetis  ^^  propriis  munitum  ; 
ut  aemulus  Christi  per  omnes  diversitatum  species 


reluceret.  Sed  quomodo  a  Deo  nunquam  89ft  prae 
Non  fuit,  inquis,  ordo"ejusmodi  necessarius,  quia  B  dicato  Christus  ejus  pwedicaretur  ?  Hoc  est  ergo 


statim  se  et  Filium,  et  missum,  et  Dci  Christum 
rebus  3)94  ipsis  esset  probaturus  per  documenta 
virttttum.  At  ego  negabO|  solam  hanc  illi  speciem 
ad  testimonium  competisse,  quam  et  ipse  postmo- 
dum  cxauctoravit .  Siquidem  edicens  {Matth,  xxiv, 
24)  multos  venturos  (4),  el  signa  facturos,  ct  virtu- 
tes  magnas  ediluros,  aversioncm  cliam  electorum 
(5),  nec  ideo  tamen  admittendos;  temerariam  signo- 
rum  et  virtulum  fidem  ostendit,  ut  etiam  apud 
pseudochristos  facillimarum  ^.  Aut  quale  est,  si,  in- 
de  se  voluit  probari,  cl  intelligi,  et  recipi  (cx  vir- 
tutibusdico),  uudecfeleros  noluit,  sequc  etipsos  tam 
subito  venturos,  quam  a  nullo  auctore  praedicaios  ? 


quod  exigit,  nec  Deum,  nec  Christum  tuum  credi, 
quia  et  Deus  ignotus  esse  non  debuit,  et  Christus 
agnosci  per  Deum  debuit. 

CAPUT  IV. 
Dedignatus,  opinor,  est  imitari  ordinem  Dei 
nostri,  ul  displicenlis,  ut  ^^  cum  maxime  revin- 
cendi.  Novus  nove  venire  voluit ;  Filius  ante  Patris 
professionem,  et  missus  anle  mandatoris  auctori- 
tatem ;  ut  et  ipsam  ^*  fidem  monslwissyMm  in- 
duceret,  qua  anle  crederclur  Christum^enisse, 
quam  sciretur  fuisse.  Competit  mihi  etiam  illud 
relraclare,  cur  non  post  Christum  venerit.  Nam 
cum  intueor  dominum  ejus,  tanlo  aevo   patientissi- 


Si  "^  quia  prior  ds  venit,   et  prior  virtulum  docu-  q  mum  acerbissimi  Creatoris  annunliantis  interea  ia 

vnAfilo     ftirrnavit      \Ai*\ri»f\     rtnflci  lA/«mn    in  K<i1nAio      ila  u^^:_>^      r>U.»'.«t,%win      et.nm  -      /tnoAtinnnA     it\      riltinnA 


menta  signavit,  idcirco,  quasi  locum  in  balneis,  ita 
fidem  occupavit,  posteris  quibusque  praeripuit,  vi- 
de  ne  ipse  in  coMiitione  posteriorum  deprebenda- 
tur,  posterior  inventas  Creatore,  ante  jam  cognito, 
et  proindc  virtutes  ante  operalo,  et  non  ah« 
ter  8  praefato  non  esse  aliis  credendum,  post  eum 
scilicet.  Igitur  si  priorem  venisse,  et  priorem  de 
posteris  pronuntiasse,  hoc  fidem  eludet  ^ ;  praedam- 
natus  erit  et  ipse  jam  ab  eo  quod  ^^  posterior  est 
agnitus,  et  solius  erit  auctoritas  Creatoris,  hoc  in 
posteros  constituendi,  qui  nullo  posterior  essejpo- 
tuit.  Jam  nunc  cum  probaturus  sim  Creatorem  eas- 
dem  virtutes,  quas  solas  ad  fidem  Chrislo  tuo  vin- 
dicas,  interdum  per  famulos  suos  retro  edidisse, 
interdum  per  Christum  suum  edendas  destinasse; 
possum  et  ex  hoc  merito  praescriitere,   tanto  ma- 


homines   Christum  suum,    quacunque  id   ratione 

fecitf  tam  HNrelationem  quam  intercessionem  suam 

differens,  mlem  raiione  dico  illum  patienliam  de- 

buisse  Creatori,  in  Christo  quoque  suo  dispositio- 

nes  suas  exsecuturo,  ut  perfecta  et  expleta  omni 

opcratione   aemuli  Dei,  et  aemuli   Christi,   lunc  et 

ipse    proprias    dispositiones    superducerct,   Caete- 

rum,  poenitentia  tanlae  patientise  fecit,  quod  non  in 

finem  rerum  Crcatoris  perseveravcril.  Vaue  susti- 

nuil  praedicari  Chrislum  ejus,  quem  non  sustinuit 

exhiberi?  aut   sine  causa    tamdiu  non   intercidit? 

Quid  illum   detinuit,  quidve  turbavit?  Atquin    in 

^  utrumque   commisit,   post  Creatorem   quidem  tam 

tarde  revelatus,  ante  Christum  vero  ejus   tam  pro- 

pere.  Allerum  vero  jamdudum  debuerat  traduxisse, 

alterum  nondum ;  nec  illum  quidem  lamdiu  ssevien- 


Variae  lcctiones. 

6  Facillimam  Fran,  PameL  ^  Sed  Seml.  PameL  »  Et  nominatim  Lat.  ^  Eliciet  Lat.  cludct  aliu  ^^  Quo 
SemL  "  Respondeniibus  SemL  respondenlem  PameL  ^^  Prophetiis  aliu  ^^  Et  Lat,  ^*  Ipse  SemL  Pa' 
meL 

Commefltarius. 


(4)  Siquidem  edicens  multosventuros,  Paraphra- 
stice  citat  illud  Matth.  xxiv,  Multi  venient  pseudo- 
christi^  etc.  Sic  etiam  B.  Augustinus,  lib.  xiii  con- 
tra  Faustum^  cap,  5  :  c  Miracula  non  facitis;  quan- 
quam  si  faceretis,  caveremus,  per  instruentcm 
nos  Dominum,  et  dicentem  :  Exsurgent  multij «  etc. 
Et  tract.  14  in  Joan :  c  Pontius  fecerit  miraculum , 
et  Donatus  oraverit,  et  responderit  Deus  de  ccelOi 
primo  aut  faliuntur)  aut  fallunt ;  pottremo  fac  illos 


montes  transfcrre,  si  charitalcm  non  habent,  nihil 
sunt;  sed  quomodo  haberent,  qui  diviserunt  unita- 
tem  ?  »  Atqui  non  proplerea  seusissc  Auctorem  veri- 
tatem  signorum  el  virtulum  apud  hajrcticos  aliquando 
fuisse  aul  futuram,  patet  ex  lib.  de  Anima^  cap. 
57,  ct  lib.  V.  adv.  Marcion.  cap.  16.  Pam. 

(5)  Aversionem  etiam  electorum.  Etsi  non  sim  su- 
perslitiosus  in  varia  iectione,  censerem  tamen  ie- 
gendum  eversionem,  Lb  Pr. 


*  m' 


353  LIB.  m  ADV.   HABGIONBH.  S54 

tem  suslinuisse;  islum  vero  adhuc  quiescenlem  in-  a  mas;  faciemmeamveronon  avertia  sputaminibus. 
qaietasse,  circa  ambos  excidcns  ab  optimi  Dei  ti-      Sive  enim  Chrislus  jam  lunc  in  semelipsam  sectra- 


tolo,  certe  varius  et  ipse  et  inccrtus ;  tcpidus  scili- 
cet  in  Creatorem,  et  calidus  in  Christum,  et  vanus 
utrobique  ^^.  Non  magis  enim  compescuit  Crealo- 
rem,  qaam  obstitit  Christo.  Manet  et  Creator,  qua- 
lis  omnino  est :  veniet  et  Christus,  qualis  et  scribi- 
tor.  Quid  venit  post  Creatorem,  qucm  emendare 
non  valuitj?  Quid  ante  Christum  ejus  revelatus  est, 
quem  revocare  non  potuerit?  Aut  si  emendavit 
Creatorem,  post  illum  revelatd  est,  ut  emendanda 
pnecederent;  ergo  et  Christum  ejus  seque  emenda- 
iurus  exspectasse  debuerat,  proinde  et  illius  poste- 
rior  emendator  futurus,  sicut  Creatoris.  AUud  est, 
si  ei  ipse  post  illum  rursus  adveniet ;  ut  primo  qui- 


dum  nos,  sive  prophetes  dc  semetipso  secundum 
Judanos  pronuntiabat ,  nondum  tamen  factum  pro 
jam  transacto  sonabat.  Alia  species  erit,  quia  plera- 
que  figurate  portenduntur  per  8enigmata  et  allego- 
rias  et  parabolas,  aliter  intelligenda  quam  scripta 
sunC  J(iiiD  et  mcntes  legimus  distillaturos  dulco- 
renr^M-  ^"i  ^^)t  ^<>^  tamen  ut  sapam  de  petris, 
aut  <Mrntnm  de  rupibus  (8)  speres  :  et  terram  au- 
dimus  laoie  et  melle  manantem;  non  tamen  ut  de 
glebis  credas  te  unquam  placentas  et  samias  (9) 
coacturum  :  quia  nec  statim  aquilicem  et  agrico- 
lam  os  Dei  repromisit,  dicens  {Isa.  xli,  49)  :  Po- 
nam  flumina  in  regione  sitienti,  et  in  solitudine  ce" 


dem  adventu  processerit  adversus  Creatorem,  le-  g  drum  et  huxum.  Sicut  et  prsedicans  de  nationnm 


gem  ei  prophetas  destruens  ejus;  secundo  vero 
proeedai  S90  adversus  Chrisium,  regnum  redar- 
gnens  ejus.  Tunc  ergo  conclusurus  ordinem  suum, 
inne  si  forie  credendus  esi ;  aut  si  jam  hinc  perfecta 
res  esi  ejus,  vane  ergo  venturus  est,  nihil  scilicei 
peracturus. 

CAPUT  V. 

His  praeluserim  ^^  quasi  de  gradu  primo  adhuc, 
ei  quasi  de  longinquo.  Sed  et  hinc  jam  ad  certum 
et  cominus  dimicaturus  (6) ,  video  aliquas  etiam 
nunc  lineas  praeducendas ,  ad  quas  erit  dimican- 
dum,  ad   Scripturas   scilicei  Creatoris.  Secundum 


conversione  :  Benedicent  me  bestios  agri,  sirenes  et 
filiai  passerum  {Isa.  xliii,  20)];  non  utique  ab  hi- 
rundinum  puUis  et  vulpeculis,  ei  illis  monstmosis 
fabulosisque  cantricibus  fausta  omnia  relaturus  est. 
Et  quid  ego  de  isto  genere  amplius  ?  S9T  cum 
etiam  (/  Cor.  ix,  9)  hcereticorum  ^  apostolus  (10) 
ipsam  legem  indulgentem  bobns  terentibus  os  li- 
benim,  non  de  bubus,  sed  de  nobis  inlerpretetur  : 
et  petram  potui  subministrando  comitem,  Chrisium 
alleget  (/  Cor.  x,  4)  fuisse,  docens  proinde  et  Gala- 
tas  {Galat.  iv,  22),  duo  argumenta  filiorum  Abrahse 
allegorice  cucurrisse,  et  suggerens  Ephesiis  {Ephes. 
V,  51),  quod  in  primordio  de  homine  prsedicatum 


eas  enim  probaturus  Christum  Creatoris  fuisse,  ut  ,.  ,         ^       ,  .  r  .    •    j    i 

.     n  /Tu  •  .            j^     I  .                   i-  L     •      n  est,  relicturo  patrem  et  matrem,  et  futuris  dnobus 
postea  "  Chnsto  suo  adimpleUs,  necesse  habeo  ip-  C  :^ "l^  :^  _  ;„  pk.;„4„«.  .*  i7..i.ou« 

sarum  qooque  scripturam  formam  (7),  et  (ut  ita 


dixerim)  naturam  demandare,  ne  tunc  in  contro- 
verstam  deductae ,  cum  adhibentur  ad  causas,  ei 
sua  ct  causarum  defensione  commistae,  obtundani 
lectoris  inientionem.  Duas  itaque  causas  prophe- 
tici  eloquii  allego  agnoscendas  abhinc  adversariis 
nostris  :  unam,  qua  futnra  interdum  pro  jam  trans- 
actis  enuntiantur.  Nam  et  Divinitati  competit, 
quaecunque  decreverit,  ut  perfecta  reputare,  quia 
non  sit  apud  illam  differentia  temporis,  apud  quam 
uniformem  statum  temporum  ^^  dirigit  seternitas 
ipsa,  et  diviDationi  propheticae  magis  familiare  est 
id  quod  prospiciat,  dum  prospicit,  jam  visum,  at- 


in  unam  carnem,  id  se  in  Christum  et  Ecclesiam 
agnoscere. 

CAPUT  VI. 
Si  satis  constat  de  istis  interim  duabus  proprie* 
tatibus  Judaicae  litteraturse;  memento,  lector, 
constitisse,  ut  cum  tale  quid  adhibuerimus ,  non 
retractetur  de  forma  scripturse,  sed  de  statu  causs. 
Cum  igitur  haeretica  dementia  eum  Christum  ve- 
nisse  prsesumeret,  qui  nunquam  fuerat  annuntiatus, 
sequebatur  ut  eum  Christum  nondum  venisse  con- 
ienderet,  qui  semper  fuerat  praedicatus :  atque  ita 
coacla  est  cum  Judaico  errore  sociari,  et  ab  eo  ar- 
gumenlationem   sibi   struere,  quasi  Judsei  certi  ei 


que  iu  jam  i9  expunctum,  id  est,  omni  modo  futu-  Q  ipsi  alium  fuisse  qui  venit,  non  modo  respuerint 
rum  demonstrare,  sicut  pcr  Isaiara  (l,  6)  :  Dorsum  eum  ut  extraneum,  verum  et  interfecerint  eum  ul 
meumposuiinflagellajmaxillasautemmeasinpal'      adversarium,  agnituri  sine  dubio  et  omni  officio 

Varis  lectiones. 

15  In  uiroque  alii.  i«  Proluserim  Rig.  Jun.  Venet.  ^'^  Post  a  Jun.  »8  Temporis  Seml.  Pamel.  *»  Ul  jam 
Jwi.  ^  Eihnicorum  Lat. 

Commentarius. 

coctum.  Discrimen  est  quod  sapa  est  mustum  ad 
mediam  partem  decoctum,  delrutum  autem  ad  ter- 
tiam  :  ita  M.  Varro.  Le  Pr. 


(6)  Ad  certum  et  cominus  dimicaturus,  Quasi 
superiores  disputatioiies  velitationis  in  modum 
factae  essent,  hic  fortius  pugnaturum  se  pollicetur, 
ut  qnavis  sponsione  adversarium  prcmat.  AppcIIat 
iiaque  ad  Scripturam,  quam  in  Marcionem  contor- 
quet.  Lb  Pr. 

(7)  Scripturarum  formamy  elc.  Prjemittere  ex- 
plicando,  declarando,  commendando.  Rig. 

(8)  Sapam  de  petris,  aut  defrutumde  rupihus^  etc. 
Idem  hse  dnse  voces  significant ,  mustum  nempe 


(9)  Placentas  et  samias,  etc.  Psomias  leguni  alii, 
alii  psomia,  a  Graeco  ^JcojiuCov.  Qui  samias  leguni, 
puto  eos  intelligere  de  placenlis  samiis  quae  in  de- 
liciis  erani,  auctoris  vero  nomen  praeferebant,  qui 
Samius  dicebatur.  Lb  Pr. 

(40)  Ha^eticorum  apostolus.  Intelligit  apostolum 
Paulum  per  Marcionem  ciiiiuin  ei  truncatum.  Pm* 


355 


TBRTULUANI  OPBRUM  P>RS  II.  —  SBRIBS  I,  POLBMIGA. 


356 


religionis  prosecuturi,  si  ipsonim  fuisset.  Scilicet  ii  eum  principalibus  sapientibus  eorum,  id  est  scri- 

nauclero  illi  non  quidem  Rhodia  lex,  sed  Pontica "  »»/»   -i     .  —^    •     . 

cavcrat  (11),  errare  Judieos  in  Christum  suum  non 
licere;  quando  etsi  niliil  lale  prsedicatum  in  illos 
inveniretur,  vel  soia  utique  humana  conditio  de- 
ceptui  obnoxia,  persuasisset  Judaeos  errare  potuis- 
se,  qua  homines;  nec  slatim  pnejudicium  snmen- 
dum  de  sententia  eorum,  quos  credibile  fHjH^^er- 
raate.  Porro,  cum  ct  praedicatum  sit  iMm  .4{|I|K^W 
608  Ghristum ,  ideoque  etiam  pcrem|MHMHl>Bt 
ergo  ipse  erit  et  ignoratus  et  interemptca  9h  illis, 
in  quem  ita  admissuri  prsenotabantur.  Hoc  si  pro- 
bari  exigis,  non  eas  scripturas  evolvam,  quae  ioter- 
emptibilem  Christum  edicentes,  utique  et  ignora- 
bilem  affirmant  :  nisi  enim  ignoratus  nihil  scilicet 


bis,  et  prudentibus  eorum  ^^,  id  est  Pliarisseis;  pa- 
riter  et  populo  auribus  audituro,  et  non  audituro, 
utique  Christum  doccntem  :  et  oculis  visuro,  et  non 
visuro,  utique  Christum  signa  facientem,  fecundum 
quod  et  alibi  {Isa.  xlii,  19)  :  £^  quis  ccecus^  nisi 
puerimei  ?  et  quis  surdus,  nisi  qui  dominalur  eorum  ? 
Sed  et  cum  cxprobrat  per  eumdem  Isaiam  (i,  3)  : 
Filios  generavi  et  exaltavi :  at  illi  me  rejecerunt. 
Agnovit  hos  possessorem  suumf  et  asinus  prassepe 
domini  sui :  Israet*liutem  me  non  cognovit^  et  po- 
pulus  me  non  intellexit,  Nos  quidem  certi,  Christum 
semper  in  prophetis  locutum ,  Spirilum  scilicet 
Greatoris,  sicut  propheta  testalur ,  Spiritus  personas 
ejus  {Thren.  iv,  20),  Ghristos  Dominus  (12),  qui  ab 


pati  posset :  sed  reservaiis  cis  ad  causam  passio-  B  iDiiio  vicarius  Patris  in  Dei  nomine  et  auditus  sit 


num,  eas  praedicationes  in  prseaenli  sufficiet  adhibe- 
re,  quae  interim  ignorabilem  probent  Chrislum,  el 
hoc  breviter,  dum  ostendunt  omnem  vim  intellectus 
ademptam  populo  a  Creatore.  Auferam,  inquit  39S 
(/<a.  XXXIX,  14),  sapientiamsapientiumillorumt  et 
prudentiam  prudentium  eorum  abscondamj  et  {Isa. 
VI,  10),  Aure  audietis,  et  non  audietis :  et  oculis  vi- 
debitiSj  et  non  videhiiis  :  incrassatum  est  enim  cor 
populihujus.et  auribusgraviteraudierunt,  etoculos 
concluserunt;  ne  quando  auribus  audiant  et  oculis 
videant^  et  corde  conjiciant,  et  convertantur^  etsa- 
nem  illos.  Hanc  enim  oblusioncm  ^^  salutarium 
sensuum  meruerant,  labiis  diligentes  Deum,  corde 


ct  visus ;  scimus  ^''  ipsius  vcces  ejosmodi  fuissc 
jam  tunc  Israeli  exprobrantis,  quae  in  illum  com- 
missuri  prsedicabantur  :  Dereliquisiis  Dominum,  €t 
in  iram  provocastis  Sanctum  Israel  {Isa.  i,  4).  Si 
vero  non  ^  in  Christum,  scd  in  ipsum  potius  Deum 
volucris  rcferre  omnem  Judaicse  ignorantise  de 
prislino  reputationem,  nolens  etiam  retro  Sermo- 
nem  et  Spirilum,  id  est,  Ghristum  Greatoris  despe- 
ctum  ab  eis,  ct  non  agnitum,  sic  quoque  revinceris. 
Non  negans  enim  Filium  et  Spiritum  et  substanliam 
Greaioris  esse  Ghrislum  3!99  ejus,  concedas  ne- 
cesse  est,  eos  qui  Patreni  non  agnoverint,  nec  Fi- 
lium  ngnoscere  potuisse,  per  ejusdem   substantiae 


autcm  longe  absistcnles  ab  eo.  Igilur  si  Christus  r  conditioncm^  cujus  si  plenitudo  intellecta  non  est 


quidem  annunliabalur  a  Crcatore  solidante  toni' 
trum^  et  [Amos  iv,  13)  condente  22  spiriium,  et 
annuntiante  ^^  in  homines  Christum  suum^  secun- 
dum  Amos  prophclam ;  si  omnis  spes  Judaeorum, 
ne  ^^  dicam  etiam  Gcnlium,  in  Christi  revelntioncm 
deslinabatur ,  sine  dubio  id  demonstrabantur  non 
agniluri,  et  non  intellecluri,  ablatis  agnitionis  ^^  et 
intelligcntise  viribus  sapienlia  aique  prudentia, 
quod  annuntiabatur,  id  est  Ghristum,  erraturis  in 


multo  magis  portio ,  certe  qua  plenitudinis  consors. 
His  ita  dispectis,  jam  apparet  quomodo  et  ^  re- 
spuerint  Judsei  Christum,  ct  inlcremerint,  non  ut 
extrancum  Chrislum  intelligentcs ,  scd  ut  suum 
non  agnoscontes.  Qui  enim  ^  exlraneum  intcUigere 
potuisscnt,  de  quo  nihil  unquam  fucrat  annuntia- 
tum,  cum  intclligerc  noo  potuissent,  de  quo  semper 
fuerat  praidicatum  ?  Id  enim  intelligi  vel  non  iotel- 
ligi  capit  (13),  quod  habendo  substantiam  prsedica- 


Variae  lectiones. 
21  Obtunsionem  SemL  22  Concludente  Pamel.  Rig.  Venet.  Seml.  sed  condente  prasfert  Latin.  et   favent 
Hebr.  Graic.  vulg,  Lat.  Scripturaslectiones.  Edd.^'^  Annuntiante  Seml.  2'»  Nedum  alii.  25  Agnitionis  omitt. 
SemL  26  Eorum  negL  SemL  ^  Et  inser,  SemL  28  israel  vero  si  non  SemL  ^  Et  negL  Fran.  ^  Quia  nec 
Rhen. 

Commentarius. 

(11)  Scilicet  nauclero  illi  non  auidem  Rhodia  lex,  n  onmino  legendum  censeo,pro  pmona  spiritus  nosiri 
sea  Pontica  caverat.  Barbariem  Ponticam  exprobrat  ^  Christus  Dominus.  Nam  in  primis  nimium  variaret 


Marcioni,  quasi  nihil  cdocto  praeter  scita  qusdam 
nautica,  eaque  Pontica,  hoc  est  raere  barbara,  non 
autem  Rhodia.  Nara  Rhodii  quideni  ob  legum  civi- 
lium  curam  justitiamque  admir^tioni  fuere  cunctis ; 
sed  rerum  quoquc  nauticarum  peritissimi  fuisse 
videntur,  ac  de  omnibus  ad  navigationem  pcrtinen- 
libus  ajquissima  jura  condidisse;  propterca  vero  ma- 
ris  imperium  obtinuissc,  atque  in  Roraanorum 
amicitia  fioruissc  Strabo  commeraorat.  Ex  eorum 
jure  nautico  non  pauca  de  jactu  et  fortean  de  exer- 
citoria  quoque  actione  in  Pandectas  relata.  Pam.  — 
Non  quidem  Rliodia  lexjeic.  De  legibus  Rhodiorum 
qui  rei  nauticse  pcritissimi  fuerunt,  mentio  fil  D. 
ad  legcm  Rhod.  de  jaclu.  Pcr  ironiara  hic  Marcioni 
haec  dicit  Tertullianus.  Le  Pr. 
{i2)Spiritusperson(]e  ejus  Christus  Dominus,  Ita 


Auclor  a  LXX,  Thren.  iv,  ubi  legitur  non  modo 
juxta  Graecos  et  Lalinos  codices  :  Spiritus  faciei 
nostrcBy  seu,  vultus  nostri,  sive,  antefaciem  nostram 
Christus  Dominus,  sed  eiiara  iisdem  citatur  verbis 
in  earadem  sentenliam  a  B.  Ircu,  lib.  iii,  cap.  11, 
B.  Just.  Mart.  Apol.  11,  ad  Antoninura  Pium,  et 
RufOno  i7i  Symbolum,  a  quibus  ctiam  haud  muitum 
dissentit  editio  Hebraea,  quae  legit,  Spiritus  oris 
nostriy  et  Chaldaea,  spiraculmn  spiritus  vitm  qui  est 
in  naribus  nosiris.  Pam. 

(13)  Id  enim  intelligi  vel  non  intelligi  capit. 
Saepe  jam  indicavimus  usura  verbi  capit  apud  hunc 
auctorem.  Simillimum  est  illud  lib.  proxime  supe- 
riori  :  «  Capit  ctiam,  inquit,  imaginem  Spiritus  di- 
cere  statum.  »  Rhen. 


SS7 


LIB.  in  ADV.  HARCIONBH. 


358 


tionis,  habebit  et  materiam  vcl  agnitionis,  vel  er- 
roris.  Quod  vero  materia  cap(  l,  noa  admitlit  sa- 
pientis  evenlum.  Et  adeo  non  qua  altcrius  Dci, 
Christum  aversati  ^i  persecutique  sunl,  sed  qua 
solummodo  homincm,  quem  planum  in  signis  (14), 
et  aemulum  in  doclrinis  cxistimabant^  ut  et  ipsum 
horoinem  qua  suum,  id  est  Judaeum,  sed  Judaismi 
ezorbitatorem  et  destructorem,  deduxerint  injudi- 
cium,  et  suo  jnre  punierint,  alienum  scilicet  non 
jadicaturi.  Tanto  abest  ut  alicmim  Christum  intel-' 
lexisse  videantur,  qui  nec  homincm  ejus  ut  alienum 
judicaTerunt. 

CAPUT  VU. 

Discat  nunc  hsereticus  ex  abundanti  cum  ipso  li- 
cebit  Jodffio,  rationem  quoque  errorum  ejus,  a  quo 
ducalum  mutuatus,  in  hac  argumentatione,  csecus 
a  eaeeo  in  eamdem  decidit  ^3  foveam.  Duos  dicimua 
Chrisli  habitus,  a  prophctis  demonstratos,  totidem 
adFentas  ejus  praenotasse  :  unum  in  humilitate,  uti- 
qiie  primum,  cum  tanquam  ovis  ad  victimam  de^ 
duci  habeat,  et  tanquam  agnus  ante  tondentem  sine 
voee,  ita  non  aperiens  os  suu7n ;  nec  ^^  aspectu  qui- 
dem  honestus  (15).  Annuntiavimus  enim,  inquit, 
de  illo;  sicutpuemlus^  sicutradix  in  terra  sitienti; 
et  non  est  species  ejus,  neque  gloria,  Et  vidimus  eum, 
et  non  habebat  speciem,  neque  decorem;  sedspecies 
ejus  inhonoratay  de/iciens  citra  filios  hominum ; 
homo  in  plaga  et  sciens  ferre  infirmitatem  (Isa. 
vui,  l  seqq.);  ut  positus  3SO  a  Patre  in  lapidem 
offensionis  et  petram  scandali  (Tsa,  viii.  14) ;  mino- 
ratus  ab  eo  modicum  citra  angelos  {PsuL  viii,  7)  ; 
vermem  se  pronuntians,  et  non  hominem ;  ignomi" 
niam  hominis,  et  nullificamen  populi  (PsaL  xxi,  7). 
Quae  ignobilitatis  argumenta  primo  adventui  com- 
petuDty  sicut  sublimitatis  secundo;  cum  fict  jam 
non  lapis  offeQsionis,  nec  petra  scandali ;  sed  lapis 
summas  angularis  (16),  post  reprobationem  assum- 
ptus,  et  sublimatus  in  cousummationcm  templi, 
Eodcsiae  sciiicet;  et  patre  sane  illa,  apnd  Danie- 
lem  (cap.   ii),  de  monle  prsecisa,  quse  imaginem 


a  ssecularium  regnoium  comminuct  el  conteret.  D.^ 
quo  secundo  ^*  adventu  idem  prophclcs  (Dan.  vii, 
13  scqq.) :  Et  ecce  cum  nubibus  cceli  ianquamFilius 
hominis  veniens,  venitusquead  Veterem  dierum,ei 
aderat  in  conspectu  ejus :  etquiassistehanty  adduxe- 
runt  illum,  et  data  est  ei  potestas  regia,  et  omnes 
nationes  terras  secundum  genera,  et  omnis  gloria 
famulabunda;et  potestas  ejus  usque  in  cevum^quoi 
non  auferetur ;  et  regnumejusj  quod  non  vitabitur^ 
tunc  scilicel«  habilurus  et  speciem  honorabiiemy 
al  decorem  indcficienlem  supra  filios  hominum, 
Tempestivus  enimj  inquit  (PsaL  xliv,  3,  4),  d^- 
core  (17)  citra  filios  hominum ;  effusa  est  gratia  in 
labiis  tuis  :  propterea  henedixit  te  Deus  in  aevum* 
Accingere  ensem  super  temur  tuum,  potens,  ten^ 

B  pestivitate  tua  et  pulchritudine  tua;  cum  et  pater, 
posteaquam(P«a/.viii,)  diminuit  eummodieum  quid 
citra  angelos,  gloria  et  honore  coronabit  illum.  et 

f  subjicietomnia  sub  ^^  pedibus  ejus.  Tanc  et  (Zach. 
XII,  10)  cognoscent  eum,quicompugerunt;  et  caedent 
peclora  sua  tribus  ad  tribum ;  utiquc  quod  retro 
non  agnoverunt  eum  in  humilitate  conditionis  hu« 
manse  constitutum  ^^.  Et  homo  esty  inquit  Jeremias 
(xvii,  9);  et  quis  cognoscet  t7/um?  quia  et  Nativi^ 
tatem  ejus,  inquit  Isaias  (liii,  S),  quis  enarrabit  ? 
Sic  et  apud  Zachariam  (cap.  iii),  in  persona  Jesa, 
imo  et  in  ipsius  ^'i  hominis  sacramento  verus  sum- 
mus  sacerdos  Patris  Christus  Jesus,  dupiici  habitu 
in  duos  adveotus  dclinealur.  Primo,  sordidis  inda- 
tus,  id  est,  carnis  passibilis  et  mortalis  38t  indi- 
gnitate,  cum  ct  diabolus  adversabatur  ei,  auctor 

C  scilicet  Juda;  traditoris^  ne  dicam  etinm  post  bapti- 
sma  tentator.  Dehinc  (Zack.  iii,  5),  despoliatus 
pristinas  sordes,  et  exomalus  podere,  et  miira,  et 
cidari  munda,  id  est,  secundi  adventus  gloria  et 
honore.  Si  enim  (Levit,  xvi)  et  duorum  hirco- 
rum  (18)  qui  jejunio  offerebantur  faciam  interpre- 
tationem,  nonne  et  illi  utrumque  ordinem  Christi 
figurant  ?  Pares  quidem  atque  consimiles  propter 
eumdem  Dominum  conspectum,  quia  non  in  alia 
venlurus  cst  forma,  ut  qui  agnosci  habeat,  a  qui- 


Variae  iectiones. 

31  Adversati  alii.  32  Deductus  Pam.  Fran.  Paris.  33  Os,  ne  Wien.  SemL  Oberth.  ^  Secundo  omitt. 
Rhen.  SemL  Oberth.  ^  Sub  omitt.  Rhen.  SemL  Oberth.  ^  Gonstitutum  omitt.  Rhen.  SemL  Oberth.  3i 
Ipso  Rhen.  Seml.  Oberth. 

Commentarius. 


(14)  Planum  in  signis.  Recte  ad  inargincm  ad-  m 
notavit  Rhenanus  :  Hoc  est ,  impostorem.  Eadem  ^ 
significatione  Plinius^  1.  xxxv,  c.  18,  loquitur  de 
puino  regio  qui  Ploiomseo  in  deliciis  erat.  Nam  a 
Graeca  voce  ^cXivo^  in  familiam  Latinam  transivit 
ea  vox,  quam  adeo  eiiam  de  imposloribus  quibus- 
dam  interpretatur  Eustathius  Homeri  inlerprcs  in 
Odysseam.  Pam. 

(15)  Nec  aspectu  quidem  honestus.  De  tempore 
passionis  haec  intellige  propter  deformitatem  quam 
supplicia  et  dolores  corpori  sacro  impresscrant. 
Lio.  I  adv.  Judceos  cadem  fcrc,  si  bcne  mcmini, 
habentur.  Le  Pr. 

(16)  Lapis  summus  angularis.  Paulus,  Epist.  ad 
Ephesios^  cap.  ii,  3cxpoY(oviatov  lapidcm  dixit,  qucm 


Psalmographus  dixerat  faclum  fuisse  &>(  xs^oXV 
Y(jDv(a$  :  est  autem  figura,  sivc  allegoria  Christi  a 
Judseis  reprobati,  el  tamen  cditus  est  nupcr  Ande- 

?[avi,  dc  veteris  cujusdam  bibliothecae  quisquiiiis, 
ibcr  itinerarius  Anionini  monachi,  affirmantis  sc 
vidissc  lapidem  ill.um  in  basilica  Sionis.  Syrus  ali- 
quis  imposturam  fecit  imperiia^  simplicitati  homi- 
nis  idiotse  ac  nimium  creduli.  Rig. 

(17)  TempesHvus  enim,  inquit,  decore,  Ex  ambi- 
gua  significatione  vocis  Grsecae  uparo;.  Nam  vulgata 
melius  habet,  speciosus.  Le  Pr. 

(18)  Si  enim  et  duorum  hircorumt  <Ac.  Locum 
hunc  dcsumpsit  haud  dubic  Auclor  ex  B.  Justino 
Mart.  adversus  Tryphonem,  Pam. 


359  TERTULLIAKl  OPKRUM  PARS  U.  -  SBRIBS  1,  POLBHIGA.  MO 

bns  et  l8e8U8  e3t.  Alter  autem  38  eoram  circnmdata8  ^  id   est   tenebranim,  commisit  commoDicationem  ? 


coccino,  maledictus,  et  consputatus  ^o,  et  convulsus, 
et  compunctus  a  populo  exlra  civiiatem  abjicieba- 
tur  in  perdilionem,  manifestis  notatus  insigoibus 
Dominicse  passionis.  AJter  vero  pro  delictis  oblatus, 
et  sacerdotibus  templi  in  pabulum  datus ,  secundae 
reprsesentalionis  argumenta  signabat,  qua,  delictis 
omnibus  expiatis,  sacerdotes  templi  spiritalis,  id 
est  Ecclesiae,  dominicffi  gratiae  quasi  visceratione 
quadam  fruerentur,  jejunantibus  csaHris  a  salute. 
Igilur,  quoniam  primus  adventus,  et  plurimum  fig^ 
ris  obscuratus,  et  omni  inhonestate  prostratus  ca^- 
nebatur,  secundus  vero  el  manifestns,  et  Deo  oon- 
dignus ;  idcirco,  quem  facile  et  intelligere  et  cre- 
dere  poluerunt  *o,  eum  solum  intuentes,  id  est  se- 


Jam  nunc,  cuni  mendacium  deprehenditur  Christi 
caro,  sequitur  ut  et  orania  qa»  per  carnem  Ghristi 
gesta  suDt,  mendacio  gesta  sint,  congressus,  con- 
tactus,  convicius,  ipsse  quoque  virtutes.  Si  enim 
tengendo  aliquem  liberavit  a  vitio,  vel  tacius  ab 
aliquo ;  quod  corporaliter  actum  est,  non  potest 
vere  actum  credi  sine  corporis  ipsius  veritate.  Nibil 
solidum  ab  inani,  nibil  plenum  a  vacuo  perfici  licDit|^ 
Putativus  habitus,  pulativus  actus :  imaginariua  ope- 
rator,  imaginarise  operse.  Sic  nec  passiones  Ghriati 
ejus  fidem  merebuntur  :  nihil  enim  passus  est,  qui 
non  vere  est  passus.  Yere  autem  pati  phanlasma 
non  potuit.  Eversum  est  igitur  totum  Dei  opus. 
Totum   Ghristiani  nominis  et  pondus  et  fractns, 


venturum. 


cundum,  qui  est  in  honore  et  gloria  *^  non  imme-  B  mors  Ghristi  negatur,  quam  tam  impresse  Apoato- 
rito  decepti  sunt  circa  obscuriorem,  certe  indignio-  ]as  demandat,  utique  veram,  summum  eam  fonda- 
rem,  id  est  primum.  Atque  ita  in  hodieraum  neganl  mentum  Evangelii  constituens,  et  salutis  nostrse 
venisse  Ghristum  suum,  quia  non  in  sublimitate^  el  praedicationis  su8e :  Tradidi  enim,  inquit  (I  Car. 
venerit,  dum  ignorant  etiam  in    humilitate  fuisse      xv,  3,  4),  vobis  in  primiSf  quod  Christus  marhius 

sit  pro  peccatis  nostris,  et  quod  sepuJtussitt  et  quod 
resurrexerit  *6  tertia  die.  Porro,  si  caro  ejos  nega- 
tur,  quomodo  mors  ejus  asseveratur,  quse  pro- 
pria  carnis  est  passio  per  mortem  devertentis  ^'^  in 
terram,  de  qua  est  sumpta  secundum  legem  sai 
aucloris?  Negata  vero  morte,  dum  caro  negatur, 
nec  de  resurrectiooe  constabit.  Eadem  enim  ra^ 
tione  non  resurrexit,  qua  mortuus  non  est,  non  ha- 
bendo  substantiam   scilicet  carnis;  cujus  sicat  et 


GAPUT  vin. 


Desinat  nunc  hsereticus  a  Judseo,  aspis  (quod 
aiunl)  a  vipera  mutuari  *2  venenum ;  evomat  jam 
hinc  proprii  ingenii  virus,  phantasma  vindicans 
Ghristum.  Nisi  quod  et  ista  scntentia  alios  habebit 
auclores,  prsecoquos  et  abortivos  *3  (49)  quodam- 
modo  Marcionitas,  quos  apostolus  Joannes  {Joan. 

II,  4)  antichristos  pronuntiavit,  negantcs  Ghrihtum  ^  mors,  ita  et  resurrectio  est  (I  Cor.  xv,  13).  Proinde 
in  carne  venisse ;  et  tamen  non  ut  alterius  Dei  jus  ^  resurrectiox] 


constituerent,  quia  ct  de  isto  '^  notati  fuissent;  sed 
quoniam  incredibile  praesumpserant  Deum  carnem. 
Quod  magis  Antichristus  Marcion  sibi  eam  rapuit 
prffisumptionem ;  aptior  scilicet  ad  renuendam  cor- 
poralem  substantiam  Christi,  qui  ipsum  Deum  ejus 
nee  auctorem  carnis  induxerat,  nec  resnscitato- 
rem  :  optimum  videlicet,  et  in  isto  *5diversissimum 
a  mendaciis  et  fallaciis  creatoris.  Et  ideo  Ghristus 
ejus  ne  mentiretur,  ne  falleret,  389  et  hoc  modo 
creatoris  forsitan  deputaretor,  non  erat  quod  vide- 
batur,  et  quod  erat  mentiebatur;  caro,  nec  caro; 
homo,  nec  homo  :  proinde  Deus  Ghristus,  nec 
Deus.  Gar  enim  non  etiam  Dei  phantasma  porta- 


resurrectione  Ghristi  infirmata,  etiam  nostra  sub- 
versa  est.  Nec  ea  enim  valebit,  propter  qaam 
Ghristas  venit,  si  Ghrislus  non  resurrexit  ^.  Nam 
sicut  illi,  qui  dicebant  resurrectionem  mortuoram 
non  esse,  revincuntur  ab  Apostolo,  ex  resurrectione 
Ghristi ;  ita,  resurrectione  Ghristi  non  consistente, 
aufertur  et  morluorum  resurrectio^  aique  ita  ina- 
nis  est  ^^  tides  nostra,  inanis  est  prsedicatio  apo- 
stolorum,  inveoiuotur  auiem  etiam.faisi  testea  Dei» 
quod  testimonium  dixerint  333  quasi  resuscitave- 
rit  Ghristum,  quem  non  resuscitavil,  et  sumus  ad- 
huc  in  delictis,  et,  qui  in  Ghristo  dormierunty  pe- 
rierunt,  sane  resurrecturi,  sed  phantasmate  forsi- 
tan,  sicut  et  Ghristus. 


verit?  An  credam  ei  de  interiore  substantia,  qui 
sit  de  exteriore  fruslratus  ?  Quomodo  verax  habe-  D  GAPDT  IX. 

bitur  in  occullo,  tam  fallax  repertus  in  aperto?  In  ista  qusestione,  qui  putaveris  opponendos  esse 
Quomodo  autem  in  semetipso  veritatem  spiritus  nobis  angelos  Greatoris,  quasi  et  illis  phantasmate 
fallacia  carnis  confundens,  negatam  ab  Apostolo  putativae  utique  carnis  egerint  apud  Abraham  et 
(II  Cor.  VI,  14)  lucis,  id  est  veritatis,  et  fallacise,      Loth,   ct  tamen  vere  sint  et  congressi,  et  pasti,  et 

Yariae  lectiones. 

38  Unus  quidem  Sem}.  Pamel.  3®  Gonsputus  Rhen.  Seml.  Oherih.  *o  Poterunt  Paris.  **  Qui  est  in  honore 
etgloria,  neglig.  Seml.  Jun.  ^^Mutuare  alii.  *3  Aborsivos,  alii.  **  Juslo  Par.  ^^Ei  add.  Rhen.  Seml.  Oberth, 
«  Resurrexit  Rhen.  Seml.  Oherth.  *"»  Revertentis  Lat.  «  Valebit  Rhen.  Seml.  Oherth.  «  Et  add.  Rhen. 
Seml.  Oberth. 

Gommentarius. 

(19)  Prxcoquos  et  abortivos^  etc.  Haerctici  nempe  coqua,  quse  scilicet  ante  tempas  Romanoram  bt- 

alii    Marcionitas  antccesserunt ,  qui  quasi  abortivi  biius  gestasset,  priusquam  ejus  colonise  obtinuisaet. 

fcetus  haeresis  fucrunt  ct   preecoces  fructus.    Lib.  Le  Pr. 
de  Pallio.  Utica  civitas  dicitur  pariter  Romana  prce» 


361 


UB.  111  ADV.  MARCIONBM. 


3G2 


operati  quod  maridatum  eis  fucrat;  primo,  non  aci-  ii  paruit,  sed  noudum  natae;  quia  nondum  moritura; 


miiteris  ad  cjus  Dci  excmpla,  qucm  deslruis  :  nam 
ct  quanto  meliorein  ct  pcrfccliorem  Deum  inducis, 
tanto  Don  compelunt^lH  cjus  cxempla,  quo,  nisi  di- 
versus  in  totum,  non  erit  omnino  melior  atque 
pcrfectior.  Dehinc  scito,  nrc  illud  concedi  tibi,  ut 
putativa  fuerit  in  angelis  caro^  sed  verae  et  solidae 
sobstantiae  humanse.  Si  enim  difBcile  non  fuit  illi, 
putativs  carnis  vcros  et  sensus  el  actus  exliibcre, 
multo  facnius  habuil  vcris  et  scnsibus  et  aclibus 
\eram  dedisse  substantiam  carnis,  vcl  qua  pro- 
prius  auctor  et  artifex  cjus.  Tuus  autem  Dcus,  eo 
quod  carnem  nullam  omnino  produxerit,  merito 
fortassc  pbantasma  ejiis  intulerit,  cujus  non  value- 
ral  Yerilatcm.  Meus  autem  Deus,  qui  illam  de  limo 
SQiiiplam,  in  hac  reformavit  qnalitatc,  nondum  ex  B 
aemine  conjugali,  et  tamen  carnem  sequc  potuit  ex 
qnaennque  materia  angclis  quoque  adstruxisse 
eamam,  quietiam  mundum  ex  nihilo  in  tot  ac  talia 
corpora,  et  quidem  verbo ,  sedificavit.  Et  utique  si 
Deus  tous  veram  quandoque  subslanliam  angelo- 
rnm  bominibus  pollicelur  :  Erunt  enim^  inquit  {Luc. 
XX,  36,  sicut  angeli;  cur  non  oi  Deus  meus  veram 
substantiam  hominum  angelis  accommodarit,  unde 
unde  ^  snmptam  ?  Quia  nec  tu  mihi  rcspondebis, 
nnde  illa  apud  te  angelica  sumalur,  sufficit  mihi  hoc 
defioire ,  quod  Deo  congruit;  verilatem  scilicet  ejus 
rei,  quam  tribus  tesiibus  sensibus  objccit,  visui, 
tactui,  auditui.  Difficilius  Dco  mcQtiri,  quam  carnis 
verliatem  unde  unde  ^^  producere,  licel  non  naiae. 


scd  et  ^^  discentis  jara  mter  homines  conversari. 
Quo  magis  angcli,  neque  ad  raoriendum  pro  nobis 
dispositi,  brevem  carnis  comracatum  non  debuc- 
runt  nascendo  sumpsis^^e,  quia  ncc  moriendo  dcpo- 
situri  eam  fucrant,  sed  unde  unde  ^^  sumptam,  et 
quoquo  modo  omnino  dimissam,  mentiti  eam  tamen 
iion  sunt.  iSi  Creator  facit  angelos  spiritus,  et  ap- 
paritores  suos  ignem  flagrantem  {Psal.  ciii,  4),  tam 
vcrc  spiritus  quara  et  ignem ;  idem  illos  vere  fecit 
ot  carnem  :  ut  nunc  recordemur,  et  haereticis  rc- 
nuntiemus,  ejus  esse  proraissum,  homincs  in  an- 
gelos  reformandi  quandoque,  qui  angelos  in  homi- 
nes    formarit  aliquando. 

CAPUT  X. 
Igitur  non  admissus  ad  consortium  exemplorum 
Creatoris,  ut  alienorum  et  suas  habentium  caussas, 
velim  edas  et  ipse  consilium  Dei  tui  (21),  quo 
Christum  suum  non  in  veritate  carnis  exhibuit.  Si 
aspernatus  est  illam,  ut  terrenam,  et,  ut  dicitis, 
slercoribus  infersam  ^^,  cur  non  et  simulacrum  ejns 
proindc  despexit?  Nullius  enim  dedignandae  rei 
irasgo  dignanda  est  :  sequitur  statum  si.Tiilitudo. 
Sed  quomodo  inter  homines  conversaretur,  nisi 
per  imaginem  substantiae  humanae?  Cur  ergo  non 
poiius  pcr  vcritatera,  ut  vere  conversaretur,  si  ne- 
cesse  habebat  ciBversari?  quanto  dignius  ncces- 
sitas  fidera,  quam  slropham  administrassel  (22)? 
Salis  raiserum  Deum  instituis,  hoc  ipso,  quod 
Christura   suura  non  potuit  exhibere,  nisi  in  indi- 


Caeterom,  et  aliis  haerelicis  dcfinientibus  (20)  carnera  C  gnae  rei  effigiC;  ct  quidera  alienae.  Aliquantis  enim 


illam  io  angelis  ex  carne  nasci  debuisse,  si  vcre 
fuisset  bumana,  ceria  ratione  respondemus,  qua  et 
humana  vcre  fueril,  ct  innata  :  huraana  vere,  pro- 
pter  Dei  veritatera,  a  mendacio  et  fallacia  extranei| 
3S4I  et  quia  non  possent  humanilus  tractari  ab 
hominibus^  nisi  in  substanlia  humana ;  innala  au- 
tem,  quia  solus  Christus  in  carnem  ex  carne  nasci 
habebat,  ut  nativitatem  nostram  nalivitate  sua  ^^ 
reformaret,  atque  ita  etiam  mortem  noslram  morte 
sua  dissolveret,  resurgendo  in  carne,  in  qua  natns 
esl,  nt  et  mori  posset.  ideoque  et  ipse  cum  angelis 
tonc  apud  AJaraham  in  veritate  quidem  camis  ap- 


indignis  conveniet  uti,  si  ^^  noslris  (23);  sicut  alienis 
non  congruct  uti^  licet  dignis.  Cur  enim  non  in 
aliqua  alia  digniore  substantia  venil,  et  in  primis 
sua,  ne  el  indigna  el  aliena  viderelur  eguisse? 
Si  Crcator  meus  per  rubura  quoque  et  ignem,  idem 
postea  pcr  nubcm  el  globum  cum  homine  congres- 
sus  335  est,  ct  elementorura  corporibus  in  rcprae- 
scnlationibus  sui  usus  est,  satis  haec  exempla  divinae 
potestatis  ostendunt,  Deura  non  eguisf^e  aut  falsae» 
aut  etiam  verae  carnis  paratura.  Caelerum,  si  ad 
certum  speclamus,  nnlla  substantia  digna  est  quam 
Deus  inducat.  Quodcunque   induerit  ipse,  dignum 


Vari»  lectiones. 

50  Unde  non  repet.  Wouw.  Pam.  Par.  Fran,  ^i  Dnde  tantum  semel  Rhen.  Seml,  Oberth,  ^^  Sua  abes. 
Par.  S3  Ki  abest  Par,  54  Unde  semel  Rhen,  Seml.  Oberth,  ^s  Infarsam  Jun.  ^^  Si  abest  Pam.  Par,  FraHt 
sicut  Rhen. 

Commentarius. 

(20)  Cceterum  et  aliis  hatreticis d^finientibus, kgii  n  sub  Marcionis  persona  dici  videntur,  ab  iis  verbis  : 


de  Apelle,  qui  sicui  indicatur  lib.  de  Carne  Christi^ 
€.  6^  non  modo  Christi,  sed  et  angelorum  carnem 
ez  sideribus  factam  asseruisse  videtur.  Pam. 

(81)  Velim  edas  et  ipse  consilium  Dei  tui.  Ipseme 
sensns  coegit,  ut  hic  dictionera  uti,  verterem  m  tuij 
quo  Christum  suum,  etc.  :  exempiaria  vetera  con- 
sentinnt  in  errore.  Rhbn. 

(22)  Quam  stropham  administrasset?  Stropha  do- 
lum,  versntiam,  atqne  imposiuram  significat,  Grae- 
cis  oTpoo^.  Rhbn. 

(23)  AHquantis  enim  indignis  conveniet  uti  si  nO" 
tris.  Sie  lefitur  in  exemplari  Pithoeano.  Heec  antem 

Patrol.  H. 


Satis  miserum,  usque  ad,  etaliena  videretur  eguisse. 

Si  nostris,  inquit,  membris  Deus  utitur,  ut  nobi- 

scum  possit  conversari.  multa  sunt  in  corpore  no- 

stro  indigna  Deo,  quibus  tamen  Deum   conveniet 

uti,  si  nostris  uti  velit.  Sed  etsi  di^na  Deo  essent 

nostra,  Deum  tamen  non  decet  uti  alienis.  IUa  etiam 

quae  praecessere :  t  Sed   quomodo  inter  homines 

conversaretur,  nisi  per  imaginem  substantiae  huma- 

nae,  »  sub  eadem  persona  Marcionis  dicuntur.  Bt 

similia  passim    occurrunt,  nbi  Septimius  disputat, 

quae  nisi  perite  distinguantnr,  omnem  disputationem 

conturbant.  Rhen, 


363 


TBRTULLIANi  OPBRUM  PARS  U.  —  SBRIBS  I,  POLBMIGA. 


364 


facit,  absqoe  mendacio  tamen.  Ei  ideo,  quale  est,  ii  nis  non  dcsallasset  ^,  qui  personam  susbtantiae  ip- 

«  «  •         *•  •-  •«  a  «•  ■■  •  •  -  V^t  ^  *•         •  *.        *•  __  J  •  ^^  _   ^A* 


ui  dedecus  existiroarit  veritatem  potios,  quam 
mendacium  carnis?  Atquin  honorayii  illam  fingen- 
do.  Quanta  jam  caro  est,  cnjus  phaniasma  neccs- 
sarium  fuit  Deo  saperiori? 

CAPUT  XI. 

Tolas  istas  prsestigias  putatlTse  in  Christo  cor- 
pulcntise  (24)  Marcioo  illa  iutenlione  soscepit,  ne 
ex  testimonio  substantise  humanse,  nativitas  quo- 
que  ejns  dcfenderetur,  atque  ita  Christus  Creatoris 
vindicaretur,  ut  qui  nascibilis,  ac  per  hoc,  car- 
neus  annuntiaretur.  Stultissime  et  hic  ^'^  Ponticus^ 
quasi  non  facilius  crederctur  caro  in  Dco  non  nala, 
quam    falsa,    prsestruentibus   vel   maxime    fidem 


sios  egisset.  Plane  nativitatis  mendacium  recosasti, 
ipsam  eoim  caroem  veram  edidisti.  Torpissimom 
sciiicet  Dei,  etiam  vera,  nativitas.  Age  jam,  pe- 
rora  (28j  in  illa  sanctissima  et  revcrenda  opera  na- 
torse  ,  invehere  in  totum  quod  es  :  carnis  atqoe 
animao  originem  dcstroe :  cloacam  voca  oterum,  tanti 
animalis,  id  est,  hominis  producendi  officinam :  per- 
sequere  et  partus  immonda  et  podenda  tormenta, 
et  ipsios  exinde  puerperii  spurcos,  auxios,  lodicros 
exitos  (29).  Tamen  eum  omnia  ista  destruxeris,  ut 
Deo  indigna  ^^  confirmes,  non  erit  indignior  morte 
natiyitas,  et  cruce  infantia,  et  natura  poena,  etcarne 
damnatio.  Si  vcra  isid  passus  est  Christus,  minus 
fuit  ^  nasci.  Si  mendacio  passus  est,  ot  phantasoia. 


istam  angelis  Creatoris,  in  carne  vera  conversatis,  B  potuit  et  mendacio  nasci.  Summa  ista  Narcionis  ar- 


nec  tamen  nata.  r^am  et  Philumene  illa  magis  per- 
sua&it  Apelli,  cseterisqoe  desertoribus  Marcionis, 
ex  fide  quidem  Christum  circumtulisse  carnero; 
nullius  tamen  naiivitatis,  utpote  de  elemcntis  eam 
mutuatum.  Qood  si  verebator  Blarcioo,  ne  fides 
carnis  nativitatis  qooqoe  fidem  induceret;  sine 
dubio  qui  homo  videbatur,  natus  utique  crede- 
batur  :  nam  et  mulier  qusedam  exclamaverat  {Luc. 
XI,  2*7 :  Beatusventerqui  teportavit,  etubera  quas 
kausisti,  Ct  quomodo  mater  et  fratres  ejus  dieti  sunt 
foris  stare?(Luc,  viii,  20.)  Et  vi2(ebimus  de  his  ca. 
pilulis  suo  lempore.  Certe  cum  ct  ipse  se  filium  ho- 
minis  pra^dicaret,  natum  scilicct  profitebatur.  Nune 
ut  hsec  omnia  ad  Evangelii  distulerim  examinatio-  Q 
nem,  tamen  quod  supra  statui,  si  omni  modo  nalus 
credi  habebat,  qui  homo  videbator,  vane  nativita- 
tis  fidem  consilio  imaginarise  carnis  expungendam 
putavit.  Quid  enim  profuit  non  vere  fuisse,  quod 
pro  vcro  babcretur,  tam  carnem  quam  naiivitatem? 
Aut  si  dixeris,  Yiderii  opinio  humana,  jam  Deum 
toom  honoras  fallacise  titulo,  si  aliud  se  sciebat 
esse,  quam  quod  homines  fecerat  opinari.  Jam  iunc 
potuisii  etiam  nativitatem  potativam  illi  accommo- 
dasse  (25),  ne  in  3S6  hanc  quoquc  impegisscs 
qua^slionem.  Nam  et  muliercula}  nonunquam  prse- 
gnantes  sibi  videntur,  aut  sanguinis  tributo  (26),  aut 
aliqua  valetudine  inflatae.  Et  otiqoc  debucrat  phan- 
tasmatis  scenam  decucurrisse  (27),  ne  originem  car- 

Varise  lectiones. 

^'>  Hoc  Jun.  ^  Desoltasset  Seml.  dealiasset  Rhen.  ^^  Digoa  Rhen.  SemL  Oberth.  ^  Fuisset  SemL 
Pam. 

Commentarias. 

(24)  Putativa^  in  Chrisio  corpulentias.  fieticus  fi  sos  est :  Deboerat  ex  toto  servire  scense  et  soacep- 


gomenta,  per  qoss  aliom  efficit  Christom,  satis  opi- 
nor,  ostendimus  non  consistere  omnino,  dom  do« 
cemus  magis  otique  competere  Deo  veritatem,  qoam 
mendaciom  ejos  habiius,  in  quo  Christum  soom 
exhiboit.  Si  veritas  fuit,  caro  fuit,  si  caro  fuit,  na- 
tos  est.  Ea  enim,  quae  expugnat  hsec  bseresis,  con- 
firmantur  cum  ea,  per  quse  expugnat,  destroontur. 
Itaqoe  si  caroeos  habebilor,  quia  natus,  et  natus, 
quia  cameus ;  quia  phantasma  non  fuerii,  ipse  erit 
agnoscendus,  qui  in  carne,  et  ex  natiyitate  ventorus 
annuntiabatur  a  Creatoris  prophetis,  otpote  Christus 
Creatoris. 

CAPUT  XU. 

Provoca  nunc,  ut  solcs,  ad  haoc  Isaise  compara- 
tionem  Christi,  contendens  illam  in  nullo  convenire. 
Primo  enim,  inquis,  Christus  Isaiae  {Isa  vii,  14) 
Emmanuel  vocari  habebit ;  dc  hinc  virtutem  somere 
Damasci,  et  spolia  Saniarise  adversum  regem  Assy- 
riorum.  Porro  {Isa.  viii,  4)  iste  qui  venit,  neque  sub 
ejusmodi  nomine  esi  editus,  neque  ulla  re  bellica 
functus  est.  Ai  ego  te  admonebo>  uti  cohserentia 
quoque  utriusque  capituli  recognoscas.  Subjuncta 
est  enim  et  intcrprctatio  Emmanuelis,  nobiscum 
Deus ;  uti  non  solum  sonom  nominis  spectes,  sed  ct 
SST  sensum.  Sonus  enim  hebraicus,  quod  est  Em- 
manuel,  suse  gentis  est.  Sensus  autcm  ejus,  quod 
est  Deus  nobiscum,  ex  interpreiationc  communis  est. 


lib.   de  Fide  :  <  Hodieque  non  desunt,  qui  negent 
eum  nostram  ^estasse  corpulentiam.  »  Rio. 

(25)  Nativitatem  putativam  illi  accommodasse. 
Qoasi  vere  natus  et  reipsa  non  fuisset.  Id  eoim  vult 
hsec  vox  putativam,  sicut  modo  dicebat,  putativas 
in  Christo  corpulentiie.  Le  Pr. 

(26)  Sanguinis  tributo.  Sic  iib.  de  Velandis  Virgi" 
nibus  :  <  Hi  pudor  ubique  vestitur,  et  menses  tri- 
buta  dcpendunt.  »  Rig. 

(27)  Debuerat  phantasmatis  scenam  decucurrisse. 
Sic  dicii  scenam  phantasmatis,  ut  in  de  ha^esib., 
icenam  errorie,  acium  quem  vocant  intelligens.  Sen- 


tam  fabulam  pcragere  Christus  Marcionis«  qut  si 

Eutativam  gessit  carnem,  dcbebat  etiam  putativam 
abere  nativitatem,  sic  enim  phantasmatis  scenam 
decucurrisset.  Rhbn. 

(28)  Age  jam  perora.  Hunc  locum  habes  in  ds 
Came  Chnsti  iisdem  propemodum  verbis  relatum, 
non  ita  longe  post  initiom.  Rhen. 

(23)  Luaicros  exitus.  Videbatur  mihi  aliquando 
legendum  lubricos^  sed  ipse  respicit  ad  id  quod  in 
lib.  quem  modo  citavimus,  dicit,  de  infante  recens 
edito  loquens,  Blanditiis  deridetur;  et  m0X|  tllum 
per  ludtbria  nutritum^  etc.  BBSfi. 


365 


LIB.  III  ADV.  MARGIONBM. 


366 


Qasere  ergo,  an  ista  vox,  nohiscum  Deus^  quod  est  k  sive  SSS   dorso  hostem  destinatunis,   atqae  ita 
T,  •     __._...  __  j  /^L  .  ,      .«    ..        ...         Damascum  et  Samariam  pro  mamillis  subacturus. 

Aliud  etsi  penes  Ponticos,  barbaricse  ^  gentis  in- 
fantes  in  praelium  erumpunt,  credo  ad  solem  ^ 
uncti  prius  (31),  dehinc  pannis  armati ,  et  butyro 
stipendiati,  qui  ante  norint  lanceare,  quam  lanci- 
nare  (32).  Enimvero,  si  nusqaam  hoc  natura  con- 
cedit,  ante  militare  quam  vivere  :  ante  virtutem  Da- 
masci  suroere,  quam  patria  et  matris  vocabulum 
nosse;  sequitur  ut  figurata  pronuntiatio  videa- 
tur  (33).  Sed  et  virginem,  inquit,  parere  natura  non 
patitur,  et  tamen  creditur  prophetSB  ^.  Et  merito. 
Prsestruxit  enim  fidem  incredibili  rei ,  rationem 
edendo,  quod  in  signo  esset  futura.  Propterea^  in- 
quit  {Ita,  VII,  14),  dabit  vobis  Dominus  signum : 
Ecce  virgo  concipiet  in  utero,  et  pariet  filium.  Si- 
gnum  autem  a  Deo ,  nisi  novitas  aliqua  monslruosa, 
tam  dignum  ^*'  non  fuisset  (34).  Denique  et  Judffii, 
01  quando  ad  nos  dejiciendos  mentiri  audent,  quasi 
non  virginem,  sed  juvenculam  concepturam  (35)  et 
parituram  Scriptura  contineat,  hinc  revincuntor, 
quod  nihil  signi  videri  possit  res  quotidiana,  ja- 
venculffi  scilicet  prsegnatus  et  parlus.  In  signum 
ergo  disposita  virgo  et  mater  merito  creditur  ^  ; 
infans  vero  bellator  non  seque.  Non  enim  et  hic 
signi  ratio  versatur.  Sed  signo  nativitatis  novse 
adscripto,  exinde  post  signum,  alius  ordo  jam  in- 
fantis  edicitur,  mel  et  butyrum  manducaturi.  Nec 
hoc  utique  in  signum  est  maliti»  non  assentaturi ; 


Emmannel,  exinde  qaod  Ghristus  illuxit,  agitetur 
in  Christo.  Et  puto  non  negabis,  utpote  qui  et  ipse 
dicas,  Deus-nobiscum  dicitur,  id  est  Emmanuei. 
Ant  si  tam  vanus  es,  ut  quia  penes  te  Nobiscum- 
Deus  dicitur,  non  Emmanuel,  idcirco  nolis*  venisse 
iilumy  cujas  proprium  sit  vocari  Emmanuel  ,  quasi 
noQ  hoe  sit  et  Deus  nobiscum  ,  invenies  apud  He- 
breos  Ghristianos,  imo  et  Marcionitas,  Emmanue- 
lem  nominare,  cum  volunt  diocre,  Nobiscum-Deus  : 
sieat  et  onmis  gens,  quoquo  sono  dixerit,  Nobi- 
scmn-Deus,  Emmanuelem  pronuntiabit,  in  sensu 
sonom  expungens.  Quod  si  Emmanuel  Nobiscum- 
Deos,  Deas  autem  nobiscum  Ghristus  est,  qui  etiam 
in  nobis  est :  Quotquot  enim  in  Chrisium  ^^  tincti 
estisXhristum  induistis ;  tam  proprius  est  Ghristus 
hi  «gnificatione  nominis,  quod  est  Nobisciun-Deus, 
quam  in  sono  nominis,  quod  est  Emmanuel.  Atque 
ita  eonstat  venisse  jam  illum  qui  prsedicabatur  Em- 
manuel ;  quia  quod  significat  Bmmanuel  venit ,  id 
est,  Nobiscum-Deus. 

CAPUT  xm. 

.£que  et  sono  nominum  duceris,  cum  virtutem 
Damasd,  et  spolia  Samari8e,et  regem  Assyriorum, 
sic  aecipis,  quasi  bellatorem  portendant  Ghristum 
CreatoriSy  non  animadvertens  quid  Scriptura  pre- 
mittat  ^  {Isa,  vii,  4) :  Quoniam  priusquam  cogno- 
$cat  ^  vocare  patrem  et  matrem  {30),accipiet  virtu- 


B 


tem  Damascij  et  spolia  Samarice  adversus  regem  Q  et  hoc  enim  infanlia  ^^  esl ;  sed  accepturi  virtutem 


Assyriorum,  Ante  est  enim  inspicias  setatis  demon- 
sCratioQem,  an  hominem  jam  Ghristum  exbibere 
possit,  nedum  imperatorem.  Scilicet  vagilu  ad  arma 
esset  oonvocaturus  infans  :  et  signa  belli,  non  tuba, 
sed  crepitacillo  daturus  :  nec  ex  equo,  vel  de  curru, 
vd  de  muro  ;  sed  de  nutricis  aut  geruke  suae  collo 


Damasci,  et  spolia  Samariae ,  adversus  regem  Assy- 
riorum.  Serva  modum  aetatis,  et  qusre  sensum 
prsedicationis  :  imo,  redde  Evangelio  veritalis,  qua; 
posterior  detraxisti,  et  tam  intelligitur  prophetia, 
quam  renuntiatur  expuncta.  Maneant  enim  "lo 
Orieniales  illi  Magi ,  in  infantia  Ghiistum  recentem 


Varifie  lectiones. 

•  «  Christo  Par.  Pran.  ^^  Promittot  Rhen.  Seml.  Oberth.  ^  Puer  add.  Pam.  Rig.  Fran.  Yenet.non  fuitin 
codd*  ^  Barbariae  Yenet.  Pam.  Rig.  ^  Solium  Jun.  ^  Prophetiae  Fran.  ^"^  Jam  signum  Lat.  ^  Greaeretur 
Par.  ^  Infantiffi  Wouw.  '^^  Autem  Seml 

Commentarius. 


(30)  Quomamprtusquamcognoscatpuervocare  pa^- 
trem^  etc.  Etiam  hic  suppleta  est  vox  pu£r  quippe 
quam  habent  editiones  omnes  Isai»  viii.  Pam . 

(31)  Credo  ad  soUm  unctiprius.  Alludit  ad  4)X(u)9iv 
sive  insolationem ,  qua  scilicet  uncti  calefiebant, 
membris  siccandis  firmandisque.  Persius  Satira  iv : 

Aat  siuDCtas  cesses  ut  figas  in  cate  solem.  Rig. 

(32)  Quiante  norint  lanceareguam  lancinare.Cum 
dido  cap.  l,hb.  i  adversus  Marc,  reperiiur  verbum 
lancinatury  pro  pungiturj  videtur  primafacie  hic  ita 
accipi  lancinare;  sicuti  lanceare  pro  lanceis  confi' 
gere ;  sed  putamus  lancire  potius  hic  accipi ,  eo 
auod  prsemittitur,  butyro  sttpendiari,  pro  manus 
lancibus  admovere;  eli^at  lector  quod  volet.  Gonfir- 
mator  interim  hsec  conjectura  ex  eo  quod  sequitur, 
ani€  miliiare  (fuam  vivere^  et  talibus  vocibus  solet 
Auctor  delectan.  Pam . 

{^Z)Sinusquam  hoc  naturas  conceditysequitur  ut 
liguraia  pronuntiatio  videatur.  Hoc  ipsmn  verbis 
iisdem  monuit  libro  adversus  JudasoSf  neqae  aliter 


n  Augustinuslib.  xi  de  Genesi  ad  lii.., :  «Si  in  verbis 
Dei  vel  cujusquam  personse  in  officium  propheti- 
cum  assumptse  dicalur  aliquid  quod  ad  litteram 
nisi  absurde  non  possit  intelligi,  procul  dubio  fi- 

furate  dictum   ob    aliqaam  significationem   accipi 
ebet.  »  Et  consimilia,  lib.  ni  de  Doctrina  Christ. 
cap.  15.  RiG. 

(34)  Signum  autem  a  Deo  nisi  novitas  aliqua 
m^mstruosa  tam  dignum  non  fuisset.  Forte  verms, 
signum  non  fuisset.  Sic  enim  libro  adversus  Jud.  : 
<  Signum  autem  a  Deo,  nisi  novitas  reliqua  mons- 
truosa  fuisset,  signum  non  viderctur.  >  Procopius 
in  Isaiam:  Tb  y^P  aTjjutov,  xeaT^ou  tivb^p.  xa\  icaprJXXa- 
Y(ji^vou  x^?  Twv  div6p(j[)7U(ov  ouv7)0e(oi<  I<jt\v  IntSei^i;.  «  Si- 
gnum  enim  monslruosi  cujusdam ,  et  transcendentis 
humanam  consuetudinem,  argumentum  est.  >  Rig. 
et  Edd. 

(35)  Sed  juvenculam  concepturam.  Explosa  jam 
est  fabula  seu  cavillatio  Judseorum,  quiiuvenculam, 
non  virginem  scribi  debere  aiunt.  viaeatur  lib.  i 
in  Jovin.  B.  Hioronyrri.  Lb  Pb, 


307 


TBRTULLIANI  OPBRUM  PARS  IL  —  SBKlfiS  1,  POLBMIGA. 


d6S 


uuro  et  ihure  munerantes,  et  acceperit  infans  Vit-  a  ritis,    ui  diximus,   idololatriam.  Adversus    regcm 


tutem  Damasci  sine  praelio  et  armis.  Nam 
praelerquod  omnibus  notura  est,  Orientisvirtalem, 
ad  cst  vim  ct  vires,  auro  el  odoribus  pollere  soli- 
lam ;  cerie  est  Creatori  "^i  viriutem  ceeterarum  quo- 
que  gentium  aurum  constituere;  sicut  per  Zacha- 
riam  (xiv,  14)  :  Et  Judas  pertendet  "^^  apudJerusa- 
lem,  et  congregabit  omnem  valentiam  populorumper 
circuitum,  aurum  efttrgentum.  De  illo  autem  tunc 
auri  munerc  etiam  David  :  Et  dabitur  illi  ex  auro 
Arabice;  et  rarsus  iReges  Arabum  et  Saba  munera 
afferent  ^*  illi  (36).  Nam  et  magos  reges  ^*  habuit 
feVe  Oriens  (37),  et  Damascus  Arabi»  retro  depula- 
batur,  antequam  transcripta  esset  ''5  in  Syrophoe- 
niccn,  ex  distinctione  Syriarum  ;  cujus   tune  virtu- 


autem  Assyriorum,  adversus  Herodem  intellige; 
cui  utique  adversati  sunt  d40  magi  tune,  dod 
renuntiando  de  Christo,  quem  iatercipere  qaae- 
rebat. 

CAUPT  XIV. 

Adjuvabitur  hsec  Dostra  interpretatio,  dum  cl 
alibi  bellatorem  existimans  Christum,  ob  armorum 
quorumdam  vocabula  et  ejusmodi  verba ,  ex  reli- 
quorum  quoque  sensuum  comparatioae  oonviaeeris : 
Accingere^'m(\\iM  David  (PsaU  xliv,4),  ense  '^^super 
femur,  Sed  quid  supra  legis  de  Christo  ?  Tempeit^h' 
vus  decore  praster  filios  homiuum :  effusa  est  gratia 
in  ktbiis  tuis.  Rideo,  si  quem  ad  bellum  ense  cinge- 


tem  Christus  accepit,  accipiendo  insignia  ejus,  au-  B  bat,  ei  de  tempestivitate  decorin  ct  labionim  gratia 


rum  scilicet  et  odores ;  spolia  autem  Saraariee, 
ipsos  magos  :  qui  cum  illum  cognovissent,  et  mu- 
neribus  honorassent,  et  genu  posito  adorasstft, 
quasi  Deum  et  regem,  sub  testimonio  indicis  et 
ducis  stellae,  spolia  annt  facti  Samaride,  id  est  ido- 
lolairise,  credentes  videlieet  in  Christum.  Idolola- 
triam  enim  Samariae  nomine  notavit,  ut  ignominiosse 
ob  idololatriam,  qua  desciverat  tunc  a  Deo,  sub 
rcge  Hieroboam.  Nec  hoc  enim  novum  est  Creatori 
fjgurate  uli  translatione  nominum,  ex  comparatione 
criminiim.  Nam  et  archontas  Sodomorum,  appellat 
archontas  Judseorum,  et  populum  ipsum,  populum 
Gomorrhae   vocat,    et  idcm    aUbi  :  Pater  ^    inquil 


blandiebatur.  Sic  item  subjungcns  '''' :  Extende,  et 
prosperare,  et  regna;  adjecit:  Propter  veritatem, 
et  lenitatemy  et  justitiam.  Quis  enim  bsec  "^^  ense 
operabitur,  el  aon  eontraria  potius  lenitati  et  juati- 
tiae  "^^,  dolum  et  asperitatem  el  injusiitiam,  propria 
scilicet  negotia  praeliorum  ?  Videamus  ergo,  an  alius 
sit  ensis  ille,  [cujus  alius  est  actus.  Nam  et  aposto- 
lus  Joanaes  in  Apocalypsi  (39)  (Apoc.  i,  16),  ensem 
describil  ex  ore  Dei  prodeuntem,  bis  acutum,  prsea* 
cutum;  quem  intelligi  oportet  (Ephes,  vi,  17), 
sermonem  divioum,  bis  acutum  duobus  Testamen- 
tis,  Legis  et  Evangelii ;  acutum  sapieniia,  infestum 
diabolo;  armantem  nos   adversus   hostes  spiritales 


{Ezech.  XVI,  3),  tuus   Amorrhams,  et   m^ter  tua  ^  nequitise  et    concupiscentise    omnis,    amputaotem 


Getheay  ob  consimilem  impietatem,  quos  aliquando 
eiiamsuos  fiiios  dixerat :  /^7f os  generavi,  et  exaltavi. 
Sic  et  ^gyplus,  oonnuDquam  totus  orbis  intdligi- 
turapud  iIium,superstitioDis  et  malediclioais  elogio. 
Sic  et  Babylon  etiam,  apud  Joannem  nostrum,  ro- 
manse  Urbis  figura  est  (38),  proinde  magnse  et 
regno  superbae,  et  sanctorum  Dei  debellatricis.  Hoc 
itaque  usu,  magos  quoque  Samaritarum  appellatione 
titulavit  despoliatos,  quod   habuerant  cum  Sama- 


etiam  a  charissimis  ob  Dci  nomen.  Quod  si  Joan- 
Dcm  agnitum  Don  vis,  habes  communem  magistrum 
Paulum  (40),  prsecingentem  lumbos  noslros  veritate 
et  lorica  justitise,  et  calceanlem  nos  in  preeparatio- 
nem  Evangelii  pacis,  non  belli :  assumere  jubeotem 
scutum  fidei,  in  quo  possimus  omnia  diaboli  ignita 
tcla  exstinguere;  ct  galeam  salutaris,  el  gladium 
spiritus,  quod  ^5^  inquit,  Dei  sermo.  Uanc  et  Do- 
minus  ipse  machseram  venit  mittere  in  terram,  uQn 


Variae  lectiones. 

'^^  Creatoris  Fran.  "  Praetendet  nhen.  Seml,  Oberth.  "  Offerent  Rhen.  Seml  Oberth.  ''*  Reges  abest 
Par."^'^  Erai Rhen.  SemL  Oberth.  "^^  Ensem  Fran.  '^'^  Eiprcemitt.  SemL  ^»  Hsec  negL  SemL  ea  cod.  Wouw. 
"^^  Leniuii  et  justitiae,  omitt.  Rhen.  SemL  Oberth. 

Gommentarius. 

{Z^)Munera  afferent  illi.  Melius  illicvulgatalegit,  n  Christi  religio  constituta  est,  de  ea  dici  debet  quod 
adducent  :  nam  Grsecc  est  7cooa45ouaiv.  Le  Pr.  5.  Prosper  carm.  de  Ingratis : 

Qaidquid  non  possidet  armis 
ReLUgioDe  lenet.  Le  Pr. 

(39)  Nam  et  Joannes  apostolus  in  Apoc.  Facit 
etiam  hic  locus  adversus  eos  qui  Joannem  aposto- 
lum  negant  auctorem  Apocalypseos,  verum  de  boc 
latius  liD.  rv,  cap.  5,  ubi  etiam  Marcionem  in  eo 
errore  fuisse  tradit.  Pam. 

(40)  Habes  communem  magistrum  Paulum*  B. 
Joannis  Apocalypsin  non  admittebat  Marcioo,  ideo* 

3ue  sanclum  Paulum,  quem  non  repudiabat,  ad- 
ucit,  ut  communcm  amDorum  non  modo  sed  etiam 
omnium  magistrum.  Elogium  illud  S.  Apostoli  ad- 
dendum  iis  quse  habet  cap.  16  d^  Profscript.  ubi 
ait,  quod  fides  nostra  obsequium  Apostolo  deheat^ 

Le  Pa. 


(37)  Nam  et  Magos  reges  habuit  fere  Oriens,  Reges 
dixit  loparchas  urbis  alicujus  aut  regionis,  qualis 
ille  rex  apud  quem  ex  sutore  medicus  Phiedri 
fabula  derisus ;  quales  iiem  in  sacris  paginis  oc- 
currunt  ssepenumero.  Hujusmodi  reges  variis  per 
Oricntem  urbibus  magos  fere  fuisse  ait  Septimius, 
hoc  est,  sidcrum  astrorumve  scientiae  peritos.  Cse- 
terum  magos  Persicum  esse  vocabuium  docet  Por- 
phyrius  IId.  itsp\  iitojfi^,  eoque  significari  Toi»{  7cip\ 
rb  Oetov  aof  ob$,  xoli  toiStou  Ospdbrovtxc,  [U^a  xa\  aE^aafiiov 
l^vo?.    RlG. 

(38)  Sic  et  Babylon  etiam  apud  Joannem  nostrum 
Romanas  urbis  figura  est.  Yulgaris  cst  calumnia  Ro- 
mam  dici  Babylonem.  Id  enim  vir  eximius  et  alii 
inielligunt  de  Homa  vetere  idolorum  cultu  incredi* 
bili  nunquam    satis  vituperanda.    Ex  <)uo  enio) 


3d9 


LIB.  III  AOV.  MARGIONBM. 


370 


paeem  {Mattk.  x,  33).  Si  tnus  Cbristas  est,  ergo  et  «  nomina  privala  dcbebit.    Quale   est  enim    quod 

•  «■•  •111  1  ^^      J*  J*  *4'  aJ  «       ••        J/»»k««««™.* 


ipse  beiUtor  est ;  si  bellaior  non  est,  machsBram 
iDteotans  allegoricam,  lieuit  ergo  et  Ghristo  Grea- 
toris  in  Psalroo,  sine  bellicis  rebus,  ensem  scrmonis 
Dei  ^  preeingi  (igurato,  cui  841  supradicta  tem- 
peslivitas  eongruat,  et  gratia  labiomm;  quem 
tunc  jam  cingebatur  super  femur  apud  David, 
qnaiidoqiie  misaurus  in  terraou  Hoc  est  enim  quod 
ait :  Et  extende,  et  prosperarej  et  regna,  Extendes 
semionem  in  onmem  terram  ad  tmiversarum  gen- 
tiooi  Tocationem;  prosperaturus  successu  fidei, 
qua  est  reeepturus ;  et  regnans  exinde,  qua  mor- 
tem  resurreetiooe  devicit.  Et  deducet  te^  inquil, 
fnirifUe  dextera  tw;  virtus  scilicet  gratise  spiri- 
taltSy.qua  Cliristi  agoitio  deducilur.  Sagittce  tum 


diversas  dispositiones  duorum  commentati  deorum, 
societatem  nomioum  admiltunt  in  discordiam  dispo- 
sitionum?  quando  nulla  magis  probatio  assisteret 
duorum  et  ffimulorum  deorum,  quam  si  in  disposi- 
tione  eorum  etiam  divcrsitas  nominum  inveniretiir. 
Nulius  enim  slalus  differenliarum  nonnisi  proprie- 
tatibus  849  appellalionum  consignatur  :  quibus 
deficientibus  si  quando,  tunc  ^'*  Graeca  catachresis 
dc  alieoo  abutendo  succurrit.  Apud  Deum  autem 
dcficerc  puto  nibil  debet,  ncc  dc  alieno  iDstrui 
dlspositiones  ejus.  Quis  hic  Deus  cst,  qui  filio 
quoque  suo  nomina  a  Greatorc  vindicat  ?  non  dico 
aliena,  sed  vetera  ct  vulgala,  quse  vel  sic  non 
competerent    deo    no\o    ct  incognito.    Quomodo 


actito,  pervolantia  iibique  ^^  precepta,  et  minse,  B  denique  docet,  novam  plagulam  non  assui  Yeteri 


et  ^    tradociiones    ^  cordis;   compungentes    et 

iranifigentes  conscientiam  quamque.  Populi  sub  te 

cottcuient,    utique    adorantes.   Sic    bellipotens   et 

armiger  Christus  Creatoris,   sic  et  nunc  accipiens 

spolia,    noo  solius  Samariae,    verum  et   omnium 

gentium.  Agnosce  et  spoiia  figurata,  cujua  et  arma 

allegorica  didicisti.    Figurate    itaque    et    Domino 

ejnsmodi  loqucnie,    et    Apostolo    scribcnle,    non 

temere    ioterpretationibus    ejus    ulimur,     quarum 
ezempla  etiam   adversarii  admitlunt  :  atque  ita  in 

tanlum   Isaise    erit   Ghrislus   qui   venit,   in   quan- 

tom  noa  fuit  bcUator,  quia  non  talis  ab  Isaia  prae- 

dicaiur. 

GAPUT  XV. 

De  qosistioue  carnis,  ei  per  eam  nativilalis,  ct 
uuius  inlerim  nominis  Emmanuelis  hucusque.  Do 
caeteris  vero  nominibus,  et  in  primis  Ghristi,  quid 
pars  diversa  respondcbit  ?  Si  proindc  commune  est 
apud  vos  Chhsli  nomcn,  quemadmodum  et  Dei,  ot 
sicut  utriusque  Dei  Filium  Christum  competat  dici, 
sic  nlrumque  patrcm  Dominum,  certe  ratio  huic 
argnmentationi  refragabitur.  Dei  enim  nomcn, 
quasi  naturale  divinilalis,  potest  in  omnes  conimu- 
nicari  quibus  divinitas  vindicatur,  sicut  et  idolis, 
dicenle  Aposlolo  ( I  Cor.  viii,  5)  :  Nam  et  sunt  qui 
dicuntur  dii,  sive  in  caslOj  sive  in  terris.  Christi  vero 
nomcn,  non  cx  nalura  veniens,  scd  cx  dispositione, 
proprium  ejus  efficitur,  a  quo  dispositum  invcnitur. 
Nec  in  communicationem  alii  dco  subjacct,  maximc  ^  Nunc  si  nomen  Chrisli,  ut  sportulam  furunciilus, 
aemulo,    ct    habonti   suam    dispositionem ,    cui  et      captavit,  cur  cliam  Jesus  voluit  appellari,   non  taui 

Vari»  lectiones. 

^  Dei  omitt,  SemL  «^  Ulique  alii.  ^^  Et  negl.  Seml.  ^^  Praeminantes  iraductioncm  Fran.  vel  forte  tra- 
jectionem  SemL  »'»  Nunc  IVien.  SemL  Oberth.  ^  Etiam  add.  Paris.  Franc. 

Commentarius. 


Testamento  (41),  ncc  vioum  novum  veteribus  utri- 
bus  credi  (42),  adsutus  ipse  et  indulns  nominum 
senio  ?  Quomodo  abscidit  Evangelium  a  Lege,  tota 
Lege  vestitus?  In  nominc  scilicct  Chrisli.  Quis 
illum  prohibuit  aliud  vocari,  aliud  prsedicantem» 
aliunde  venicntem  ?  cum  propterca  nec  corporis 
susceperit  vcritatem,  ne  Christus  Crealoris  crcdc- 
rclur  ?  Vane  aulem  noluit  cum  sc  videri,  qucm 
voluit  vocari  :  quando,  etsi  vere  corporeus  fuisset, 
magis  Christus  Creatoris  non  vidcretur,  si  non 
vocaretur.  Al  nunc  substantiam  respuit ,  cujus 
nomen  ^  accepit,  etiam  substantiam  probaturus  ex 
nomine.  Si  enim  Ghristus  unctus  est,  ungui  uiique 
corporis  passio  e.st.  Qui  corpus  non  habuit,  ungui 
omnino  non  potuit  :  qui  ungui  omnino  non  potuit, 
Ghristus  vocari  nullo  modo  potuit.  Aliud  est,  si  et 
nominis  phantasma  affcctavit.  Scd  quomodo,  inquit, 
irreperet  in  Judaeorum  fidem,  nisi  per  solemne  apud 
eos  et  familiare  nomcn  ?  Inconstantem  aut  subdolum 
deum  narras,  aut  diffidcntia;|  aut  malitiositatis 
consilium,  fallendo  quid,  promovere.  Multo  libe- 
rius  atque  simplicius  egerunt  pscudoprophetae, 
advcrsus  Grcatorem  in  sui  dei  nomine  venienles. 
Sed  nec  effcctum  consilii  hujus  invcnio,  cum 
facilius  aut  suum  credidcrint  Ghristum,  aut  planum 
poiius  aliqucm,  quam  altcrius  dci  Chrislum,  sicut 
Evangciium  p.obabit. 

GAPUT  XVI. 


(ii) Novam plagulam  non  assui  Veteri  Test.  Lib. 
de  Orat.,  cap.  1,  idem  habel.  Pcr  plagulam  laccrnas 
hic  intelli^it,  plagula  quippc  a  Turnebo  nostro 
inter  veslimcnta  recensctur.  Innuit  autem  ne  Novo 
Tettaneoto  tauquam  vesti  plagula  assuatur  ;  defor- 
mitaa  enim  hoc  paclo  contrahetur,  qualis  explicatur 
a  Tbemistio,  orat.  1  :  ZM}(ioi7zzmiz^hilxa<r:aLXi^ii^iiU 
^Gucbc  f^vaiTcovicpoaaiTciivTaiv  al  IfeaT^CSe^aiiiAffijcXsYfUTvat 

Ix  ^onfttiv  vEovf74»v  df|iaxa(  ixT(Tpi{i.|iivb>v.  <  loterpolare, 


ait,  minime  unquam  decere;  sicuti  mendicantium 
laccmse,  ex  plagulis  novis  ci  dclritis  consuuntur.  » 
Le  Pr. 

(42)  Nec  vinum  novum  veteribus  utribus  credL 
Lococitato  de  Orat.  idcm  habctur  iisdcm  verbis, 
quibus  similis  cst  ferme  locus  Gassiani,  cap.  24, 
coll.  14  :  c  Ncmo  cnim  in  vas  fcetidum  atque  cor- 
ruplum  un^ucntum  aliquod  nobile,  autmc[  optimum, 
aul  pretiosi  quidquam  iiquoris  infundit.  »  Le  Pr. 


371 


TBRTULLUNt  OPBRUH  PARS  U.  -  SERIBS  1,  POLBMIGA. 


872 


ezHpcetabili  apod  Jadseos  noinine?  Nec  enim  si 
nos  per  Dei  gratiam  intcllectQm  consecuti  sacra- 
mentorum  ejas,  hoc  quoqae  nomen  agnoscimus 
Cbristo  destinatum,  ideo  et  Judseis,  quibus  adempta 
est  sapientia,  nota  erit  res.  Denique  ad  hodiemum 
Christum  sperant,  non  Jesum  ;  ct  Eliam  polius 
interpretantur  Christum,  quam  Jesum.  Qni  ergo  et 
in  eo  nomine  venit,  in  quo  Christus  non  prsesume- 
batur,  potuit  in  eo  solo  nomine  venisse,  quod  solum 
presumebatur.  9^S  Cseterum,  cuoi  duo  miscuit, 
speratum  et  insperatum,  expugnatur  utrumque 
consilium  ejus,  Siye  enim  ideo  Christus,  ut  interim 
quasi  Creatoris  irreperet,  obstrepit  ^  Jesus ;  quia 
non  sperabatur  Jesus  in  Christo  Creatoris  :  sive 
ideo,  Jesus  utalterius  haberetur,  non  sinit  Christus; 
quia  non  alterius  sperabatur  Christus,  quam  Crea- 
toris.  Quid  horum  constare  possit,  ignoro.  Constabit 
aulem  utrumque  in  Christo  Greatoris,  in  qub  mve- 
nitur  eUam  Jesus.  Quomodo,  inquis  7  Disce  et  hic 
cum  partiariis  erroris  tui  Judaeis.  Cum  successor 
Moysi  destinaretur  Auses  61ius  Nave,  transfertur 
certe  depristino  nomine,et  incipit  vocari  Jesus(43). 
Certe,  inquis.  Hanc  prius  dicimus  figuram  futuri 
fuisse.  Nam  quia  Jesus  Chrislus  secundum  popu- 
lum,  quod  sumus  nos  nati  in  saeculi  desertis,  intro- 
ducturus  erat  in  terram  promissionis,  melle  et  lacte 
manantem,  id  est,  vil8e  seternae  possessionem,  qua 
nihil  dulcius ;  idque  non  per  Moysen,  id  est,  non 
per  Legis  disciplinam ;  sed  per  Jesum,  id  est  ^, 
per  Evangelii  gratiam  provenire  habebat,  circum- 
cisis  nobis  petrina  acie,  id  est  Christi  praeceptis  ^. 
Petra  enim  Christtu :  ideo  is  vir,  qui  in  hujus 
sacramenti  imagines  parabatur,  etiam  nominis 
dominici  inauguratus  est  figura,  Jesus  cognomi- 
natus.  Hoc  nomen  ipse  Christus  suum  jam  tunc  esse 
testatus  est,  cum  ad  Moysen  loquebatur.  Quis  enim 
]oquebatur,  nisi  spiritus  Creatoris,  qui  est  Christus  ? 
Cum  ergo  mandato  diceret  populo  {Exod»  xxiii,  20) : 
Ecce  ego  miito  angelum  meum  ante  faciem  tuam, 
qui  te  custodiat  in  m,  et  introducat  in  terram^ 


^  quam  paravi  tibt :  intend^  ilU,  et  exaudi  eum ;  ne 
inobaudieris  eum :  non  enim  celavit  ^  te,  quaniam 
nomen  meum  super  illum  est.  Angelum  qnidem  eum 
dixit,  ob  magnitudinem  virtutum  quas  erat  editams, 
et  ob  officium  prophetse,  nuntiantis  scilicet  divinam 
voluntaiem;  Jesum  autem,  ob  norainis  sui  fatori 
sacramentum.  Identidem  nomen  suum  confirmavit, 
quod  ipse  ei  indiderat;  quia  non  angelum,  nee 
AuseUf  sed  Jesum  enm  jusserai  ezinde  vocitari. 
Ergo  si  atromque  S44  nomen  competit  in  Christum 
Creatoris,  tanto  utramque  non  competit  in  Chrislum 
non  Creatoris,  sicut  nec  ^  reliquus  ordo.  Fa- 
cienda  est  denique  jam  hinc  inter  nos  certa  isla  et 
jusia  prsescriptio,  et  utrique  parti  neccssaria,  quia 
determinatum  sit,    nihil    omnino    commune    esse 

B  debere  alterius  dei  Christo  cum  Christo  Creatorit. 
Nam  et  a  vobis  proinde  diversitas  defendenda  est, 
sicut  a  nobis  repugnanda  est :  quia  nec  vos  probare 

,  poteritis,  alterius  Dei  venisse  Christum,  nisi  eam 
longe  alium  demonstraveritis  a  Christo  Creatoris; 
nec  nos  eum  Creatoris  vindicare,  nisi  talem  eam 
ostenderimus,  qnalis  constituitur  a  Creatore.  Da 
nominibus  jam  obduximus.  Mihi  vindico  Christum, 
mihi  defendo  Jesum. 

CAPUT  XVII. 

Reliquum  ordinem  ejus  cum  Scripturis  confera- 
mus.  Quodcunque  illud  corpusculum  sit,  quoniam 
habitum,  et  quoniam  conspectum  fuit ;  si  inglorias, 
Q  si  ignobiliSf  si  inhonorabilis,  meus  cnl  Chri- 
stus  (44)  :  talis  enim  habitu  et  aspectu  annuntia- 
balur.  Adest  rursusIsaias(Liii,  12) :  AnnuntiavimuSf 
inquit,  coram  ipso ;  velut  puerulus,  velut  radix  in 
terra  sitienti,  et  non  est  species  ejus  neque  gloria ; 
et  vidimus  eum^  et  non  hahebat  speciem  neque  de- 
corem ;  sed  species  ejus  inhonorata,  de/iciens  dtra 
omnes  homines.  Sicut  et  supra  Patris  ad  Filium  vox 
(/sa.Lii,  44) :  Quemadmodum  expavescent  mtt/^t  (45) 
super  te,  sic  sine  gloria  erit  ab  hominibus  forma 
tua.  Nam  etsi  tempestivus  decore  (46),  apud  David 


Variae  lectiones. 

«6  Obrepit  Rhen.  Seml.  Oberth.  ^  Id  est  omitt.  SemL  ^  Prsecepus  omitt.  Rhen.  SemL  Oberth.  «^  Ccla- 
bit  SemL  Jun.  ^  Non  Rhen.  SemL  Oberth. 

Gommentarius. 


(43)  Incipit  vocari  Jesus.  Alludit  ad  illud  Matth. 
i,  21,  ac  Lucse  i,  31 :  Et  vocabis  nomen  ejus  Jesum^ 
addita  etiam  nominis  interpretatione  :  Ipse  enim 
saUfum  faciet  populum  a  suum  peccatis  eorum.  Hoc 
enim  est  quod  dicit  lib.  adv.  Praxeam  :  c  Nomen 
Jesus  proprium  esse,  quod  ab  angclo  impositum 
est.»  Pam. 

(44)  5t  inaloriuSy  si  ignobiliSj  si  inhor^rabiliSy 
meus  erit  Christus.  Bona  piaque  mente  sacravit 
formulam  quaCypris  Cupidinem  suumvestigat : 

E?  Tl(  lv\  Tpt^^OlOt  T:XoiVM(JltVOV  STSOV  IpblTfty 

Apa?rsii$a(  l(xo(  2ffTtv.  Rig. 

Gredat  Jad»as  ApoUo.  Eod. 

(45)  Quemadmodum  expavescent  multi,  etc.  Lo- 
cum  hunc  tandem  reperi  Isa.  Liijuxta  LXX,  seu  po- 
tius  veteres  Patres,  uii,  qui  illud  incipiunt  eo  loco : 


n  Ecce  intelliget^  etc.  Imitatur  vero  in  hoc  B.  Justinam 
Mart^rem,  ApoL  i\,  quod  locum  illum  de  contu- 
meliis  Christo  factis  in  passione  iDtelligal.  Graece 
est  ix97i(<TovTat,  quod  magis  proprie  ab  aliis  ver- 
titur  obstupescenty  quam  ab  Auctore  expayescent,  et 
unica  voi  est  di^o^oei,  pro  eo  quod  hic  est,  sine 
gloria  erit.  Pam. 

(46)  Tempestivus  decore.  Sic  placuil  Septimio 
Grsecum  illud  exprimere  ^patoc  t(^  xcDiXci,  quod  in 
vnlgata  versione.  speciostu  forma.  Allegoricam 
formositatem  intelligi  debere,  indicant  ea  quae  in 
eodem  Psalmo  leguntur.  Accingere  gladio  tuo 
super  femur  tuum.  Etenim  hic  gladius  est  allejgo- 
ricus,  et  ad  sermonem  Christi  refertur,  aliegoricus 
decor,  allogorica  arma.  Satis  ambiguus  animi 
fuisse  videtur  Hieronymus,  cum  haec  prophetica 
attigit  epist.  ad  Principiam  virginem,140.  Pam. 


378 


LIB.  III  ADV.  HARGIONBM. 


874 


{PsaL  xLiv,  3),  supra  /ilios  hominun;  sed  in  alle-  i  medicaiorem  (Isa,  liii)  :  Ipse  enim,  inquit,  imbecil- 
gorico   illo  statu  gratiae  spiritalis,  cum  acciogitur      '*"'  '         1--1- 1^.  -^  t  ^--^ 

ensem  ^^  sermonis,  qui  vere  species  et  decor  et 


gloria  ipsius  (St :  cseterum  habitu  incorpora- 
bili  (47)  ^  apud  eumdem  prophetam  (PsaL  xxi,  7), 
vermis  etiam  et  nan  homo,  ignominia  hominis  ^^  et 
nulH/icamen  populi.  Neque  interiorem  qualitatem 
ejus,  ejuscemodi  annuntiant  ^.  Si  enim  plcnitudo 
in  illo  spiritus  constitit,  agnosco  virgam  de  radice 
Jesse;  flos  ejus,  meus  crit  Ghristus,  in  quo  requievit, 
secandum  Isaiam  (xi,  2),  S45  spiritus  sapientia^ 
$t  intellectusj  spiritu^  consilii  et  vigoris,  spiritus 
agnitionis  et  pietatis,  spiritus  timoris  Dei.  Neque 
enim  ulli  hominum  diversitas  spiritalium  documen- 
lorum  competebat,  nisi  in  Christum  :  flori  quidem 
ob  gratiam  spiritus  adaequalum;  ex  stirpe  autem 


litates  nostras  ahstulit^  et  langtwres  portavit, 

CAPDT  XVIII. 


De  exitu  plane  puto  diversilatem  tentatis  indu- 
cere,  neganles  passionem  crucis  in  Chrislum  Crea- 
toris  prsedicatam,  et  argumcntantes  insuper  nou 
esse  credendum,  ut  in  id  gcnus  mortis  exposucril 
Crcator  Filium  suum,  quod  ipse  maledixerat  : 
Maledictus^  inquit  {Deut.  xxi),  omnis  qui  pepende- 
rit  in  ligno.  Sed  hujus  maiedictionis  scnsum  differo, 
dignac  sola  prsedicatione  crucis,  de  qua  nunc  ^ 
maxime  quaeritur,  3#B  quia  et  alias  antccodit  rc- 
rum  probatio  rationem.  De  figuris  prius  cdoccboi 
Et  utique  vel  maxime  sacramenlum  istud  figurar 
in  prsedicatione  oportebat,  quanto  incredibile,  tanto 


Jesse  deputaium,   per  Mariam  inde  ccnsendum  ^.  B  magis    scandalo    futurum,   si  nude    praedicaretur ; 


Exposialo  autem  de  proposito  :  si  das  ei  omnis 
bumiiitatis  et  paticnliae  et  tranquUlitatis  inten- 
tioaem,  et  ex  his  Isaiae  erit  Christus  {Isa.  liii,  7) : 
Homo  in  plaga,  et  sciens  ferre  imbecillitatem;  qui 
tanquam  ovis  ad  victimam  adductus  esty  et  tanquam 
agnusante  tondentem  non  aperuit  os ;  qui  {Isa.  xlii^2) 
neque  contendit,  neque  clafnavitt  nec  audita  est 
foris  vox  ejus ;  qui  arundinem  contusam,  id  est, 
quassam  Judaeorum  fidem,  non  comminuit  :  qui 
linum  ardens^  idest,  momentaneum  ardorem  geu- 
Uum,  non  exstinxit,  sed  luccrnam  magis  fccit  ortu 
luminis.  sui.  Non  potest  ^^  alius  csse,  quam  qui 
praedioebatur.  Oportct  actum  ejus  ad  Scripturarum 


quantoque  magnificum,  tanto  magis  obumbrandum, 
ut  difQcuItas  intellectus  gratiam  Dei  quaereret.  Ita- 
que  in  primis  Isaac,  cum  a  patre  ia  hostiam  de- 
ditus,  lignum  sibi  ipse  portaret,  Christi  exitum  jam 
tunc  denotabat,  in  victimam  conccssi  a  Patre,  et 
lignum  passionis  suae  bajulantis.  Joseph  et  ipsc  in  ^ 
Christum  figuratus,  nec  hoc  solo  (ne  demorer  cur- 
sum)  quod  persecutionem  a  fratribus  passus  est,  et 
venumdalus  in  iEgyptum  ^,  ob  Dei  gratiam,  sicut  et 
Cbristus  a  Judaeis  carnaliter  fratribus  venumdatus, 
a  Juda  3  cum  traditur.  Nam  et  ^  benedicitur  ^  in 
haec  verba  (Deut,  xxxiii,  47) :  Tauri  decor  ejus, 
cornua  unicornis  (49)  cornua  ejus,  in  eis  nationes 


rcgulam  recognosci.  duplid,  nisi  fallor,  opeTSLUone^oventilabilpariteradsummumusqueierrce^nonuii'' 

^l"_.»__4_ J*«*  •  ..  •_«.«.•  C*         3  J  ^^  !•  •••1.  •  •  •>• 


distinctnm,  praedicationis  et  virtutis.  Sed  de 
ulroque  titulo  sic  disponam,  ut  quoniam  ipsum 
quoque  Marcionis  Evangelium  disculi  placuit,  de 
spcciebos  doctrinarum  et  signorum  iliuc  differamus 
quasi  in  rem  praesenlem  :  hic  autem  generaliter 
expuQgamus  ordinem  coeptum,  docentes  praedica- 
torcm  interim  annuntiari  Christum  per  Isaiam 
(l.  40) :  Quis  enimt  inquit,  m  vobisj  qui  Deum  ^*' 
tnetuit  (48),  et  exaudiet  ^^  vocem  filii  ejus?  Item 


que  rhiuoceros  destinabatur  unicornis,  ncc  Mino- 
taurus  bicornis;  sed  Chrislus  in  illo  significabatur, 
taurus  ob  utramque  dispositionem;  aliis  ferus,  ut 
judex;  aliis  maosuetus,  ut  salvator;  cujus  cornua 
essent  crucis  cxiima  ^.  Nan  et  iu  antenna  navis  '', 
quae  crucis  pars  est,  extremitales  cornua  vocan- 
tur  (50)  :  unicornis  autcm,  media  ^  stipitis,  palus. 
Hac  denique  virtute  crucis  (51),  et  hoc  more  cornu- 
tus,  oiuversas  gcnles  et  nunc  ventilal  per  fidem, 


Variae  lectiones. 

^*  Ense  Rhen.  SemL  Oberth.  ^^  In  corporali  Jun.  incorporali  alii.  ^^  Hominis  abest  Par.  ^*  Cujusmodi 
annontias 54?m/.  ejusmodi  annuntiant  Par.  cod.  Wouw.  adnuntiat  Riq.  ^^  Censendam  Rhen.  SemL  Jun.  ^ 
l'lxtioxit.  Non  potest,  nihilintermedium,  Rhen.  SemL  Oberth.  Jun.  ^"^  Dominum  alii.  ^  Exaudiat  Fran. 
Yenet.  Rig.  ^  Cum  inser.  Lat.  ^  In  omitt.  Rhen.  SemL  Oberth.  ^  Et  venund.  in  iEgyptum  amitU  SemL 
*  Veound.  a  Juda  omitt.  Rhen.  SemL  Oberth.  ^  Traditur.  Nam  et,  omitt.  SemL  ^  A  patre  inserit  Seml. 
aperte  alii.  ^  Extema  Rhen.  SemL  Oberth.  "^  Antcmna  Rhen.  SemL  Oberth,  et  omitt.  uavis.  »  Medius  cod. 
Wouwer. 

Gommentarius. 


(47)  Habitu  incorporabili.  Forma  qua  incorpo-  n 
rari,  sive  incarnari  habebat  Christus.  Rio.  —  Id  est 
multo  potius,   ut  nobis   vidctur,    habitu  informi. 
Edd. 

(48)  Quis  enim  invobis^  inquitj  qui  Deummetuit? 
Ita  hanc  locum  Is.  l,  citai  et  interpretatur  B.  Cy- 
rillus  Comm.  in  Is.  ex  quo  etiam  supplelur  prior 
hnjus  scripturae  pars,  auae  in  exemplari,  quo  usus 
&i  B.  Hieronymus,  noa  reperiebatur,  et  tamen  ge- 
Doinam  esse  constat,  utpotc  non  hic  modo  cilata, 
sed  ctiam  lib.  iv  adv.  Marc.  cap.  22.  Pam. 

(49)  Tauri  decor  ejus,  cornua  unicornis.  Istud 


ipsum  de  Joseph  a  Moysc  prolatum  Deut.  xxxiii, 
non  modo  Justinus  martyr,  ex  quo  fere  ad  verbum 
haec  desumpsit  Auctor,  scd  eliam  B.  August.  quaest. 
in  Deut.  cap.  lvi,  et  RabanusJ  in  comm.  de  Chri- 
sto  interpretantur.  Pam. 

(^O)Extremitates  comua  vocantur.  Si  capud  Vir- 
gilium  : 

Cornua  velatarnm  obvertimus  antenoaram.  Le  Pr. 

{f^i)Hac  denique  virtute  crucis.  Maximam  semper 
fuisse  virtutem  micis  testantur  cujuslibct  tempo- 
ris  historiae.  Julianus  quippe  imp.,  lioet  apostataet 


S7&. 


TBRTnLLlANl  OPERUM  PAR8  H.  -  8BRIB8  I,  POLEMIGA. 


376 


auferens  a  tcrra  in  coelum ;  et  tunc  pcr  judicium  A 
ventiiabii,  dejicieos  de  coelo  in  terram.  Idem  erit 
ei  alibi  laurus  apud  eamdcm  scripturam,cum  Jacob 
in  Simconem  et  Levi  exporrigens  benediclionem  ^, 
id  est  10,  in  Scribas  et  Pharisaeos  (ex  illis  enim  de» 
duciiur  census  istorum)  spirilaliter  interprctatur  : 
Simeon  et  Levi  (Gen.  xlix,  6  seqq,) perfecerunt  ini-- 
quitatem,  ex  sua  haeresi,  qua  scilicct  Christum  sunt 
persecuti :  In  concilium  eorum  ne  venent  anima 
mea,  et  in  stationem  eorum  ne  incubuerint  jecora 
mea :  quiain  indignatione  suainterfercerunt  homu 
nes,  id  est^prophctas,  et  in  concupiscentia  sua  cceci- 
derunt  nervos  3^7  tauro,  id  est  Christo,  quem  post 
necem  Prophetarum  interfecerunt  ^^  et  suffigendo 
nervos  ^^  cjus  clavis  desaevieruot.  Caetcrum,  vanum 


CAPUT  XIX. 

Age  nunc,si  legisti  pencs  David  (PsaL  xcv,  10), 
Dominus  regnavit  a  ligno,  exspecto  quid  inlclligas, 
nisi  forte  lignarium  aliquem  regem  significari  Ju« 
daeornm,  et  non  Christum,  qui  exinde  a  passione 
ligni  superata  morte  rcgnavit.  Elsi  enim  raors  ab 
Adam  regnavit  usque  ad  Christum,  cur  Christas 
non  reguasse  dicatur  a  ligno,  ex  quo  crucis  ligno 
moriuus,  regnum  mortis  exclusit?  Proinde  et 
Isaias  {Isa,  ix,  6)  :  Quoniam,  inquit,  puer  natus  est 
nobis,  et  datus  est  nobis  filius  20.  Quid  novi,  si  non 
deFilio  Dcidicit  21?  Cujus  imperium  factum  est  su- 
per  humerum  ipsius,  Qui  omnino  regum  insigne  po- 
lestalis  suae  humero  praefert,  el  non  aut  capite  dia- 
dcnia,  aut  manu  sceptrum,  31S  aut  aliquam  pro- 


si,   post  homicidia,   alicujus  bovis  illis   exprobrat  B  P"®  vestis  notam ;  sed  solns  novus  rex  novorum 


camificinam.  Jam  vero  Moyses,  qaid  utique  lunc 
tantum,  cum  Josus  adversus  Amalech  praeliabatur, 
expansis  manibus  orabat  ^^  residcns ;  quando  in  re- 
bus  tam  atlonitis,  magis  utique  genibus  dcpositis  ^^, 
et  mariibus  caedentibus  peclus,  et  facie  humi  volu- 
tante,  orationem  commendare  debuisset;  nisi  quia 
illic  ubi  15  nomen  Domini  Jesu  ^^  dimicabat,  dimi- 
caturi  quandoque  adversus  diabolum,  crucisquoque 
erat  habitus  necessarius,  pcr  quam  Jesus  victoriam 
csset  rclalurus  ?  Idem  rursus  Moyses  {f^um.  xxi) 
post  interdiclam  omnis  rci  similitudinem,  cur  aereuin 
serpcnlem,  ligno  imposiium,  pendentis  habiiu  in 
spectaculum  Israeli  ^'^  salutare  proposuit  eo  tempore 


aevorum  Christiis  Jesus,  uovae  gloriae  et  poiestatem 
et  sublimitatcm  suam  humero  extulit,  crucem  sci- 
licet,  ut,  secundum  superiorem  prophcliam,  exinde 
Dominns  regnaret  a  ligno.  Hoc  lignum  et  Hicre- 
mias  {Jerem.  xi,  9)  libi  insinuat,  dicturis  praedi- 
cans  Judaeis :  Ventte,  mittamus  22  Ugjium  inpanem 
ejusy  utique  in  corpus.  Sic  enim  Dcus  in  Evangelio 
quoque  vesiro  revelavit  pancm  corpus  suum  appel- 
lans  (52),  ut  et  hinc  jam^  cum  intclligas  corporis 
sui  figuram  pani  23  dedisse,  cujus  relro  corpus  in 
panem  Propheles  figuravit,  ipso  Domino  hoc  sacra- 
menlum  poslea  interprelaturo.  Si  adhuc  quairis  Do- 
minicae  cruds  praedicaiionem,  salis  jam   tibi  potest 


quo  8  serpentibus  exterminali  sunt,  nisi  quod  ^^  et  p  facere  vicesimus  primus  psalmus  ,  totam  Christi 
hic  Dominicae  crucis  via  intentabat,  qua  serpens  continens  passionem  (53),  canentisjam  tunc  glo- 
diabolus  publicabatur,  et  laeso  cuique  a  spiritalibus  riam  suam  :  Foderunt,  inquit  {PsaL  xxi,  17),  manus 
colubris,  intuenti  tamen  et  credenti  in  eam  sani-  meas  et  pedes;  quae  propric  atrccitas  2*  crucis.  Et 
tas  morsuum  peccatorum,  et  salus  ^^exinde  praedi-  rursus,  cum  auxilium  Palris  implorat  :  Salvum,  in- 
cabatur.  quit  (Ibid.  22),  fac  me  ex  ore  leonis,  utique  mortis; 

Variae  lectioues. 

9  Exporr.  bened.  omitt,  nhen.  Seml.  Oberth.  10  id  est  omitt.  Fran.  n  Intcrfcccrunt  omitt.  Rhen.  Seml- 
Oberth.  12  In  nervos  ulique  vult.  Wouiv.  ^^  Orat  Rh^.  Seml.  Oberth.  i*  Positis  Fran.  disposilis  al.  ^^ 
Estadd.  Rhen.  SemU  Oberth.  1«  Jcsu  omitt.  Scwi.  "  Israeli  omitt.  Rhen.  Seml.  Oberth,  w  Proposuit  ? 
an  et  hic  ccetera  omitt.  Rhen.  Seml.  ^^  SaniU»  Seml.  20  Et  datus  esl  nobis  filius  omitt.  SemL  Jun.  21  El 
datusest  nobis  add.  5m/.  22  Injiciamus  Semf.  conjiaamusa/.  23panis  SemL  2*  PropriaatrociaSem/.  propric 
atrocia  Par. 

Commentarius. 

Christianorum  hostis,  crncis  signo  se  munire  sole-  buisset,  in  pane  vel  sub  pane.  Neque  vero  obstat 

bat  contra  speclra  el  nocturnos  lerrores.  Id  refert  quod  hic  acfditur  ;  «  Ut  et  hinc  jam  eum  inteliigas 

Gregoriqs  Nazianz.  orat.  1,  in  Julianum;  et  Corip-  corporis  sui  figuram  pani  dedisse  »  (sic  enira  legi- 

pus,  lib,  II,  de  Justino  imp.  :  mue  ex  Vatic.  2,  pro  pane,  quod  magis  placet  quam 

Egreditur  cum  leye  sua,  frontomque  screnam     '         D  conjectura  Lalinii,  corpori  suo  /iguram  pane  dedisse), 

Armavit,  saDcli  nciens  sigoacula  ligni. 
Vctcrcs  olim   Ghrlstianos   promiscue   dictos   fuissc 


Christicolas  el  orucicolas  ob  summam  crucis  vene- 
ralionem  docel  Adhelmus  lib.  de  Virg.  cap.  47. 
Le  Pa. 

(52)  Panem  corpus  suum  appellans.  Quod  his  vcr- 
bis  conflrmetur  verilas  corpons  Domini  in  Eucha- 
rislia  (juxla  v^rba  Evangelistarum  et  B.  Pauli,  ad 
({uae  aliudit  Auctor)  non  nos  modo  ....,  sed  ct 
ipsi  Magdeburgenses  annotarunl,  hoc  loco  compro- 
bantcs  vere  et  substanlialitcr  corpus  Christi  in 
Eucharistia  distribui;  in  hoc  duntaxat  hallucinati, 
dum  hunc  locum  citant  uli  probent  pancm  cum 
corpore  Domini  remanerc.  Verum  id...  impugna- 
vimus...  vel  eo  ipso  quod  dicat :  pancm  suumcor- 
pus  appeUans,  aut  faciens,  cum  alioqui  dici  re  dc- 


quia....  quodammodo  et  veritas  corporis  Chrisli, 
et  figura  cst  in  hoc  sacramento....  His  adde  quod 
meriio  quis  addubitarit,  num  dicta  verba,  ut  et  hinc 
jam,  etc,  gcrmana  sint  Auctoris  necne,  aut  saltem 
omnia,  eo  quod  supra  libro  adv,  Jud.,  neque  in 
excusis  legantur,  neque  in  ms.  codicibus.  Pam. 

(53)  Vicesimus  primus  psalmus  totam  Christtcon- 
tinens  pass.  Similiicr  B.  Justinus  advers.  Trypbo- 
nem  :  c  Ittum,  inquit,  non  in  Christum  conceptum 
esso  aitis,  caeculicntcs  prorsus,  neque  intelligent*  s, 
neminem  in  gente  veslra,  qui  unquam  Rex  sive 
Christus  sit  dictus,  manus  et  pedes  cum  vivercl 
perfossum,  nequc  per  myslerium  hoc  mortunm,  hoc 
esl  in  cruce  suspensum  esse,  cxtra  hunc  solum  Je- 
sum.»  Qua  occasione  proinde,  pulchcrrime  Psal.  xxi 
integrum  inierprctatur  el  latijsime.  Paii. 


377 


LIB.  III  ADV.  MARCIONBM. 


378 


et  de  eornibut  unicornit  '^  humilitatem, ;  de  apicibus  ■  Filius  meus  es  tu,ego  hodie  generavi  te.  Postula  de '' 


seilieet  crucis,  ut  supra  ostendimus.  Quam  cnicem 
nec  ipse  David  passus  est,  ncc  ullus  rex  Judaeorum  ; 
ne  putes  alterius  alicujus  prophetari  passionem, 
quam  ejus  ^  qui  solus  a  populo  tam  insigniter  cru- 
cifixus  est.  Nunc  et  si  omnes  istas  interpretationes 
respuerit  et  irriscrit  haerctica  duriiia,  concedam 
illi  nullam  Ghrisli  crucem  significatam  ^"^  a  Crea- 
tore  :  quia  nec  ex  hoc  prohabit  alium  essc  qui  cru- 
cifixus  est,  nisi  forle  ostenderit  hunc  cxitum  ejus  a 
8uo  Deo  praedicatum  ;  ut  diversitas  passionum,  ac 
pcr  hoc  etiam  personarum,  cx  diversitale  praedica- 
tionum  vindicetur.  Caelerum,  nec  ipso  Christo  cjus 
praedicato,    nedum   cruce  ipsius,  sufficit  iu  mcum 


me^  etdaho  tibigentes  hcereditatem  tuamf  etposseS' 
sionem  tuam  terminos  terrce,  Nec  poteris  magis 
DaviJ  filium  eum  33^  vindicare,  quam  Christum ; 
aut  terminos  terree  David  potius  promissos,  qui 
intra  unicam  Judaeorum  gentcm  rcgnavit,  quam 
Christo,  qui  lolum  jam  orbcm  Evangdii  sui  fide  ce- 
pii.  Sic  et  per  Isaiam  (xlii,  6,  7)  ;  Ecce  dedi  te 
in  dispositionem geyieris  mei^^,  in  lucem  naiionum 
aperire  oculoscmcoriim,  uliqueerranlium;  exsolve- 
re  de  vinculis  vinctos^  id  est  de  delictis  libcrare; 
et  de  cella  carceris,  id  cst  mortis ;  sedentes  in  tene- 
briSy  igoorantise  scilicet.  Quae  si  per  Christum  eve- 
niunt,  non  in  alium  erunt  prophetata,    quam  pcr 


Christum  solios  mortis   prophetia.  Ex    hoc   enim      quem    cveniunl.  IlCtn   alibi    (/.sa.   lv,    4)  :   Ecce 
quod  non  est  edita  qualilas  mortis,  potuit  el  per  ''  testimonium  cum  naiionibus  posuiy  principem  ct 


cnicem  evenisse,  tunc  alii  dcpulanda,  349  si  in 
aVium  fuissel  praedicalum,  nisi  si  ncc  mortem  volot 
Chrisii  mei  prophetalam ;  quo  magis  erubescat,  si 
suum  quidem  Christum  mortuum  annuntiat,  qucm 
negat  natum  :  meum  vero  morlalem  negat,  quem 
Dascibilem  confiletur.  Et  mortem  autem  et  sepultu- 
ram  et  resurrectionem  Chrisli  mci,  una  voce  Isaia3 
voio  ostendere,  dicentis  {Isa.  lviii,  2) :  Sepultura 
ejus  suhlata  de  medio  est,  Nec  sepuUus  enim  esset, 
nisi  mortuus ;  nec  sepultura  ejus  sublala  de  medio, 
nisi  per  resurrectioncm.  Denique  subjecit  (Isa.  liii, 
12) :    Propterea  ipse  multos  ha^editati  hahebit  et 


imperantem  naiionihus.  Nationes^^O  quoa  te  non 
sciunty  invocabunt  te,  et  populi  confugient  ad  te. 
Nec  enim  haec  in  David  ioterpretaberis,  quia  pra»- 
inisil :  Et  disponam  vohis  dispositionem  ceternam, 
religiosa  et  fidelia  David,  Atquin  hinc  magis  Chri» 
stum  intelligere  debebis  ex  David  depulutum  car- 
nali  gcnere,  ob  Mariae  virginis  censum;  de  hoc 
enim  promissoJunUur  in  psalmo  (Psal.  cxxxi,  i\) 
ad  David  :  Ex  fructu  ventris  tui  collocaho  super 
thronum  iuum.  Quis  isteventer  est?ip8iusDavid? 
Ulique  non ;  neque  cnim  pariturus  esset  David. 
Sed  nec  uxoris  ejus ;  non  enim   dixissel :  Ex  fru- 


multorum  dimdet  spolia,  Quis  eniin  afius,  nisi  qui  C  ctu  ventris  tui :  sed  potius,  «  Ex  fructu  ventrisuxo- 


natusest,  ut  supra  oslendimus?  Pro  eo  quod  tradi- 
ta  est  anima  ejus  in  mortem.  Oslensa  est  enim 
causa  gratiae  hujus,  pro  injuria  scilicct  mortis  re- 
pensanda; :  pariier  ostensum  est,  h«c  illum  propter 
mortem  consecuturum  28^  post  mortem  utique  per 
resurrectionem  consecuturum  20. 

CAPUT  XX. 
SufScit  hucusque  de  his  interim  ordinem  Chrisli 
dccucurrisse,  quo  tali  probatus  qualiter  annunlia- 
batnr,  non  aKus  haberi  debeat,  quam  qui  talis  an- 
nuniiabatur;  ut  jam  ex  ista  consonantia  rerum 
ejus,  et  Scripiurarum  Creatoris,  illis  etiam  resti- 
taenda  sit  fides  ex  praejudicio  majoris  partis,  qn» 
ad  diversas  sentonlias  vel  in  dubium  deducunlur, 
vel  negantur.  Amplius  nunc  superslruimus  ea  quo- 


ris  tua».  »  Ipsius  ergo  ^^  dicendo  ventrem,  superest 
ut  aliquem  de  generc  ejus  ostenderit,  cujus  ventris 
futurus  esset  fructus  caro  Christi,  quae  ex  utero 
Mariae  floruit.  Ideoque  et  fructum  ventris  tanlum 
nominavil,  ut  proprie  vcnlris;  quasi  solius  ventris, 
non  eliam  viri  :  et  ipsum  ventrem  ad  David  redc- 
gil,  ad  principem  generis,  et  familise  patrem.  Nam 
quia  viro  depulare  non  poterat  virginis  eum  ven  • 
trem  3^,  patri  de|mtavit.  Ita,  quae  in  Christo  nova 
disposiiio  invenitur  hodie,  haec  erit  quam  tunc 
Crcalor  poliicebatur ;  religiosa  et  fidclia  David, 
jam  sancia  religione,  et  fidelis  cx  resurreclionc. 
Nam  el  Nailian  prophcta  in  secuudo  ^'  Basiliaruni, 
profes>ionem  ad  David  facit  :  Scmini  ejus  quod  erit, 
inquit,  ^a;  ventre  ipsius  ^  (HRcg.  vii,  12).  Hocsi 


que  paria   ex  Scripturis   Creatoris,  quseque   post  D  in   Salomonem   simpliciter  edisseres,    risum  mihi 

Christum   futura  prsecincbantur.  Nec  enim  dispo- 

^o  expuncta  inveniretur,  si  non  ille  venisscl,  post 

qncm  babebat  cvenire.  Adspice  universas  nationes 

de  TOragine  erroris  humani  exinde  emergenles  ad 

Deum  Crcatorcm,  et  ^  ad  Deum  Christum ;  et   si 

andes,  nega  prophetatum.  Sed  statim  tibi  in  Psal- 

mis  {Psal.  11,  7,  8)  promissio  Palris  occurret  3i  : 


iucuties.  Videbilur  enim  David  peperisse  Salomo- 
ncm.  An  ct  hic  Christus  significatur,  ex  eo  ventre 
semcn  David,  qui  esset  ex  David,  id  est  Maria»? 
Quin  35  el  aedem  Dei  magis  Chrislus  aedificaturus 
esset,  homioem  scilicet  sanctum,  in  quo  poliorc 
templo  inhabitaret  Dei  Spiritus  ct  in  Dei  Filium 
magis    Christus  habendus    essct,    quam    Salomon 


Variae  lectiones. 

^  Unicorniorum  Fran.  legitur  autem  unicornuorum  in  lihro  adu.  Judceos.  ^c  Prophelari  passioneni. 
qoam  ejus  omitt.  Seml.  ""  Significare  me  lihen,  spolia,  pro  eo,  castera  intermedia  omitt.  Seml.  tan- 
quam  desumpta  e  lihro  adv.  Jud.  2«  Propter  mortem  consecuturum  rejlc.  Jun.  ^  Conseculurus  Seml.  ^'^  Ei 
omitt.  Seml.  3^  Occurril  Rhen.  Seml.  Oherth.  32  A  Frafi.  33  Ejus  Seml.  3i  Mci  rejic.  Seml.  Jun.  ex  LXX. 
^  Autem  Rhen.  SemU  Oherth.  ^  Eum  ventremd^(?raw^m  Rhen.  3^  Prinia.Sm/.  priino  Par.  38  Scnicii  tuum.. 
tuo  Fran.  '^  Quia  Rhen.  Seml.  Oberth. 


379 


TBRTULLIANl  OPERUM  PARS  11.  -  SERiBS  1.  POLBMIGA. 


380 


fllius  David.  Deniqne  et  llironas  in  sevam,  et  rf>  «  Jaeob;  et  annuntiabit  nobts  viam  tuam,  et  ineedt' 


gaam  in  sevum,  magis  Ghristo  compelit  quam  Sa- 
lomoni,  temporali  scilicet  regi.  Scd  et  ^^  a  Ghri- 
sto  misericordia  Dei  non  ahsccssit;  Salomoni 
vero  etiam  ira  Dei  accessit  post  luxuriam  ct  ido- 
lolatriam.  Suscitavit  enim  illi  Satan  ^^  hostem 
Idumseum.  Gum  ergo  nihil  horum  competat  in 
Salomonem,  sed  in  Ghristum,  certa  erit  ratio  in- 
terpretalionum  nostrarum;  ipso  etiam  exitu  rerum 
probante,  quas  in  Ghristum  apparet  prsedicatas; 
et  ita  in  hoc  erunt  sancta  et  fidelia  David.  Hunc 
Deus  testimonium  nationibus  posuit,  non  David; 
principem  et  imperantem  nationibus,  non  David, 
qui  soli  Israeli  imperavit.  Ghrislum  hodie  invocant 
nationes,    quae   cum  non    sclibant;   et  populi  ad 


m\u  in  ea.  Ex  Sion  enim  exibit  lex^et  sermo  Domi'' 
ni  ex  Jerusalem.  Haec  erit  via  sua,  novse  legis  Bvan- 
gelium,  et  novi  sermonis,  in  Ghristo  jam,  non  in 
Moyse.  Et  judicahit  inter  nationes;  dc  crrore  sci- 
licet  earum.  Et  revincent  popuhtm  ampffim,  ipsorum 
in  primis  Judaeorum  et  proselytorum.  Et  concident 
machasras  suas  in  aratra^  et  sibynas  in  falces  (54), 
id  est,  animorum  nocentium,  el  linguarum  infesta- 
rum,  et  omnis  malitise  atque  blasphemise  ingenia 
convertent  in  studia  modestise  et  pacis.  Et  non  aC' 
cipiet  gens  super  gentem  machceram  :  utique  di- 
scordise  \et  non  dxscent  amplius  bellare,  id  est,  ini- 
miciiias.perficere;  ut  et  hic  discas  Ghristum  noo 
belli  potentem,  sed  paciferum  repromissum.  Haec 


Ghristum     hodie   confugiunt,  quem  retro  ignora- B  <^ut  ^^  prophelata  nega,  cum  coram  videntur;  aul 


bant.  Non  potest  fulurum  dici,  quod  Tides  fieri. 

S5i  GAPUT  XXI. 
Si  nec  illam  injectionem  tuam  potes  sistere  ad 
differenliam  duorum  Ghristorum;  quasi  Judaicns 
quidem  Ghristus  populo  soli  ex  dispersione  redi- 
gendo  desiinetur  k  Greatore,  vcsler  vero  omni  hu- 
mano  generi  liberando  collatus  sit  a  Deo  optimo; 
cum  postrcmo  priores  invenianlnr  Ghristiani  Grea- 
toris,  quam  Marcionis ;  exinde  vocatis  omnibus  po- 
pulis  in  regno  ejus,  cx  quo  Dcus  regnavit  a  ligno, 
nullo  adhuc  Gcrdone,  nedum  Marcione.  Sed  et 
revietus  de  nationum  vocatione,  convertere  jam 
in  proselytos.  Quseris  qui  de  nationibus  transcant 
ad  Greatorem,  quando  et  proselyli  divcrsae  et  pro- 


adimpleta,  cum  leguntur.  Aut  si  non  negas  utrum- 
que,  m  eo  erunt  adimplela,  in  quem  sunt  prophe* 
tata.  Inspice  enim  adhuc  eiiam  ipsum  introgressum^ 
atque  decursum  359  vocationis  io  nationes,  a 
noviasimis  diebus  adeuntes  ad  Deum  crealorem, 
non  in  proselytos,  quorum  a  primis  magis  diebus 
est  ^s  allectio.  Etenim  fidem  islam  Apostoli  in- 
duxerunt. 

CAPUT  xxn. 

Habes  et  Apostoiorum  opus  praedicatum  :  Quam 
tempestivi  pedes  evangelizantiumbona  !non  bellum, 
nec  mala  ^''.  Rcspondit  et  Psalmus  (PsaL  xvui,  4) : 
In  omnem  terram  exivit  sonuseorum,etin  terminot 
terrx  voces  eorum ;  circumferentium  scilicet  legem 


priae  conditionis  seorsum  a  propheta  nominentur  :  Cex  Sion  profeclam  et  sermonem  Domini  ex  Jcrusa- 

lem  :  utfieret  quod  scriptum  est  (Isa.  xlvi,  12, 13); 
Longe  guique  a  justitia  mea  appropinquaverunt 
justitias  mece  et  veritati,  Cum  huic  negotio  accin- 
gTcntur  Apofrtoli,  renunliaverunt  piesbyteriSf  ei 
archontibus,  et  sacerdotibus  Judseorum.  Annon  vel 
maxime,  inquit  ^,  ut  allerius  Dei  prsedicaloret  ? 
Atquin  ^^  ipsius  ejusdem,  cujus  scripturam  cum 
maxime  implebant.  Divertite,  diverdte^  indamat 
Isaias  (lii,  11),  cxcedite  illinct  et  immundum  ne 
attigeritis ;  blasphemiam  scilicet  in  Gbristum.  Exce- 
dite  de  medio  ejus^  uiique  Synagogse ;  separanuni  ^ 
qui  Dominica  ^^  vasa  portatis.  Hm  enim^  secondum 


Ecce,  inquit  Isaias  (xvi,  4),  proselyti  per  me  accc' 
dent  ad  te;  ostendens  ipsos  quoque  proselytos  per 
Christum  accessuros  ad  Deum.  Et  ^  nationes,  quod 
sumus  nos,  proinde  suam  habebant  p  nominatio- 
nem,  sperantes  ia  Ghristum  :  Et  in  nomine^  ioquit 
(xLii,  ik)yejus  nationes  sperabunt.  Proselyti  autcm, 
quos  in  nalionum  praedicatione  ^bstituis,  non  in 
Gliristi  nomine  sperare  solent,  sed  in  Moysi  ordine, 
a  quo  institutio  illorum  est .  Gaeterum ,  alleciio 
nationum  a  novissimis  diebus  exorta  esl.  lisdem 
vcrbis  Isaias  (ii,  12  seqq)  :  Et  ent,  inquit,  in 
novissimis  diebus  manifestus  mons  Domini;  utique 


sublimiias  Dei ;  et  ades  Dei  super  summos  montes;  Q  supra  scripta  (Ibid.,  10),  revelaverat  Dominus  bra- 


utique  Christus,  catholicum  Dei  templum,  in  quo 
Deus  colitur,  constitutum  apper  omnes  ^^  eminen- 
tias  virtutum  et  potesiatum  :  Et  venient  ad  eum 
universai  nationes;  et  ibuntmultiet  dicent:  Venite, 
ascendamus  in  montem  Domini,  et  in  asdem  Dei 


chio  suo  sanctumy  id  est  virtute  sua  Ghristumy 
coram  nationibusy  ut  viderint  universas  nationes  ei 
summa  terrx  salutem,  guce  erat  a  Deo.  Sic  et  ab 
ipso  Judaismo  divertentos^  cum  Legis  obligamenta 
et  onera  evangelica  jam  libertate  mutarent,  psalmam 


Variac  lectiones. 

^  Et  omitt.  Seml.  ^^  Id  est  add.  Fran.  «^  Ut  cod.  Wouw.  ^^  Habeanl  Seml.  ^^  Enim  add.  Seml.  ^^  Autem 
al.  ^^  Est  omitt.  Seml.  allectio  est  al.  volunt.  ^'^  Malum  Semt.  '^^  (nquis  Jun.  ^^  Inquit  add.  Fran.  ^  Sepa- 
remini  Fran.  **  Domini  Seml. 

Commentarius. 


(54)  Sybinas  in  falces.  Apud  Isaiam  juxta  LXX 
versionem  graece  iegitur  xa\  xh^  Ct66yflic  ouTtov  itc 
^licava.  Bst  autem  l^iSuvi}  Tcnabuli  genus  auctore 
Tertulliano.    Suidas    6Xoai^pov  ax6vTiov  significare 


scribil,  hoc  est  tclum  prorsus  ferreum,  nonnnn- 
quam  x^Syx^v  sive  mcil^^,  )d  cst  lanceam,  vel  ensem. 

RUEN. 


381 


UB.  lU  ADV.  MARGIONBM. 


382 


{Ptal.  u,  3,  seqq.)  esseqaebantur  :  JH$rumpamm  a  cum  in  te  quoqae  deprehendantur,  et  signacalum 


vtnoito  eorum^  et  abiiciamus  a  nobUjugum  eorum : 
postea  cerCe  quam  tumuUuaiassunt  genteSf  etpopuli 
medHati  sunt  manuL :  astiterunt  reges  terras,  et 
princtpes  eongregatt  sunt  tn  unum,  adversus  Domi" 
num^€i  aduersus  Christum  ejus .  Qu8e  dehmc  passi  sud  t 
apostoli?  Omnem,  ioquis,  iaiquitatein  persecutio- 
DUD^  ab  homioibus  scilicet  Greatoris,  ut  adver-^ 
luii  eJQS  qoem  praedicabant.  Ecquid  ^^  Greator, 
n  adTersarius  erat  Ghristi,  non  modo  prsedicat 
hoc  passnros  apostolos  ejus,  verum  et  ezprobrat? 
Nam  neqiie  prsedicaret  alterius  Dei  ordinem ,  qnem 
ignorabat,  nt  Yultis;  neque  eiprobrasset,  quod 
ipse  eorasset.  Yidete  quomodo  {Isa.  lyii,  1)  perit 
justusy  neque  quisquam  excipit  corde^  et  viri  justi 
imferunHtr,nec  quisquam animadvertU<  A persona 
mim  injttstitiaf  ^  sublatus  est  jtutus.  Quis,  nisi 
Ghnstni?  Yenite,  inquiunt  (5ap.  ii,  12),  auferamus 
jtutum^  quia  inutilis  est  nobis.  Prsemittens  itaqne, 
et  snbjangens  proinde  passum  etiam  Christum, 
cqne  justos  ejns  eadem  passuros,  tam  apostolos, 
quam  et  deineeps  omnes  fideles  prophetavit,  si- 
goatos  S51I  illa  nota  scilicet,  de  qua  Ezechiei 
(ix,  4) :  Dicit  Dominus  ad  me :  Pertransi  ^  medio 
prtcB  in  media^  Jerusatem^  et  da  signum  ^  Tau  in 
frontilms  tnrorumk Ipsaest  enim  littera Graecorum 
TtD,  nostra  antem  T  (55),  species  crucis,  quam 
portendebat  futuram  in  frontibus  nostris  apud  ve- 
ram  et  catholicam    Hierusalem,    in    qua   fratres 


froQtium,  et  Ecclesiarum  sacramenta,  et  munditise 
sacrificiorum,  debes  jam  erumpere  uti  dicas,  Spi- 
ritum  Greaioris  tuo  Ghristo  prophetasse. 

CAPUT  xxin. 

Nunc  quia  cum  Judaeis  negas  venisse  Ghrislum 
eorum,  recognosce  et  exitnm  ipsorum,  quem  post 
Christum  relaturi  pnedicabantur,  ob  impietatem  qua 
eum  et  ^''  despexerunt,  et  interemerunt.  Primum 
enim  ex  die  qua,  secundum  Isaiam  (ii,  20),  PrO' 
jecit  homo  aspemamenta  sua  aurea  et  argentea  quas 
fecerunt  adorandis  vanis  et  noctuis  ^ ;  id  est,  ex 
quo  genus  hominum,  dilucidata  per  Ghristum  veri- 
tate,  idola  projecit ;  vide  an  quod  sequitur  expunc- 
B  tum  sit  (Isa^  ni,  i,  2)  :  Abstulit  enim  Dominus  Sa- 
baoth  a  Judcea,  et  aib  Hierusalem  inter  ccetera^  et 
prophetam,  etsapientem  architectum;  Spiritum  sci- 
licet  sanctum,  qui  aedificat  Ecclesiam,  templum  scili- 
cct  et  domum  el  civiiatcm  Dei ;  nam  exinde  apud  illos 
desiiiit  Dei  gratia  :  Et  mandatum  est  nubibus,  ne 
pluerent  imbrem  supervineam  Sorech  {Isa.  v.  6) ;  id 
est,  coelestibus  beneficiis,  ne  provenirent  domui  Israe- 
lis.  Fecerat  enim  Sft4  spinas,  ex  quibus  Dominum 
coronaverat ;  et  non  justitiam,  sed  clamorem  quo  in 
crucem  eum  extorserat  ^.  Et  ita  subtractis  charis- 
matum  roribus  ^,  Lcx  et  Prophetae  nsque  ad  Joan- 
nem.  Dehinc,  cum  ex  ^*  perscverentia  furoris,  et 
nomen  Domini  per  ipsos  blasphemaretur,  sicut  scrip- 


Christi,  filios  sdlicet  Dei,  gloriam  Patri  Deo   t^  ^ivim  e9i{Isa.  ui,^)i  ProptervosblasphematurnO' 


latoros,  psalmus  vigesimus  priraus  {Psal.  xxi,  23) 

canit  ex  persona  ipsius  Ghristi  ad  Patrem  :  Enar^ 

rabo  nomen  tuum  fratribus  meis :  in  medio  ecclesidt 

hfmnttm  tibi  dicam,  Quod  enim  in  nomine  et  spiritu 

ipnus  hodie  fieri    habeat,    merito  a  se  fnturum 

1>nedicabat.  Et  panlo  infra  :  A  te  laus  mihi  in  eccle- 

fia  fnagrta.  Et  in  sexagesimo  septimo  {PsaL  lxvii, 

ti) :  In  ecclesiis  benedicite  Dominum  Deum;  ut 

pviter  concorreret  el  Malachise  prophetia  {Malach. 

I)  10) :  Non  est  voluntas  mea,  dicit  Dominus,  et 

tacrificia  vestra  non  accipiam;  quoniam  ab  ortu  so- 

U$  usque  in  occasum  ttomen  meum  glori/icatum  est 

innatiotdbttSyetin  omni  loco  sacri/iciumnominimeo 

offertur;  et  sacrificium  mundum;  gloriae  scilicet 

reiatio,  et  beoedictio^  et  laus,  et  hymni.  Quse  omnia 

Variae  lectiones. 


men  meum  in  nationU)tis  (ab  illis  enim  coepit  infa- 
mia),  et  tempus  medium  a  Tiberio  usque  ad  Yespa- 
sianum  (56)  noo  poeoitentiam  iotellexissenl  ^,  Fa- 
cta  est  ierra  eorum  desertay  civiiates  eorum  ezttsta: 
igni  ^^jregionemeorumsub  ipsorumconspeciu  extra- 
nei  devorant;  derelicta  esi  •*  filia  Sion^^,  tanquam 
specula  in  vinea,  vel  in  cucumerario  casula  (57) ;  ex 
quo  scilicet  Israel  Dominumnon  cognovii^  eipopU' 
Itts  eum  non  intelleocit,  sed  dereliquU,  et  in  indigno' 
tionem  provocauii  Sanctum  Israelis  {Isa,  i,  3-8).  Sic 
et  machaerae  cOQditiooalis  comminaiio  (P^aL  1,  20) : 
5t  nolueritis,  nec  audieriiis  me,  machasra  vox  come- 
H  det;  probavit  Ghristum  fuisse,  quem  non  audiendo, 
^  perierunt.  Qui  et  in  Psalmo  quinquagesimo  octavo, 
dispersionem  eis  postulat  a  Patre  {Psal,  lviii,  12) : 


^'Kt  qni  Par.  Fran.  et  quae  Rhen.  »3  Justitiae  al.  **  In  add.  Seml.  ^  Portae  mediam  Fran.   ^  Signa 
Sml.  «  Et  omiii,  Seml.  ^  Nocivis  al.  59  Extruserat  conj.  Jun.  «>  Charismatis  prioribus  aL;  charismatum. 
ralioaibtts  alii.  ^^  Ea  SemL  ^  Cum  poeniientiam  ii  neglexissent  Jun.  poenitentiae  Lat.  ^  Igni  omitt.  Rhen 
SemL  Oberth.  ^  Est  omiti.  SemL  ^  Et  add.  SemL 

Commentarius. 


(55)  Ipsaest  enim  litiera  GrcBCornm  Tau^  nostra 
nutem,  etc.  Hoc  ipsum  imitati  videntur  patres  nos- 
tri,  dom  in  Missalibus  antiquis  initio  canonis  in 
iitieraT,  ubi  legitur :  Te  igitur,clementissime  Pater^ 
solent  pictam  exhibere  crucem  Ghristi  :  in  cujus 
bodie  locuin  successit  ipsa  crucis  imago  pagina  pro- 
xime  praecedeoti.  Et  vero  Tertulliannm  fere  ad 
ferbnm  imitatus  B.  Hieronymus  in  Gomment.  : 
f  Extrema,  inqnit,  Tau  littera  crucis  hdb«t  simili- 


tndinem  quae  in  Christianomm  frontibus  pingitur. 
et  frequenti  manus  inscriptione  signatur.  »  Pam, 

(56)  Et  Tempus  medium  a  Tiberio.eXc.  Vcspasia- 
num  nominat,  eo  quod  sub  illo  vastata  sit  Jerusa- 
lem,  uti  ex  Josephi  et  Pbilonis  historiis  Judaicis  no- 
tius  est,  quam  ut  pluribus  sil  opus.  Pam. 

(57)  In  cucumerario  casula.  Gasula  dimioulivum 
a  casa^  quae  Graecis  axr|Vi{.  Pam. 


383 


TBRTULLIANI  OPBRDM  PARS  11.  -  BBRIB8  l  POLBMICA. 


384 


Disperge  eos  in  virtute  tua.  Qui  et  runma  per  Isaiam  a 
(l,  il),  in  exustionem  eorum  perorans  :  Prop- 
ter  me^  inqnil,  kcBC  facta  sunt  vobis  ;  in  anxietate 
dormietis.  Satis  vane,  si  baec  non  propter  eum  passi 
sunt,  qui  propler  se  possuros  pronuntiarat,  sed 
proptcr  Christum  Del  alterius.  Atquin  Christum, 
inquam,  alteriu»  Dei  dicit,  a  "Greatoris  virtutibus 
ct  poiestaiibus,  ut  ab  semulis  in  cnieem  actum.  Sed 
ccce  defeosus  ostenditor  a  Greatore  (/m.  liu,  9) : 
Et  dati  sunt  pessimi  pro  sepultura  ejus ;  qui  scilicet 
subreptum  eum  asseveravcrant :  Et  locupletes  pro 
morte  ejus;  qui  scilicet  et  a  Juda  tradilionom  re- 
demeraot,  et  a  militibus  falsum  testimouium  cada» 
vcris  subrepti.  Igitur,  aut  non  propter  illum  acci* 
derunt  ista  Jndseis  ;  sed  revinceris  conspirantc  ^ 


CAPOT  XXIV. 


Imo,  inquis,  spero  ab  illo  quod  et  ipeom  ftu^iat  ad 
testimonium  diversitatis  regnum  Dei  eeteme  et  cos- 
lestis  possessionis.  CfiBlerum,  vester  Chrislus  pris- 
tinum  statura  JudsBis  pollicetur,  ex  reslituiione  ler- 
rsp,  et  post  decursum  vilse,  apud  inferos  in  sinv 
AbrahsB  refrigerium.  Deum  opliraum !  si  reddit  pla- 
catus,  quod  et  abstulerat  iratus.  0  Deum  tuom  qui 
et  csedit  el  sanat,  condit  raala  et  facit-  paeem  I  0 
Deum  etiara  ad  inferos  usque  raisericordem !  Sed 
de  sinu  Abrahse  (58)  suo  tempore.  De  restitutiqna 
vero  Jttdseee,  quara  et  ipsi  Judsei,  ita  ut  deseribitur, 
sperant,  locorum  et  regionura  nominibus  indncti, 
quomodo  allegorica  interpretatio  in  Christnm  et  ia 
EcclesiaiS,  et  habiium  et  frucium  ejus  spiritaliter 
spnsu  Scriptnramm  cum   exitu   rerum  et  ordine  B  corapetat,  et  lcpgura  est  persequi,  et  io  alio   opere 


temporam ;  aut  si  propter  illum  accidemnt,  non  po- 
uit  Creator  ulcisci,  nisi  suum  Christum,  remune- 
ratums  potius  Jndam,  si  adversarium  Domini  sui 
percmissent.  Certe  si  nondum  venit  Cbristus  Crea- 
toris,  propter  quem  bsee  passuri  prsedicantur,  cum 
venerit  ergo,  paticntur.  Et  ubi  lunc  iilia  Sion  dcrc- 
linquenda,  quse  nuUa  hodie  esl  ?  ubi  civitates  exu- 
rendae,  quee  jani  in  lumulis?  ubi  dispersio  3«l^5 
gentis,  qu0e  jam  extorris?  Rcdde  staium  Judaeae, 
qucm  Christus  Crcatoris  invenial,  et  alium  con- 
tende  venisse.  Jam  \ero  quale  esl,  ul  pcr  coelum 
suum  admiserit,  qucm  in  tcrra  sua  essct  intcrcmp- 
tnrus,  lionestioro  et  gloriosiorc  regni  sui  rrgione 


digestum,  quod  inscribimus,  De  spe  /idelium  (59£; 
et  in  preesenti  vel  eo  oiiosum,  quia  non  de  terrena, 
sed  de  coelesii  promissione  sit  qusestio.  Nara  et  con- 
fiteraur  in  terra  nobis  regnum  reproraissura;  sed  ante 
coelura,  sed  alio  slatu ;  utpotc  post  resnrrectiouera  in 
mille  annos,  in  civitate  divini  operis  Jemsalcm  coelo 
delaia  (60),  quam  et  Apostolus  matrem  nostram 
sursum  designat,  et  politeuraa  nostrum,  id  est,  mu- 
nicipatum  in  coelis  esse  pr^nimtians,  alicui  utique 
coelesti  civiiati  eumdepulat.  Hano»et  SM  Ezechiel 
novit  (Exech.  xlviii),  ct  aposlolos  Joannes  vidit 
[Apoc.  xii),  et  qui  apud  fidem  nostram  est,  nove 
prophetia;  serrao  tcstalur,  ut  etiam  effigiem  civita- 


violaCI,  ipsa  auU  sua  et  arce  calcata  ?  An  lioc  magis  p  tis  ante  rcprffisentaiionem  ejus  conspectu  futnram 


affectavit?  Plane  Deus  ^^  zelotes,  tamcu  vicit.  £ru- 
besce»  qdvicto  Deo  credis.  (^id  sperabis  ab  eo  qai 
sc  prolcgere  non  valuii?  Aut  enim  per  infirmiiaiein 
oppresans  est  a  virtutibus  et  hooilbibus  Creaioris, 
aut  per  malitiositatem,  nt  tantum  illis  scoleris  pa- 
tientia  infigeret. 


in  signura  prsedicaverit.  Dcnique  proxime  ^  ex- 
pnnclum  estorientaii  expedilione  (61).  Constat  enim. 
Afcinicis  quoquc  testibus  (62\  in  JudfleaperdiesqiM- 
draginta  raatulinis  momcntis  civilatem  de  coelo  pe- 
pendisse,  onini  raoeniorura  habilu  evancscente  de 
profectu  diei,  et  alias  de  proxirao  nnUam.  Uanc  di- 


Varise  lectiones. 


^  Et  add.  Seml.  ^^  Deus  omitt.  Sml.  «  Proxime  rejic.  Rken.  Seml.  Oberib. 


Commentarius. 


(58)  Sed  de  sinu  Abrahce.  Alludifad  lib.  de  Pa- 
radiso,  aul  potius  ad  lib.  iv,  adv.  Marc.  cap.  4,  ubi 
traciat  idud  Lucae  xvi  quod  legilur  de  sinu  Abrahae, 
in  quo  Lazari  Tefrigerium ;  et  de  inferis,  ubi  directe 
tormenta  dcscribunlur,  osteiidens  aUud  esse  in- 
feros,  aliud  sinum  Abrahe.  Pam. 

(59)  In  alio  opere  digestum  quod,  inscribimuSf 
De  spe  fidelium.  Hoc  TerluUiani  opus  Agobardino 
codice  continebatur,  aut  co  cerie  exemplari  unde 
suum  dcscribi  curavit  Agobardus.  Nam  ct  hodie 
comparet  titulus  intcr  libros  viginti  quatuor  indice 
comprehensos.  Istius  aulcm  operis  meminit  Hiero- 
nymus  in  Papia  Hierapolitano,  et  cap.  36  Corameo- 
tarior.  in  Ezechielem,  atque  eliara  in  Prsefalione 
decirai  octavi  in  Isaiara.  Rio. 

(60)  In  civitate  divini  operis  Jerusalem  ccslo  dC" 
lata.  Aureara  atque  gemmaiam  in  terris  Jerusalcm 
sperabant  nimis  creduli  judaicis  fabulis,  quas  illi 
^EUTcptiMeic  appellabant,  decepti  verbis  quibusdam 
Ezecnielis  et  Isaise  perperam  inteiiectis.  Indc  Pa- 
pias  prtmum,  mox  et  Justinus»  qui  viros  ca  spe 
gaudentes  6pxorvfj>(jLovac  xot^  xdEvra  Xptoxiavouc  vo- 
cat ;   tum    el  Irenaeus,    et    Septimius  nostor,    et 


Victorinus  Pictaviensis,  et  Laaantius,  et  r^Vi.  Hie- 
ronymus  in  illa  ad  Isaiara  Prscfationc,  com|iositum 
fnisse  ait  ab  Dionysio  Alexandrino  librum  adver- 
sus  Irenseum,  eoque  hbro  fabulam  eleganler  deri- 
Q  sam,  Augusiiuus  lib.  xx  de  Civitate  Dei,  opinionem 
fuisse  ait  utcunque  tolerabilenr,  si  aliquae  delicise 
spirilales  in  illo  Sabbato,  hoc  est,  septimo  mille- 
nario  annorum  affulurse  sanctis  pcr  Domini  prae- 
sentiam  crciierentur.  Qnin  etiara  hujusce  opiuio- 
nis  seipsum  aliquando  fuisse  fatelur.  Rio. 

(6i)Deni<me  proxime  expun^^tum  estorientalieX' 
peditione.  beveri,  scilicet,  adversus  Parihos.  Rie. — 
Prodigium  islud  haclenus  repcrire  apud  ethnicos, 
imo  nec  apud  ecclesiasticos  hisioriae  scriptores 
potui»  quare  I<^ctori  diligenti  iaquirendum  reimquo, 
an  in  expcditione  orientali  Sevcri  imperatoris  de 
qua  loqui  videtur  Auctor  aliquid  tale  contigerit  in 
Judsea.  Pam. 

(62)  Constat  enim  ethnicis  guoque  testibus.  Atqne 
hoc  inler  prodi|(ia  relato  credibile  est  Chiliasia- 
rum  sive  Milliariorum  opinionem  valde  confirmi- 
tam  tuisse.  Rig. 


¥ 


3iio 


Lilt.  III  AUV.  MARGIONBM. 


3U6 


eimus  excipiendis  Msurrectione  saoctis  ,  et  refo-  a  gilavil  el  priinuin  loci  iiorrore  concuisus  est ,  oon- 

«lAn^lie     Avnvillllin        l\rkni\l^wim      lllirviVA    <ir\ii>tf nlii«*v«       ^/^w\lr%  *«Ai*t«f<i«*    t%A    inlAnnwAlnliAMAaM    t%^.^^lZ.    Q    /^ f^.        «• 


vendis  omDium  bonoram  utique  spiritalium  copia 
iD  eompensatioQem  eornm  quse  in  saeeulo  vel  des- 
peximus ,  yel  amisimus,  a  Deo  prospoctam.  Siqui- 
dem  et  justum,  et  Deo  dignum,  illic  quoquc  exultare 
famulos  ejus,  ubi  sunt  et  afflicti  in  nominc  ipsius, 
Haec  ratio  regni  terreni,  post  cujus  mille  annos,  in- 
tm  quam  setatem  concluditur  sanctorum  resurrectio, 
pro  meritis  maturius  vel  tardius  resurgeotium,  lunc 
etmundi  destructione,  et  judicii  conilagraiione  com- 
missa  (63),  demutali  in  atomo  in  angelicam  substan- 
tiam,  scilicet  per  illud  incorruptelae  superindumen- 
tum,  transferemur  in  coeleste  regnum  dc  quo  nunc 


vertitur  ad  ioterpretationem  somnii  ?  Gum  enim  di- 
xissel :  Quam  terribilis  est  locus  iste !  Non  es/,inquit 
aliud^  sed  cedes  Dei,  et  haec  porla  coeli.  Christum 
Dominum  enim  videral,  templum  Doi,  et  porlam 
eumdem,  per  quem  aditur  coelum.  Et  utique  poriam 
coeli  non  noipiaisiet,  si  coelum  non  aditur  apud  Grea* 
toreoL  Sed  M-^  porta  quse  recipit,  et  quse  perdu- 
cit,  slratft:j|fliHt  'Ti  Ghristo ;  de  qno  Amos  (ix,  6). 
Qui  agd^llekt^cmlum  ascensum  suum;  utique  non 
sibi  foli,  sed  et  suis  qui  cum  illo  eruDt,et,  Circum- 
dabis  enimillos  tibi  {Isa.  xlix,  iS),  tanguam  or- 
namentum  spofisa^.  ll&  pei  illumascensumad  coeles- 
tia  regna  teodentes,  miratur  Spiritus  dicens  ( Isa. 


sic  ideo  rclractalur,  quasi  non  praedicato  apud  Crea- 
torem,  ac  per  hoc,  alterius  Dei  Christum  probante,  q  ^^^<)  ^  !  ^^0*  S5S  Volant  velut  gui  sunt  milvi. 
aquo  primo  et  solo  sil  revelatum.  Disce  jam  hiiic      Ut  nubes  volant  ef^^velutpullicolumbarumadme, 

scilicet  simpliciter  ut  columbse.  Auferemur  enim  in 


quo  pnmo  ei  soio  sii  reveiaium.  uisce  jam 
ittod  et  prsedicatum  a  Creatore,  et  sine  praedica- 
tione  eredendum  apud  Creatorem.  Quid  tibi  vide- 
mr,  com  Abrahae  semen,  post  primam  promissio- 
Dem,  qua  ^  in  multitudinem  arense  rcpromittitur 
ad  instar  quoque  stellarum  destioatur  ;  nonne  et 
terrense  et  coelestis  dispositionis  auspicia  sunt  ? 
Cum  Isaac  benedicens  Jacob  filium  suum  :  Det,  ait 
(Gen.  xxvii,  28),  tibi  Deus  de  rore  casli.et  de  opi» 
mitate  terras;  nonne  utriusque  indulgenliae  excmpla 
sant  ?  Denique  animadvertenda  est  hic  etiam  struc- 
tnra  benediclionis  ipsius.  Nam  circa  Jacob,  qui  qui- 
dem  posterioris  et  prselalioris  populi  figura  est ,  id 
esl  nostri,  S57  prima  promissio  coelesiis  est  roris: 


nubibus  '^^  obviam  Domino ,  secundum  Apostolum 
(/  Thess.  IV,  17),  illo  scilicet  Filio  kominis  veniente 
in  nubibus,  sccundum  Daniclem  {cap,  \ii), etita  sem^ 
per  cum  Domino  erimus,  eatenus  dnm  et  in  ferra 
et  in  coelo  qui  ob  utriusque  promissionis  ingratos, 
ipsa  clemcnta  eliam  tcstatur  {IsaA ,  2)  :  Audi,  cce- 
lum  et  inaurespercipe,  terra.Ei  egoquidem^etiamsi 
nullam  spei  coelcstis  manum  mihi  toties  Scriptu- 
ra  porrigenie,  satis  habcrcm,  hujus  quoque  pro- 
missionis  prffijudicium,  quod  jam  terrenam  graiiam 
teneam,  cxspectarem  aliquid  et  de  coelo,  a  Deo  coeli, 
sicut  ct  tcrrse  ita  crederem  Christum  sublimiora  pol- 


secunda ,  terrense  opimitatis.  Nos   enim  primo  ad  C  liccntem  ,  ejus  esse  qui   et  humiliora   promiserat, 

ccdesUa  invitamur,  cum  a  saeculo  avellimur,  et  ita 

postea   invenimur  eiiam    terrena  cousccuturi.   Et 

evaogelium  vestrum  quoque   habet   (64)  :  Qucerite 

primum  regnum  Dei^et  hasc  adjicientur  vobis  {Luc. 

xii,  3i).  Cseterum,  ad  Esau   promiitit   benedictio- 

nem  terrenam,  ei  subjicil  coelesiem  :  De  opimitate 

krrce,  dicens  (Gen,  xxvii,39),  m^  inliabitatio  tua, 

et  a  rore  ca:li,  Judffiorum  enim  disposilio  in  Esau, 

priorum  natu  et  posteriorum  aftectu  filiorum,  a  ter- 

reiiis  bonis  imbuta   per  legem  ,  postea  ad  coelestia 

per  Evangclium  crcdendo  deducitur.  Cum  vero  Jacob 

[Gen,  xxviii)  sonmiat  scalas  obfirmatas  in  terra  ad 


qui  "^*  experimenta  majorum  de  parvulis  fecerar,  qui 
hoc  inaudili  si  fortc  regni  praeconium  soli  Cliristo 
reservavcrat,  ut  per  famulos  quidem  terrena  gloria, 
coiieslis  vero  pcr  ipsum  Deum  annuntiaretur.  At 
tu  hinc  quoque  alium  argumentaris  Christum  ,  quod 
regnum  novum  annuntiet.  Prius  cst,  aliquod  exem- 
pium  indulgentiae  proferas,  ne  merito  dubitem  dc- 
fide  tantai  promissionis,  quam  sperandam  dicis,  imo 
ante  omnia  cst,  ut  qucm  coelesiia  prsedicas  rcpro- 
mittere  aliquod,  coelum  probes  ejus.  At  nunc  vocas 
adcoenam,  nec  domum  ostendis :  allegas  regnum. 
nec  regiam  monstras.  An  quia  Christus  tuus  coe- 
leslc   regnum  rcpromittit ,  non  habens  coelum  (65), 


ecelum,  et  angelos  aiios  ascendentes,  et  alios  des- 

ceodentes,  innixum  desuper  Dominum,  temere  si  forte  n  quomodo  et  hominem  proestitit,   non  habens  car- 

ioterpretabimur,  scalis  his  iter  ad  coelum  demons-      nem  ?  ''^  0  phantasma  inaoe  (66),  prsesiigia  magna 

trari,  quo  alii  perveniant,  unde  alii  decidant,  Domi-      eliam  promissionis  ! 

ni  coDstitutum  esse  judicio  '^^.  Cur  autem  ut  evi- 

Varise  lectiones* 

«•  Quam  Seml.  '^^  Judicium  Rhen.  Oberth,^^  Strata  via  a  Chr.  lat,  "  Qui  sunt  isti,  qui  ut  nubes  volant, 
fiinseHt.  Jun.  "  Nubes  Rhen.  Seml.  Oberth.  ^*  Et  add.  Fran.  "^^  Omne  Seml.  Pamel.  Rhen.  Oberth. 

Commentarins. 
(63)  Conflagratione  commiisa.  Igne  dato.  Nimi-      dum  continuanda  :  «  An  quia  Christus  tuus  coele- 


rnm  suprema  illa  ixjcupc^aEi.  Rig. 

(64)  Evangelium  vestrum  quoque  habet.  Evange* 
JiuiD  Marcionis  citat ,  quod  in  suos  usus  corruplum 
servabat.  Fuisse  autem  Lucse  Evangelium  in  quod 
maDas  temerarias  injeceral,  conjicio.  Vide  quse  ad 
eap.  nlt.  libri  sequeniis.  Le  Pr. 

(65).  iVaft  habens  coelum.  Haec  sunt  in  hunc  rno* 


8te  regnum  repromiltit,  non  habens  ccelum,  quo- 
modo  et  hominem  prsesiitil  non  habens  carnem  ?  » 

RlG. 

(66)  Ophantasma  inane  I  Sicipse,  lib.  iv  :  t  So- 
lidis  corporis  veritatem,  non  phantasma  inane  tra- 
ctaverit,  t  Rig. 


387 


TBRTULLIANI  OPBRUM  PARS  U.  -  SBRIBS  i,  POLBMICA. 


388 


LIBER  QUARTUS. 


ARGDHENTOM.-  - 

m 

Scripturus  TertuUianusadversus  OpM  Maretonis  ex 
contrarietatum  oppositionibus  MniUheses  cogno- 
minatum,  ad  separationem  Legiis  et  Evangelti  co* 
actum,  qua  duos  deos  diversos,  alterum  Yeteris, 
aUerum  JSovi  Testamenti  dividebaU 

L  In  primis  diversitatem  prseceptorum  et  disci- 
plinanim  noD  negans ,  in  unnm  enmdem  Deum 
competere  demonstrat ;  ex  eo  quod  ipse  Deus  crea- 
tor  per  Prophetas  suos  aliam  legem  novam,  Evan- 
gelii  nempe,  orituram  prsedizerit  pro  Yeteriy  ac 
tcstamentum  setemum  pro  temporali. 

II.  Deinde,  nos  solum  Lucae  Evangelium  (quod 
Marcion  adulteratum  admittebat,  nuUo  tamen  ad- 
scripto  titulo),  sed  etiam  Joannis  et  Matthsei  apo- 
stolorum,  et  Marci  apostolici  viri,  non  minus  ac 
Lucse,  auctoritatem  habere  praescribit. 

III.  Neque  vero  obstare  quod  apostolus  Paulus  ad 
Galatas  apostolos  reprehendat ;  non  enim  de  Bvan- 
gelii  depravatione  aut  interpolatione,  sed  de  con- 
versatione  tantum  fuisse  denotatos,  imo  ipsa  eorum 
Evangelii   digesta  a   pseudo-apostolis    fuisse  per- 

versa. 

IV.  Atqui,  dum  disputatur  de  titulo  Evangelii, 
quod  859  Marcion  suum,  Auctor  item  suum,  id 
est  Lucse,  affirmat  adulteratum ;  ei  prsescribi  au- 
ctoritatem,  quod  antiquius  reperiatur  ,  et  illi  vitia- 
tionem  quod  posterius  ;  maxime ,  cum  Marcion 
aliquanto  catholicse  Ecclesise  crediderit,  et  postea 
in  haeresim  descierit. 

Y.  Qoippe,  cum  Lucse  Evangelium  auctoritatem 
habeat  ab  Ecclesiis  apostolicis,  apud  quas  quod 
sacrosanctum  est ,  ab  apostolis  traditum  constat  ; 
et  proinde  etiam  caeiera  Evangelia,  Joannis  ,  Mat- 
thseiy  et  Marci ;  sed  et  Apocalypsis,  ez  ordine  epi- 
scoporum  ad  originem  recenso. 

YL  Porro  ad  institutum  veniens  Auctor,  nullam 
esse  Yeteris  et  Novi  Testamenti  diversitatem  ,  vd 
inde  prsescribit  ,  quod  Christns  noster  impleverit 
prophetias  Greatoris  ,  et  reprsesentaverit  promis- 
siones  ejus,  ac  leges  adjuverit. 

YII.  Quod  ipsum  primum  comprobat  ex  capite 
quarto  Lucse  sub  finem,  de  daemonio  expulsoin  syna- 
goga  Gapharnaum,  eo  quod  tria  Lucse  prima  capitai 
et  initium  quarti,  tanquam  suse  sententiae  contraria 
erasisset  Mardon. 

YUI.  Ex  eodem  capite,  partim  ante  ,  parlim  post 
dictam  historiam  (nam  etiam  hoc  transposuerat 
Marcion)  de  doctrina  Ghristi  apud  Nazareth  in 
synagoga,  et  aliis  dsemoniis. 

IX.  Item  ex  capite  quinto  Lucse ,  de  vocatione 
apostolorum  Simonis  et  filiorum  Zebedsei ,  ac  le- 
proap  mondatOi 


A     X.  Ex  eodem  de  paralytico  curato,  et  appellatione 
Filii  hominis. 

XI.  De  publicano  allecto  &  Domino,et  de  jejamo, 
ac  Cfaristo  sponso,  et  parabola  vini  novi  ac  veteris, 
ex  eodem  ctpite. 

XII.  Dein  ex  capite  vi,  de  discipulis  colligentibas 
spicas,  ac  sanata  mana  arida  in  Sabbato. 

Xni.  Ex  eodem,  de  aseensa  et  oratione  noctarai 
in  monte  apostolorum  duodeeim  numero  muta- 
tione  nominis  Petri;  ac  conventu  gentiom  ad  Chri- 
stum. 

XIY.  De  beatitudinibus,  seu  sermone  DomiBi  Ul 
monte,  ex  eodem. 

XY.  De  variis  maledictionibus,  quibus  Yse  Pha- 
n  risseis  imprecatus  est,  ex  codem. 

XYL  De  prsecepto  dilectionis  tam  inimiconuD 
quam  proximi,  ex  eodem. 

XYll.  De  foenore  interdicto,  aliisque  Domini  verbls 
pene  ad  finem  usque  ejusdem  capitis. 

XYIII.  Ex  capite  etiam  vu  Lucse  de  fide  centa- 
rioois,  resuscitato  filio  viduse,  Joanne  Baptista  et 
muliere  peccatrice. 

XIX.  Posthaec  ex  capite  viii  Lucse,  de  divitibag 
mulieribus  adhaerentibus  Christo,  de  verbis  Domin 
ad  discipulos  et  de  matre  ac  fratribus  Gbristi 

XX.  De  miraculis  Gbristi,  quibus  ventis  ac  mar 
imperavit,  legionem  dsemooum  ejccit,  et  fluxum  san- 
guinis  curavit  in  muliere,  ex  eodem. 

XXI.  Ex  IX  item  capite  Lucse,  de  disdpulis  ad 
C  praedicandum  missis  ,  pasto  populo  in  soUtudine, 

confessione  Petri :   Tu  es   Christus  ,   et  prsedicta 

persecutione  fidelium. 

860  XXII.  De  ostensione  Ghristi  cum    Moyse 

et  Elia  in  secessu  montis,  ex  eodem. 

XXin.  De  verbisDominiad  Pharisaeos,  dilectione 
parvulorum,  et  increpatione  ejus  qai  dixerat:  Sequar 

te  quocunque  ieriSj  ex  eodem. 

XXIY.  Porro  et  ex  capite  x  Lucse,  de  allecUone 
Lxx  discipulorum»  et  potestate  illis  data. 

XXY.  De  oratione  Domini  ad  Patrem  ,  verbls  ad 
discipulos,  et  responso  facto  legis  doctori,  ex  eo- 
dem. 

XXYI.  Exinde  ex  capite  xi  Lucse  de  Oratione 
H  Dominica,  aliisque  orandi  formis  et  parabolis  eo 
pertinentibus ;  de  surdo  dsemonio  expulao ,  ac  de 
exclamatione  mulieris  de  turba. 

XXYIL  De  Pharbseis  signum  petentibus,  et  aliis 
eorumdem  increpationlbus,  ex  eodem. 

XXVIII.  Ex  capite  xii  Lucse,  de  verbis  Domini 
variis  ac  discipulos,  et  parabola  divitis  blandientis 
sibi  dc  proventu  agrorum  suorum. 

XXIX.  De  cura  non  agenda  animse  de  victu,  el 
corpori  de  vestitu,  succingendis  iumbisj  ao  servis 


389 


LIB.  IV  ADV.  MARGIONBM. 


390 


beatis,  et  igne  misso  in  terraro,  aliisque  verbis  a 
Domioi;  ex  eodem  capite. 

XXX.  Rarsos  ex  capite  xui  Lac»,  de  carationc 
Sabbato  facta,  parabolis,  aliisqae  verbis  Domini. 

XXXI.  Etiam  ex  capite  Lucse  xiv,  quales  ad  coe- 
nam  vel  prandium  vocandi  sint,  ac  de  coena  ad 
qnam  vocanU  mnltos. 

XXXIf.  Item  ex  capite  xv  Lucae,  de  ove  et  dra- 
gma  perditis  et  inventis. 

XXXIIf.  Ex  capite  etiam  xvi  Lucse,  de  duobus 
dofflinis,  Deo  et  Mammona,  ac  dicto  Domini :  Lex 
ei  Prophetae  asqae  ad  Joannem. 

XXXIY.  De  divortio  prohibilo,  ac  proinde  con- 
jogio  approbato,  et  inferno  ac  sinu  Abrahae ,  cx 
eodem. 

XXXY.  Deinceps  ex  cap.  xvii  Lucse,  de  verbis 
Donuni  diversis,  leprosis  decem  curatis,  et  intcr- 
rogatioDe  Pharisaeorum  de  regno  Dei. 

XXXTI.  Similiter  excap.  xviii  Luc8e,deparal>olis 
judids,  ac  Pharisaei  et  Publicani  orantium  in  lem- 
plo,  verbis  Domini  ad  adolescentem  divitem,  ct 
caBcocarato. 

XXXYII.  Ex  capite  etiam  xix  Lucae,  de  Zachaeo, 
et  servorum  parabola  qui  secundum  rationem  foe- 
nerat»  pecuniae  dijudicantur. 

XXXyiU.  Item  ex  cap.  xx  Lucae,  de  variis  verbis 
Domini  ad  Pharisaeos,  principes  sacerdotum,  Sad- 
ducaeos,  et  Scribas. 

XXXIX.  Praelerea  et  ex  xxi  Lucae  capite,  de 


CAPUT  PRIMUM. 
Omnem  sententiam  et  omnem  paraturam(i]impi 
atqne  sacrilegi  Marcionis  ad  ipsum  jam  Evangelium 
ejus  provocamus,  quod  interpolando  suum  fecit.  Et 
at  fidom  instrueret,  dotem  quamdam  commentatus 
est  illi,  opus  ex  contrarietatum  oppositionibus,  idn- 
titheses  cognominatum  (2),  et  ad  separationem  Le- 
gis  et  Evangelii  coactum,  qua  duos  deos  dividens, 
proinde  diversos,  alterum  alterius  Instrumenti, 
vel  (qaod  magis  usui  >  est  dicere)  Testamenti;  ut 
exinde  Evangelio  quoque  secundum  antitheses  cre- 
dendo  patrocinaretur.  Sed  et  istas  proprio  con- 
gressu  comtnus,  id  esl,  per  singulas  injectiones 
Pontici  cecidissem,  si  non  multo  opportunius  in 
ipso  et  cum  ipso  Evangelio,  cui  procurant,  retun- 
■^  derentur.  Quamquam  tam  facile  est  praescriptive 
occurrere,  ei  quidem  ^  at  accepto  eas  faciam,  ut 
ralo  babeam,  ut  nobiscum  facere  dicam,  quo  ma- 
gis  de  caeciiate  auctoris  sui  erubescant  nostrae  jam 
antilheses  adversus  Marcionem.  Atque  confiieor 
alium  ordinem  decucurrisse  in  veteri  dispositione 
apud  Creatorem^  alium  in  oova  apud  Ghristum. 
Non  nego  distare  documenta  eloquii,  praecepia 
virlutis,  !egis  disciplinas;  dum  tamen  tota  diversi- 
tas  in  unum  et  eumdem  Deum  competat;  illum 
scilicet  a  quo  constat  ^  dispositam,  sicut  et  praedi- 
catam.  Olim  concionatur  Isaias  (ii,  2],  prodituram 
ex  Sion  legem^  et  sermonem  Domini  ex  Jerusalem : 
aliam   utique   legem,  aliumque    sermonem .  Deni- 


ventans  in  nomine  Christi  et  signis  altimi  finis,  Q  que  {Ibid,   4)  :  Judicabit,  inquit,  inter  nationes^ 


ae  de  doetrina  Christi  in  templo  et  sccessu  in  mon- 
lem  Elsooem. 

XL.  Idem  ex  cap.  xxii  Lncae,  de  die  Paschae  cle- 
do  ad  Passionem,  venditione  ac  proditione  Judae, 
et  de  distributione  corporis  et  sanguinis  Chrisli. 

XLl.  De  imprecatione  ilii  facta,  pcr  quem  tra- 
dcretur  Filius  hominis,  ac  osculo   traditoris;  et  de 

responso  Domini  ad  interrogationem  an  ipse  essct 

Christus,  ex  eodem  capite. 
XLII.  Ex  capite  quoque  xxiii  Lacae,  de  simili  re- 

tpcmso  in  domo  Pilati,  judicio  apud  eumdem  Pila- 

tom  et  dGi  Herodem ,  crucifixione  ,  signis  in 

i&orte,  exspiralione,  et  sepultura  Domini. 
XLIU.  Denique  ex  cap  xxiv  Lucae,  de  mulieribus 


et  traducet  populum  plurimum;  scilicet  non  unius 
gentis  Judaeonim,  sed  nationum,  quae  per  novam 
lcgem  Evangelii  ct  novum  sermonem  apostolorum 
judicantur  et  traducuntur  apud  scmetipsas,  de  pri- 
stino  errore,  simul  crediderunt,  atque  exinde  con- 
cidunt  macbaeras  suas  in  aratra ;  et  sibynas,  quod 
genus  veoabulorum  est,  in  falccs,  id  est,  fcros  et 
saevos  quondam  animos  convertunt  in  sensus  pro- 
bos,  et  bonae  frugis  operarios.  Et  rursus  {Isa,  li, 
4) :  Audite  me^  audite  me  ^,  populus  meus;  et  reges 
auribus  intendite  dG9  in  me,  quoniam  lex  prodi- 
bit  a  mCf  et  judicium  meum  in  lucem  nationum^ 
quo  judicaverat  atque  decreverat  nationes  quoque 
illuminandas  per  Evangelii  legem  atque  sermonem. 


td  sepulcrum  cum  odorum  paratura,  de  resurre-  ^  Haec  erit  lex  ^  apud  David  invituperabilis,  qua 
eiioae  post  biduum,  de  apparitionibus  Chri^ti,  perfecta,  convertens  animas,  utique  ab  idolis  ad 
qne  malieribus,  discipulis  ac  apostolis  factae  sunt,  Deum.  Hic  erit  et  sermo,  de  quo  idem  Isaias  (x, 
etdemissione  apostolorum  ad  praedicandum  uni-  23):  Quoniam^  inquit,  decxsum  sermone^n  faciet 
Tersis  nationibus.  Dominus  in  terra.  Gompendiatum  est  cnim  Novum 

Variae  lectiones. 
^  la  asu  Lat.  ^  Equidem  SemL  ^  Eam  add.  Seml.  ^  Et  add.  Seml.  ^  Et  add.  SemL 

Commeutarius. 


(i)  Et  omnem 
tenam,  omnem 
pra.  Rhbn. 

(2)  Antitheses 
ai«,  quo  Vetus 
e(  aim  invicem 


paraturam,  Hoc  est,  omnem  ma- 
argumentorum  apparatum,  ut  su- 

cognominatum.  Liber  erat  Marcio- 
'festamentum  a  Novo  separabat, 
opponebat  ;  loquitur   etian)  hic 


Tertullianns  de  interpolatione  Evangelii,  de  qiio 
nos  alio  loco.  Putant  nonnulli  librum  editum  esse 
a  Tertulliano  Antithesium  nomine,  de  quibus  eo- 
rum  judicio  explicandus  hic  locus.  Quod  a  sensn 
hujas  libri  et  orationis  alienum.  Nam  Antitheset 
liber  erat  Marcionis,  Lb  ph. 


391 


TERTULLIANI  OPERUM  PARS  11.  -  SERIES  I,  POLBMICA. 


392 


Teslamentuni,  el  ^    l«gis  laciiiiosis  operibus  expe-  A  «<  <?f/o   vivificabo  ;*  condens  scilicel  {ha,   xlv,  7) 
.  Sed  qaid  pluribus?  cum  roanifestiu»,  el      mala^  el  faciens  pacem ;  qua   eliam  soles   illum 


dilum  (3) 

luce  ipsa  clarius  novalio  prsdicetur  a  Grcatore 
pcr  cumdcm  (xliii,  18)  :  Ne  rememineritis  prio- 
rum,etantiqm  ne  cogitavcritis.  Veiera  transierunt, 
nova  oriuntur,  Ecce  facio  nova^  quce  nunc  orientur. 
Idcm  per  Jcremiam  (iv,  3) :  Novate  vobis  novamen 
novum,  et  ne  severitis  in  spinas,  et  circumcidimini 
prcpputia  "^  cordis  vestri ;  ei  alibi  (xxxi,  31,  32)  : 
iLcce  veniunt  ®  dies,  dicit  DominuSj  et  p00mam 
domui  Jacob  et  Domui  Juda  testamentum  novum^ 
non  secundum  testamentum  quod  disposui  patribus 
eorum  in  die  qua  arripui  dibpositionem  eorum,  ad 
educendos  eos  de  terra  ^gypti,  Adeo  prisiinum 
testamentum  temporale  significat,  dum  mntabile 
oslendit,  etiam  dum  aelernum  de  postero  pollic^tur*  B 
Nam  per  Isaiam  (lv,  3) :  Audite  me,  et  vivetis,  et 
disponam  vobis  testamentum;  adjiciens,  Sancta  et 
fidelia  David ;  ut  id  testamentum  in  Christo  decur- 
surum  demonstraret  ^.  Eumdem  ex  genere  David 
secundum  Mariae  censum,  etiam  in  virga  ex  radice 
Jesse  processura  figurate  praedicabat.  Igitur  ^i  alias 
leges,  aliosque  sermones,  et  novas  teslamentorum 
dispositiones  a  Creatore  dixit  futuras,  ot  etiam 
ipsorum  sacrificiorum  alia  officia  potiora,  et  qui- 
dem  apud  nationes  destinarit,  dicente  Malachia 
(i,  10,  11) :  Non  est  voluntas  mea  in  vobis^  inquit 
Dominus,  et  sacrificia  vestra  non  excipiam  de 
manibus  vestris;  quoniam  a  solis  ortu  usque  ad 


mobilitatis  quoque  et  inconstantiae  nomine  repre- 
hcndcre,  prohibentem  quse  jubet,  et  jubcntcm  qua; 
prohibet  ^^  Cur  ergo  non  ct  antiiheses  ad  nataralia 
reputasli  contrarii  sibi  sempcr  Creatoris?  ncc 
mundum  saltim  recogilare  poluisti,  nisi  fallor, 
etiaro  apu<i  Poniicos,  ex  diversilatibus  slructum  ^^ 
semularum  invicem  subslantiarum  ?  Prius  itaqae 
dcbueras  alium  Deum  luminis,  alium  tenebcarufn 
d^rminasse,  ut  ita  posscs  alium  Legis,  aliam 
Evangelii  adseverasse.  Cselerum,  prsejadicatum  est 
cx  manifestis  ,  cujus  opera  et  ingenia  per  antitheses 
constant,  eadem  forma  constare  etiam  sacramenta. 

CAPUT  II. 

Habes  nunc  ad  antitheses  ^^  oxpeditam  a  nobis 
responsionem.  Transeo  nunc  ad  Evangelii,  sane 
noQ  Judaici,  scd  Ponlici,  interim  adulterati  de- 
monstrationcm,  praesiructuram  ordincm  quem  ag- 
grcdimnh  Consliluimus  in  primis,  evangclicum 
Instrumcntum  apostolos  auclores  habere,  quibus 
hoc  munus  Evangelii  promulgandi  ab  ipso  Domino 
sit  impositum ,  si  et  apostolicos,  non  tamen  so- 
los  (4),  sed  cum  apostolis,  et  post  apostolos  <*. 
Quoniam  praedicalio  discipulorum  suspecta  fieri 
posset  de  gloriae  studio^  si  non  adsistat  illi  auctori- 
tas  magislrorum,  imo  Christi,  qui  ^^  magistrps 
apostolos  fecit.  Denique,  nobis  fidem   ex   apostolis 


occasum glorificatum est in  nationibus  nomen meum,  Q  JosiiinQS  ei    Matlbeeus    insinuant;    cx    apostolicis, 


et  in  omni  loco  sacrificium  nomini  meo  offertur, 
et  sacrificium  mundum^  scilicet  simplex  oratio 
de  conscientia  pura  :  neccsse  est,  omnis  demutatio 
vcnicns  ex  innovatione,  diversitatem  ineat  cum 
his  quonim  fit,  et  contrarietatem  ex  diversitate. 
Sicut  enim  nihil  demutatum,  quod  non  diver- 
sum;  ita  nihil  diversum,  quod  non  contrarium. 
Ejusdem  ergo  deputabitur  etiam  contrarietas  ex 
diversitate,  cujus  fuerit  demutatio  ex  innova- 
tione.  Qui  disposuit  demutationem,  iste  insiituit 
et  diversitatem ;  968  qui  praedicavit  innovatio« 
ncm,  iste  prsenuntiavit  ^^  et  contrarietatem.  Quid 
differentiam  rerum  ad  distantiam  interpretaris 
potestatum?  quid  aotitheses  exemplorum  distor- 
qucs  adversus  Creatorem,   quas  in    ipsis    quoque 


Lucas  et  Marcus  instaurant,  iisdem  regulis  exorsi 
quantum  ad  unicum  Deum  altinet  Creatorem,  et 
Chrislum  ejus,  natum  ex  Yirgine,  supplementum 
Legis  et  Prophetarum.  Yiderit  enim  si  narrationem 
dispositio  variavit,  dummodo  de  capite  fidei  con- 
veniat,  de  quo  cum  Marcfone  non  convenit.  Gon- 
tra  Marcion  Evangelio,  sciiicet  suo^  nullum  ad- 
scribit  auctorem,  quasi  non  licuerit  ilii  titulam 
quoque  affingere,  cui  nefas  non  fuii  ipsum  corpas 
evertere.  Et  possem  bic  jam  gradum  figere,  non 
agnoscendum  contendens  opus,  quod  con  erigat 
frontem,  quod  nullam  constanliam  praeferat,  nullam 
fidem  repromiitat  de  plenitiidine  tituli,  et  pro* 
fessione^  debila  auctoris.  Sed  8G'i  per  omnia 
congredi  malumus  ^^,  ncc  dissimulamus   quod  ex 


sensibus  et  affectionibus  ejus  potes  recognoscere?  D  nostro  intelligi  potest.  Nam  ex  iis  ^^  commenlato- 
Ego^  inquit  {Deut.  xxxii,  39),  percutiam^  et  ribus  quos  habemus,  Lucam  videtur  Marcion  ele- 
egosanabo;  Egoj   inquit  (I  Heg.  ii,    G)^  occidam^      gisse,  quem  caedcret  (5).  Porro  Lucas  non  apostolus, 

Varise  lectiones. 

6  El  a  legis  SemL  "^  Praeputio  SemL  ^  Venient  SemL  ^  Demonstrarctur  Par.  Fran,  ^^  Pronuntiavit  Par. 
Jun.  ^^  Jubeai...  prohibeat  cod.  Wouw.  ^^  Construcium  SemL  ^^  Antithesisa/.  ^'^  Apostolicos  Jun,  ^^  Quse 


SemL  i^Maluimus  5^/.  ^^  His  SemL 


Commentarius* 


(3)  Et  legis  laciniosis  oneribus  expeditum,  Laci- 
niosa  opera  vocat  multiplicia,  et  quas  homines 
occupationibus  distinebant,  sicut  impedit  gressum 
vestis  lacinioai.  Rhbn. 

(4)  Si  et  apostolicos  non  tamen  solos,  etc.  Ab 
Apostolis  aut  viris  apostolicis  solum  verum  Evan- 
gelium  conscriptum  fuisse  ait,  ut  iis  viam  occludat 
qun  ex  bmticoruo)  correptis  exemplaribui  objici 


possent,  veluti  ex  Ebionitarum,  Encratitarum,  Na- 
zaiseorum,  Marciooitarum,  etc.  Le  Pa. 

(5)  Lucam  videtur  Marcion  elegisse  quemccedereU 
Vides  manifesle  corruptum  fuisse  B.  Lucse  Evange- 
lium,  ut  in  suorum  crrorum  patrocinium  detor<;(ae- 
ret,  nt  multa  trunciret,  adaeret,  suaquc  expiici- 
tiune  commacularet.  Ls  Fa. 


393 


LIB.  IV  ADV.  MARGIOjNEM. 


394 


scd    aposlolicus;   non    magistcr,    sci    discipulus,  A  Evangelii   dcpravalionom,    Christum   jam    accusat, 


ntiqne  magistro  rainor;  ccrte  tanto  postcrior, 
qoanto  postcrioris  apostoli  seclator,  Pauli  ^ine 
dubio  :  ut,  etsi  sub  ipsius  Pauli  nomine  Evangelium 
Harcion  intulisset,  non  sufficcrci  ad  fidem  singula- 
ritas  Instrumenti,  desiituta  patrocinio  antecesso- 
nim ;  exigeretur  enim  id  quoque  Evangelium  quod 
Pattlns  invenit,  cui  fidem  dedit,  cui  mox  suum  con- 
gmere  gesiiit.  Siquidcm  {Galat,  ii,  i)  propterra 
Bierasolymam  ascendit  ad  cognoscendos  apostolos 
etconsultandos,  ne  forte  in  vacuum  cucurrisset,  id 
eit,  ne  non  secundum  illos  credidisset,  et  non  se- 
candum  illos  evaogelizaret.  Deniquc,  nt  cum  au- 
eioribas  coutulit  et  convenit  de  regula  fidei,  dcx- 
teras  oiiscuerc,   et  exindc  ofQcia  prsedicandi  dis- 


accusando  quos  Chrislus  elegit.  Si  vcro  apostoli 
quidcm  integrum  Evangelium  contulerunl,  dc  sola 
convictus  inajqualitate  reprchensi,  pscudaposioli 
autcm  vcritatem  eorum  inlerpoUverunt,  et  indc 
sunt  nostra  digesta;  quod  erit  germanum  illud 
apostolorum  instrumentum,  quod  adulteros  passum 
est  ?Quod  Paulum  illuminavit  ct  ab  eo  Lucam?  AiU 
81  tam  funditus  deletum  cst,  ut  cataclysmo  quo- 
dam,  ita  ioundatione  falsariorum  obliteratum; 
jam  crgo  nec  Marcion  babet  verum.  Aut  si  ipsum 
erit  verum,  id  cst  aposlolorum,  quod  Marcion  ha- 
bet  solus ;  et  quomodo  nostro  consonat,  quod  non 
apostolorum,  sed  Lucae  rcfertur,  aut  si  non  statim 
Lucae  duputandum  cst,  quo  Marcion  utitur;   quia 


tiDxemnt,  ut  illi  in  Judseos,  Paulus  in  Judseos  et  B  nostro  consonat,  scilicct  adultcrato  etiam  circa  ti- 

tD  nationes.  Igitur  si  ipsc  illuminator  Lucae,  aucto- 

Titatem  aDtccessorum   ^^   et  fidei  et  praedicatiooi 

sfOB  oplavit,   quanto  magis  eam   Evangelio  Lucae 

eipostalem,  quae  Evangelio  magistri  ejus  fuit  ne- 

eessaria?  Aliud  est,  si  penes  Marcionem  a  discipu- 

latD,   Lucac  cocpit  religionis  Christianse  sacramen- 

tom.  Caeterum,  si  et  rctro  decucurrit,  habuit  ulique 

aaihcnticam  paraturam,  per  quam  ad  Lucam  usque 

pervenit,  cujas  tcstimonio  adsistente,  Lucas  quoque 

possit  admitti. 

CAPUT  m. 
Sed  enim  Marcion  nactus  epistolam  Pauli  ad  Ga- 
latas,  ctiam  ipsos  apostolos  suggillantis  ( Galat»  ii), 


tulum,  caeterum  ^  apostolorum  est;  jam  crgo  ci 
nostrum  quod  illi  consonat,  aeque  apostolorum  est, 
sed  adulteratum  de  titulo  quoque. 

CAPUT  IV. 
Funis  ergo  ^^   ducendus  est  contentioniit,    paii 
hinc  indc  nisu  fluctuante.  Ego  meum  dico  verum 
Marcion  suum ;  ego  Marcionis  aftirmo  adulteratunr 
Marcion  meum.  Quis  intcr  nos  determinabit,  nisi 
temporis  ratio,    ei  prsescribens  auctoritatem,  quoii 
aniiquiusreperietur;  et  ei  praejudicans  vitiationem, 
quod  posterius  revincetur  ^^  ?  In  quantum  enim  fal- 
sum  corruptio   est  veri,   in  tantum   praecedat  nc- 
cessc  est  veritas  falsum.  Prior  erit   res  passione, 


Qt  noo  recto  pedcs  incedentes  ad  verilatem  Evan- r  et  matcria   aemulationc.   Alioquin,  quam  absurdum 


gelii,  «mul  et  accusantis  pscudaposlolos  quosdam 

pervertentes    Evangelium  Christi,     connititur    ad 

deslraeiuiam    slatum    eorum  cvangeliorum,    quae 

propria,  et  sub  apostolorum   nomine  eduntur,   vel 

etiam  apostolicorum;   ut   scilicet   fidem,  quam  illig 

adimit,  suo  conferat.  Porro,  etsi  reprehensus  est 

Pctras  et  Joannes  et  Jaeobus,  qui    existimabantur 

eolamnae,  manifesta   causa  est.  Personarum  enim 

respectu  videbantur  variare  convictum.   Et  tamen, 

CDm  ipse  Paulus  omnibus  omnia  fieret,  ut  omnes 

^ncraretur  (/  (^or.  ix,  19),  potuit  et  Petro  hoc  in 

cofisilio  fuisse,  aliquid  aliter  agendi  quam  docebat. 

Proinde    si  et    pseudapostoli   irrepserant,    horum 

<IQOqne  qualitas  edita  est,  circumcisiooem  vindican- 


ul  si  nostrum  antiquius  probaverimus,  Marcionis 
vcro  posterius;  et  noslrum  ante  videalur  falsum 
quam  habuerit  de  veritate  materiam,  et  Marcionis 
ante  credatur  aemulationem  a  nostro  expertum  quam 
est  editum  ?  Et  postremo  id  verius  existimetur,  quod 
est  serius,  post  tot  ac  tanta  jam  opera  atque  docu- 
menta  Christianae  religionis  saeculo  edita,  quae  edi 
ntique  non  potuisscnt  sine  Evangelii  veritate,  id  cst 
anie  Evangelii  veritatem?  Quod  ergo  pertinet  ad 
Evangelium  interim  Luca),  quatcnus  communio  ejus 
inter  nos  et  Marcioncm  de  veritate  disccptat,  adeo 
antiquius  Marcione  cst,  quod  est  sccundum  nos,  ut 
et  ipse  illi  Marcion  aliquando  crediderit;  cum  et  pe- 
cuniam   in  primo  calore    fidei   catholicae  Ecclesiae 


tinm  et  Judaicos  fastos  ^^  (6).  Adco  non  de  praedi-  D  contulit,  projectam  mox  cum  ipso   postea  quam  in 


catione,  sed  de  convcrsatione,  a  Paulo  denotaban- 
tor;  aequc  denotaturo,  si  quid  de  Deo  crcatore, 
W5  ant  Christo  ejus  errassent.  Igitur  distingucnda 
craotsingula.  Si  apostoios  praevaricationis  etsimula- 
lionis  suspectos  Marcion  haberi  queritur  usque  ad 


haercsim  suam  a  nostra  vcritate  descivit.  Quid  nunc 
si  negavcrint  3GG  Marcionitae,  primam  apud  nos 
fidem  cjus,  adversus  epistolam  quoque  ipsius.  Quid, 
si  nec  epistolam  agnovcrint  ?  Certe  antitheses  non 
modo  fatentur  Marcionis,  sed  et  praeferunt  ^3.  ^j^ 


Variae  lectiones. 

isAntecessorem  Par,  ^^  Faslus  cod.  Pithas.  Seml  »  Caeterorum.  Seml,  PameL  ^t  Ergo  negL  Fran.  ^- 
bnrenietur  aU  utrumque  ahfuisse  conj,  SemL  *^  Proferunt  Lat.  Jun, 

Commentarius. 


(6)  Judaicos  fastos,  Uti  est  Galat.  iv  ct  dies  et 
menses,  et  tempora  ct  annos  observantes.  Quae 
adeo  interprctatio  observanda  vcnit  contra  moder- 
Dos  baereticos,  qui  illum  locum  adducere  non  ve- 

Patiol.  II. 


renlur  adversus  Ecclcsiae  catholicae  fastos  :  cum  di- 
sertis  verbis  Judaicos  auclor  intcrpretetur,  idque 
non  hic  modo,  scd  etiam  infra,  lib.  v,  cap.  4, 
ubi  hunc  locum  tractat.  Pam. 

13 


395  TERTULLIANl  OPERUM  PARS  IL  -  SERIES  1,  POLEMIGA.  396 

his  mihi  probatio  sufficit.  Si  enim  id  ^^  Evangolium  A  tuemur  :  Marcionis  vero  plerisqnc  nec  totum ;   nnl- 
quod  Lucae  rcferlur  pcncs  nos  (vidorcmus  an  et  pe- 


nes  Marcionem)  ipsum  est  quod  Marcion  per  an- 
litheses  suas  arguit,  ut  interpolalum  a  protecloribus 
Judaismi  ad  concorporationem  Lcgiset  Propheiarum, 
qua  etiam  Chrislum  inde  configerent  25,  utique  non 
potuisset  arguere,  nisi  quod  invenerat.  Nemo  post 
futura  reprehendit  quae  ignorat  fulura  :  emendaiio 
culpam  non  antecedit.  Emendalor  sane  Evangelii,  a 
Tiberianis  usque  ad  Antoniani  lempora  eversi,  Mar- 
cion  solus  et  primus  obvenit,  exspectatus  tamdiu  a 
Ghristo  pccnitentem  jam  quod  apostolos  prscmisisse 
properassct  sine  praesidio  Marcionis;  nisi  quod  hu- 
roanae  temeritaiis,  non  divinse  auctoritatis  negotium 
est  hseresis,  quie  sic  scmper  emendat  Evs^ngelia, 
dum  yitiat :  cum  etsi  discipulus  Marcion,  non  tamen 
super  magisirum  {Matth.  x,  24) ;  et  si  ^s  apostolus 
Marcion.  Sive  ego^  inquit  Paulus(/  Cor.  xv,  11),  sive 
illi,  sic  prcrdicamus,  Et  si  prophetes  Marcion  :  et 
spiriius  prophetarum  propheiis  eruntsuhditi  (/  Cor, 
XIV,  32) ;  non  enim  eversionis,  sed  pacis.  Eliam  si  ^' 
angelus  Marcion,  citius  (Galat,  i,  8)  anathema  di- 
cendus  quam  evangclizator,  quia  aliter  evangeliza- 
vit.  Ilaque  dum  emendat,  ulrumque  confirmat ;  el 
noslmm  anterius,  id  emendans  quod  invenit ;  et  id 
posterius,  quod  de  nostri  emendationc  constiluens, 
suum  et  novum  fecit. 

CAPUT  V. 
In  snmma,  si  constat  id  verius  quod  prius,  id 


lis  aulem  ^  notum,  ut  non  eo  ^i  damnatum.  Habet 
plane  ct  illud  ecclesias,  sed  suas;  tam  posteras 
quam  adulleras ;  quarum  si  censum  requiras>  fa- 
cilius  apostaticum  invenias  quam  apostolicam ; 
Marcione  scilicet  conditore,  vel  aliquo  de  Marcio- 
nis  examine.  Faciunt  favos  et  vespae  (9)  :  faciunt 
ecclcsias  et  marcionitae.  Eadcm  auctoritas  eccle- 
siarum  apostolicarum  caeteris  quoque  patrocinabitur 
Kvangeliis,  quae  proinde  per  illas  et  secundum  illas 
habemus,  Joannis  dico  et  Matthsei,  licet  et  Marcus 
quod  edidit,  Petri  affirmetur,  cujus  interpres  Mar- 
cus  :  nam  et  Lucse  Digesium  Paulo  adscribere  so- 
lent.  Capit^^  magistrorum  videri,  quse  discipuli  pro- 
Q  mulgarint.  Itaquc  et  de  his  Marcion  flagitandus, 
"  quid  33  omissis  eis,  Lucae  polius  institeril  ;  quasi 
non  et  haec  apud  ecclesias  a  primordio  fuerint,  quem- 
admodum  et  Lucse.  Atquin  haec  magis  primordio 
fuisse  credibile  est,  ut  priora,  qua  apostolica ;  ut 
cum  ipsis  Ecclcsiis  dedicata.  Caeterum,  qnale  est, 
si  nibii  apostoli  ediderunt,  ut  discipuli  potius  edide- 
rint,  qui  nec  discipuli  existerc  potuissent  sine  ulla 
doctrina  magistrorum  ?  Igitur  dum  constot  hsec  quo- 
que  apud  Ecclesias  fuisse,  cur  non  hsec  quoque 
Marcion  attigit,  aut  emeudanda  si  adulterata,  aut 
agnoscenda  si  integra  ?  nam  et  competit,  ut  si  qni 
Evangelium  perveriebant  (10)  eorum  magis  cura- 
rent  perversionem,  quorum  sciebant  auctoritatcm 
receptiorem,  ideo  et  pseudapostoli,  quod  per  falsnm 
apostolos  imitarentur.  In  quanlum  ergo  emendasset 


priusquod  et  ab  initio,  id  ^^  ab  initio,  quod  ab  apo-  ^  quae  fuissent  emendanda,  si  fuissent  corrupta,   in 


stolis ;  pariter  ulique  conslabit,  id  esse  ab  apostolis 
traditum,  quod  apud  ecclcsias  apostolorum  fuerit 
sacrosanctum.  Yideamus  quod  lac  a  Paulo  Corin- 
thii  hauserint;  ad  quam  regulam  Galatse  sint  re- 
correcti  ^ ;  quid  legant  Philippenses,  Thessaloni- 
censes,  Ephesii;  quid  etiam  Romani  de  proximo 
sonent,  quibus  Evangelium  el  Petrus  et  Paulus  san- 
guine  quoque  suo  signatum  reliquerunt.  Habemus 
et  Joannis  alumnas  ecclesias  (7).  Nam  etsi  Apoca- 
Jypsim  ejus  Marcion  respuit,  ordo  laroen  cpiscopo- 
rum  ad  originem  recensus,  in  Joannem  stabit  aucto- 
rem.  Sic  et  caeterarum  generositas  rccognosci- 
tur  (8).  Dico  itaque  apud  illas,  nec  solas  jam  apo- 


tantum  confirmavit  non  fuisse  corrupta,  quae  noD 
putavit  emendanda.  Denique  emendavit,  quod  cor- 
ruptum  existimavit.  Sed  ne  hoc  merito,  quia  non 
fuit  cormplum.  Si  enim  apostolica  integra  ^  cucar- 
rcrunt  ^^ ;  Lucae  autem  quod  esi  secundum  nos,  adeo 
congruit  regulae  corum,  ut  cum  iliis  apud  Ecclesias 
mancat,  jam  et  Lucae  constat  integrum  decucurrisse 
usque  ad  sacrilegium  Marcionis.  Denique,  ubi  ma- 
nus  illi  Marcion  intulit,  tunc  divcrsum  et  aemulum 
factum  esl  ^  apostolicis.  Igitur  dabo  consilium  di- 
scipulis  ejus,  ut  aut  et  illa  convertant,  licet  sero, 
a(i<formaro  sui,  quo  cum  apostolicis  convenirc  vi- 
deahtur  (nam  et  quotidie  reformant  illud,  prout  a 


stolicas,  sed  apud  universas,  quae  illis  de  societate  Q  i^obis  309  quotidie  revincuntur),  aut  erubescant 
sacramenti  confoederantur,  id  Evangelium  Luca;  ab  de  magistro  nbique  traducto,  cum  Evangelii  verita- 
initio  editionis  suae  stare,  quod  cum  maxime  307      tem  nunc  ex  conscienlia  tramittit ;  nonc  ex  impu- 

24  In  abest  inaU  ^  Confincerenl  SemU  26  si  omiti.  Venei.  2'  Si  omiit,  Jwu  28  Jd  omii.Seml.  2»  Correcti 
al  ^  Autem  omitt.  Seml.  3i  Eodem  Seml.  32  Autem  add.  Jun.  33  Quod  Seml.  34  Integre  Seml.  ^  Decurre- 
runt  Par.  Rig.  Venet.  36  Ab  inser.  Par,  Fran. 

Commentarius. 
(7)  Habemus  et  Joannis  alumnas  ecclesias.  Eccle-      res  tangit  haerelicorum  in  corrumpendis  Scripturse 


sias  intclligit  quae  traditas  a  sancto  Joanne  regulas 
servaverunt,  quemadmodum  superius  dixit  quod 
lac  Corinthii  a  Paulo  hausorint.  Lb  Pr. 

(8)  Stc  et  cceterarum  generositas  recognoscitur. 
Hoc  est,  genus,  origo^  nobilitas.  Rin. 

(9)  Faciuni  et  favos  vespas.  Vespas  in  sublimi  e 
luto  nidos  facere,  et  in  iis  creas,  tradit  Plinius.  Rig. 

(10)  SiquiEvangelium  perveriebant.  Artesvulga- 


codicibus,  iis  potissimum   qui  ab  auctoribus  magni 

Sonderis  magnaequo  auctoritatis  conscripti  sunt. 
'bservanda  venit  vox  Graeca  [LzxeLQT^i^ai  quae  habe- 
tur  apud  Apost.  (Galat.  i),  ex  quo  haec  dcsumpsit 
Teriullianus ;  significat  quippe  non  solum  conver^ 
terc,  sed  et  corrumpere  et  in  alium  sensum  trahere. 
Le  Pr. 


397 

drntia  cvertit.  Uis  fcre  compcndiis  utimur,  cum  de  A 
Evangelii  fide  ^  adversus  haereiicos  cxperimur  ^, 
defendeotibos  ct  temporum  ordinem  posteritati  fal- 
striorum  praescribentem,  et  auctoritatem  Ecclesia- 
rom  iradiiioni  apostolorum  patrocinantem  :  quia  ve- 
ritas  falsum  prscedal  necesse  est,  et  ab  cis  proce- 
dat,a  quibus  traditaest. 


CAPDT 


7; 


Sed  alium  jam  hinc  inimus  gradum,ipsum  (ut  pro« 
feasi  somus)  Evangelium  Marcionis  provocantes,  sic 
qooqae  probaiuri  adulteratum.  Gerie  enim  totum 
quod  elaboravil,  etiam  antitheseis  praestruendo,  in 
hoe  eogil,  ut  veteris  et  Novi  Testamenii  diversiia- 
tem  coastituai ;  proinde  Ghristum  suum  a  Greatore 
teparaium  ^,  ui  Dei  alterius,  ui  alienum  legis  ei 
propbetarum.  Cerie  propterea  contraria  quaeque 
leaiemtic  suaeerasit  (ii),conspirantiacum  Greatore 
qoaai  ab  assertoribus  ejus  iniexta:  competentia 
aolem  senicntise  suse  reservavit.  Haec  conveniemus. 
Bec  amplectemur,  si  nobiscum  magis  fuerint  ;  si 
Mtreionis  prsesumptionem  percusserioi ;  tunc  et  illa 
eonsiabit  eodem  vitio  ha^reiicse  caecitatis  erasa,  quo 
ei  hsec  reservata.  Sic  habebit  inientio  et  forma  opu- 
mli  nostri,  sub  illa  utique  conditionc,  qua;  ex  uira> 
qoe  parie  condicta  sit.  Gonsiituit  Marcioa  alium 
esae  Christum,  qui  Tiberianis  temporibus  a  Deo 
qoondam  ignoto  revelatus  sii  in  salutem  omnium 
geotium  ;   alium  qui   a  Deo  creatorc  in  restilutio- 


LIB.  IV  ADV.  MARGIONEM.  398 

CAPUT  VII. 
Anno  quinto  decimo  principatus  Tibenani  {Luc> 
ni,  1)  proponit  eum  *o  descendisse  in  civitatem  Ga- 
lilaso!  Capharnaum  {Luc.  iv,  31)  :  utiquc  de  coelo 
Greatoris,in  quod  ^^  de  suo  anie  desconderat.  Ecquid 
42  ergo  ordiois  fuerat,  ut  prius  de  suo  coelo  in  Crea- 
ioris  descendens  describeretur  ?  Cur  enim  non  et 
isla  reprehendam,  quae  non  impleni  fidem  ordinarise 
narrationis,  deficientis  in  mendacio '  semper  ?  Plane 
semel  dicta  sint,  per  quse  jam  alibi  retractavimus , 
an  descendens  per  Greatorem  ,  et  quidem  adversus 
ipsum  potueril  ab  eo  admiiti,  et  inde  iramitii  in  ter- 
ram  aeque  ipsius.  Nunc  autem  et  reliquum  ordinem 
descensionis  exposiulo  tenens  descendisse  illum. 
Yiderii  enim  sicubi  apparoisse  positum  esi.  Appa- 
rere,  subitum  ^^  ex  inopioaio  sapit  conspectum, 
qui  semel  impegerii  oculos  in  id  quod  sine  mora 
apparuit.  Descendisse  autem,  dum  sit  ^4^  videiur, 
et  subit  oculos  ;  de  facto  etiam  ordinem  facit.  At- 
que  ita  cogii  exigere,  quale  habiiu,  quali  suggestu, 
quouam  impetu  vel  temperamento,  ctiam  quo  in 
iempore  diei  noctisve  descenderit  ;  praeterea  quis 
viderit  descendentem,  quis  reiulerit,  quis  asseve- 
ravcrii  rem  utique  nec  asseveranti  facile  credendam. 
Indignum  denique  ut  Romulus  quidem  ascensus 
sui  in  coelum  babuerit  Proculum  affirmatorem, 
Chrisius  vcro  Dei  ^^  descensus  de  coelo  suo  sui  non 
invenprii  annuniialorem  ;  quasi  non  slc  et  ille  as- 
cenderit  iisdem  mendacii   scalis,  sicut  et   iste  des- 


B 


nem  Judaici  staius  sit  destinaius,  quandoquc  ven-  Q  cendit.  Quid  autem    illi  cum  Galilaea,  si   non  erat 


iorus.  Inter  hos   magnam   ei  onmem   differentiam 

seindit,  qnantam  inter  jusium  et  bouum  (12),  quan- 

tam  inier  Legem  et  Evangelium,  quantam  inier  Ju- 

daismum  et  Ghristianismum.  Hinc  et  nostra  prae- 

scripiio,  qua  defigimus,   nihil  Christo  Dei  alterius 

eommuDe,esse  debere  cum  Creatore :  caeterum,  Crea- 

Umis  pronuntiandum,  ai   administravcrit  dispositio- 

ses  ejus ,  impleverii  prophetias  ejus ,  si  adjuverit 

leges  ejus,  si  repraesentaverit  promissiones  ejus,  si 

restauraverii  virtuies  ejus,  si  sentcntias  reformave- 

rit,  li  mores,  si  proprietaies  expresserit.  Hujus  pa- 

cti  et  hujus  praescripti  quseso  te,  lector,  memineris 

SM  ttbique,  ei  incipe  recognoscere  aui  Marcionis 

Christnm,  aui  Creatoris. 


Creatoris  ?  cui  isla  regio  destinabatur  ingressuro 
prfledicaiionem,  dicenle  Isaia.  (ix,  1-2)  :  Hoc  pri- 
mum  hihito  (13),  cito  facito  *«  regto  Zabulon,  et 
ierra  Ncpthalimy  et  casteri  qui  *'  maritimam  ad 
Jordanem  *8,  Galilasanationum,  populusStOqui 
sedetis  in  tenebris,  videte  lumen  magnum  ;  qui 
habitatis  terram,  sedentes  in  umbra  mortis^  lumen 
orium  est  super  t;o5.Bene  aulem  quod  et  DeusMar- 
eionis,  illumioator  vindicalur  nationum  :  quo  magis 
debuerii  vel  de  ccelo  dcscendere,  ctsi  utique  *^  in 
Pontum  potius  descenderc,  quam  in  Galilseam.  Cse- 
ierum,  ct  loco  ei  illuminationis  opere  secundum 
prsedicationem  occurrenlibus  Chrisio  ,  jam  eum 
prophetatum  incipimus  agnoscere,  ostcndentem  in 


VarisB  lectiones. 

"  De  evangeliis  Seml.  ^  Expedimur  Seml.  ^^  Separaturus  Par.  Fran.  separaturum  /un.  *^  Deum  Par. 
Pran.  «  QmSeml.  ^^  Et  quid  Seml.  «  Subito  Fran.  **It  Par.  Fran.  «  Dei  abest  Fran.  *«  Obilo  Par. 
Uen. «  Habitaus  terram  add.  Rhen.  ex  cod.  Gorz.  *»  Ei  Jordanis  Seml.  «>  Et  (si  utique)  Jun. 


Commentarius. 

(11)  Certe  proptetea  contraria  quasque  sententias  n  poribus  ibi  praedicUs  animadvertanl.  Pam. 
«e  era«7.  Omnibus  hffireticis  id  familiare  est,  ui  "      (12)  Differentiamtnterjustumetbonum.Hoccsi 


eoiiiraria  snse  scnientise  eradant  in  Scripluris,  at- 
qae  etiam  afdeo  nostris.  Sic  libros  duos  Machabseo- 
rom  rejiciunt,  eo  qnod  saDciorum  post  banc  vitam 
oratiooibus  ei  sacnhciis  pro  defunctis  suffra^entur  ; 
Ejpistolam  Jacobi  ei  Apocalypsin,  quod  faciant  pro 
bonorum  operum  mcritis  ;  Epistolam  denique  Petri 
aecundam,  quod  suas  haereses  novissimis  hisce  iem- 


inier  severum  ei  milem,  inler  judicantem  ei  mise- 
ricordem,inter  punicntem  et  parcentem,  inter  Crca» 
torem  et  redcmptorcm.  Rig. 

(13)  lloc  primum  bibito,  cito  facito.  Veram  esse 
arbitror  praestantissimi  Hug.  Grolii  super  hac  ver- 
borum  Isaiae  interprctatione  conjecturam,  adnoia- 
tionibus  in  Bvan.  Matth.,  cap.  iv»  v.  14.  Rig. 


399  TERTULUANI  OPEUUM  PARS  11.  —  SERIES  I,  POLEMICA.  400 

primo  ingrcssu  (Mafth,  v.  17)  venisse  so  non  ut  A  primis  allcrius   Dci    praidicalorcm  :  quia  ncc  po- 


Legem  et  Prophetas  dissolverei  (14),  sed  ut  potius 
adimpleret.  Hoc  cnim  Marcion,  ul  additum,  erasit. 
Sed  frustra  negabil  ^^  Christum  dixisse,  quod  sta- 
tim  fecit  ex  partc.  Prophetiam  enim  inlerim  -  de 
loco  adimplevil ,  de  coelo  statim  ad  Synagogam, 
ut  dici  solct,  AD  QUOD  VBNmus  Hoc  AGE.  Marcion, 
aufer  etiam  illud  de  Evangelio  :  Non  sum  missus 
nisi  ad  oves  perditas  domus  Israel  (Matth.  xv,  24) ; 
et  :  Non  est  ^^  auferre  panem  filiis,  et  dare  eum 
canibus  (Matth.  vii,  27);  ne,  scilicel  Christus  Israelis 
viderelur.  Sufficiunt  mihi  f icta  pro  dictis.  Detrabe 
voccs  52  Chrisli  mci ,  res  loquentur.  Ecce  venit 
ia  synagogam  ;  certe  ad  ovcs  perdilas  domus  Israe- 
lis.    Ecce    doctrinai    suae    pancm  prioribus  offert 


tuisset  advcrsus  Legem  et  Prophetas  docere.  £l 
hoc  nomine  adversus  Creatorem ,  non  praemissa 
divcrsie  atque  aemulae  divinitatis  professione.  Cum 
ergo  nihil  talc  Scriptura  significet,  nisi  solam  vim 
et  potestatem  sermonis  admirationi  fuisse,  faci- 
lius  ostendil,  secundum  Creatorem  docuisse  illum, 
quia  non  negavit ;  quam  adversus  Creatorem,  quia 
non  significavit.  Atque  ita  aut  ejus  erit  agnoscen- 
dus,  secundum  quem  docuit  ;  aut  praevaricator  ju- 
dicaudus,  sisecundum  eum,  adversus  quem  veoe- 
rat,  docuit.  Exclamat  ibidem  spiritus  daemonis  (Luc. 
4,'  34):  Quid  nobis  et  tibi  est,  Jesu  ?  venisti  perdere 
nos  ?  scio  quisis,  sanctus  Dei,  Hic  ergo  non  retrae- 
tabo,  an  et  hoc  cognomentum  compelierit  ei,  quem 


Israelitis  ;  certc  ut  filios  praefert,  Eccc  aliis   eum  B  nec  Christumvocari  oporteret,si  non  Creatoris.  Alibi 


nondum  iraperlit  ;  certe  ul  canes  praeterit.  Quibus 

aulem  magis  imperlissel,   quam   extraneis  Crcato- 

ris,  si  ipse  in    primis    non  fuisset   Creatoris  ?  El 

tamen  quomodo  in   synagogam   potuit  admilti  tam 

repentinus,  tam  ignotus  ;  cujus  nemo  adbuc  certus 

de  tribu,  de  populo,  de   domo ,    de  ccnsu  denique 

Augusti  (15),  quem  testem  fidelissimum  Dominicse 

nativitatis    Romaoa    archiva  custodiunl  ?  Memine- 

rant  ccrte  ,  nisi   circunacisum   scircnt,   non  admit- 

lendum    in    Sancta    sanctorum.  Sed    elsi    passim 

Synagoga  adiretur  (16),  non  lamen  ad   docendum, 

nisi  ab  optime  cognito  et  explorato  et  probato, 
jam  pridcm  in  hoc  ipsum,  vcl  371  aliunde  com- 
mcndato  cum  hoc  munere.  Stupebant  autem  onmes 
ad  doctrinam  ejus ;  plane :  ^uonfam, inquit,  in  po^ 
testate  erat  sermo  ejus  (17)  (Luc.  iv,  32)  :  non 
quoniam  adversus  Lcgem  et  prophelas  doccbat. 
Utique  enim  eloquium  divinum  eivim  ei  gratiam  prse- 
stabat,  roagis  exlruens  quam  destruens  substantiam 
Legis  ct  Prophetarum.  Alioquin  non  stuperont,  sed 
horrerent ;  nec mirarcntur,  sedstatim  aversarenlur^^ 
destructorem  Legis  et  Prophetarum  ;  et  utique  in 

Variae  lecUones. 

50  Negavit  Seml.  ^i  Bonum  inser.  Lat.  ^2  Vocem  Seml.  53  Adversarentur  al.  ^*  Ignoto  jam  al.  ^s  Jesu  add. 
Jun.  56  Extraneum  sed  ad  quem  Jun. 

CommcQtarias. 

(14)  Non  ut  Legem  et  Prophetas  dissolveret.  Ire-  n  dcea  primo  procurator e.ld  autem  parumhoDorificum 

nseus  (lib,  iv,  13)dicitMarcionem  legisse  contrarium.      mihi  objiciet  ahquis  post  tot  adeptos  honores,  posl 
Seml.  j-  — •- —  .,       ^      .         ,    „ 


jam  de  nominibus  expostulatum  est.  At  nune  dis-- 
ccpto,  quomodo  hoc  eum  vocari  cognoverit  dsemon, 
nulla  unquam  retro  emissa  praedicatione  in  tllum 
a  Deo  ignoto,  et  in  id  temporis  muto,  cujus  nec 
sanctum  cum  contestari  potuit ,  ut  ignoti  etiam  ^ 
ipsi  suo  Creatori.  Quid  autcm  jam  tale  edideral 
nova3  divinilatis,  per  quod  posset  alteiius  Dei  san- 
ctus  intclligi?  tantum  quod  Synagogam  introgrcssus, 
et  nec  scrmonc  operatus  aliquid  advcrsus  Creato- 
rem  ?  Sicut  ergo  quem  ignorabat,nuIlo  modo  polerat 
Jesum  cl  «anctum  Dei  agnoscere  ;  ita,  quem  notat 
agnovit.  Nam  et  Prophetam  meminerat  sanctum  Dd 
praedicasse,  et  Jesum  nomen  Dei  esse  in  filio  Nave. 
Hffic  et  ab  angelo  exccpcrat  secundum  nostrum 
Evangelium  (Luc  i,  35^:  Propterea,  quod  in  te  na- 
scetur  vocabitur  sanctum,  FiliusDei^  et  vocabis  no- 
men  ejus  Jesum.  Sej  et  habebat  utique  sensum 
aliquem  Dominica^  dispositionis  (licet  daemon  tamen) 
magis  quam  alienae,  el  nondum  satis  cognitae.  Nam 
et  prsemisil :  Quid  nobis  et  tibi  55  ?  non  quasi  in 
cxtraneum  Jesu,adquem  56  pertinent  spiritus  Grea- 
loris.  Ncc  enim  dixil  :   Quid  tibi  et  nobis  ?  sed : 


(15)  De  censu  denique  Augu^ti,  etc.  Quis  fuerit 
sUc  census,  ct  de  quo  censu  id  accipiendum,  ma- 
gnopcrc  controversum  est.  Baronius,  in  Apparatu 
odAnnales  eumdem  censet  eum  ac  de  quo  evange- 
lista.  Quod  non  alienum  mihi  a  vero  videtur.  De 
censuaria  ordinatione  id  explicat  Casaubonus  in 
notis  ad  Spartianum,  nescio  quo  auctore.  Assen- 
tirer  libcntius  Petavio,  qui  dupliccm  Quirini  censum 
fuisse  scribit^  modo  id  certum  esset.  Si  enim  con- 
jeciurae  locus  aliquis  tribuitur,  pari  jure  ac  erudi- 
ditus  Petavius,  conjecturas  meas  afferrem.  Putarem 
quippe  (XTco^pa^^v  illam  quse  sub  Senlio  Satnruino 
factaest,eamdemesse  cumdescriptioneQuiriDi.  Prae- 
sidcm  fuissc  Saturninum  conjicio,  Quirinum  pro- . 
curaiorem.  Justinus  quippe  hoc  eum  nomine  indi- 
gitat  Apol.  II  :  ^En\  KupvjvCou  tou  &{UT^pou  Iv  'lou^afa 

7cpc£>Tou  Y£vo(jivou  ixTpoTcou.  Sub  Quirino  vestro  in  Ju' 


dignitates  summas  quibus  funclus  est.  Verum  id 
fieri  pdtuit  ex  majon  quam  de  ejus  virtute  conce- 
pcrat  fiducia  Augustus ;  sicque  Saturninus,  ut  im- 
pcratoris  voluntati  quodammodo  faveret  obse- 
quendo,  prseses  nomine  tenus  fuit  tantum.  Sic  enim 
accipiendus  est  Eusebius,  lib.  i,  cap.  5,  %£u.6veiSov- 
Tos  Kupy)v(ou  T^5  Supia^.  Ex  quibus  nescio  an  vere 
dixisse  Petavium  quis  pronunliare  audeat,  qui  nul- 
los  tunc  cxstiiisse  censet  Judaeae  procuratores.  Ls 

JtR. 

(16)  Sed  et  sifassim  Synagoga  aeftr^/ur.Ncmpe, 
ctiam  a  proselytis  et  gentilibus.  Nec  improbat  Eusc- 
bius  ^  in  Ecclcsia  Christiana  etiam  laicos  6{jitXervy 
modo  id  fiat  xt)  tou  npoEOT&TOf  IjcoTrriia.  Kig. 

({l)Quoniam  in  potestate  erat  sermo  ejus.  Hoc 
est,  poiens  erat  sermo  ejus.  Lucas,  InX  xoXq  Xdpic 
T^c  ydpnhi,  RiG. 


40i 


LIB.  IV  ADV,  MARGIONEM. 


402 


Quid  nobis  et  iibi?  se  deploTnns,  Qi  sorii  sn^e  cxpro*  K  quldem  violenlia  plenam  ,  detentus  ct  captus,  et 


braos  :  quam  jam  videns,  adjicit  :  Venisli  perdere 
nos.  Adeo  judicis  et  ulloris,  ct  ut  379  ita  dixe- 
rim,  saevi  Dei  Filium  agnoverat  Jesum,  non  optimi 
iUius  et  perdere  et  punire  nescientis.  Quorsum  hunc 
locum  prseroisimus?  ut  Jesuni  et  ^^  a  da^mone  non 
tlium  doceamus  agnitum,  et  a  semetipso  non  alium 
coDformatnm  quam  Creatoris.  Atquin,  inquis,  incre- 
poit  illum  Jesus.  Plane  ut  invidiosum,  et  in  ipsa 
cODfessione  petulantem,  et  ^  male  adulantcm;  quasi 
toe  essct  summa  gloria  Christi,  si  ad  perditionem 
dsmonum  venisset,  et  non  potius  ad  hominum 
nlatem;  qui  nec  discipulos  de  subactione  spiri- 
tuum,  sed  de  candida  salutis  (18)  gloriari  volcbat. 
▲ut  eur  eum  increpuit?  Si  quasi  mentitum  in  tolum, 


ad  praicipitium  usque  prolractus,  admiserit.  Nam 
etsi  per  medios  cvasil,  sed  antc  jam  vim  cxpcrtus, 
et  postca  dimissus;  scilicct  soluto,  uli  adsolet,  tu- 
multu;  vcl  ctiam  irrupto,  373  non  lamen  per  ca- 
liginem  eluso,  quae  nulli  omnino  tactuit  succidissel, 
si  fuisset. 

Tangcre  enim  et  tangi,  (19)  nisicorpus,  nulla  potost  res, 

etiam  ssecularis  sapientiae  digna  sentenlia  esl.  Ad 
summam,  et  ipse  mox  tetigit  alios,  quibus  manus 
imponens,  utique  scntiendas ,  beneficia  medicina- 
rum  confercbat ,  tam  vera ,  tam  non  imaginaria, 
quam  crant  per  quas  confcrcbat.  Ipsc  igitur  est 
Christus  et  Isaiae,  rcmedialor  valetudinum.  Hic,  in- 


ergo  non  fuit  Jesus,  nec  Dei  sanctus  omnino.  Si  B  quit  (Isa,  Liii,  4,  imbecillitates  nostras  aufert,  et 


qoasi  ez  parte  menlitum,  quod  cum  Jcsum  quidcm 
et  sanetam  Dei,  sed  Creatoris  existimasset,  injus- 
fissime  increpuit  hoc  seotieiitem,  quod  sciebat  sen- 
tiendum,  et  hoc  non  existimantem,  quod  ignorabat 
existimandum  ^^,  alium  Jesum,  et  altcrius  Dei  sanc- 
tnm.  Quod  si  verisimiliorem  statum  non  habet 
increpatio,  nisi  qucm  nos  inierpretamur,  jam  ergo 
et  daemon  nihil  mcntiius  est,  non  ob  mendacium 
increpitos  :  ipse  enim  erat  Jesus,  praeter  quem 
alium  daemon  agnovisse  non  poteral;  et  Jesus  eum 
oonfirmavit,  quem  agnoverat  daemon,  dum  non  ob 
mendacium  increpat  daemonem. 

CAPUT  VIII. 


languores  portat.  Portare  autem  Grajci  etiam  pro 
eo  solcnt  ponere,  qupd  est  tollerc.  Sufficit  interim 
mihi  gcneralis  repromissio.  Qiiodcumque  curaverit 
Jesus,  meus  est.  Veniemus  tamen  et  ad  species  cura- 
lionum.  Caeterum,  et  a  dajmoniis  libcrare,  curatio 
est  valeludinis.  Itaque  spiritus  nequam,  quasi  cx 
forma  jam  prioris  exempli  cum  lestimonio  excede- 
banl  vociferantes  :  Tu  es  Filius  Dei.  Cujus  Dci, 
vel  hic  pareat.  Sed  proinde  increpabantur,  et  jube- 
bantur  tacere.  Proinde  enim  Christus  ab  homini- 
bus,  non  a  spiritibus  immundis,  volebat  se  Filium 
Dei  agnosci.  Ille  Christus  duntaxat,  cui  hoc  con- 
gruebat ;  quia  praemiscrat  per  quos  possct  agnosci, 
et  uliquc  dignirores  pra^dicatores.  Illius  erat,  prse- 
Nazaraeos  vocari  habebat  secundum  prophetiam  C  conium  immundi  spiritus  respuere,  cui  sancti  abun- 


Christus  Crealoris  :  ande  ct  ipso  nominc  nos  Judaei 

Nazaraeos  ^  appellant  per  eum.  Nam   et  sumus, 

de  quibus  esi  :{Thren,    iv,  7)  :  Nazarai  exalhati 

mtt  super  nivem,  Qui  scilicct  retro  luridati  de- 

linqueDtise  maculis,  ct  nigrali  ignorantia"  tenebris. 

Cbristo  autem  appellatio  Nazara'i  competitura  erat 

exinfantiae  latebris,   ad  quas  apud  Nazareth  dcs- 

eendit,   Vitando    Archelaum    filium    llcrodis.    Hoc 

proplerea    non    omisi,    quia    Christum    Marcionis 

0[M)riuerat  omne  commercium  ejerasse  eliam    lo- 

wrum  familiarium    Chrisli   Crcatoris ,   habcntera, 

ianta  Judaeae  appida ,   non    ila    Chrisli   Crealoris 

perprophetas  emancipata  ^*.  Caetcrum,  prophcla- 

niin  erit  Chnstus,  ubicumquc  secundum  Prophelas 


dabant.  Porro,  qui  nunquam  fuerat  annuntialus,  si 
tamen  volebat  agnosci  (frustra  autcm  venerat,  si 
nolebat),  non  esset  aspernalus  testimonium  alienae 
et  cujuscumque  subslanlia},  qui  prppriae  non  habe- 
bat,  qui  in  aliena  descenderat.  Jam  nunc  et  qua 
desiructor  Crealoris,  nihil  magis  gestisset,  quam  a 
spiritibus  ipsius  agnosci,  et  divulgari  prje  timore, 
nisi  quod  Marcion  Deum  suum  tiraeri  negat,  de- 
fendens  bonum  non  timcri,  sed  judiccm  apud  quem 
sinl  materiae  timoris,  ira,  saevitia,  judicia,  vin- 
dicta,  damnalio.  Scd  et  daemonia  limore  utique 
cedebant.  Ergo  timcndi  Dci  Filium  confilcbantur, 
occasioncm  habilura  non  cedendi,  si  non  limendi. 
Et  ille  ji\ssu  ct  increpitu  ea  expellens,  non  suasu 


inveoitur.  Et  tamen  apud  Nazarcth  quoque  nihil  D  qua  bonus,  limendum  se  exhibebal.  Aut  numquid 
DO?i  notatur  praedicasse,  dum  alio  merilo  unius  ideo  increpabat,  quia  timebatur  nolens  limcri?  Et 
proverbii  {Luc.  iv,  23)  ejcctus  refertur.  Hic  primum  quomodo  ea  volebat  cxcedere ,  quod  nisi  limore 
minus  ei  injectas  animadvertens,  necesse  habeo  non  facercnt?  Cccidit  ergo  in  necessilatem,  qua 
jam  de  subslantia  ejus  corporali  praetinire,  quod  disparcm  se  naturae  suae  ageret  :  cum  posset  ut  bo- 
000  possit  phantasma  credi ,   qui  contactum,   et      nus  semel  eis  parcere.  Gecidit  et  in  aliam  praeva- 

Variae  lectiones. 
"  El  omitt.  al.  ^  Ut  Seml,  so  iEstimandum  Seml.  «o  Nazarcnos  Seml.  6i  Mancipata  Jun. 

Commentarius. 

(18)  De  candida  salutis.  Vestem  intellige,  nisi  (19)  Tangere  enim  et  tangiy  elc.  Illud  idem,  c. 

maris  cum  Rhenano,  candidam   subslantive  usur-  5  de  Anima  aliulit,  ut  corpoream  ibi  astrueret.  Ila- 

pari.  A  Romanis  illud  vulgo  petitur,  apud  quos  bctur  autem  apud  Lucrctium  (Z)e /i^rww  iVa^  lib.  i), 

bonorum  petitores  candida  vestc  induebantur,  unde  adversus  cujus  deliria  disputat  Lactaolius,  lib.  vii 

dicti  candidati.  Lb  Pr.  Instit.  Div.  Le  Pr. 


403  TBRTULLIANI  OPERUM  PARS  11.  ^  SERIBS  I,  POLEHIGA.  404 

ricationis  notam;  cam  se  a  dsemoniis  quasi  Filium  A  Qis  delictis  commaculaii;  cum  qualibus  ot  Aposto- 


Grealoris  sustineret  timeri,  ut  jam  non  propria 
potestate  expelleret  dsemonia,  sed  per  Greatoris 
auctoritatem.  In  soliiudinem  procedit.  Solemnis 
et  hijuusmodi  regio  Greatoris.  Oporlebat  sermonem 
illic  quoque  videri  in  corpore,  ubi  egerat  aliquando 
et  in  nube.  Gompetebal  et  Evangelio  habitus  loci> 
qni  placuerat  et  Legi.  Capiat  itaque  jucunditatem 
solitudo,  hoc  Isaias  (xxxv,  1)  promiserat.  Detentus 
37 #  a  turbis  :  Oportet  me,  inquit  {Luc,  iv,  42), 
aliis  civitatibus  annuntiare  regnum  Dei.  Ostenderat 
jam  alicubi  Deum  suum?  Non  puto  adhuc  usque. 
Sed  do  cis  loquebatur,  qui  alium  quoque  Deum 
noveraut.  Nec  hoc  credo.  Ergo  si  nec  ille  alium 
Dcum  crediderat,  nec  illi  noverant  praeler  Grcalo- 


lus  (1  Cor,  V,  ii) cibum quoque vetat sumere  :  par- 
ticipari  enim  stigmata  delictorum,  quasi  ex  conta- 
gione,  si  quis  se  cum  peccatore  miscuerlt.  Itaque 
Dominus  volens  altius  intelligi  Legem,  per  cama- 
lia  spiritalia  significantem ,  et  hoc  nomine  non 
destruens,  sed  magis  exstruens  quam  pertinentius 
volebat  agnosci,  teiigit  leprosum,  a  quo  etsi  homo 
inquinari  potuisset,  Deus  utique  non  inquinaretur, 
inconlaminabilis  scilicet.  Ita  non  praescribetur  illi 
quod  debuerit  legem  observare,  et  non  contingere 
immundum,  quem  conlactus  immundi  non  erat  in- 
quinaturus.  Hoc  magis  meo  Ghristo  competere  sic 
doceo,  dum  tuo  non  competere  demonstro.  Si  enim 
ut   a^mulus    legis  teligit  leprosum,  nihil    faciens 


rem  ejusdem  Dei  regnum  portendebat,  quem  solum  B  praecepium   legis ,  per    contemptum  inquinamenli^ 

quomodo  possel  inquinari,  qui  corpus  non  habebal 
quod    inquinaretur?    phantasma    enim    inquinari 


sciebat  notum  eis  qui  audiebant. 

GAPUT  K. 


De  tot  generibus  operum,  quid  utique  ad  pisca- 
turam  respexit,  ut  ab  illa  in  apostolos  sumeret  Si- 
monem  et  filios  Zebedsei?  non  enim  simplex  fac- 
tum  videri  potest,  de  quo  argumentum  processu- 
rum  erat,  dicens  (Luc.  v,  10)  Petro  trepidanti  de 
copiosa  indagine  piscium  :  Ne  time,  abhinc  enim 
komines  eris  capiens.  Hoc  enim  dicto,  intellcctum 
illis  suggerebat  adimpletse  prophetiae,  se  eum  esse 
qui  per  Uieremiam  pronuntiarat  {Jerem.  xvi,  16)  : 
Ecce  ego  mittam  piscatores  multos,  et  piscabuntur 


375  non  posset.  Qui  ergo  inquinari  non  poterat 
ut  phantasma,  jam  non  virtute  divina  incontamina- 
bilis  erit,  sed  phanlasmalis  inanitatc  :  nec  con- 
tempsisse  videri  potesl  inquinamenlum,  cujus  ma- 
teriam  non  habebat  :  ita  nec  legem  destruxisse, 
qui  inquinamentum  ex  occasione  phantasmatis, 
non  ex  ostenlatione  virtutis  evaseral.  Si  autem 
Elisaeus,  prophetes  Greatoris,  unicum  leprosum 
Naaman  syrum  ex  tot  leprosis  israelitis  emendavit 
(IV  Reg.  V,  14),  nec  hoc  ad  diversitatem  facit 
Ghristi,  quasi  hoc   modo  melioris,  dum  Israelitem 


illos;  homines  scilicet.  Denique   relictis   naviculis  Q  leprosum  emundavit  ^^  extraneus,  quem  suus  do- 


secuti  sunt  eum;  ipsum  iniclligentes,  qui  coeperat 
facere  quod  edixerat.  Aliud  est,  si  adfectavit  de  na- 
viculariorum  collegio  allegere,  habiturus  apostoium 
quandoque  nauclerum  Marcionem.  Prsestruximus 
quidem  adversus  AntitkeseSt  nihil  proficere  propo- 
sito  Marcionis,  quam  putat,  diversitatem  Legis  et 
Evangelii^  ut  et  hanc  a  Greatore  dispositam,  deni- 
que  praedicatam  in  repromissione  novae  legis  et 
novi  sermonis  et  Novi  Testamenti.  Sed  quoniam 
attentius  argumentatur  apud  illum  suum  nescio 
quem  ouvTaXatncopov  (20),  id  est  commiseronem, 
et  ou(i[jLiaou{ievov,  id  est,  coodibilem,  in  leprosi 
purgationem,  non  pigebit  ei  occurrere,  et  in  pri- 
mis  figuratse  legis  vim  ostcndere ;  quse  in  exeniplo 


minus  emundare  non  valuerat;  Syro  facilius  emun- 
dato,  significato  ^^  per  natiopes  emundationis  in 
Ghristo  lumine  earum,  quae  septem  maculis  capi- 
talium  delictorum  (21)  inhorrent,  idololatria,  bla- 
sphemia,  homicidio,  adulterio,  stupro,  falso  testi- 
monio,  fraude.  Quapropter  septies  quasi  per  sin- 
gulos  titulos  in  Jordane  lavil,  simul  et  nt  totius  ^ 
hebdomadis  caperet  ^^  expialionem  ^ ;  quia  unius 
lavacri  vis  et  plenitudo  Ghristo  soli  dicabatur,  fac- 
turo  in  terris,  sicut  scrmoncm  compendiatum,  ita 
et  lavacrum.  Nam  et  hoc  opponit  Marcion,  Heli- 
sseum  quidem  maleria  eguisse,  aquam  adhibuisse, 
et  eam  septies ;  Ghristum  vero  verbo  solo,  et  hoc 
semel    functum   ^*',   curationem  statim    repnesen- 


leprosi  oon  contingendi,  imo  ab  omni  commercio  Q  tasse.  Quasi  non  audeam  et  verbum  ipsum  in  sub- 
submovendi,  communicationem  prohibebat  homi-      staniiam  Greatoris   vindicare.  Nullius  rei  non  illc 

Variae  lectiones. 

62  Emundat  SemL  «  Significat  Seml.  ^  Toties  Rig.  Venet.  «5  Caneret  Rig.  Venet.  ^  Et  inser.  Seml.  ^ 
Foncto  Seml. 

Gommentarius. 


(20)  Apud  illum  suum  nescio  quem,  elc.  E  mar- 
gine  m  textum  irrepserunt  inierpreiationes  Grseca- 
rum  vocum.  Lb  Pr. 

(21)  Septem  maculis  capitalium  delictorum. 
Longe  aliam  habes  quam  quae  communiter  traditur 
seplem  capitalium  delictorum  enumerationem,  utpote 
cum  hic  enumerenlur  idololatria,  blasphemia,  homi- 
cidium,  adulterium,  stuprum,  falsum  testimonium, 
et  fraus.  (juorum  idololatria  et  blasphemia  possaut 
ad  superbiam  referri,  homicidium  ad  iram,  adulte- 


rium  et  stuprum  ad  luxuriam,  falsum  testimonium 
et  fraas  ad  avaritiam ;  sed  restabunt  prseterea,  in- 
vidla,  gula,  et  acedia.  Tria  autem  ex  his  enumera- 
tis  aduiterium ,  fraudem,  homicidium,  Gyprianus 
etiam  inter  mortalia  crimina  ponit,  lib.  de  Bono 
Patientias.  Auctor  denique  lib.  de  Pudicitia,  eadem 
ista  inter  graviora  et  exitiosa,  imo  et  mortalia  nu- 
merat,  prseter  falsum  testimonium,  cujus  loco  ibi 
negatiooem  addit,  fornicationem  illic  appeiiaas, 
quam  hic  stuprum  more  suo.  PiM. 


405 


UB.  IV  ADV.  MARCIONBM. 


406 


potior  aucior,  qui  prior.  Incredibile  plane,  ut  po-  A 

lestas  Creatoris  verbo  remedium  vitii  unius  ope- 

rata  sit,  quae  verbo  tantam  mundi  molcm  semel 

protulit.  Unde  magis  dignoscilur  Christus  Creato- 

ris,  quam  ex  verbi  potestate  ?  Sed  ideo  alius  Chri- 

8tas,   quia   aliter   quam   Helisaeus,   quia  potentior 

dominus  famulo  suo.    Quid  constituis,    Marcion, 

proinde  res  agi  a  servis,  quemadmodum  ab  ipsis 

domiois?  Non  times  ne  in  dedecus  tibi  vertat,  si 

ideo  Christum  negas  Creatoris,  quia  potentior  fue- 

nt  famulo    Crealoris,   qui  ad   Elisaei    pusillilaiem 

major  ag;noscitur,  si  tamen  major  ?  Par  euim  cura- 

tio,  licet  distet  operatio.   Quid  amplius   praestitit 

tuos  Christus,  quam  meus  Elisseus  ?  Imo,  quid  ma- 

foom  praesiitii  tui  Christi  verbum  ?  cum  id  prsesti- 

terit  quod  fluvius  Creatoris.  Secundum  hsec,  ca3-  B 

tera  quoq^e  occurrunt.  Quantum  enim  ad   glorise 

humanae  aversioncm  perlinebat,  vcluit  eum  divul- 

gare  :  qoantum  370  autem  ad  tutelam  legis,  jus- 

sit  ordinem  impleri  :  Vade,  ostende  te  sacerdoti,  et 

offer  munus  qitod  prcecepit  Moyses.    Argumenta 

enim   figurata  utpote  ^  prophetae  ^^  legis  adhuc 

in  sois  imaginibus  tuebatur,  quas  significabant  ho- 

minem  quondam  peccatorem^  verbo  mox  Dei  ema- 

enlatum,  offerre  debere  munus  Deo  apud  templum, 

( orationem  scilicet  et  actionem  graliarum  apud  £c- 

desiaro,  per  Cbristum  Jesum  caiholicum  Patris  sa- 

cerdotem.  Itaque  adjecit :  Ut  sit  vohis  in  testimo^ 

mum;   sine  dubio,  quo  testabatur  se  legem  non 

dissolvere,  scd  adimplere ;  quo  lestabalur  seipsum  Q 

esse,  qui  morbos  et  valetudines  eorum  suscepturus 

umuotiabaiur.  Hanc  tam  '^^  congruentem  et  debi- 

tim  interpretationcm    testimonii    adulator    Christi 

sai  Marcion,  sub  obtentn  mansueiudinis  et  lenitalis 

qnflerit  excluderc.  Nam  et  bonus,  inquit,  praeierea 

Kiens  omuem,  qui  lepra  csset  liberatus,  solemnia 

legis    executurum,  ideo  ita  prsecepit.  Quid   tum? 

Perseveravitne  in  bonitatc^  id  cst,   permissione  le- 

(is,  an  non'^^?  Si  cnim  bonus  pcrscveravit,  nun- 

quam  ''^  destructor  erii  legis,  nec  Dei  alterius  habe- 

biiur,  cessante  legis  destructione  per  quam  alterius 

Dei  vindicatur.  Si  non  perscvoravit  bonus  dcstru- 

eado  posiea  legem,  falsum  ergo  testimonium  postea 

collocavit  apud  illos  in  curatione  leprosi  :  deservit 

enim  bonitalem,  dum  deslruit  legem.  Malus  jam,  D 

qnando  legis  cvcrsor,  si  bonus,  cum  legis  induUor. 

Sed  et  eo  quod  indulsit  legi  obsequium,  bonam  le- 

gem  confirmavit.  Nemo  enim  malo  obsequi  pati- 

tur.  Brgo  et  sic  malus,  si  obsequium   malse   legi 

indubit ;  et  sic  deterior,  si  bonae  legis  destructor 


advenit.  Proinde  si  ut  sciens  omnem  qui  lepra  li- 
beratus  esset  ita  facturum,  ideo  praecepit  munus 
offerre,  potuit  et  non  praecepisse  quod  sciebat  ultro 
futurum.  In  vanum  ergo  descendit  quasi  legem 
destructurus,  cum  cedit  obsecutoribus  legis.  Al- 
quin  quasi  sciens  formam  eorum,  magis  ab  ea 
avertendos  praevenire  debuerat,  si  in  hoc  venerat. 
Cur  ergo  ''^  non  tacuit,  ut  homo  solo  suo  arbitrio 
legi  obediret  ?  tunc  enim  aliquatenus  posset  videri 
patientise  suae  praestitisse.  Sed  adjicit  etiam  aucto- 
rilatem  suam  exaggeratam  testimonii  pondere.  Cu- 
jus  jam  testimonii,  nisi  legis  assertae  ?  Cerle  nihil 
interest  quomodo  firmaverit  legem»  sive  qua  bo- 
nus,  sive  qua  supervacuus,  sive  377  qua  patiens, 
sive  qua  inconstans,  dum  tc,  Marcion,  de  gradn 
pellam  (22).  Ecce  praecepit  legem  impleri.  Qao- 
cumque  modo  praecepit  "^^,  eodem  potuit  ctiam  illam 
pr^misisse  {Matth,  v.  17)  sententiam  :  Non  veni 
legem  dissolvere,  sed  adimplere.  Quid  ergo  libi  fuit 
de  Evangelio  crasisse  quod  salvum  est  ?  confessus 
es  enim  prae  bonitate  fecissc  illum,  quod  negas 
dixisse.  Constat  ergo  dixisse  illum,  quia  et  fecit ; 
et  te  potius  vocem  Domini  (23)  de  Evangelio  era- 
sisse  ''^,  quam  nostros  injecisse. 

CAPUT  X. 

Curatur  et  paralyticus  {Luc.  v],  et  quidem  in 
coetu  spectante  populo.  Videbit  enim,  inquit  Isaias 
(xxxv,  2  seqq.),  populus  sublimitatem  Domini^  et 
gloriam  Dei.  Quam  sublimitatcm  et  quam  gloriam  ? 
Convalescite  manus  dimissos^et  genua  dissoluta.  Hoc 
erit  paralysis.  Convalescite  nec  timete.  Non  otiose 
iterans,  Convalescite ;  ncc  vane  subjungens,  Nec 
timete  :  quoniam  cum  redintegratione  membrorum, 
virium  quoque  reprsesentationem  pollicebatur  : 
Exsurge,  et  tolle  grabatum  tuum ;  et  animi  vigorem, 
ad  non  timendos  qui  dicturi  erant  :  Quis  dimittet 
peccata,  nisi  solus  Deus  ?  Habes  itaque  jam  et  spe- 
cialis  medicinae  dispunctam  prophetiam,  et  eorum 
quae  medicinam  sunl  secuta.  Pariter  et  dimissorem 
delictorum  Christum  rocognosce  apud  eumdem 
propbetam  :  Quoniam,  "^^^  inquit  (Isa,  Liii,  12),  in 
plurimis  dimittet  delicta  eorumy  et  delicta  nostra 
ipse  aufert.  Nam  et  in  priore  "  {Isa.  i,  18),  ex  ip- 
sius  Domini  persona  :  Etsi  fuerint  delicta  vestra 
tanquam  roseum,  velut  nivem  exalbabo ;  et  si  tan 
quam  coccinum^  velut  lanam  exalbabo.  lo  roseo 
sanguinem  ostendens  prophetarum ;  in  coccino 
Domini,  ut  clariorem.  Etiam  Michaeas  [Mich.  vii, 
18  et  19)  de  venia  delictorum  :  Quis  Deus  quomodo 


Variae  lectiones. 

M  Utputa  Seml.  6»  Propheta  Seml.  prophet»  Jun.  ''o  Totam  Par.  '^  Aut  non  Seml.  ''^  Biusquam  Seml. " 
Eoim  Seml.  '^*  Praecipit  al.  's  Eradicasse  Seml.  ''^  Quomodo  Seml.  "  Primore  al. 

Commentarius. 

(22)  De  gradu  pellam.  Objeclionem  tuam  illam  (23)  De  Evangelio  erasisse,  etc.  Ob  corruptum  B. 

dissolvam,  quae  bonum  Deum  legem  indulsisse  di-  Lucffi  in  omnibus  fere  Eyangelium ;   et  inter  alia, 

cis,  et  malum  abstulisse ;  disputat  enim  acerrime  cap.  iv,  de  quo  hic  quaestio.  Le  Pr. 
contra  has  immanitatcs  hic  scriptor.  Lr  Pr. 


407 


TBRTULLIANI  OPBRUH  PARS  II.  —  SBRIBS  I,  POLBMIGA. 


406 


tUfeximensiniquitatestetprasteriensinjustUiasre-  A  habebuatur,  Deus  et  homo,  si  non  virgo  sit  mater. 


siduis  '8  hasreditatis  tuas  "'^  ?  Non  tenutt  in  testi- 
monium  (24)  iram  suam,  quia  voluit  misericor- 
diam  ^.  Avertet  ®*,  et  miserebitur  nostri.  Demerget 
delicta  nostra,  et  demerget  in  profunda  maris  pec- 
cata  nostra.  Sed  etsi  nihil  tale  in  Ghristum  fuisset 
pracdicalum,  haberem  hujus  benignilalis  exempla  in 
Crealore,  promiltenlia  mihi  et  in  Filio  Patris  affeclus. 
Yideo  Niniviias  scderum  veniam  consecuios  a 
Greatore,  ne  .dixerim  tunc  quoque  a  Gbristo,  quia 
a  37S  primordio  egit  in  Palris  nomine.  Lego  et 
Nalhan  prophelam  agnoscenti  David  delictum  suum 
in  Uriam  dixisse  (//  Reg.  x,  13)  :  Et  Dominus 
circumduxit  delictum  tuum,  et  non  morieris ; 
proinde  et  (/  Reg.  xxi)  Aciiab  regem,  maritum  Jeza- 


Habebit  enim  virum,  ut  virgo  non  sit;  et  ha- 
hendo  virum,  duos  patres  faciel,  Deum  ethominem, 
ei  qui  et  Dei  et  hominis  esset  filius.  Talem,  si  forte, 
Castori  aut  Hcrculi  (27)  nativitatem  tradunt  fabu- 
Ise.  Si  haec  ita  distinguuntur,  id  est,  si  ex  matre  &• 
lius  est  hominis,  quia  ex  patre  non  est ;  ex  matre 
autem  virgine,  quia  non  ex  patre  homine  ;  hic  erit 
Ghristus  Isaiae,  qurm  concepturam  virginem  prse- 
dicat.  QucC  igitur  ratione  admiltas  filium  hominis, 
Marcion,  circumspicere  non  possum.  Si  patris  ho- 
miois,  negas  379  Dei  filium  ;  si  et  Dei,  Hcrculem 
de  fabula  facis  Ghristum  :  si  roatris  tantum  homi- 
nis,  meum  concedis  ;  si  neque  matris  ^  hominis, 
ergo  nullius  hominis  est  filius,  ct  necesse  est  men- 


bel,  reum  idololalrise  et  sanguinis  Nabuthse,  veniam  ^  dacium  admiserit,  qui  se  quod  non  erat  dixil.  Unum 


meruisse,  pa^nitenliae  nomine ;  Jooalhim,  fih*um  Sau- 
lis,  rcsignati  jejimii  (25)  culpam  deprecationc  delesse 
(/  Heg.  xiv).  Quid  de  ipso  populo  retexam,  loiiens 
dcliclorum  indulgenlia  resliluto?  ab  eo  scilioet 
Deo,  qui  {Ezech.  xxxiii,  11)  mavult  misericordiam 
quam  sacrificium,  et  peccatoris  poenitentiam  quam 
roortem.  Prius  est  igitur,  neges  Greatorem  indul- 
sisse  aliquando  delicta ;  consequcns  ^,  ut  ostendas 
nec  in  Ghristum  suum  tale  quid  eum  prsedicasse : 
et  ila  probabis  novam  istam  Ghrisli  novi  scilicet 
bcnignitatem,  si  probaveris*,  nec  parem  Creatori, 
ncc  prsedicatam  a  Grealore.  Sed  et  peccata  diroit- 
tere  an  cjus  possit  esse,  qui  negctur  teoere  ;  et  an 


potest  angustiis  tuis  subvenire,  si  audeas  aut  Deum 
tuum  palrem  Ghristi  hominem  quoque  cognomina- 
re,  quod  de  iEonc  ^'^  fecit  (28)  Valentinus ;  aut  vir- 
ginem  hominem  negare,  quod  ne  ^  Valentinus 
quidem  fecil.  Quid  nunc,  si  ipso  litulo  filii  hominis 
censetur  Ghrislus  apud  Danielem?  nonne  sufficiel  ^ 
ad  probationem  prophetici  Chrisli  ?  Gum  enim  id  se 
appellat  quod  in  Christum  prxdicabatur  Creatoris, 
sine  dubio  ipsum  se  praestat  intelligi,  in  quem  prse- 
dicabatur.  Nominum  communio  simplex  ^,  si  for- 
le,  videri  poiest,  et  tamen,  nec  Ghristum,  nec  Jesam 
vocari  debuisse  defendimus,  divcrsitatis  conditio- 
nem  tenentes.  Appellatio  auicm  quod  esl  filias  ho- 


ejus  sit  absolvere,  cujus  non  sit  etiam  damnare ;  Q  minis,  in  quantum  ex  accidenti  obvcnii,  in  tantum 


et,  an  congruat  eum  igooscere,  in  quem  nihil  sit 
admissum  :  alibi  jam  congressi  (26),  malumus  ad- 
monere  ^\  quam  retractare.  De  filio  hommis  du- 
plex  est  nostra  prsescriptio,  neque  mentiri  posse 
Christum,  ut  se  filium  hominis  pronunliaret,  si 
non  vere  erat ;  neque  filium  hominis  coostitui,  qui 
non  sit  natus  ex  homine,  vel  patre  vel  matre  :  at- 
que  ita  disculiendum,  cujus  hominis  filius  accipi 
debeat,  patris  an  matris.  Si  ex  Deo  Patre  est,  uti- 
quc  non  ^  ex  homine :  si  non  etex  homine,  supcreai 
ut  ex  homine  sit  matre  :  si  ex  homine,  jam  apparet 
quia  ex  virginc.  Cui  enim  homo  ^  pater  non  datur, 
nec  vir  matri  ejus  deputabitur ;  porro,  cui  vir  non 
deputabitur,  virgo  est.  Cseterum,  duo  jam  patres 


difficilo  est  ut  el  ipsa  concurrat  super  nominis  con- 
munionem.  Ex  accidenti  enim  proprio  ^^  est,  maxime 
cum  causa  convenil  eadem,  per  quam  deveniat  in 
communionem.  Atque  adeo  si  et  Ghrisius  Marcionis 
natus  ex  homine  diceretur,  tunc  et  ipse  caperet  ap- 
pellatioois  comrounionem,  et  essent  duo  filii  homi- 
nis,  sicut  et  duo  Ghridli,  ct  duo  Jesus.  Crgo  cum 
appellatio  propria  est  ejus,  in  quo  habet  causam, 
si  ^^  alii  vindicetur,  in  quo  esl  communio  nominis, 
non  ctiam  appellationis,  suspecta  jam  fit  communio 
nominis  quoque  in  co,  cui  vindicatur  sine  causa 
commuoio  appellaiionis ;  et  sequitur  ut  unus  idem- 
que  credatur,  qui  et  nominis  appellaiionis  capacior 
invenitur,  dum  alter  excluditur,  qui  non  habet  ap- 


Varise  lectiones. 

^8  Residuas  Par.  "^^  Et  inser,  Seml.  ^  Voluit  :  et  misericordem  SemL  quod  nec  sensum  habet,  nec  cum 
LXXconvenit.  si  Advertet  Jun.  revertctur,  secundum  LXX.  «^  Est  add.  Seml.  Oberih.  »3  Maluimus  Venct. 
Oberth.  »*  Est  inser.  Seml.  Oberth.  ^  Homo  omitt.  Seml.  Oberth.  ^  Pairis  Venet.  Seml.  Obert.  »''  De  eo 
nec  al.  ^  Nec  Seml.  Ober.  ^  Sufficit  Seml.  Ober.  ^  Duplex  Jun.  ^^  Proprie  Jun.  »2  Ei  inser.  Seml. 

Commentarius. 
(24)  Non  tenuit  in  testimonium.  Hic,  ut  aliis  in  n     (26)  Alibi  jam  congrcssi.  Est  locus  lib.  i.  c.  26. 


locis,  sequitur  Tertullianus  versionem  LXX  inter- 
pretum,  dui,  cum  legissent  per  lamed  vocem  He- 

bream  YSr)  quae  per  lehad  legi  dcbuisset,  scripse- 
runt  hoc  loco,  et^  (xapTOpiov  (in  testimonium),  ubi 
tU  a^tovcr  (m  ceternum)  scribere  rcctius  potuissent. 
Kdd. 

(25)  Jonathan  filiun  Saulis,  resignati  jejunii,  ctc. 
Itesignatum  vocal  jejunium  infractum ;  dederat 
enim  Jonathas  occasionem  violandi  jejunii,  cum 
mel  ori  suo  admovit.  Le  Pr. 


(27)  Castori  aut  Herculi.  Uterque  Jovis  filius  : 
Castor,  ex  Leda  Tyndari  conjuge ;  Herculcs,  cx 
Alcmena  Amphitryonis.  Rhen 

(28)  Quod  de  ^one  fecit  Valentinus.  In  angas- 
tias  summas  redactum  Marcionem  sublevare  vide- 
tur,  subterfugiumque  illi  suppeditat,  quasi  idera  ac 
Vaicntinus  scntiret,  qui  Jesum  quem  et  Ghristum 
vocabat  ex  ffiooibus  composiluni  aicbal.  At  ex  illo 
loco  illum  postca  acritcr  dejicit.  Lb  Pa. 


409 


UB.  IV  ADV.  MARCIONEM. 


410 


pellalionis  commanioncm,  carens  causa;  nec  alius  A  dcducit,  quasi   ab   adversario   legis  allectum,   ex- 


erit  capacior  utriusque,  quam  qui  prior,  et  nomen 
sortitus  est  Christi,  et  appellationem  filii  hominis ; 
Jesus  scilicet  Creatoris.  Hic  erat  visus  Babylonio 
regi  (Dan.  lu)  in  fornace  cum  martyribus  suis  quar- 
tus,  tanquam  tilius  hominis ;  idem  ipsi  ^^  Danieli 
{Dan.  vii)  revelatus  direclo  Filitis  hominis,  veniens 
cum  ceeli  nubibus  judex^  sicut  et  Scriplura  demons- 
trat.  Hoc  dixi  sufficere  potuisse  de  nominalione 
prophetica  circa  filium  honiinis.  Sed  plus  mihi 
Scriptura  coufert,  ipsius  3HO  scilicet  Domioi  in- 
terpretatione.  Nam  cum  Judsei  solummodo  homincm 
cjos  inluentes,  nccdum  et  Deum  ccrti,  qua  Dci 
qaoque  Filium,  merito  retractarent  non  posse  ho- 
minem  delicta  dimitiere  sed  Dcum  solum,  cur  non 


traneum  Legis,  et  Judaismi  (30)  profanum.  Excidit,  ei 
vel  de  Petro,  Legis  homine,  et  tamen  non  tantum 
allecto,  sed  etiam  testimonium  consecuto  agnitionis 
prjestitae  a  Patre  (Mattk,  xvi,  17).  Nusquam  legerat 
himen,  et  spem,  et  exspcctaiionem  nalionum  prae- 
dicari  Christum.  Atquin  probavil  potius  Judaeos,  di- 
cendo  39 1  (Luc.  v,  31),  medicum  sanis  non  esse 
necessarium,  sed  male  habeniibus,  Si  enim  male  va- 
lentes  voluit  intelligi  ethnicos  et  publicanos  quos 
allegebat,  sanos  Juda^os  confirmabat,  quibus  medi- 
cum  necessarium  ncgabat.  Hoc  si  iia  est,  male 
dcscendit  ad  Lcgem  dcslrucndam,  quasi  ad  malam 
valciudinom  remediandam,  in  qua  qui  agebanl, 
bene   valebant,    quibus   medicus    necessarius   non 


secundom  intenlioncm  eorum  de  homine  eis  res-  B  erat.  Qualc    est    autem,  ul   similitudinem   medici 


pondit  ^  {Luc.  v,  24),  Habere  eum  potestatem  di- 
mittendi  delicta^  quando  et  filium  hominisnomxum^, 
hominem  nominarct?  nisi  quia  ideo  ipsa  voluit  cos 
appellatione  Filii  hominis  ex  instrumcnto  Daniclis 
repercutere,  ut  ostenderet  Deum  ^^  et  homincm 
qui  delicta  dimitleret;  illum  scilicct  solum  filium 
bomiois,  apud  Danielis  prophctiam  consecutum  ju- 
dicandi  potestatem,  ac  per  eam  ulique  et  dimittendi 
deticta  :  qui  enim  judical,  et  absolvit;  ul,  scandalo 
isto  discusso  per  Scriplurse  recordationem,  facilius 
eam  agnoscerent  ipsum  esse  filium  hominis,  ex 
ipsa  peccatorum  rcmissione.  Denique,  nusquam 
adbuc  professus  est  (29)  se  filium  hominis,   quam 


proposueril,  nec  implevcrit?  Nam  sicut  sanis  me- 
dicum  nemo  adhibct ,  ita  ncc  in  tanlum  ^^  exlra* 
neis,  quanlum  est  bomo  a  Dco  Marcionis,  suum 
habens  ot  auctorcm  et  protectorem,  et  ab  illo  po 
tius  medicum  Christum.  Hoc  similitudo  prsejudicat, 
ab  eo  magis  prseslari  medicum,  ad  quem  perlinent 
qui  ianguent.  Unde  autem  ct  Joannes  venit  in  mc- 
dium?  Subiio  Chrislus,  subilo  et  Joannes.  Sic  sunt 
omnia  apud  Marcionem,  quae  suum  et  plenum  ha- 
bent  ordincm  apud  Creatorcm.  Sed  de  Joannc  cae- 
tera  alibi ;  ad  prsesentes  enim  ^  quosque  articulos 
respondendum  est.  Nunc  illud  tuebor,  ut  demon- 
sircm  ct    Joannem   Christo,  ct   Christum    Joanni 


in  isio  loco  primum,  in  quo  primum  peccata  dimi-  Q  convenire,  utique    prophela;   Creatoris,  qua  Chri- 


sit,  id  est,  in  quo  primum  judicavit,  dum  absolvit. 

Ad  baec  quodcumque  diversa  pars  fuerit  argumen- 

tala,  qualc  sit,  dispice  ^.  Nam  in  illam  nccesse  est 

amentiam  tendat,   ut  et  filium   hominls   defendat, 

nec  mendacem   eum   faciat ;  et  ex    homine  negct 

oaiam,   nc  iilium    virginis    conccdat.  Quod  si   ct 

aoctoritas  divina,   et   rerum  natura,   et  communis 

sapieniia  non  admittunt  ^'^  insauiam  haerelicam,  oc- 

casio  est  et  hic  iotcrpellandi  quam  brevissimc  dc 

sobstantia  corporis    adversus  planlasmaia  Marcio- 

^.  Si  natus  ex  homine  est,  ut  filius  hominis,  cor- 

pns  ex  corpore  est.  Plane  facilius  invenias  hominem 

Mtum  cor  non  hab^re  vel  cerebrum,  sicut  ipsum 

Marcionem,  quam  corpus,   ut  Christum  Marcioois. 

Alque  adeo  inspice  cor  Ponlici  aut  cercbrum, 

CAPUT    XI. 
Pablicanum   allectum  a  Domino  in  argumcnlum 


stum  Creatoris;  atquc  ita  erubeseat  haircticus, 
Joannis  ordiuem  frustra  frustratus.  Si  enim  nihil 
omnino  administrasset  Joannes,  secundum  Isaiam 
(xL,  3)  vociferator  in  solitudincm,  el  praeparator 
viarum  Dominicarum,  per  denunliationem  et  lau- 
dalionem  poeuitentia^ ;  si  non  etiam  ipsum  inter 
caeteros  linxisset,  nemo  discipulos  Ghristi,  mandu- 
cantes  cl  bibenfes,  ad  formam  discipulorum  Joannis 
assidue  jejunantium  ct  oranlium  provocasset  :  quia 
si  qUH  divcrsitas  siaret  inler  Chrislum  et  Joannem, 
et  grcgem  ulriusque,  nulla  es^et  comparalionis  ex- 
aciio,  vacaret  provocationis  inlontio.  Ncmo  cnim 
mirarclur,  et  nemo  torquerelur,  si  diversae  divini- 
i^  tatis  aemulae  praedicationes,  de  disciplinis  quoque 
■*  inter  se  non  convenirent,  non  convenitmles  prius 
dc  auclorilatibus  disciplinarum  :  adco  Joannis  erat 
Christus,  et  Joanncs  Christi;   ambo   Creatoris,  et 


VariflB  lectiones. 

^3  Item  ipse  SemL  Obert.  ^'*  Respondebit  Venet.  Rig,  ^^  Eum  a/.  ^e  Inspice  SemL  Obert,  ^^  In  inser,  SemL 
Obert.  98  in  quantum  Jun.  ^  Enim  abest  Rig.  Fran. 

Conimentarius. 


(29)  Denique  nusquam  adhuc  professus  est^  etc. 
Loqoilar  Auctor  de  Evangelio  Lucae  solummodo, 
secuodum  quod  io  isto  loco  primum  profcssus  ost 
se  filiom  hominis.  Nam  si  de  Evangeliis  omnibus 
ioqoamur,  ante  hoc  miraculum  recenset  D.  Mal- 
lha?us  (viii,  20)  illud  Chrisli :  Filiusautem  hominis 
non  habet  ubi  caput  reclinety  quod  primum  repetitur 
Locae  ix,  58.  Utrum  aulem  prius  conligcrinl  verba 


illa  Christi  anle  islud  miraculum,  sicuti  conten- 
dunt  qui  Concordiam  scripserunt  evangclicam ,  an 
posterius,  quod  indicare  vidctur  Auclor ,  aliis  dis- 
putandum  rclinquo.  Pam. 

(30)  Extraneum  Legis  et  Judaismij  etc.  Extra- 
neum  ut  supra  cum  gcnilivo  plus  scmel  conjunxil. 
Hic  etiam  dixit^  Judaismi  profanum,  intelligens  a 
Judaeis  icjcctum  velut  exsecrabilcm.  Rhen. 


411  TBRTULLIANl  OPERUM  PARS  IL  -  SERIES  I,  POLKMICA.  412 

ambo  de  Lege  et  prophetis,  prsedicatores  et  ma-  A  veteri,  id  est,   priori  Evangelio  panDum  haereticae 


gistri.  Sed  et  Christus  rejecisset  Joannis  discipli- 
nam,  ut  Dei  alterius ;  et  discipulos  dcfendisset,  ut 
roerito  aliter  incedentes,  aliam  scilicet  et  contra- 
riam  initiatos  divinilatem.  Al  nunc  humiliter  red- 
dens  rationem,  quod  non  possent  jejunare  filii 
Sponsi,  quamdiu  cum  cis  esset  Sponsus ;  postea 
vero  jejunaturos  promittcns,  cum  ablatus  ab  eis 
Sponsus  essei;  nec  discipwlos  defcndit,  sed  potius 
excusavit,  quasi  non  sine  ratione  reprehensos ;  3S9 
nec  Joannis  rejicit  disciplinam,  scd  magis  concessil, 
lempori  Joannis  eam  pra^slans,  ut  '  tempori  ^  suo 
eam  deslinans;  rejecturus  alioquin  eam  et  defen* 
surus  aemulos  cjus  ^  si  non  ipsius  fuissct  jam  quse 
erat.  Teneo  *  meum  Ghristum,  etiam  in  nomine 
Sponsi,  de  quo  Psalmus  {PsaL  xviii,  5)  :  Ipse  ^ 
tanquam  Sponsus  egrediens  de  thalamo  suo  :  a 
summo  cceli  profectio  ejus,  et  deversio  ejus  (31)  ad 
summum  usque  ejus.  Qui  etiam  per  Isaiam  gaudens 
ad  Palrem  :  Exsultet,  inquit  (xli,  10),  anima  mea 
in  DominOjinduit  enim me  indumentum  salutaris^ 
et  tunicamjucunditatisvelut  Sponso :  circumposuit 
mihi  mitram  velut  Sponsce  ^.  In  se  enim  ^  ei  Kccle- 
siam  deputat,  de  qua  idem  Spiritus  ad  ipsum  (Isa, 
XLix,18)  :  Et  circumpones  tibi  omnes  eos,  velut  or^ 
namentum  Sponsas  "^.  Hanc  sponsam  Christus  sibi 
eliam  ^  per  Salomonem  ex  vocatione  genlium  ac- 
cersit.  Siquidem  legisti  (Cant.  iv,  8)  :  Veni,  sponsa^ 
de  Libano,  Elegantcr  Libani   ulique   montis   mcn- 


Dovitatis  assuisti.  In  quo  ^^  alter  ^^  creator  (veiim 
discere)  cum  per  Jeremiam  (iv,  4)  praecepit  :  Novate 
vobis  novamen  novum,  nonne  a  veteribus  avertii  ? 
Cum  per  Isaiam  (xliii,  18)  edicit  :  Vetera  iransie- 
runtj  ecce  nova  quas  ego  facio,  nonne  ad  nova 
converlit  ?  Olim  hanc  slatuimus  destinationem  pri- 
stiDorum  a  Creatore  potius  repromissam,  a  Christo 
cxhiberi,  sub  unius  et  ejusdem  Dei  auctoritate, 
cujus  sint  et  vetera  et  nova.  Nam  et  vinam  novam 
is  non  commillit  in  veteres  utres,  qui  et  vetcres 
utres  non  habuerit ;  et  novum  additamenlum  nemo 
injicit  veteri  vestimento,  nisi  cui  non  defuerit  et 
veius  vestimenlum.  IUe  non  facit  quid,  si  faciendum 
non  esty  qui  non  habeat  unde  faciat,  si  faciendum 
esset.  Itaque  ^^  si  in  hoc  dirigebal  similitudinem, 
ut  oslenderet  se  Evangelii  novitatem  scparare  a 
Legis  vetustate,  suam  demonstrabat,  ct  illam  aqua 
3S3  scparabat,  alienorum  separatione  non  fuisse 
notandam,  quia  nemo  alienis  sua  adjungit,  ut  ab 
alienis  scparare  possit.  Separatio  per  conjuncUoiiem 
capit,  de  qua  fit.  Ita,  quae  ^^  separabat,  et  in  uno 
ostendebal  fuisse,  sicut  et  fuissent,  si  non  separa- 
ret.  Ei  tamen  sic  concedimus  scparationem  istam 
per  reforraaiionem,  per  amplitudinem,  per  profe- 
ctum,  sicut  fructus  separatur  a  semine,  cum  sil 
fructus  ex  semine  :  sic  et  Evangelium  separatur  a 
Lege,  dum  provehitur  ex  Lege  :  aliud  ab  iila,  sed 
non  alienum ;   diversum,   sed  non  contrarium.  Nec 


tione  injecla,    qui    thuris    vocabulum    est   peues  Q  forma  sermonis  in  Christo  nova :  cum  similitudioes 


Grsecos  (32),  de  idololatria  enim  sibi  sponsabit 
Ecclesiam.  Nega  le  nunc  dcmenlissimum,  Marcion. 
Ecce  legem  tui  quoque  Dci  impugnas  :  Nuptias  non 
coDJungit,  conjunctas  non  adqiitlit  neminem  lin- 
guii  ^  nisi  coetibem  aut  spadonem,  morti  aut  re- 
pudio  baptisma  servat.  Quid  itaque  Christum  ejus 
Sponsum  facis  ?  III ius  hoc  nomen  est,  qui  mascu- 
lum  ct  feminam  conjunxit,  non  qui  separavil.  Er- 
rasti  in  illa  eiiam  Domini  pronuntiatione,  qua  vi- 
dctur  nova  ct  vetera  discernere.  Inflaius  es  utribus 
veteribus,   et  excerebratus  es  novo  vino ;  atque  ita 


objicit,  cum  quaestiones  refutat,  de  sepiuagesimo 
septimo  venit  Psalmo  :  Aperiam,  inquil,  in  parabo- 
lam  os  meum  (33),  id  est  stmilitudinem  :  eloquar 
problemataj  id  est,  edisseram  qusestiones.  Si  ho- 
minem  alterius  gentis  probare  voluisses,  utique  de 
proprielate  loquelaB  probares. 

CAPUT  XII. 

De  Sabbalo  quoque  illud  praemitto,  nec  ^^  hanc 
quaestionem  consislere  potuissc,  si  non  Dominum  ^^ 
Sabbati  circumferret  Christus  (34).  Nec  enim  di- 


Variae  iectiones. 

1  El  Jun.  2  Temporis  Rhen»  ^  Destinans  si  non,  casteris  voc.  omissis,  Seml.  Obert.  *  Jamque  leneo  Paris,  — 
Fran.  ^  Et  velut  sponsam  ornavit  meornalu  Fran.  sec.  LXX.  ^  Enim  omitt.  Seml.  Obert.  "^  Sponsa  Fran.^^ 
EiidLTn  omitt.  Seml.  Obert.^Tmff^ii  Seml.  Obert.  i^Inquo  Venet.  ^^  kXWQTnonnuUi.^^^Eiinser.Seml.Oberth.  ^ 
i^Iiaqueet  Jun.  **Ne  ^ig.  Venet.  ^^  Deum  Seml.  Oberth. 

Commenfarius. 

(31)  Et  deversio  ejuSy  etc.  Deverlere  et  deversari,  n  eloquebantur,  parabolis   referti  sunt,  quas  existim 

■\i*a        /<tfi/\r«iiA       lA/vimiie         I)nli1/\      nn.et       e/kf>ir>0i»vt iia       .     "    nAnn.aanmlfka       r\t\n    ov    aftAnm    /tOflCO    miO     TiAaIiC       CaH     II 


supra    quoque   iegimus.   Paulo  post  scripsimus 
«  Hanc  Sponsam  Christus  sibi  etiam  per  Salomo- 
ncm.  »  Rhen. 

(32)  Qui  thuris  vocabulum  est  penes  Grascos.  Apud 
Theophrastum  et  Dioscoridem  pro  thure  et  arbore 
thurifera.  Apud  Diosc,  lib.  i,  c.  38  :  <I>Xoros  Xi- 
6<ivou,  Cortex  thuriferas  arboris.   Scd  ct  apud  He- 

braeos  Ihus  a  candore  dicitur  n;]!^,  et  mons  Liba- 

nus  7*122^  cedris  allissimis   insignis  est.  Ls  Pr. 

(33)  Aperiam  in  parabolam  os  meum.  Hoc  est,  ad 
caplum  imbeciliitaiis  hnmanae  verba  faciam.  De  pa- 
rabolis  veterum  scriplorum,  Scucca,  epist.  59  : 
c  il!i   qui   siuipliciicr  ct   domo  islraudac    vci  causa 


necessarias,  non  ex  eadem  causa  qua  poetis,  sed  ul^ 
imbecillitatis  nostrae  adminicuia  siot,  et  ut  discen — 
tcm  et  audicntcm  in  rem  praesentem  adducant.  »^ 
Parabolam  Cicero  collalionem  vocat.  Quintilianos^ 
iib.  viii : »  In  omni  aulem  parabola  aut  praecedit  si — - 
militudo,  et  res  sequitur;  aut  praecedit  res,  el  si— 
militudo  scquitur.  »  Rig. 

(34)  Si  non  dominum  Sabbati  circumferrei  Chri'' 
stusy  etc.  Hic  alludit  ad  iliud  Christi,  Dominus  e$i 
filius  hominis  etiam  Sabbati ;  de  quo  sicEpiptianios: 
a  Duo  slalim,  inquil,  simul,  et  filium  hominis»  et 
dominum  Sabbaii,  «eipsum  Salvaior  confitetar; 
docens  ut  ne  Sabbatum  alienum  a  sua  creatioae 
pUiClur.  »  Pam. 


413 


LIB.  IV  ADV.  MARGIONBU. 


414 


seeptarelur  car  destrueret  Sabbatum,  si  dcstruere  A 
deberet.  Porro ,  destruere  deberet,  si  alterius  Dei 
esset,  nec  quisquam  miraretur  facientem  quod  illi 
eoDgruebat.  Mirabautur  ergo ,  quia  non  congruebat 
illi  Deum  creatorem  circumferre  ,  ct  Sabbatum  ejus 
impugnare.  Et  ut  prima  qusequo  decidamus,  ne  ea- 
dem  ubique  novemus  ad  omnem  argumeatationem 
idversarii,  ex  aliqua  nova  Ghristi  instilutione  ni- 
tentem ;  haecjam  definitio  siabit,  ideo  de  novitate 
institutioAis   cujusque  disoeptatum ;  quia  de  novi- 
late  divinitatis  nihil  erat  usque  adhuc  ediium,  sicuti 
nec  disceptatum  :    nec  posse   rctorqueri   ex  ipsa 
Dovitate  insiituiionis  cujusque  salis  aliam  a  Ghrislo 
demonstratam  divinitatem ,  quaodo  et  ipsam  novi- 
Utem  pronuQtiatam  a  Greatore  constiterit,  in  Ghrislo 
non    esse  mirandam.   Et  oportuerit  utique  prius  B 
aUum  Deumexponi ,  postea  disciplioam  ejus  induci; 
quia    Deus  auctoritatem   praestat  discipliose,   non 
Deo  disciplina :  nisi  si  et  Marcion  plane  tam  perver- 
tts  Don  per  magistrum  litteras  didicil,  sed  per  litte- 
ras  magistram.  Gaetera  de  394  Sabbato  itadirigo  : 
Si  Sabbatum  Ghristus  iDterverlii,  secundum  exem- 
plam  fecit  Greatoris.  Siquidem  in  obsidione  civilatis 
HiericbuDtis »  circumlaia  per  muros  arca  Testamenti 
aeptem  ^^  diebus,  etiam  Sabbato,  ex  prsecepto  Grca- 
toris  Sabbatum  opcratione  desiruxit ,  ut  putant  qui 
boc  et  deGhristoexistimantjignorantes  neque  Ghris- 
tam   Sabbatum  destruxisse,  neque  Greatorem ,  ut 
mox  docebimus.  Et  tamen  per  Jesum  tunc  quoque 
cODcussum  est  Sabbaium,  ut  et  hoc  in  Christun  re-  Q 
DQQtiaretur,    etiamsi   odio  insecutus  cst  solemnis- 
nmum   Judaeorum  dicm,  ut  Ghrislus  non  Judaeo- 
ni(D.   De  odio  quoquc  Sabbati   profcssus,   Grea- 
torem,  ut  Ghristus   ipsius,  scquebatur   exclaman- 
tem  ore  Isaiae  (i,  14)  :  Neomenias  et  Sabbata  vestra 
odit  anima  mea.  Sed  ct  haec  quoquo  modo  dicta 
sint,  scimus  adhibendam  tamen  in  hac  spccie  ctiam 
tbniptam  provocalionem.  Nunc  ct  ad  ipsam  matc- 
nam  disceptabo,  in  qua  visa  cst  destruere  Sabbatum 
Chnsti  disciplina.  Esurierant  discipuli  ;  ea  die  spi- 
Ctt  deccrptas    manibus    effrixcrant    ^'^    :    cibum 
operati,  ferias  ruperant.  Excusat  iilos   Ghrislus  ,  ct  • 
fsas  est  Sabbati  laesi  :  accusant  Pbarisa^i,  Marcion 


captat  status  controversiae  (ut  aliquid  cludam  cum 

mei  Domini  veritate)  scripti  et  voluntalis  (35),  de 

Scriptura  enim  sumitur  Greatoris ,  ei  de  Ghristi  vo- 

luntate  color ,  quasi  dc  exemplo  David  iotrogressi 

Sabbatis    templum ,  et    operaii   cibum,    audenter 

fraclis  panibus   propositionis.   Memincrat  enim    ct 

ille  hoc  privilegium  donatum   Sabbato   a  primor- 

dio,   quo  dies  ipse  compertus  cst;  veniam  jejunii 

dico.    Gum  enim   prohibuisset   Greator  in  biduum 

legi  manna  ,   solummodo   pcrmisit  in   parasceve, 

ut  Sabbati    sequentis   ferias   priiiiana   pabuli    pa- 

ratura  jejunia  iiberaret.  Bene  igitur,  quod  et  caus- 

sam   camdem    secutus    est   Dominus  in   Sabbati, 

sita  volunt  dici   ^^,  dcstructione  :   bcne,   quod   ct 

affeclum  Greatoris  expressit  in   Sabbato  non  jeju- 

naudi  honore.   Denique ,   tunc  demum   Sabbatum 

destruxisset,  etiam  ipsum  Greatorem  ,  si  discipulos 

Sabbato  jejunare  mandasset,  aiversus  statum  scripii 

et  voluntatis  Greatoris.  Sed  quoniam  (36)  discipulos 

non  constanter  tuebatur ,   sed  excusat ,  quoniam 

humanam  opponit  395  necessitatem  quasi  depre- 

catricem  (37) ;  quoniam  potiorem    honorem  Sabbati 

servat  non  contristandi ,  quam   vacandi ;  quoniam 

David,  comitesquc  ejus,  cum  discipulis  suis  aequat 

in   culpa  et   in   vcnia;   quoniam   placet  illi,  quia 

Greator  indulsil ;  quoniam  de  exemplo  ejus  ^^  ipse 

tam  bonus  cst  ;  idco  alienus  cst  a  Greatore.  Exinde 

{Ltic,  VI,  l)observant  pharisasi,  simedicinas  Sabba- 

tis  agerety  ut  accusarent  eum  :  certe  qua  Sabbali 

dcstructorcm  ,  non  qua  novi  Dei  professorem  ;  for- 

tasse  enim  hunc  solum  articulum  ubiquc  ingcram, 

alium   Ghristum    nusquam    praedicatum.  In   tolum 

autem  errabant  ^^  Pharisaei  circa  Sabbati  legem, 

non  animadvcrtentes  condiiionalitcr  eam  indicen- 

tem  ferias  operum  sub  ccrta  specie  eorum.  Nam 

cum  de  die  Sabbati  dicit  (Exod.  xx,  10)  :   Omne 

opus  tuum  non  faoies  in  ea  (38) ;  dicendo,  tuum^ 

de  bumano  opere  defmiit,  quod  quisque  ex  artiBcio, 

vol  negotio  suo  excquitur,  non  de  divino.  Opus 

autem  salutis  ct  incolumitatis ,  non  est  hominis , 

sed  Dei  proprium.  Sicut  el  rursus  in    legc  :  Non 

facies,  inquit  [Exod,  xii,  16),  omne  opus  in  ea,  nisi 

quod  fiet  omni  animce  (39)  id  esl  in  caussa  anima; 


Variae  lectiones. 

«Dclo  SimL  Oberth.  «t  Efllixerant  Rig.  Seml.  Venet.  Oberth,  eftixerant,  Paris.  isDiei.  i^  Et  inser.  Seml. 
^Errabunt  Seml. 

Commentarius. 


(35)  Scripti  et  voluntatis.  Tpa[k[kixm  xa\  SiovoCac 
Rio. 

(36)  Discipulosnon  constanter  tuebatur.  Non  for- 
tiler,  quemadmodum  Fabius  Quinlil.  Insiit.  lib.  v, 
dJxit :  «  Jam  ne  balare  quidem,  aut  hinnirc  fortiter 
diceremus ,     nisi    judicio   vetusiatis  niterenmr.    » 

BlG. 

(37)  Humanam  opponit  necessitatem,  quasi  depre- 
eatricem.  Excusatio  quam  populisostendit  Ghristus 
Sabbatam  non  destruobat ;  prapsentior  erat  cibi 
o^oesaitas ,  quam  ut  colligendi  tempus  in  aliud  dif- 
ferretur ;  permisit  itaque,  nec  tamen  Sabbatum  abro- 
gavit.  Lb  Pr. 

(38)  Omne  opus  tuum  non  facies  inea.  Gum  nus- 


Dquam  istud  reperire  potuerimus  in  lege  Moysis, 
q\iam  hic  allegat ,  suspicor  olim  id  leclum  fuisso 
Exodi  XXXI,  ubi  hodie  legitur  :  Omnis  qui  faciet  in 
eo  opus,  peribit  anima  illa  de  medio  populi  sui^ 
aut  potius  Lcv.  xxiii,  ubi  frequentissime  repcritur  : 
Opus  servile  nonfacietis  in  eo  ;  et,  Omfiis  qui  faciet 
in  eo  opus,  peribit  anima  illa  demedio  popuHsui, 
maxime  cum  eumdcm  h«iric  locum  Citoieliam  supra, 
lib.  adv.  Judceos,  cap.  4.  Pam.  —  Forsan  tuum  pro 
tUy  et  in  graeco  aou  pro  au ,  legerat  Tertullianus  ad 
V.  10  c.  XX  Exod.  in  iiunc  modnmiNonfacies  omne 
opus  in  eo  tuum  ;  Ou  icoCrjaii^  h  aut^  «av  ipY°^  ^^^ 
(pro  au  ut  in  LXX).  Edd. 
(39)  Nisi  quod  fiet  omni  animce.  Legitur  qmdem 


415  TERTDLUANl  OPBROM  PARS 

liberandse ;  quia  opus  Dei  etiam  per  hominem  fieri  A 
potest  in  salulcm  ^^  aoimaD,  a  Dco  tamen,  quod 
facturus  fueral  et  Ghristus  homo ,  quia  et  Dcus.  In 
hunc  ergo  sensum  legis  induccre  volcns  illos  per 
manus  arefaclae  rcstitutioncm  ,  interrogat  :  Licetne 
Sabbatis  benefacere,  annon ?  animam  liberare,  an 
perdere  ?  Ut  id  operis  promittens  22,  quod  pro  anima 
facturus  essct,  admoneret  cos,  quse  opcra  Sabbati 
lcx  prohiberct,  humana  scilicet ;  ct  quas  prgeciperet, 
dlvina  scilicct,  qua;  fierent  animse  omni  ;  Dominus 
Sabbati  dictus  ,  quia  Sabbatum ,  ut  rem  suam  ,  tuc- 
batur.  Quod  etiam  si  destruxissct ,  merito,  qua 
Domiuus  magis  ille  qui  instituit.  Sed  non  omnino 
dcstruxit,  qua  Dominus;  ut  hinc  jam  apparcrc 
possit,  ne  tum  quidcm  in  arca?  circumlaiione  apud 
Ilierichuntem,  Sabbaium  a  Creatorc  dcstructum.  " 
Nam  et  illud  opus  Dei  cral ,  quod  ipse  pracceperat, 
ct  quod  propter  animas  disposuorat  hominum  suo- 
rum,  in  discrimine  bellicoostiiutas.  Sed  et  si  odium 
alicubi  Sabbalorum  professus  est,  vestra  Sabbata 
diccndo  {Isa.  i,  13),  hominum  23  ga  deputans  non 
sua,  quae  sinc  Dei  timore  celebrat  populus  plcnus 
delictis,  labiis  Deum  diligens  3SG  non  corde  ;  suis 
Sabbalis,  id  est,  quaecumque  disciplina  ejus  agc- 
rentur,  alium  statum  fecit,  qu»  per  eumdem  postea 
prophetcn  {Isa.  lviii,  13)  vera,  el  dclicata,  et  non 
profananda  pronuntiat.  Ita  nec  Christus  omnino 
Sabbatum  rescindit,  cujus  legem  tenuit  et  supra  in 
causa  discipulorum  pro  anima  operatus ;  esurien- 
tibus  enim  solatium  cibi  iodulsit ;  et  nunc  inanum  (J 
aridam  curans,  factis  ubique  ingerens  (Matth,  v, 
17)  :  Non  veni  dissolvere  legem,  sed  adimplere ; 
ncc  24  Marcion  hac  voce  os  ei  obslruxit.  Adimplevit 
enim  et  hic  legem,  dum  condilioncm  intcrpretatur 
cjus,  dum  operum  differcntiam  illuminat ,  dum 
facit  quae  lex  de  Sabbati  feriis  excipit,  dum  ipsum 
Sabbali  diem  benedictione  Patris  a  primordio  san- 
clum,  bcnefactione  sua  efflcil  sanctiorem  ;  in  quo 
scilicct  divina  prajsidia  ministrabat,  quod  adversa- 
rius  25  aliis  diebus  prajstitisset ,  nc  Sabbatum  Crca- 
toris  ornaret,  ne  opera  debila  Sabbalo  redderet.  In 
quo  die,  si  et  Elisaeus  prophotes  Sunamitidis  filium 
mortuum  rcstituil  in  vitam  {!V  Reg.  iv,  23),  vides, 
PharisaBe,  tuque  Marcion ,  oliiu  Cr^toris  essc  Sab-  ^ 
batis  benefacere,  animam  liberare,  nou  perdcre ;  ^ 
nihil  Christum  novi  intulissc,  quod  non  sit  ex  for- 


II.  -  SERIES  1,  POLEMICA. 


416 


ma,  ex  lenitate ,  ex  misericordia,  ex  ^  praedicatione 
quoque  Creatoris.  Nam  et  hic  specialis  medicinae 
prophetiam  repraesentat.  Invalescunt  manus  dissolu- 
tae,  sicnt  et  genua  dissoluta  in  paralytico. 

CAPUT  XIII. 

Certe  Evangclizat  Sion  et  Jerusalem  pacem  et 
booa  omnia  :  certe  ascendit  in  montcm,  et  illic 
pcrnoctat  in  oratione ;  et  utiqne  auditur  a  Patre. 
Evolve  igitur  prophetas,  et  ordinem  totum  re- 
cognosce  :  In  montem  excelsumj  inquit  Isaias  (40) 
(XL,  9),  ascende,  qui  evangelizas  Sion,  extolle  cum 
vigore  vocem  tuam^  qui  evangelizas  Jerusalem.  Ad- 
huc  in  vigore.  Obstupescebant  in  doctrina  ejuSj  erat 
enim  docenSytanquamvirtutem  habens{Luc.  iv,32). 
£t  rursus  {Isa.  lii,  6)  :  Propterea  cognoscet  populus 
nomen  meum  in  illa  die.  Quod  nomen,  nisi  Christi? 
Quod  ego  sum  ipse  qui  loquebar  21.  Tunc  enim  ipse 
erat  qui  io  propbetis  loquebatur,  Scrmo,  Filius 
Creatoris  :  c  Adsum,  dum  hora  est,  iu  monlibus, 
ut  evangelizans  auditionem  pacis ,  evangelizans 
bona.  »  Itcm  Naum  (i ,  15)  ex  39  7  duodecim  : 
Quoniam  ecce  veloces  pedes  in  monte  evangelizantis 
pacem.  De  voce  autcm  nocturnae  orationis  ad  Pa- 
Irem,  manifeste  Psalmus  (xxi,  2)  :  Deus  meus,  cla- 
mabo  per  diem,  et  exaudies ;  et  nocte,  et  non  in  va- 
nitatem  mihi;  et  alibi,  de  loco  el  voce  eadem.  Psal- 
mus  (iii,  4)  :  Voce  mea  ad  Dominum  exclam^vi,  et 
exaudivit  me  de  monte  sancto  suo.  Habes  nominis 
repraesentatioiiem,  habes  aetum  28  evangelizantis, 
habes  locum  montis ,  et  tempus  noctis,  et  sonum 
vocis,  el  auditum  Patris  20  ;  habes  Christum  pro- 
phetarum.  Cur  autem  duodecim  apostolos  elegit, 
et  non  alium  quemlibet  numerum?  Nae  et  cx  hoc 
meum  Christum  intcrpretari  possem,  non  tantum 
vocibus  prophetarum ,  scd  ct  argumentis  rerum 
prH)dicatum  ?  Hujus  enim  numcri  figuras  apud 
Croatorem  deprebendo  :  Duodecim  fonlcs  Elim 
{Num.  xxxiii) ;  el  :  Duodecim  gemmas  in  tunica 
sacerdotali  Aaronis  (Exod.  xxviii);  el ,  Duodecim 
lapides  ab  Jesu  de  Jordane  clectos  (Josue.  iv)  et  in 
arcam  teslamenti  conditos.  Totidem  enim  apostoli 
portcndebantur ;  proindc  ut  fontes  et  amnes,  riga- 
turi  aridum  rctro  el  desertum  a  ^o  notitia  orbem 
nationum  ;  sicut  ct  por  Isaiam  (xliii,  20)  :  Ponam 
in  terra  inaquosa  fluminUy  proinde  utgeromaB,  illu- 


Variae  lectiones. 

21  Salute  Par.  Fran.  22  Permittens  cod.  Wouw.  23  Hominem  Venet.  2*  Si  Seml.  25   Adversariis  Fran.  ^ 
El  Fran.  ^  Loquor  Oberth.  28  Faclum  Ciaccon.  ^  Pacis  liig.  Venet.  ^  V.  Dei  prceterm.  conjic.  Edd. 

Commentarius. 


apud  LXX  :  HXtjv  5aa  iroiTjOii^eTai  niafi  ^Jwj^g ;  sed 
praeterquam  oplime  verti  possel  :  Exccptis  its  quce- 
cumque  fiant  ab  omni  awima,lectio  Hebraica  diserte 
signifiral,  ea  tantum  quas  manducantur  ab  omni 
vivente,  ferme  ut  verlil  Vulgatus  noster.  Edd. 

(40)  In  montem  excelsumfinquit  Isaias,  etc.  Hanc 
prophetiam  Isaiae  xl  codem  modo  de  Christo  in 
moMio  orante  interprctatur  B.  Ambrosius ,  I.  v  m 
Lucamy  cap.  6.  Pam. 


(41)  Item  Naum  ex  duodecim,  etc.  Nempe  pro- 
phetis.  Rcperitur  enim  Naum  I  quod  citat,  Quoniam 
ecce  vcloces  pedes  inmonte  evangelizantium  pacem, 
praeterquam  quod  apud  LXX  legatur  ItzX  t^  opr}, 
id  e?t  super  montes.  Scd  non  mirum,  cum  ipse 
B.  Hicronvmus  proptcrea  scribat  a  se  hic  LXX  m- 
tcrprctes  diffcrrc  ,  ^uod  et  ipsa  capilula  apud  eos 
intcrpretationis  vanetate  confusa  sint.  Pam. 


417 


LIB.  IV  ADV.  MARCIONKM. 


418 


minaturi   sacram    Ecclcsia^    vcslcm,    quam   iniluit  A  bcncdictionis  •'*•»  (ledicavil.  Erurtavit  cnim,  inquit 


Christus  ponlifcx  Palris;  proindc  ut  ct  lapidcs, 
solidi  fide,  quos  de  lavacro  Jordanis  Jesus  venis 
elegit,  et  io  sacrarium  teslamcDti  sui  reccpit.  Quid 
tale  de  numeri  defensione  compeiit  Christo  Mar- 
donis?  Non  potest  simpliciter  factum  ab  illo  quid 
videri,  quod  potest  videri  non  simpliciier  Cactum  a 
mco.  Ejns  erit  res,  apud  quem  invcnitur  rei  pise- 
paratura.  Mutat  et  Petro  nomen  de  Simone;  quia 
ei  Creator  Abrahae,  et  Sarae,  et  Auscae  nomina  rc- 
formavit,  hunc  vocando  Jesum  (42),  illis  syllabas 
adjiciendo.  Scd  et  cur  Petrum?  Si  ob  vigorem  fidei, 
multse  materiae  solidsequc  nomen  desuo  accommoda- 
rent.  Ao  quia  et  pelra  et  lapis  Christus?  Siquidcm 
et  legimus  {Isa,  viii,  14;  I  Petr.  u,  8)  positum 


{Psal  xLiv,  1},  cor  mcum  scrmoncm  optimum.  Ilic 
erit  sermo  optimus  bencdictionis  scilicet,  qui  ct 
uovi  quoque  Testanienti  initiator  agnoscitur  dc  ve- 
teii  36  exemplo.  Quid  ergo  mirum  est  ^i,  si  et  ab 
affectibus  Crealoris  ingressus  est  per  hujnsmodi 
dictionem,  semppr  mendicos,  et  pauperes,  et  humi- 
les  ac  viduas,  et  pupillos  usjue  diligentis,  conso- 
lantis,  assercntis,  vindicanlis?  ut  hanc  Christi  quasi 
privatam  benignitalem,  rivulum  credas  de  fontibus 
Salvatoris.  Revcra  quo  dirigam  ncscto,  in  tanla 
frequentia  cjusmodi  vocum,  tauquam  in  sylva,  vel 
in  prato,  vel  in  nemore  pomorum,  passim  prout 
incidil,  res  petenda  est.  Inclamat  Psalmus  (lxtlxi,  3} : 
Judicate  (44)  pupillo  et  mendico^  et  humilem  et  pau- 


eum  in  lapidem  offendiculi,  et  in  petram  scandali.  B  pcremjuste  tractate.  Liberate  pauperem,  et  mendi- 


Omitto  CBelera.  Itaque  affectavit  carissimo  discipulo- 
nim  de  figaris  suis  pcculiaritcr  nomen  communicarc, 
puto  proprius  ^^  quam  de  non  suis  :  Conveniunt 
a  Ttfroy  et  ex  aliis  reyionibus  multitudo  etiam 
transmurina.  Hoc  ^^  speclabat  Psalmus  (lxxxyi,  4) : 
Et  ecce  AUophyli  et  Tyrus,  et  populus  ^thiopum, 
isti  fuerunt  illic.  Mater  Sion  3SS  dicet  homo^  et 
komo  factus  est  in  illa  (qnoniam  Deus  homo  natus 
est),  et  asdificavit  eam  voluntate  Patris  :  ut  scias  ad 
eam  tunc  gentiles  convenisse,  quia  Dcus  homo  erat 
Datus,  sedificaturus  Ecclcsiam  cx  voluutate  Patris, 
exallophylis  quoque.  Sic  et  Isaias  (xLix,  i2)  :  Ecce 
isH  veniunt  de  longinquo,  isti  autem  veniunt  ab 


cum  de  manu  peccatoris  eruite,  Itcm  Psalmus  septua- 
gesimus  primus :  Justitiajudicabitmendicospopuliy 
et  faciet  salvos  filios  pauperum,  Et  in  sequentibus  dc 
Chrisio :  Omnes  nationes servient  ez.David autem  uni 
genti  judaicae  prsefuit,  nc  quis  in  David  putet  dic- 
tum,  quia  et  illc  susccpcrat  humiles  et  neccssilati- 
bus  laborantes.  Quod  liberaverit  ^,  inquit,  a  dynasta 
mendicum^  parcet  3SO  mendico  et  pauperi,  et  ani- 
maspauperum  salvas  facieU  Exusura  et  injustitia 
redimet  eorum  animas^  et  honoratum  nomen  eorum 
in  conspectu  ipsius  3^.  Item  {Psal.  ix,  18  ,19)  :  Aver- 
iantur  peccatores  in  inferos,  omnes  nationes  quca 
Dei  obliviscuntur,  quoniam  non  in  finem  oblivioni 


aquilone  et  mari^  alii  autem  de  terra  Persarum.  De  Q  habebitur  mendicus :  tolerantia  pauperum  nonperi- 


qoibus  et  rursus  (Ibid.  18)  :  Attolle  per  circuitum 
octtiof  tuoSf  et  vidcy  omnes  congregati  sunt.  De  qui- 
biis  et  infra  {Ibid.  21)  :  Vides  ^3  ignotos  et  extra- 
%tos  :  et  dices  cordi  tuo  :  Quis  istos  genuit  mihi? 
Forro,  hos  quis  mihi  educavitf  At  hi  mihi  ubi  fue- 
runft  Hic  Christus  non  prophetarum?  Et  quis  erit 
Christus  Marcioniiarum,  si  perversitas  placet,  qui 
OOQ  fderit  Prophetarum? 

CAPUT  XIV. 

Yenio  nunc  ad  ordinarias  sententias  ejus,  per 
qoss  proprietatem  doelrisae  suae  inducit  ad  edictum 
(ot  ita  dixerim)  Christi  :  Beati  mendici  (sic  enim 
exigit  intcrprctatio  (43)  vocabuli  quod  in  Graeco 
^l),  quoniam  illorum  est  regnum  ccelorum  ^*.  Jam 


bit  in  finem.  Iiem  {PsaL  cxii,  6,  6)  :  Quis  sicut  Deus 
noster^qui  habitat  in excelsis,et  humiliaprospectat 
incxloetin  terra?  Quisuscitat  mendicum  de  terra, 
et  de  stercore  exaltat  pauperem,  uti  sedere  eum  fa- 
ciat  cum  principibuspopuli,  utique  in  regno  suo.  Sic 
et  retro  in  fiasiliis  (45),  Anna  mater  Samuelis,  spirilu 
gloriam  Deo  reddens  :  Qui^  inquit  (I  Reg.  ii,  8)  ex- 
ciiat  pauperem  de  ierra^  et  mendicum^  uti  sedere 
eum  faciat  cum  dynastis  populi^  ulique  in  regno 
suo  ^  :  ct  in  thronis  glorias,  utique  regalibus.  Per 
Isaiam  vero  (ni,  13),  quomodo  invehitur  in  vexa- 
tores  egenorum?  Vos  autem  ad  quid  incenditis  vi' 
neam  meam,  et  rapina  mendici  in  domibus  vestris? 
Cur  vos  lceditis  populum  meum^  et  faciem  mendico- 
rum  confunditis?ei  rursus  (x,  1)  :  Vcequi  scribunt 


hocipsum  quod  a  bencdictionibus  coepit,  Creatoris  "  nequitiam ;scribentesenim  scribuntnequam,vitan* 
^iqoi  universa  prout  edidit,  nulla  alia  voce  quam      tesjudiciamendicorum,etdiripieniesjudicaiapaU' 

Variae  lectiones. 

^^  Proprius  liig.  Venei.  SemL  32  Hos  Ciaccon.  33  Videns  Lat.  Jun.  3^*  Dei  SemL  Oberth.  35  Benedictionibus 
%.  Venet.  36  Veteris  Jun.  37  Est  omiii.  SemL  ^sLiberavit  aL  ^  Coram  ipso  Fran.  *<>  Utique  in  regno  suo 
omitL  SemL 

Commentarius. 


(42)  Hunc   vocando  Jesum.  Idem  est  ac  Josue. 
Edd. 

(43)  Beati  meridici,  sic  enim  exigit  interpreta- 
/u>,etc.  Grsece  est  Lucae  vi  7rrci>x,o\,  quod  proprie  men- 
dicos  significat,  juxta  illud  Arislophanis  in  Pluto  irrb)- 
ifi  vita  vivere,  est  nihil  habentem,  idrr^tQ^  autem, 
kI  est,  pauperis,  parce  uli  laboribus  intendere; 
sopra  tamen,  1.  de  IdoL  c.  12,  Felices  egenos  trans- 


tulit.  Pam. 

(44)  Inclamai  Psalmus,  Judicate,  etc.  Istud  ex 
Psal.  Lxxxi  in  hoc  variat  a  Vulgata  edit.  quod  legat 
Juste  tractate,  pro  quo  alii  omnes  ex  Graeco  ^ixaux»- 
Qotxt,  justificate,  Pam. 

(45)  Basiliis.  Id  est,  libris  Regum,  quibus  adnu- 
merat  Noster  etiam  duos  primos,  Samuelis  dictos 
ab  Hebra^is,  atque  inde  a  Protestantibus.  Edd. 


419 


TERTULLlAiNl  OPERUM  PARS  IL  —  SERIES  I,  POLEMIGA. 


420 


peruyn  popuH  tnei.  Quae  judiciapiipillisquoquc  cl  vi-  A  Beali  mendicij  quoniam  illorum  est  regnum  coslo- 


duis  cxigit,  ut  ct  ipsis  egenis  soiatia  ^^?  Judicate 
pupillot  etjuste  tractafe  viduam,  et  venite  concilie^ 
mur,  dicit  Dominus  (46)  {Isa,  i,  17).  Cui  tantus 
affectus  in  omncm  conditionem  humilitatis  Creato- 
ris  est,  ejus  erit  el  regnum  quod  a  Christo  repro- 
mittilur;  ad  cujus  affeclum  jam  dudum  pertinent 
ii,  quibus  repromitlitur.  Nam  etsi  putas  Creatoris 
quidem  terrcnas  promissiones  fuisse,  Ghristi  vero 
coelestes;  bene  quod  coelum  nuUius  alterias  usque 
adhuc  Dei  apparet,  nisi  cujus  et  terra :  bene  quod 
Creator  vel  minora  promisit,  ut  facilius  illi  et  de 
majoribus  credam,  quam  qui  nunquam  dc  minori- 
bus  prius  fidem  liberaliialis  suse  struxit  :  Beati 
esurientes^  quoniam  ipsi  *2  saturahuntur,  Posscm 


rum.  —  {Isa,  lxi,  i)  :  Misit  me  curare  obtritos 
corde,  —  (Luc.  vi,  21) :  Beati  qui  esuriunt^quoniam 
ipsi  ^^  saturahuntur,  —  [Isa,  lxi,  1) :  Advocare  lanr 
guentes  (47).  —  [Luc,  vi,  21)  :  Beati  qui  plorant, 
quoniam  ridehunt,  —  (Isa,  lxi,  3) :  Dare  lugentihus 
Sionis  gloriam,  et  ^^  pro  cinere  unguenti  jucunditc^ 
temy  et  glorice  hahitum  pro  spiritu  tasdii.  Haec  si 
statim  admissus  Christus  administravit;  aut  ipse 
est,  qai  se  ad  haec  venturum  prsedicavit;  aut  si 
nondum  venit  qui  praedicavit,  ridiculc,  sed  neces« 
sarie  dixerim,  fortasse  mandaverit  Christo  Marcio- 
nis  :  Beati  eritis,  cum  vos  odio  habehunt  homines,  et 
exprohrahunt,  etejicient  nomen  vestrum^velut  ne^ 
quam  ^3,  propter  filium  hominis  (Luc.  vi,  22).  Haec 


,  ^ ^_       _„  „.  ,^.,^_..  , .-_       -_  ^ _,     , 

hunc  titulum  in  supcriorem  transmisisse,  quod  non  D  pronuntiatioue  sinc  dubio  ad  toierantiam  exhorta- 


alii  suiit  esurientes;  quam  pauperes  et  mendici,  si 
Ron  et  hanc  promissionem  Creator  specialilcr  in 
Evangelii  scilicet  sui  prseslruclioncm  dcstinassel. 
Siquidem  per  Isaiam,  dc  eis  quos  vocaturus  esset  a 
summo  terrae,  uiique  nationes  :  Ecce,  inquit  {Isa, 
V,  26),  velociter,  et  ieviter  advenient  *3.  Yelociter, 
qua  **  properantes  sub  iinibus  tempornm;  leviter, 
qua  ^^  sine  oneribus  390  pristinae  Icgis.  Non  esu- 
rient^nequesitient :  ergo  saturabuntur;  quod  ulique 
nisi  esurientibus  el  sitienlibus  non  promittitur.  Et 
rarsus  :  Ecce,  inquit  (Isa.  lxv,  15),  qui  serviunt 
mihif  saturahuntur ;  vos  autem  esurietis;  ecce  qui 
serviunt  mihi,  hihent;vos  autem  sitietis,  Videbimus 


tur.  Quid  minus  Creator  per  Isaiam  (li,  7)  :  Ne  me^ 
tueritis  ignominiam  ab  hominihus,  et  nullificatione 
eorum  ne  minuamini,- Qu^  ignominia?  quae  nullifi- 
calio,  quae  futura  ?  crat  proptcr  iilium  hominis. 
Qucm  islum?  Qui  est  secundum  Creatorem.  Unde 
probabimus?  Excidio  in  ipsum  quoque  391  prae- 
dicato,  sicut  per  Isaiam  (lii,  7)  ad  auctores  odii  ^ 
Judaeos  :  Propter  vos  blasphematur  nomen  meum  in 
nationibus.  Et  aiibi :  Sancite  ^s  eum  qui  circumscri- 
hit  animam  suamj  qui  aspemamento  habetur  a  na- 
tionibus^  famuliSy  et  magistratibus,  Si  enim  odium 
in  illum  filium  hominis  praedicabalur  qui  secnQdum 
Creatorcm  cst,  Evangelium  autem  nomen  Christia- 


et  conlraria  ista,  an  Christo  praeministrentur  :  in-  Q  norum^  utique  a  Chrislo   deduclum,  odio  futurum 


terim  quod  csurientibus  saturitatem  repromittit, 
Dei  creatoris  est.  Beati  plorantesy  quia  ^^  ridebunt. 
Decurre  sentcntiam  Isaiae  (lxv,  13)  :  Ecce  qui  ser- 
viunt  mihiy  exultabunt  in  jucunditate  ^*',  vosautem 
confundemini.  Ecce  qui  serviunt  mihi  ohlectahun- 
tur  *8,  vos  autem  clamabitis  pras  dolore  cordis.  Et 
haec  contraria  apud  Christum  rccognesce.  Ccrte 
oblectatioetexsultatio  in  jucunditateillis  promiltitur, 
qui  in  diversa  condiiione  sunt,  moeslis,  et  tristibus, 
et  anxiis,  scilicet  etiam  Psal.  cxxv  :  Qui  seminant, 
inquit,  in  lacrymis,  in  exultatione  *^  metent.  Porro 
tam  exultantibus  et  jucunditatem  capicntibas  risus 
accedit,  quam  moerentibus  et  dolentibus  fletus.  Ita 
*  Creator,  materias  risus  et  fletus  praedicans,  risuros  i 
plorantes  prior  dixit.  Igitur  qui  a  ^  consolatione 
pauperum,  et  humilium,  et  esurientium,  et  flen- 
tium  exorsus  est,  statim  se  illum  repraeseutare 
gestivit,  qucm  demonstraverat  per  Isaiam  (lxi,  i)  : 
Spiritus  Domini  super  me,  propter  quod  unxit  me 
ad  evangelizandum  pauperibus.  —  (Luc.  vi,  20) : 


eontestalur  propter  filium  hominis,  quod  est  Ghri- 
stus,  eum  filium  hominis  in  caussa  odii  constituit, 
qui  erat  secundum  Creatorem,  in  quem  odium  prae- 
dicabatur.  Et  utique,  si  nondum  venissent,  non 
potuisset  nominis  odium,  quod  agitur  hodie,  per- 
sonam  nominis  antecessisse.  Nam  et  sancitur  ^ 
penes  nos,  et  animam  suam  circumscribit,  propter 
nos  cam  ponens,  ct  aspcrnamento  habelur  a  Natio- 
nibus.  Et  qui  natus  est,  ipse  erit  filius  hominis, 
propter  quem  ct  nomen  nostrum  recusatur. 

CAPUT  XV. 

Secundum  hasc,  inquit  (Luc.  vi),  faciebant  Pro^ 
phetis  patres  eorum.  0  Christum  versipellem,  nuoe 
destructorem,  nunc  assertorem  prophetarum!  De- 
strucbat  ut  aemulus,  convertens  discipulos  eorum; 
sibi  asserebat  ut  amicus,  sugillans  insectatores  eo- 
rum.  Porro,  in  quanlum  non  ^"^  congruisset  Chris- 
to  Marcionis  assertio  prophetarum,  ad  quorum  ve- 
nerat  destructionem ;  in  tantum   congruit  Christo 


Yanae  lectiones. 

*i  Solatii  Rig.  Pamel.  Venet. "  Ipsi  omitt.  Seml.  *3  Etomitt.  Seml.  ^*  Quia  Seml  «  Quia  Seml  «  Qai  Ve- 
net.  "  Oblectabuntur  Oherth.  *«  Exultabunt  in  jucundiute  Oberth. *»  Gaudio  al.^  Quia Rhen.  si Ipsi omitt. 
Seml.  S2  Et  omitt.  Fran.  "Malum  Pamel.^  Odii  omitt.  Seml.  ^s  Sanciificate  cod*  Lat.  ^  Sanctificatur cod. 
Lat.  ^"^  Non  deest  in  al. 

Commentarius. 

(46)  Et  venite  conciliemur^  dicit  Dominus.  Vidc-  (47)  Advocare  languentes.  Advocare  pro  conso- 
tur  Icgisse,  BiaXXaxOto(uv ;  nam  alii  vertant,  discep» .  lari,  et  advocatum  agere  languentiaroy  quem  ipse 
temus,  legentes  BiaX6xttC>{jiev.  Lb  Pr.  vocat  infra,  advocatorem.  Rhbn. 


421 


Creatoris  sugillatio    in   inscclatores   prophelarum, 

quos  in  omnibus  adimplcbat;  vcl  quia  magis  Crcalo- 

ris  esl  delicta  palrum  filiis  exprobrare,  quam  ejus 

Dei,  qui  nec  propria  cujusque  casligat.  Scd  non  sta- 

tim,  inqais,  Prophetas  tuebatursi  iniquilalem  Judaeo- 

rum  affirmatam  volebat,  quod  nec  cum  prophetis  suis 

pie  egissent.  Aiquin  nulla  bic  iniquiias  exprobranda 

erat  Judieis,  laudandis  potiuset  probandis,  si  eos  figu- 

raverunt,  ad  quorum  destruclionem  post  tantum  aevi 

Deos   optimus  motus    est.  Sed  puto  jam  et  dod 

optimus  jam  aliquid  et  cum  Greatore  moratus  (48), 

nec  io  totum  Epicuri  Dcus  (49).  Ecce  enim  demu- 

tal  io  maledictionem,  et  oslendit  eum  so  esse  qui 

BOTit  oftendi  et  irasci  :  Vce  enim  dicit.  Sed  fit  no- 

bis   qusestio  de  verbi    istius  qualitate,  quasi   non 

tim   maledictionis  sit,  quam  admonitionis.  Et  quid 

eaosss  interest,  quando  et  admonitio  non  sit  sine 

ftCQ^eocomminalionis,  39!^  maxime  pcr  Vce  amarior 

faeta?  Bt  admonitio   autem   et    comminatio,   ejus 

erool  qni  oorit  irasci.  Nemo  enim  admonebit,  et 

oemo  comminabitur  ne  quid  faciat,  nisi  quid  fac- 

lom   Tiodicabit  :    nemo  vindicarit,  nisi    qui   norit 

irasci.  Alii  agnoscunt  quidem  verbum  malediclio- 

nis,  sed  volunt  Christum  sic   V(e  pronuntiasse,  non 

qoasi  ex    sententia  sua  proprie,  sed  quod   Vce   a 

Greatdre  sit,  et  voluerit  illis  asperitatem  Creatoris 

oppooere,  quo  suam  supra  in  benedictionibus  suffe- 

ittttam    commeodaret    (50);    quasi    non   Crealori 

competat,  qua  utrumque  prsestanli,  et  bonum  Deum 

et  jadicem;  ut  quia  prsemiserat  in  bcnedictionibus 

benignilatem,  subjiceret  etiam    in    maledictionibus 

aererilaiem,    amplitudinem     disciplinse     utriusque 

iDstruendae,    tam     ad    benedictionem     sectandam^ 

quam   ad  maledictionem   prsecavendam.  Nam  et  ita 

Iprsemiserat  {Deut.  xxx,  19) :  Ecce  posui  ante  vos 

benedictionem  et  maledictionem,    Quod  etiam   in 

banc  Evaogelii  disposilionem    portendebat.    Alio- 

qiiin,  qaalis  est  ille,  qui,  ut  suam  insinuaret  boni- 

tatem,  Creatoris  opposuit  aspcritatem  ^?  Infirma 

eommendatio  est  (51),  qase  de  alterius  ^^  destruc- 


LIB.  IV  ADV.  MARGIOiNEM.  422 

A  lionc  fulcitur.  Aiqui  ^o  opponcns  ospcritatem  Crea- 


toris,  liiiienJum  cum  coniirma\ii  :  si  timendum, 
magis  utique  obaudicndum  quam  negligeodum; 
et  incipit  jam  Chrislus  Marcionis  Crcatori  docere. 
Tunc,  si  Vce  Creatoris  est,  quod  in  divites  spectat, 
ergo  Christus  non  est  divitibus  offensus^  sed  Crea- 
tor;  et  ratas  hnbet  Christus  divitum  caussas,  su- 
perbiam  dico,  ct  gloriam,  et  sa^culi  studia,  et  Dci 
incuriam,  per  quae  Vas  merenlur  a  Creatore.  Sed 
quomodo  non  cjusdem  sit  divites  reprobare,  qui 
supra  mendicos  probarit?  Ncmo  non  contrarium 
ejus  quod  probaverit  reprobat.  Itaque  si  Creatori 
deputabilur  maledictio  in  divitcs,  ejusdeni  defende- 
tur  bcncdictio  in  mendicos;  ct  totum  jam  opas 
Chrisii,  Creatoris  est.  Si  Dco  Marcionis  ascribetur 

H  benedictio  in  mendicos^  ejusdem  imponetur  et  ma- 
ledictio  in  divites;  et  erit  par  jam  Creatoris,  tam 
bonus  quam  etjudex;  nee  erit  jam  discrimini  lo- 
cas,  quo  duo  Dei  fiunt;  sublatoque  discrimine, 
supererit  anum  Deum  renuntiari  Creatorem.  Igitur 
Vcey  si  et  vox  maledictionis  est,  vel  alicujus  auste- 
rioris  inclamationis,  et  a  Christo  dirigitur  in  divites, 
debeo  Creatorem  divitum  quoque  aspernatorem 
probare,  393  probavi  mendicorum  advocatorem, 
ut  Christom  in  hac  quoque  sententia  Crcatoris 
ostendam,  locupletantis  quidem  ^^  Salomonem  (III 
Reg.  m),  sed  quia  ^^,  permissa  sibi  optione,  maluit 
ea  postulare  quse  sciebat  Deo  grata,  sapientiam,  et 
meruerat  eliam  divitias  consequi,  quas  non  magis 
voluit  :  quamquam  et  diviiias  prsestare,  non  incon- 
gruens  Deo  sit,  per  quas  et  divites  solatio  juvantur, 

C  et  multa  inde  opera  justitiae  et  dilectionis  admini- 
strantur.  Sed  accidentia  vitia  divitiis,  illa  in  Evan- 
gelio  quoque.  Vas  divitibusy  adscribunt  :  Quoniam, 
inquit,  recepistis  advocationem  vestram  (52),  ulique 
ex  divitiis,  de  gloria  earum,  et  ssecularibus  fructi- 
bus.  Itaque  in  Deuteronomio  (viii,  l2)Moyses  :  Ne, 
inquit,  cum  manducaveris^  et  repletus  fueris,  et  do' 
mos  magnas  cedificaveris  (53),  pecoribus  et  bubus 
tuis  multi/icatis  ^^,  et  pecunia  et  auro^  exaltetur  cor 


Yariae  lectiones. 

^  Dei  prasmitt.  Seml.  Dei  alterius  Rhen.  ^^  De  alterius  omitt.alii.^  Atquin  Seml.  ^^  Quidem  omitt.Pamel' 
^  Qtti  Jun.  63  Multiplicatis  Pamel. 

Gommentarius. 


(4S)  Jam  aliquid  et  cum  Creatore  moratus.  Ali-  n 
qnid  moratum  dicit  moribus  quibusdam  prsedilam, 
qaalibus  Creator,  nempe  odio,   benevolenlia,  ira, 
niaericordia,  justitia,  clementia.  Rig. 

(49)  Nec  in  totum  Epicuri  Deus.  Stupens,  iners, 
^tr&uppjTo?.  RiG.  —  Deum  secure  vivere,  et 
line  ullo  negoiio  curaque  rcrum  humanarum,  sta- 
taebant  Epicurei,  et  somoiaideo  rcjiciebant,  neDeo 
oegotiom  facesserent.  Vana  in  totum  somnia^  inquit 
TertuU.,  lib.  de  Animaj  cap.  46,  Epicureus  judi- 
eavttf  liberans  a  negotiis  divinitatem,  Tantisper  mo- 
deratiore^  ait  Stoicos  Plutarchus  de  animi  tran- 
qmll.  aii^pdYfxova^  eTvai  tou;  ao^oiS;    IxxXtveiv  yh^  rh  xa- 

viQxov.  f  Sapientes  a  negotiis  vacare,  nam  officium 
etiam  declinant.  »  De  ambobus  meminit  Seneca,  de 
Viia  beata,  Lb  Pr. 

(50)  Sufferentiam  commendaret.  Sufferentia  sub- 
ttantiTom  nomen,  pro  patientia,  quam  et  benigni- 


tatem  mox  interpretatur.  Rhen. 

(51)  Infirma  commendatio  est.  Huic  locoob  trans- 
positiooem  dictionum  depravato  mederi  licuit 
ex  Gorzicnsi  collatione,  infirma  commendatio,  etc. 
Rhen. 

(52)  Quoniam,  inquit,  recepistis  advocationem  ve- 
stram,  Id  est  consolationem.  Prosequitur  vero  ver- 
ba  Lucae  vi,  in  hoc  differens,  auod  vocem  Graecam 
diriXSTs  vcrtit  recepistis,  tum  nic  lum  paulo  post, 
pro  eo  quod  alii,  habuistis,  quasi  volens  exphcare 
signiGc^iionem  illam,  qua  significat  aliunde  accipe- 
re,  velut  censum  et  reditum  ex  arvis,  quod  opiime 
hic  convcnit,  et  eodem  modo  vertitur  a  Vulgato  in- 
terprete.  {Matth.  vi),  mercedem  suam  receperunt, 
Sic  etiam  verlit  Syriacus  interpres.  Haud  mullo 
ahter,  sed  magis  convenienter  voci  Graecae,  vertit 
interpres  Irensei  lib.  iii,cap.  14,  percepistis.  Pan. 

(53)  Domos  magnas  cedificaveriSf  etc.  Grsecus  co- 


423 


TEUTULLIANI  OPERUM  PARS  II.  -  SERIBS  I,  POLEMICA. 


424 


tuum,ctobIunscarisDominiDciUiLQ^Grn^dmo(hm  lihuni\\U,  quoR  supra  bcncdiclionibus  opposila  sunt 


et  Ezechiam  rcgeni  thesauris  inflalum,  cl  de  cis  po- 
tius  quam  de  Deo  gloriatum  apud  illos  qui  ex  Pe.si- 
de  advenerant,  insilit  pcr  Isaiam  (xxxix,  6)  :  Ecce 
dies  veniuntj  et  auferentur  omnia  quce  in  domo  tua 
sunt;  etqucepatrestuicongesserunt,  in  Babylonem 
transfcrentur,  Sic  et  per  Jercmiam  (ix,  22)  quoque 
edicit  ^*  :  Ne  glorietur  dives  in  divitiis  suis ;  et  qui 
gloriatur,  scilicet  in  Deo  glorietur,  Sic  et  in  filias 
Sionis  invchitur  pcr  Isaiam  (ni,  15),  cultu  et  divi- 
tiarum  abundanlia  inflatas;  comminabandus  et 
alibi  {Isa.  v,  14)  nobilibus  et  superbis  :  Dilatavit 
orcus  animam  suam^  et  aperuit  os  suum,  et  descen- 
dent  inclyti  et  magni  et  divites  (hoc  erit  Christi  vm 
super  diviies) :  et  humiliabitur  homo ;  ulique  exal- 


apud  Creatorem  :  Ecce  gui  mihi  serviunty  salura-' 
buntur;  vos  autem  esurietis  (Isa  lxv,  12);  ulique 
quia  saturatiestis.  Et :  Ecce  quimihiserviunt.obleC' 
tabuntur;  vos  autem  C07ifundemini;n{iquey\oTA'-' 
turi  qui  nunc  ridetis,  Sicut  enim  in  Psalmo  (cxxv, 
6),  qui  seminant  in  lacrymis,  in  lcetitia  metent  :  iu 
in  Evangelio,  qui  in  risu  seminant,  scilicet  laetitia  ''^, 
in  lacrymis  mctent.  Haec  olim  Creator  simul  posoity 
Chrislus  solummodo  dislinguendo,  non  mutaado» 
rcnovavit  :  Vasy  cum  vobis  benedixerint  homines  : 
secundum  hcec  faciehant  et  pseudoprophetis  patres 
illorum  (Luc*  vi,  23).  Mque  Crcator  benedictionis 
et  laudis  humanae  sectaiores  incusat  per  Isaiam 
(iii,  12)  :  Populus  meu^j  qui  vos  beatos  dicunt,  sedur 


lalus  divitiis  :  et  inhonorabitur   ^^vir;  utique  ob  o  cunt  vos,etvias  pedumvestrorumdisturbant.Vn^- 


substantiam  honorabilis.  Dc  quibus  et  rursus  (Isa, 
X,  23) :  Ecce  Dominus  virtutum  conturbabit  glorio- 
sos  cum  valentia,  et  elaii  comminuentur,  et  ruent 
gladio  sublimes  :  qui  magis  quam  divites?  Quia 
rcccperunt  ^^  scilicct  advocationem  suam  (54),  glo- 
riam  et  honorem,  sublimiiatem  ex  diviiiis  ^^.  A  qui- 
bus  avertons  nos  et  in  Psalmo  quadragesimo  octa- 
vo  :  Ne  timueris^  inquit,  cum  dives  factus  fuerit 
homo,  et  cum  abu7idabit  gloria  ejus;  quoniam  cum 
morietur,  non  tollet  omnia.nec  descendet  cum  illo 
gloria  sua,  Item  in  sexagesimo  primo  :  Ne  desidera- 
veritis  divitias;  et  si relucent,  ne  adjeceritis^  304 
cor,  IJii^iSum  postrcmo  vcrbum  vce,  olim  per  Anjos 
in  divites  afflucntes  dcliciis  destinalur  :  Vce  ^^,  inquit  Q 
(Amos.  VI,  45),  qui  dormiunt  in  lectis  eburneis,  et 
deliciis  fluunt  in  thoris  suis;  qui  edunt  hcedos  de 
gregibus  caprarum^  et  vitulos  de  gregibus  boum 
lactanteSf  complodentes  ad  sonum  organorum.  Tan- 
quam  perseverantia  deputaverunt,  et  non  tanquam 
fugientia :  qui  bibuntvinum  liquatum,  et  unguentis 
primariis  unguntur.  Igitur,  elsi  tantummodo  dehor- 
taniem  a  divitiis  ostcndcrem  Crcatorcm,  non  etiam 
praedamnantem  divites  etiam  verbo  ipso  quo  et 
Christus,  nemo  dubitaret  ab  eodem  adjeciam  in  di- 
vilcs  comminationem  "'^  per  vce  Christi,  a  quo  ipsa- 
rum  maieriarum,  id  est  divitiarum,  dchorlatio  prae- 


hibet  et  alias  fidcre  omnino  in  hominem,  sic  et  io 
laudcm  hominis,  ut  per  Jcremiam  (xvii,  5) :  Male» 
dictus  hamOf  qui  spem  habet  in  homine.  Nam  et  io 
Psalmo  centesimo  dccimo  septimo  (v.  8,  9)  :  Bo- 
num  est  fidere  in  Dominum,quam  fidere  in  hOminem. 
£t :  Bonum  est  sperare  in  Dominum^  quam  sperare 
inprincipes.  Ila,totum  quod  ab  homine  captatur  ab- 
dixit  Creator,nedum  bencdictionem.  Pseudoprophe- 
tas  autem  laudatos  sive  boneJictos  a  patribus  eoram, 
tam  ejus  est  exprobrarc,  quam  prophetas  vexatos  et 
rccusatos  :  sicut  injurise  prophetarum  non  pertiauis- 
scnt  305  ad  Deum  ipsorum;  ita  nec  gratise  psea- 
doprophetarum  dispiicuissent,  nisi  Deo  prophetaram» 

CAPUT  XVI. 
Sed  vobis  dico,  inquit  (Luc  vi),  qui  auditis :  osteo- 
dons  hoc  olim  mandatum  (IV  Esdr.  xv,  1)  a  Crear 
tore  :  Loquere  in  aures  audientium.  Diligite  imfnt— 
cos  vestros,  et  benedicite  eos  qui  vos  odernnt  (55), 
et  orate  pro  eis  qui  vos  calumniantur.  Haec  Greator 
una  pronuntiatione  clusit   per  Isaiam    (lxvi,  5)  : 
Dicite,  Fratres  nostri  esiis,  eis  qui  vos  oderunt.  Si 
enim  qui    inimici  sunt   et    odcrunt,  et  maledicaot, 
et  calumnianiur,   fratres  appellandi    sunt;  uiiqoe 
et   benedici    odientcs,    orari   pro    calumniatoribos 
jussit,  qui  cos  fratres   "^^  deputari  praecepit.  Novam 
plane  patientiam  (56)   docet  Christas,  etiam  vicem 


cucurrisset :  comminatio  enim  dehortationis  accessio  n  injuriae  cohibens,  permissam  a  Creatore  [Exad. 
est.  Ingerit  :  Vce  etiam  saturatis^  quia  esurient;  xxi,  24)  oculum  exigentc  pro  oculo  (57),  et  dentem 
etiamridentibusnunc^quialugebunt.VLx^TQs^xiAer      pro  dente  :  contra,  ipsc  alteram  amplius  maxillam 

Variae  lecliones. 

^  Edidit  Seml.  ^  Honorabitur  ^MuZam.  ^  Rcceperint  Pamel.  ^*'  Et  divitiats  Jun.  ^  De8ideraveri8...adie- 
ceris  Seml.  ^^  Enim  add.  Oberth.  ''^  Adiectam  in  div.  communicaiionem  Venet:  mendose.  "^*  Ex  laetilia  Rig. 
Venet.  ct  laeliiia  Hhen.  '^^  Tres  Venet.  mendose. 

Commentarius. 


dex  requirit  pulchras,  Pecoribus  hic  pro  ovibus  usur- 
pavit,  ctsi  in  Grseco  icpoSiTcov  scribatur,  id  est  oves 
translerre  debuisset,  ut  boves  multificatos  seu  fis- 
silipedes  postea  adjungcret.  Le  Pr. 

(54)  Receperunt  scuicet  advocationem  suam.  Non 
aliud  puto  hic  speclare  quam  vcrba  Evangelii,  di- 
vites  ei  potentcs  incrcpantis  :  Amen  dico  vobis,  rece^ 
perunt  mercedem  suam,  Le  Pr. 

(55)  Et  benedicite  eos  quivosoderunt,eic.  Evan- 


gelii  verba  sensu  videtur  Conjangere  (habealnr 
autem  apud  Lucam  cap.  vi)  :  Qui  inimiet 
sunt  et  oderunt,  at  maleaicunt,  et  catumnianturm 
Le  Pa. 

(56)  Novam  plane  patientiam^  elc.  Haec  ad  men-' 
tem  Marcionis,  neque  cnim  ipsias  verba  csse  exisll» 
mo.  Le  Pr. 

(57)  Oculum  pro  oculo,  eic.  Eadem  habcntor  I. 
de  Pat.,  c.  6.  Lb  Pr. 


425 


LIB.  IV  ADV.  MARGIOMBM. 


426 


ofTeiri  jubens,  et  super  tunicam  pallio  quoque  cedi.  «  prsecepti :  patienlise  dico  frucluin,  quod  est  ultio ; 


Plane  hsc  Ghristus  adjecerit,  ut  supplementa  con- 
lentanea  discipliDse  Greatoris.  Atque  adeo  hoc  sia- 
tim  renuntiandum  esi,  an  disciplina  patientiae  pre- 
dicatur  '^^  penes  Greatorem.  Si  per  Zachariam  prse- 
eepit   {Zachar,  vn,   40),  ne   unusquisque  malitise 
liratris  sui  meminerit;  sed  nec  proximi  :  nam  et 
rursns,  Mdlitiam,  inquit  {Zachar.  yiii,  17),  proximi 
mt  unusquisque  ''^  ne  recogitet.  Multo  magis  patien- 
tiam  indixit  iiyuri»,  qui  indiiit  oblivionem.  Sed  et 
eum  dicit  {Deut.  xxxii,  35)  :  Miki  vindictam,  et  ego 
nndicaho;  proinde  patientiam  docct  vindicts  ex- 
tpectairicem.  In  quantum  ergo  ''^  non  capit,  ut  idem 
Tideatnr  et  dentem  pro  dente,  oculum  pro  oculo, 
m  Ticem  injuri»  exigere,  qui  non  roodo  vicem,  sed 
etiam  nltionem,  etiam  recordationem  et  recogita- 
tionem  iDjuris  prohibet  :  in  tantum  aperitur  nobis, 
qnomodo  oculum  pro  oculo,  et  dentem  pro  dente 
oensueril,  non  ad  secundam  injuriam  talionis  per- 
mittendam,  quam  prohibuerat  interdicta  iiltione 
sed  ad  primam  coercendam,  quam  prohibuerat  op- 
posito  talione  ''^,  ut  unusquisque  respiciens  licen- 
tiam  secundse  injoriae,  a  prima  scmetipsum  conti- 
neret.  Fadlius  enim  vim  comprimi  scit  reprgesen- 
tttiooe  talionis,  quam  repromissione  ultionis.  Utrum- 
({Qe  autem  constitucndum  fuit  pro  natnra  et  fide 
bominom  ;  ut  qui  Deo  crederet  ultionem  a  Deo  ex- 
tpectarety  qui  minus  iideret '''',  dOO  leges  talio- 
aisiimeret.  Hanc  legis  voluntatem  de  intellectu  la-> 
borantem,  Domiipus  et  sabbati  et  legis  et  omnium 
patemarum  dispositionum  Ghristus  et  revelavit,  et 
compolem  fecit,  mandans  aUerius  quoque  maxillae 
olilationem;  ut  tanto  magis  vicem  injurise  exsiin- 
goeret,  quam  et  lex  per  talionem  voluerat  impedis- 
te,  certe  quam  prophetia  manifeste  coercnerat,  et 
memoriam  injurise  prohibens,  et  ultionem  ad  Denm 
rodigens.  Ita  si  quid  Ghristus  intulit,  non  adversa- 
rio,  sed  adjutore  prsecepto,  non  destnixit  discipli- 
Bts  Greatoris.  Denique«  si  in  ipsam  rationem  pa- 
lientie  prsecipiendse,  et  quidem  tam  plense  atque 
perfectse,  consideremus  ''^,   non  consistet,  si  non 
est  Greatoris,  qui  vindiclam  repromitlit,  qui  judi- 
eem  praestat.  Alioquin,  si  tantum  paVienlise  ponduSi 
Qon  modo  non  repercutiendi,  sed  et  aliam  maxillam 


quam  mihi  permisisse  debuerat,  si  ipse  non  prse- 
stat;  aut  si  mihi  non  permittebai,  ipse  prsestare  ''^; 
quoniam  et  disciplinae  interest,  injuriam  vindieari  : 
metu    enim  ultionis   omnis   iniquitns    refrenatur. 
Gseternm,    passim  emissa   libertate  dominabitur; 
ntrumqne  ocnlum  effossura,  et  oronem  dentem  ei- 
eitatura  ^  (58)  prse  impunitatis  securitate.  Sed  hoc 
est  Dei  optimi,  et  tantum  boni,  patientiae  injnriam 
fecere,  violentiae  jannam  pandere,  probos  non  de- 
fendere,  improbos  non  coercere^  Omni  petenti  te^ 
dato;  utique  indigenti  :  vel  tanto  magis  indigenti, 
si  etiam  et  abundanti.  Ne  quis  ergo  indigeat,  datori 
paratam  ^^  habes  Deuteronomio  formam  Greatoris  : 
Non  erit,  inquit  {Deut.  xv,  4)  in  te  indigens,  uti  he- 
n  nedicens  benedicat  te  Dominus  Deus  tuus ;  datorem 
scilicet,  qui  fecerit  non  esse  indigcntem.  Et  plus 
hic ;  non  enim  petenti  jubet  dari.  Sed,  Non  sit,  in- 
quit,  indigens  in  te,  id  est,  cura  uUro  ^  ne  sit :  qno 
magis  petenti  praejudicat  daadum,  etiam  in  sequen- 
tibus :  Si  autem  fuerit  indigens  e  fratribus  tuis,  non 
avertes  cor  tuum,  nec  constringes  manum  tuam  a 
fratre  tuo  ®3  indigenteAperiensaperiesillimanum^ 
faenus  fasnerabis  illi  quantum  desiderarit^.  Foenus 
397  enim  nisi  petenii  dari  non  solet.  Sed  de  foe- 
nore  postmodum.  Nunc  si  quid  voluerit  argumentari, 
Creatorem  quidem  fratribns  dari  jussisse,  Ghristum 
vero  omnibus  petentibus ;  ut  hoc  sit  novum  atque 
diversum  :  imo  unum  erit  ex  his,  per  quse  lex  Grea- 
C  toris  erit  in  Ghristo.  Non  enim  aliud  Ghristus  in 
omnes  prsecepit  ^,  quam  quod  Greator  in  fratres. 
Nam  etsi  major  est  bonitas  quae  operatur  in  extra- 
neos,  sed  non  prior  ea  quae  ante  debetur  ^  in  pro- 
ximos.  Quis  enim  non  diligens  proximos  ^,  poterit 
diligere  extraneos  ?  Quod  si  secnndus  gradus  boni- 
tatis  est  in  extraneos,  qui  in  proximos  primus  est ; 
ejusdem  erit  secundus  gradus,  cujus  et  primus ;  fa- 
cilius  quam  ut  ejus  sit  secundus,  cujus  non  exsti- 
tit  ^  primus.  Ita,  Greator  et  secundum  naturae  or- 
dinem  primum  ^  in  proximos  docuit  benignitatem, 
emissurus  eam  postea  ct  ^  in  extraneos ;  et  secun- 
*    dum  raiionem  dispositionis  suse,  primo  in  Judaeos, 
postea  et  in  omne  hominum  genus.  Ideoque,  quam- 
diu  intra  Israelem  erat  sacramentum,  merito  in  so- 
pndtendi ;   et  non  modo  non  remaledicendi,  sed  n  los  fratres  misericordiam  mandabat.  At  ubi  Ghristo 
eliam  benedicendi,  et  non  modo  non  retinendi  tu-      dedit  {Psal.  ii,  8)  gentss  ^^  hasreditatem,  ei  possts- 
iiieam,  sed  amplius  et  pallium  concedendi,  is  mihi      sionem  terminos  terras,ei  coepit  expungi  quod  dictum 
imponil,  qui  non  sit  me  defensurus  ;  in  vacuum      est  per  Osee  {Osee,  i  et  u)  :  Non  populus  meus,  po- 
pilieniiam  praecepii,  non  exhibens  mihi  mercedem     pulusmeus^etnonmisericordiamconsecuta^miseri' 

variflB  leptiones* 
«  Praedicat  Jun.  i*  Quisque  Seml.  ^s  Fidem  inser.  Oberth.  post  Seml.  ''«  Talione  opposito  Seml.  opposila 
Pamel.  '^'^  Gonsideret  aL  "^»  Gonsiderem  Pamel.  ^*  Praestaret  Pamel.  «>  Excussura  Lat.  "  Datori  imperalam 
%  Venet.  in  datorem  paratam  Pam.  datorem  imperatum  Seml  ^  Ultra  Latin.  ^  Tuo  omit.  Seml.  ^  De- 
liaerat  Oberth.  ^  Praecipit  Fran.  »«  Deberet  Seml.  w  Non  diligens  proximos  omitt.  Seml.  et  Oberth.  ^  Exis- 
lil  Pamel.  ^  Primum  ahest  Paris.  ^  Et  omitt.  Pamel.  s*  In  add.  Paris.  Bhen. 

Commentarius. 

|58)  Et  omn&m  dentem  excitaiura.  Qui  exciUtur,  ut  liceat  paucis  cum  dentibus  inde  reverti. 

ioco  fere  movetur.  Itaque  eleganter  ait,  pugno  in  Lucilius,  Sat.  9  : 

maxillam    incnsiO   dentem   omnem    excitari ;   nec  Arripio  rostrum  labiasque  hc^ns  Zephiri  atqoe  iaa" 

inane  est  votum  miseri  illius  rixa  pugnati.  Pereotio,  dentesque  adversas  excntio  omnes.Ric. 

Pataol.   II.  14 


427 


TERTOLLIANI  OPBRUH  PARS  II.  -  SRRIBS  I,  POLBMIGA. 


428 


cordiam  eoniecuta,  nalio  BcUieet;  exiade  Cliristus  «  Satis  ergo  jam  tuoc  ^  me  doeait  ea  faoere  aliis. 


in  omnes  legem  paleroe  benignitatis  eitendit,  ne- 
miDem  excipiens  in  miseratione  sicut  in  vocatione. 
Iia  et  si  quid  amplius  docuit»  hoc  quoqne  iu  hse- 
reditatem  gentium  accepit.  Et  sicut  vobis  fieri  vul" 
tis  ab  hominibus,ita  etvos  facite  illis  (Luc,  vi).  In 
ittto  prsBcepto  utique  alia  pars  ejus  snbauditur  :  Et 
sicut  vobis  non  vultis  fieri  ab  hominibus,  ita  et  vos 
ne  faciatis  illis.  Hoc  si  novusDeus  et  i^notus  reiro, 
et  nondum  plane  editus  praecepity  qui  me  nuila 
antehac  institutiooe  formaverit,  qua  prius  acirem 
quid  deberem  mihi  velle  vel  nolle»  atque  ita  et  aliis 
f acere,  quse  ^^  mihi  vellem ;  non  facere,  quse  et 
mibi  nollem,  passivitatem  sententise  mese  permi- 
sit,  nec  astrinxit  me  ad  convenientiam  voluntatis 


que  mihi  velim  fieri.  Proinde  denuntians  :  Nan 
ocddes,  non  adulterabis,  non  furaberis^  non  fal- 
sum  testimonium  dices;  docuit  ne  faciam  aliis 
que  fieri  mihi  nolim,  et  ideo  ipsius  erit  prsecep- 
tnm  in  Bvangelio,  qui  illud  retro  et  prsestnixit 
et  distinxit,  et  ad  arbitrium  disciplinsB  suse  dispo- 
suit  :  et  merito  jam  compendio  substrinxit,  qno- 
niam  et  alias  recisum  sermonem  facturus  in  ter- 
ris  {[sa.  x,  86)  Dominus,  id  est  Ghristns,  prsedici- 
batur. 

CAPUT  XVII. 
Hic  nunc  de  foenere  cum  interponit  (Luc.  vi)  :  Ei 
si  foeneraveritis  a  quibus  speratis  vos  recepturos. 
qucB  gratia  est  vobis  ?  percurre  sequentia  EzechieliSy 


et  facti,  ut  id  aliis  fadam  quod  mihi  velim,  et  id  B  deeodemvirojnsto:  P^mam,inqnit(£2^/i.  xvin, 


nec  aliis  faciam  quod  mihi  noiim.  Non  enim  dif- 
finiit  quid  mihi  atque  aliis  debeam  velie  noHe,  ut 
ad  S9S  legem  voluntatis  parem  factum,  et  ^^  pos- 
sim  alii  non  prsestare,  quod  ab  alio  mihi  velim 
prsestitum,  amorem,  obsequium,  solatium,  prsesi- 
dium,  et  ejusmodi  bona  :  proinde  nec  ^  alii  facere, 
quod  ab  alio  mihi  fieri  nolim,  vim,  injuriam,  con- 
tumeliam,  fraudem,  et  ejusmodi  mala.  Denique,  bac 
inconvenientia  voluntatis  et  facli,  agunt  ethnici  non- 
dum  a  Deo  ^^  instructi.  Nam  etsi  natura  bonum  et 
malum  notum  est,  non  tamen  Dei  disciplina  :  qua 
cognita,  tum  demum  convenieniia  voluntatis  et 
facti  ex  fide,  ut  sub  metu  Dei  agitur.  Itaque  Deus 
Marcionis  ^  cum  maxime  revelatus  sit,  tamen  reve- 
latus  non  potuit  hujus  prsecepti  de  quo  agitur,  tam 
strictum,  et  obscurum,  et  csecum  adhuc,  et  facilius 
pro  meo  potius  arbitrio  inlerpretandum  compendium 
emittere,  cujus  nuUam  prsestruxerat  ^"^  disfmctio- 
nem.  At  enim  creator  meus  et  ^  olim  et  ubique 
prsecepit  indigentes,  pauperes  et  pupilios  et  vidnas 
protegi,  juvari,  refrigerari  :  sicut  et  per  Isaiam 
(lviii,  7)  :  Infringito  esurienti  ^  panem  tuum  * ; 
et  mendicos  ^qui  sine  tecio  sunt  in  domum  tuam 
inducito ;  et  nudum  si  videris ,  tegito.  Item  per 
Ezechielem  {Ezech,  xviii,  7),  de  viro  justo  :  Pa- 
nem  suum  dabit  esurientit  et  nudum  conteget. 


8),  suam  fcenori  ^  non  dedit,  et  quod  abundaveritf 
nonsumet;f(BXiOTis  scilicet  redundantiam  (69),quod 
est  usura.  Prius  igitur  fuit,  ut  frnctum  999  foe- 
noris  eradicaret,  quo  facilius  assuefaceret  homidem 
ipsi  quoque  foenori,  si  forte,  perdendo,  eujus  firn- 
ctnm  didicisset  amittere.  Hanc  enim  dicimus  ope- 
ram  Legis  fuisse  procurantis  Evangelio.  Quorum- 
dam  tunc  fidem  paulatim  ad  perfectum  disciplioje 
Ghristianse  nitorem ,  primis  quibusque  prseceplis 
baibutientis  adhuc  benignitatis  informabat.  Nam  ei 
supra  :  Et  pignus,  inquit  (Ezech.  xvin,  7),  reddet ' ; 
utique  si  non  sit  solvendo  :  qnia  soluturo  ^  utiqoe 
pignus  restituendum  esse,  utrum  homo  scriberet? 
Multo  manifestius  in  Deuteronomio  (xxiv,  12)  :  iViiMl 
dormies  super  pignus  ejus  :  redditione  reddes  ilU 
pallium  circa  solis  occasum,  etdormiet  in  palliosuo* 
Adhuc  clarius  supra  (xv,  2)  :  Dimittes  omne  dMr 
tum  quod  tibiproximus  debet,  et  fratrem  tuum  noil 
reposces :  quoniam  remissio  DominiDei  tui  invoeata 
est.  Porro,  cum  debitum  dimitti  jubet,  utique  noo 
exsoluturo,  plus  etiaro  '^  est ;  et,  si  exsoluturo,  com 
reposci  vetat,  quid  aliud  docet  quam  non  exsolutnro 
fceneremus,  qui  jam  ^  detrimentum  foenori  indi- 
xit  ?  Et  eritis  filii  Dei  (60).  Nihil  impudenUuB,  M 
iiie  non  sibi  filios  faciet,  qui  nobis  filios  faoere  noii 
permisit,  aufercjpdo  connubiuin  (61).  Quomodo  ia 


Vaimib  lectiones 
92  Et  inser.  Seml.  Oberth.  03  ut  Jun.  ^^  Et  Seml.  ^^  Ab  eo  Oberth.  post   Seml.  ^  Etsi  inser.  Latin. 
91  Prsestrinxerat  Seml.  Oberth.  ^  Eiomitt.  Oberth.  ^  Esurientiomt^^  Seml.  ^  Mendicis  add.  Seml.  >  Men- 
dicos  omitt.  Seml.  3  Nunc  Paris.  ^  Foenore  al.  ^  Reddes  Seml.  Oberth.  ^  Solutori  Pamel.  ^  Enim  Pamel. 
8  Tam  Pam.  Venet.  Seml. 

Gommentarius. 

{h9)  Fcenoris  scilicet  redundantiamtquod  estusU'  n  ritia.  Garolus  Molineus  tantum  crimen  suis  figmeiH 
ra.  Gave  ne  cum  quibnsdam  damnatum  putes  tantum      tis  adumbrare  non  est  veritus.  S.  Ambrosius  lib. 


Toxov  T&xou,  sivc  usuram  tisurae;  nam  omnis  usura 
hic  prohibetur,  tum  in  locis  Script.  quae  addncunlur, 
tum  ex  mente  TertuUiani.  Tanta  vero  hodie  usurae 
cupiditas  incessit,  ut  foenus  legibus  quondam  Roma- 
nis  permissum  etiam  excedant.  Etsi  enim  usurse 
centesimse  essent  legitimae,  et  unicnique  liberum 
esset  centesimam  stipulari  (1.  sipro  mutua.C.  si  cert. 
pet.  et  1.  iecia  D.  de  reb.  cred.) ;  si  tamen  aliquid 
supra  centesimam  solutum  erat,  id  in  sortem  impu- 
labatur.  Ganone  17  Niceno  lifuoXCat  clericis  proM- 
bentur,  hoc  est  usurse  dimidio  majores  quam  sors 
prindpalis.  Nonc  vero  his  finibns  non  coeroetnr  ava- 


de  Tobia^Qi  alibi ;  S.  Basilius  passim,  et  S.  Gypria- 
nus  lib.  de  LapsiSy  invehuntur  in  ejnsmodi  tocoUkh 
nes.  Le  Pn. 

(60)  Et  eritis  fiUi  Dei.  In  Gr»co  B.  Luce  est  nr^C- 
9T0U  Altissimi,  hic  Dei  vertit.  Non  est  autem  inao* 
lens  in  Scnpturis,  ut  pro  Deo  Altissimus  venitiir* 
LePe. 

(6i)(3ui  nobis  filios  facerenon  permisit^auferenie 
connubium.  Quod  faciebat  scilicet  Mardoois  deos. 
Sic  enim  supra  :  c  Ecoe  legem  tni  quoque  dei  ifli^' 
pugnas  :  nuptias  non  coojungit;  coqjunetas  — 
admittit.  >  Rio. 


429 


LIB.  IV  A1>V.  MARGiONBM. 


430 


id  Domeo  aUectarns  est  snoe,  qnod  jam  erasit  ?  Fi-  a  docetdisfiplinam  et  mercedero,etin  totnm  hominibns 


Ens  spadonis  esse  non  possnm,  maxime  cum  patrem 
babeam  eumdem  qnem  et  omnia.  Nam  lam  pater 
omninm  qni  conditor  nniversitatis,  quam  spado  qni 
nnllins  substantiae  conditor.  Et  si  marem  ac  femi- 
aam  non  miscuisset  Greator,  et  si  non  universis 
qnoque  animaiibus  filios  concessisset,  boc  eram  ejus 
inte  paradisum,  ante  delictum,  ante  exilium,  ante 
duos,  unnm  (62) ;  denuo  factus  filius  fui  statim,  cum 
me  manibus  enixus  est,  cum  de  suo  halitu  movit.  Ille 
me  nunc  mrsus  filium  nuncupat,  jam  non  in  animam, 
fled  io  spiritum  pariens.  Quia  ipse,  inquit,  suavis 
ett  adversus  ingratos  et  malos.  Buge,  Marcion,  satis 
ingeDiose  detraxisti  illi  plnvias  et  soles,  ne  Greator 


obediemus.  Si  a  Greatore,  ut  a  judice  et  dispunctore 
meritonim;  ergo  illi  nostrum  impeliit  obseqninm, 
apud  quem  constituit  retributionem  captandam  vel 
limendam,  prout  quisque  judicaverit,  aut  condem- 
naverit,  aut  dimiserit,  aut  mensus  fuerit.  Si  ab  ipso 
ei^o  et  ille  jam  judicat,  quod  Marcion  negat.  Eli- 
gant  itaqne  Marcionitae,  ne  tanti  sit  de  magistri  re- 
gula  excidere,  quanli  ^^  Ghristum  aut  hominibus 
aut  Greatori  docentem  habere.  Sed  cascus  cceeum 
ducit  in  foveam.  Gredunt  allqui  Marcioni.  Sed  non 
est  discipulus  super  magisirum.  Hoc  et  ^*  meminis- 
se  debuerat Apelles,  Marcionis  de  discipulo  emenda- 
tor.  Eximat  et  de  oculo  suo  trabem  (63)  hsereticus, 


viderelTir.  Sed  quis  iste  suavis,  qui  ne  cognitus  qui-  g  iuncinoeulo  Christiani,  si  quam  putat,  stipulam  re- 


dem  nsqne  adhuc  ?  quomodo  suavis,  a  quo  nulla 
benefida  praBcesserunt  ^  ?  Hoc  genus  suavitatis,  qua 
vAeB  ei  imbres  qui  foeneraverat,  non  receptnms  ab 
bnmano  genere  ut  Greator ;  qui  pro  tanta  elemen- 
toram  liberalitate  facilius  idolis  quam  sibi  debitum 
iratise  referentes  400  homines  usque  adhuc  susti- 
WfX.  Yere  snavis  etiam  spiritalibus  commodis.  Elo- 
fMta  eDim  Domini  dulciora  supermel  ei  favos,  (Ps. 
vm,  11).  ille  igitur  et  ingratos  sugillavit,  qui  gra- 
lOB  experiri  merebatnr ;  cujns  soles  ^^  et  imbres  tu 
fooqne,  MarcioD,  ingratus  habuislii  Caeternm,  tuus 
m  polerat  jam  quen  iogratos,  qui  non  paraverat 


vincat.  Proinde  et  arbor  bona  non  proferat  malum 
fructum,  quia  nec  veritas  hseresim  :  nec  mala  bo- 
num,  quia  nec  heresis  veritatem.  Sic  nec  Marcion 
aliquid  boni  de  thesanro  Gerdonis  malo  protulit,  nec 
Apelles  de  Marcionis  :  multo  enim  hsec  congroen- 
tius  40t  in  ipsos  interpretabimtir,  quse  Ghristus 
in  homines  allegorizavit,  non  in  duos  deos  secuo- 
dum  scandalum  Marcionis.  Puto  me  non  teniere 
hnic  usque  adhuc  linese  insistere,  qua  definio,  nus- 
quam  omnino  alinm  Deum  a  Ghristo  revelalum, 
In  hoc  solo  adulterium  ^i  Marcionis  manus  stupuisse 
miror  (64)  nisi  quod  eiiam  latrones  timent.  Nullam 


frttos.  Misericordiam  quoque  praeclpiens  :  Esioie^  r  maleficiom  sine  fomidine  est  (66),  quia  nec  sine 
inqQit,  misericordeSj  sicut  Paier  vester  ^^  miserius     conscientia  sui.  Tamdin  ergo  et  Judaei  non  alinm 


ettveetri.  Hoc  erit  :  Panem  infringiio  esurienii^ei 

nenHeos  ^^  sine  lecto  in  domum  iuam  induciio,  et 

nudum  si  videris  iegito  (Isa.  lviii,  7);  et :  Judicaie 

fnpHlo,  et  jusiificate  viduam  (Isa.  i,  17).  Agnosco 

dodrioam  ejus  veterem,  qni  mavuli  misericordiam, 

fuem  sacrificium  (Osee  vi,  6).  Aut  si  alius  nunc  mi- 

tericordiam  prsecepil,  quia  et  ipse  misericors  sit,  cur 

liMo  STO  misericors  mihi  non  fuit  ?  Nolite  judicare, 

te  judicemini.  Noliie  condemnare,  ne  condemne» 

smii.  Dimitiiie,  ei  dimiiiemini.Daie,  eidabitur  vo- 

Ut.  Ihnsuram  bonam,  pressam  ac  fluentem  dabunt 

ktmum  vestrum.Eadem  qua  mensi  eriiis  mensura, 

feiwiietur  vobis  (Luc.  vi).  Ut  opinor,  haec  retributio- 

neDi  pro  meritis  ^^  provocatam  sonant  ^^.  A  quo  ergo 


Deum  norant,  quam  prseter  quem  neminem  adhuc 
norant ;  nec  alium  Deum  appellabant,  qnam  quem 
solnm  norant.  Si  ita  est,  quis  videbitur  dixisse  : 
Quid  vocaiis  ^^,  Domine,Domine?  Utrumne  qni  nun- 
quam  hoc  foerat  vocatus,  ut  nusquam  adhnc  editns  ? 
An  ille  qui  semper  Dominus  habebatnr,  ut  a  primor* 
dio  cognitus?  Deus  scilicet  Judseorum.  Quis  ilem 
adjecisse  potuisset,  Ei  non  fadtis  ^^  guof  dicof 
Utrumne  qui  eum  maxime  edocere  tentabat,  an  qui 
a  primordio  ad  illos  et  legis  et  Prophetarum  eloquia 
mandaverat  :  qui  et  inobedientiam  illis  exprobrarc 
posset,  etiam  si  nnnquam  alias  exprobrasset  (  Porro, 
qui  ante  Gbristum,  Populus  isie  me  labiis  diligit, 
cor  auiem  eorum  longe^  absisiit  a  me,  concionatus 


'Btribntio?  Si  ab  hominibns  tantum,  ergo  humanam  D  est  (Isa.  xxixr  13),  veterem  ntique  illis  contuma- 

Varise  lectiones. 

* Prfficesserant  Pam.  ^o  Solem Pam.  "  Vester  omiii.  SemL  ^^  Mendicos  omiti.  Oberih.^^  Promeritis  al. 
'I  Sooat  Seml  Oberih.  ^s  Quam  PameL  »«  Et  omiii.  Oberih.  "  Adullerio  Jun.  »»  Vocas  SemL  ^^  Fa- 
^hn. 

Gommentarius. 

Tt  th  dlXXoTptov,  dtvOpMne  Poi«xotV(&TaTS, 


(6S)  Anie  duos  unum.  Antequam  dixisset  Deus, 
^  erunt  duo  in  carne  una.  Rig. 

(63)  Eximai  ei  de  oculo  suo  trabem.  Apud  S.  Lu- 

fiim  est  »d^^,  hoc  est  stipulam,  quod  vuglo  red- 

ditar  festucam.  Hsereticorum  vafritiem  notat,  qui 

vduti  Ariatarchi  de  aliis  ferunt  judicium,  cum  ipsi 

sint  nocentissimi.  Hi  scilicet   veluti  lippientes  et 

inimctia  oeolis  mala  sua  perspiciunt,  cum  tamen  in 

ilionim  vel  levioribus  erroribus  notandis  sint  per- 

spicadssimi.  Adversus  tales  homines  aliosque  sibi 

valde  plaeentea  torqaeri  potest  quod  apud  Plutar- 

de  TramqmlL  amnU : 


Koxbv  6^SEpxu(,  Tb  V  ?Biov  icapoiOiicit;.   Le  Pa. 

(64)  Adulierium  Marcionis  manus  siupuisse  mt- 
ror.  Facinus  intelligit  inauditum,  auo  B.  Lucae  Evan- 
gelium  corrupit,  ut  ante  diximus.  Lb  pr. 

(65)  Nullum  maleficium  sine  formidine  esi.  Qui 
timet  criminis  se  conscium,  ferme  convincitur ;  nam 
calpa  premit  comes,  et : 

....i  Mams  ahenens  esto 
Nil  eonseire  tibl. 

(Horat.  E]^.  lib.  ▼.  ep.  i}.  Le  Pi: 


431 


TBRTULLIANI  OPBRUIL  PARS  U.  —  SBRIBS  I,  POLBHICA. 


432 


ciam  impntabat.  ilioqain  quam  absurdum,  nl  uo-  k  Creatorem,  vel  qna  Jadeos»  etiam  prophetes  plaoe 

„,  .•^l  •  -  !•  •  •  '  *      /••!•  •!  •*  •*•  __  •         * 


TU8  Deu8,  novus  GhrisiuSy  novse  tanlseque  religionis 
illuminaior,  coniumaces  eC  inobsequentes  pronun- 
ii&rety  quos  nos  potuisset  experiri? 

CAPDT  XYUI. 
Proinde  extoilenda  fide  CenturiotUsiLuc.  vu),  in- 
credibile  siis  professus  est  talemse  fidem  nec  inh" 
raele  invenisse^  ad  quem  non  pertinebat  fides  Israe- 
lis.  Sed  nec  exinde  pertinere  ipoterat  adhuc  cruda 
ut  probaretur  vel  compararetur,  ne  dixerim  adhuc 
nulla.  Sed  cur  non  licuerit  illi  alienae  fidei  cxempio 
uti?  Quoniam  si  ita  esset,  dixisset  talem  fidem 
nec  in  Israele  unquam  fuisse ;  cseterum,  dicens  ta- 
iem  fidem  debuisse  inveniri  ^^  Iq  israele;  quique 
ad  hoc  venisset,  ut  eam  inveniret,  Deus  scilicet  et 
Cbristus  Israelis,  quam  non  sugiiasset,  nisi  exac- 


facilius  quasi  haesitavit  de  eo  quem  quum  sciat  es- 
se,  an  ipse  sit,  nesciat.  Hoc  igitur  meta  et  Joanncs : 
Tu  esj  inquit,  qui  venis^  an  alium  exspectamus  ^ 
{Mattk.  XI,  3)  ?  simpliciter  inquirens,  an  ipse  ye- 
nisset  quem  exspectabat.  Tu  es  qui  veniSy  id  est  ^, 
qui  venturus  es,  an  alium  exspectamus  ?  id  est, 
an  alius  est  quem  exspectamus,  si  non  tu  es 
quem  venturum  exspectamus?  Spcrabat  enim,  sic- 
ut  omnes  opinabantur  ex  similitudine  documento- 
rum,  potuisse  et  prophetam  interim  missum  e^^se, 
a  quo  alius  esset,  id  est  major,  ipse  sciiicct  Domi- 
nus,  qui  venturus  exspectabantur.  Atque  adeo  hoc 
erat  Joannis  scandalum,  qnod  dubitabat  ipsum  ve- 
nisse  quem  exspectabant,  quem  et  praedicatis  ope- 
rationibus  agnovisse  debuerant,  ut  Dominus,  per 


tor  et  sectator  ejus.  £mulus  vero  etiam  maluis-  B  easdem  operationes    agnoscendum    so   nuntiaverii 


set  eam  talem  iaventam,  ad  quam  infirraandam  ei 
destruendam  magis  venerat,  non  ad  comprobandam, 
Resuscitavit  et  mortuum  fiiium  vidun,  non  novum 
documentum.  Hoc  ei  prophete  Creatoris  ediderani, 
quanto  magis  Fiiius?  Adeo  autem  in  illud  usque 
momenti,  nullum  alium  Dominus  Ghristus  intulerat« 
ui  omnes  illic  40J9  Creatori  gloriam  retulerint  di- 
centes :  Magnus  prophetes  prodiit  in  nobis^  etrespe"' 
xit  Deuspopulum  suum.  Quis  Deus?  Utique  cujus 
populus,  et  a  quo  prophetae.  Quod  si  illi  quidem 
Creaiorem  glorificabant,  Christus  vero  et  audiens  ei 
sciens  non  corrigebat,  et  quidem  in  tanto  documento 
mortui  resuscitati  Greatorem  adhuc  orantes,  sine  du«* 
bio  aui  non  alium  circumterebai  Deum,  quam  quem 


Joanni.  Quse  cum  constet  praedicata  in  Clirittum 
Creatorii,  sicui  ad  singula  osteadimus,  satis  per^ 
versum,  ut  Christus  ^^  non  Greatoris  per  ea  ^  sa 
renuDtiarit  inteiligendum,  per  quae  magis  Chri- 
stum  MA  Creatoris  agnosci  compellebai.  liulto 
perversius,  si  et  testimonium  Joanni  perhibei 
nou  Joannis  Christus,  propheten  eum  confirmans» 
imo  ei  supra,  ui  angelum,  ingerens  etiam  sm- 
ptum  snper  iilo  :  Ecce  ego  mitto  angelum  meum 
ante  fadem  tuam,  quiprceparabit  viam  tuam  (Ibii, 
lO^ ;  eleganter  ad  superiorem  sensum  scandali* 
xati  Joannis  commemorans  prophetiam,  ut,  eon- 
firmans  praecursorem  Joannem  jam  advenisse, 
exstiogueret  scrupulum  interrogationis  illicis,  Tu  m 


in  suis  beneficiis  atque  virtutibus  honorari sustinebai  a  qui  venis,anaUum  exspectamus?  Prsecursore  eam 


aui  quale  est  ut  illos  tam  diu  errantes  sustineret,  ad 
hoc  veniens,  ut  crrori  eorum  mederetur?  Sed  scan^ 
daUmtur  Joannes  (66)atfdt<u  virtutibus  Christi,  ui 
alierius.  At  ego  raiionem  scandali  prius  expediam, 
quo  facilius  hseretici  scandalum  explodam.  Ipso  jam 
Domino  virtntum  Sermone  et  Spiritu  Patri  operan* 
te  in  terris,  ei  prsBdieanie,  necesse  erat  portionem 
Spiritus  sancti»  quse  ex  forma  prophetici  moduli  in 
Joanne  egerai  prseparaturam  viarum  Dominica- 
rum  (67),  abscedere  jam  ab  Joanne  redactam  sci- 


jam  functo  ofticio,  prseparata  via  Domini,  ipso  ertt 
inte.ligendus,  cui  prsecursor  minisiraverat,  Major 
quidem^^  omnibus  natis  tnu/ierttm  sed  nonideo  sob- 
jecto  ei,  qui  minor  fuerit  in  regno  Dei  {Bnd.  II) ; 
quasi  aiteriiii  sit  Dei  regnum,  in  quo  modicus  qoif 
major  erit  Joanne ;  alierius  Joannes,  qui  omuibos 
natis  muiierum  major  sit.  Sive  enim  de  quoconqoe 
dicit  modico  per  humilitatem,  sive  de  semecipso, 
quia  minor  Joanne  habebatur,  omnibus  sciiicei  m 
soiitudinem  coocurrenlibus  ad  Joannem  poiino  qnaai 


iicei  in  Dominum,  ut  in  massalem  suam  summam.  D  ad  Christum.  Quid  exitis  videre  in  soUtudinem  ? 

itaque  Joannes  communis  jam  homo,  et  unus  jam 

de  ^^  turba,  scandalizabatur  quidem  qua  homo,  sed 

non  qua   aUum  Christum  sperans  vel  intelligens, 

qui  neque  eumdcm  ^  speraret,  ut  nihil  novi  do- 

centem  ^el  operantem.  Nemo  hsesitabit  de  aliqno, 

quem  dnm  scit  non  csse,  nec  sperat,  ncc  intelligii. 

Joaunes  autem  certus  crat  neminem  Deum  prseter 


tantumdem  et  Greatori  competit,  et  Joannem  ip- 
sius  esse  majorem  natis  mulierum,  et  Chrisiam 
vel  quemque  modicum,  qui  major  Joanne  fniumt 
sit  in  regno  aeque  Creatoris,  et  qui  sit  major  tanto 
propheta,  qui  non  fuerit  scandalizalus  in  Chrisinai, 
quod  tunc  Joannem  miauit.  Diximus  de  remitsa 
peccatorum  (68).  Illius  autem   peccatrieis  fmine 


Varise  iectiones. 

M  Invcnire  Seml.  «  Jam  omitt.  Oberth.  »  Unde  Pamel.  "  Speramus  Seml.  Oberth.  >*  Vel  qui  ventunu 
esi  Oberth.  »  Christum  Pamel.  ^  Per  eas  renuniiarit  SemL  per  ea  rcnunt.  Pamel.  ^  Miyorc  Pamel.  Fran, 
majori  Rig.  Venet. 

Commentarius. 

(66)  Sed  scandalizatur  JoanneSy  etc.  Id  dictam  raturam  saepe.  Kst  vero  etiam  phrasis  Tertaliianiei» 
est  ex  absurda  Marcionis  sententia,  quod  discere  po-  massalem,  summam,  id  esi  integram,  voce  derivali 
tes  ab  Epiphanio,  adv.  Marc.  Le  Pa.  a  massa.  Pait. 

(67)  Prceparaturam  viarumlhMiniearum.  Prcepa*  (68)  Uixvmus  de  remissa  peccatarum.  RemitsiM 
ratum,  ioquit  Ehen.,  dixit,  pro  pm^aUone  ut  pa-     pro  remissione,  ut  S.  Cyprianos  lib.  de  BomQ 


433 


LIB.  IV  ADV.  HARGIONBM. 


434 


argnmentDm  eo  pertinebit,  nt  cnm  podes  Domini  a  ejns  Dei  qni  neseit  eomminari,  qnia  non  noril  irtsoi. 

- 1«  '■      m .         1  -    --      ■-     »  •^...i^J ^A  •      »1-  -1      .  "    mm*  .  . 


osenlis  figeret,  laerymis  inundaret,  crinibns  deter- 
geret,  uogQento  perdaceret,  solidi  corporis  yeritatem, 
Doa  phantasma  inane  traciaverit.  Et  nt  peccatricis 
poenitentia  seeandum  Creatorem  meruerit  veniam 
prsponere  solitum  sacrificio.  Sed  et  si  pcenitentiae 
stimulus  ex  fide  acciderat,  per  poenitentiam  ex 
fide  justificatam,  ab  eo  audiit  :  Pides  tua  te  salvam 
fecit  (Matth.  n,  22)  :  qoi  per  Habacuc  (ii,  4)  pro- 
nuntiarat :  Justus  ex  fide  sua  vivet  ^. 

CAPUT  XIX. 

Qnod  divites  Christo  mulieres  adhofrebantf  qum  et 
ie  faeultatibus  suis  ministrabani  ei,  inter  quas  et 
uxor  regis  procuratoris  {Luc.  viii),  de  prophetia  est. 


B 


Miror  autem  cum  lueemam  negat  abscondi  solere, 
qui  se  tanto  sfficnlo  absconderat  majus  et  necessarius 
lumen,  cum  oronia  de  occulto  in  apertum  repromit- 
tit,  qui  Deum  suum  usque  adhuc  obumbrat,  ex- 
apectans,  opinor,  nasci  Marcionem.  Yenimus  ad 
constantissimum  argumentum  omnium  qui  Domini 
nativitatem  in  controversiam  deferunt.  Ipse,  in- 
quiunt,  contestatur  se  non  esse  natum,  dicendo :  Qua: 
mihi  mater,  et  qui  mihi  fratres  ?  Ita  semper  h»reti- 
ci,  aut  nudas  et  simplices  voces  conjeciuris  quo  vo- 
lunt  rapiunt ;  aut  rursus  conditionales  et  rationales, 
simplicitatis  conditione  dissolvunt  ut  hoc  in  loco.  Nos 
contrario  dicimus  :  primo,  non  potuisse  illi  annun- 
tiari,  quod  mater  et  fralres  ejus  foris  starent  quae- 


Has  cnim  vocabat  per  Isaiam  (xxxii,  9)  :  Mulieres  "  rentcs  videre  enm,  si  nuUa  illi  mater  et  fratres 


divite»  exsurgitey  et  audite  vocem  meam  ;ut  discipu- 
las  priffio,  dehinc  ut  operarias  et  minislras  osten- 
deref  :  Filias,  in  spe  audite  sermones  meos,  Dics 
anni  mementote  cum  laborc  in  spe.  Cum  iabore 
eniffl  quo  scquebantur,  et  ob  spem,  ministrabant. 
JEque  de  parabolis  semel  sufficiat  probatum,  hoc 
genus  eloquii  a  Creatore  promissum.  At  nunc  illa 
qiQOque  pronuntiatio  ejus  ad  populum  (Jsa.  vi,  10)  : 
kurc  audietis,  404  et  non  audietis ;  dedit  Chrislo 
frequenter  inculcare  :  Qui  habet  aures^  audiat.  Non 
qoaai  ex  diversitate  audiium  permitteret  Christus, 
cpem  ademisset  Creator  :  sed  qnia  comminatio- 
oon  exhortatio  sequebatur  :  primo,  aure  audietis; 
d^inc,  gui  habet  auresy  audiat.  Non  enim  audie- 


nulli  fuissent,  qnos  utique  norat  qui  adnnntiaret, 
vel  retro  notos  :  vel  tunc  ibidem  compertos,  dum 
eum  videre  desiderant,  vel  dum  ipsi  nuntium  nuin- 
dant.  Ad  hanc  primam  propositionem  nostram  so- 
let  ex  diverso  responderi  :  Quid  enim  si  tentandi 
gratia  nuntiatum  est  ei?  Sed  hoc  Seriptura  non 
dicit,  quse  quanto  sigoificare  solet  ex  tentatione 
quid  factum  {Luc,  x)  :  Ecce  legis  doctor  assurexit 
tentans  eum ;  et  de  tributi  consultatiooe  :  Et  acces- 
serunt  ad  eum  Pharismi  tentantes  eum  (Luc.  xx)  ; 
tanto  ubi  non  facit  tentationis  mentionem  non  ad- 
mittit  tentationis  interpretationem.  El  tamen  ex 
abundanti  caussas  teniationis  expostulo,  cui  rei 
tentaverint  illum,   per  nominationem  405  matris 


bmt  ultro,   qui  aures  habebant ;   sed  ostendebat  a  et  fratrum.  Si  ut  scirent  natusne  esset,  an  non; 


nres  eordis  necessarias,    quibus  illos  andituros 

aegarat  Crealor.  Et  ideo  per  Christum  adjicit  :  Ft- 

iete  quomodo  audiatis,  etnonaudiatis;  non  corde 

KQicet  audientes,   sed    aure.  Si   dignum   sensum 

pronnntiatioDi  accommodes  pro  sensu  ejus  qui  au- 

ditni  susciiabat,  etiam  dicendo,  Videte  quomodo  au^ 

iiatis,  non   audituris  mioabatur.  Sane  nominatur 

mitissimus  Deus,  quia   nec  judicat,   nec    irascitur. 

lioe  probat  etiam  subjacens  sensus  :  Ei  qui  hahetj 

iabitur ;  ab  eo  autem  qui  non  habet^  etiam  quodhor 

here  se  putai  aufereiur  ei.  Quid  dabitur?  Adjeclio 

fidei,  vel  intellectus,  vel  salus  ipsa.  Quid  auferetur? 

Utique  quod  dabitnr.  A  quo  dabitur,  et  auferetur? 

Si  a  Creatore  auferetur,  ab  eo  et  ^  dabitur  :  si  a 

deo  Marcionis  dabitur,  ab  eo  et  auferetur.  Quoquo 


quando  de  hoc  fuit  qusestio,  quam  ex  ista  tentatione 
discuterent.  Quis  autem  dubitaret  natum,  quem  vi- 
deret  hominem,  quem  audisset  filium  se  hominis  pro- 
fessum,  quem  de  conspectu  omnis  humanae  qualitatis 
dubitarent  Deum,  aut  Filium  Dei  credere?  propheten 
facilius  existiinantes,  licet  magnum  aliqnem,  utique 
tamen  natum.  Etiamsi  in  exploratione  nativitatis 
tentandus  fuisset,  quodcunque  aliud  argumentum 
tentationi  competisset,  quam  per  earum  personarum 
menlionem,  quas  potuit  etiam  natus  non  habere.  Dic 
mihi  :  Omnibus  natis  mater  advivit  ?  •omnibus  na- 
tis  adgenerantur  et  fratres?  non  licet  patres  ma- 
gis  et  sorores  habere,  vel  et  neminem  ?  Sed  et 
census  constat  actos  (Luc.  ii)  sub  Augusto  nunc  ^ 
in  Judsea  ^^   per  Sentium  Saturninum  (69),  apud 


bunen  nomine    comminatur  ablationem,  non   erit  D  quos  genus  ejus  inquirere  potuissent.  Adeo  nullo 

Varise  lectiones. 
»  Vivit  Seml.  Oberth. »  Et  abest  Paris.  »  Tunc  Jun.  ^^  Judaeam  Pam. 

Commentarias. 

in  Juda^amper  Sentium  Saturninum.  Sic  legitur  in 
exemplari.  Et  veterem  scripturam  P.  Pithcei  ma- 
nus  ad  Rhenani  marginem  sic  explicat :  c  Nunc, 
hoc    est,   cum  illa  Ghristus   diceret  nuntiantibus 


^epist.  14.  Unde  Missa  pro  sanctissimo  altaris  sa- 
erinciOy  a  duplici  mi^sione  dicta  est;  duo  sciiicet, 
explicato  Evangelio,  lcvita  dicebat :  Si  quis  catechu- 
menusremansit,  exeat,ye\,  Catechumeni exeunto ; 
ei  eliam  in  fine.  Ite  missa  est.  Ex  illa  duplici  mis- 
lione  seu  dimissione  popuU  et  catechumenorum 
Missa  dicta  est.  Yocabulnm  istud  veluti  portento- 
sam  exsecrantur  Calvinianorum  mystae,  ucet  apud 
8.  Ambrosium  reperiatur.  Hac  de  re  viie  quae  fuse 
Doraodus  de  Biiib.  Le  Pr. 
(69)  Sed  et  census  constat  actos  sub  Augusto  nunc 


adesse  matrem  et  fratres.  »  Ut  Septimius  innuat 
census  alios  ab  iis  quos  ab  Cyrenio  actos  didicerat 
ex  cap.  II  Lucae.  Rig.  —  De  censu  diximus  ad 
cap.  7.  Census  autem  is  factus  est  sine  ulla  pecu- 
nise  indictione  seu  capitatione;  sed  tantum  ut  re- 
ccnseretur  orbis,  et  nomina  civium  seu  subdito- 
rum  imperio  describerentur.  Ls  Pr. 


495 


TERTULLIANI  OPBRUH  PAES  IL  —  SERIBS  I,  POLEMIGA. 


436 


modo  conslilit  ratio  tentaUoais  istins.  At  vere  ma-  Jk  populnm    pede  ,  intestino    itinere    transmittwet. 


ter  ei  fratres  cyos  foris  stabant.  Superest  et  ^^  di- 
spicere  sensum  noa  simpiieiter  pronuDtiantis,  Qu<b 
mihi  mater  aut  fratres  ?  quasi  ad  generis  et  nativi- 
tatis  negationem;  sed  et  ex  causse  necessitate  et 
eondiiione  rationali.  Tam  proximas  enim  personas 
foria  stare  extraneis  intus  defixis  ad  sermones  ejus, 
ampUus  et  avocare  eum  a  solemni  opere  quserentes, 
merito  indignatus  est.  Non  tam  abnegavit  ^  quam 
abdicavit  ^  (70).  Atque  adeo  cum  prsemisisset,  Quag 
mihi  mater,  et  qui  mihi  fratres  f  subjuogens,  ni$i 
gui  audiunt  verba  mea,  et  faciunt  ea  f  tranatalit 
aanguiois  nomina  in  alios  (71 ),  quos  magis  proximos 
pro  fide  judicaret.  Nemo  autem  trausfert  quid,  ni- 


rursusque  sub  ejusdem  virg»  nutu,  redeunte  oatara, 
iEgyptium  exercitum  uadarum  concordia  obroe- 
ret  :  io  quod  opus  et  austri  servierunt.  Lege  et 
(Josue  m,  4)  sortes  familise  dirimendae  (73),  in 
transitum  ejus  Jordanis  machfleram  (74)  faisae, 
cujus  impetum  atque  decursum  plane  et  Jesas  do- 
caerat  propbetis  transmeantibus  stare.  Quid  ad 
b8ec?Si  tuus  Gbristos  est,  non  erit  potentior  famo- 
lis  Greatoris.  Sed  bis  solis  exemplis  usus  eaeem, 
si  non  etiam  prsedicatio  marinae  istius  expeditionii 
Ghristum  antecessisset.  Nam  cum  transfretatf 
Psalmus  (xxvui,  3)  expungitar  :  Dominus^  inqoit» 
super  aquas  multas;  cum  undas  freti  discutit,  Haba- 


si  ab  eo  qui  habet  id  quod  Iransfert.  Si  ergo  ma-      cuc  adimpletur  :  Dispargens  ^,  inquit  {Habac*  in, 
trem  et  fratres  eos  fecit  qui  non  erant(72),  quomo-  B  9)^  aquasitinere ;  c\m  ad  minas  ejus  eliditar  mare. 


do  negavit  eos  qui  crant?  ^  meritorum  scilicet 
conditione,  non  ex  primorum  negaiione ;  in  semet- 
ipso  docens,  qui  patrem  aut  matrera  aat  fratres 
prseponeret  verbo  Dei,  non  esse  (Matth.  x,  27) 
dignum  discipulum.  Gseterum,  ex  hoc  4€M  ma- 
gis  matrem  et  fratres  confitebatur,  quod  illos 
nolebat  agnoscere;  quod  alios  adoptabat,  con- 
firmabat  quos  ex  offensa  negavit,  quibus  non 
ut  veriores  substituit,  sed  tX  digniores.  Denique 
nihil  magnum,  si  fidem  sanguini  prseposuit,  quem 
non  habebat 

CAPUT  XX. 

Quis  autem  iste  est,  qui  etveniis  et  mariimperat 


Nahum  quoque  absolvitur :  Comminans^  inquit  {Na^ 
hum  i,  4),  mari  et  arefaciens  illud;  utique  com 
ventis,  qaibus  inqaietabatur.  Unde  vis  meum  Tin- 
dicem  Christam?  de  exemplis,  an  de  prophetis 
Creatoris?  Age  nunc,  qui  mililarem  et  armatum 
bellatorem  prsedicari  putas,  non  figurate,  nec  alle- 
gorice,  qui  bellum  spiritale  adversus  spiritales 
407  bostes,  spiritali  militia  et  spiritalibns  armiSy 
spiritaliter  debellaturus  esset  :  cum  invenis  in  aoo 
homioe  multitudinem  daemonum,  legionem  se  pro- 
essam,  utique  spiritalem,  disce  et  Ghristum  expa- 
gnatorem  spiritalium  hostium,  spiritaliter  armatam 
et  spiritaliter  bellicosum  inteUigendom  :  atqoe 
ita  ipsum  esse,  qui  cum  legione  quoque  demonum 
ILiic,  viii)?  Nimirum  novus  domiuator  atque  posses-  r  erai  dimicaturus;  ut  et  de  hoc  bello  Psalmus  pos- 


sor  elementorum  subacti  jam  et  exclusi  Creatoris. 
Non  iia  est.  Sed  agnorant  substaniiae  auctorem 
soum,  quse  famulis  quoque  ejus  obaudire  consueve- 
raot.  Inspice  Exodom  (Gap.  xiv).  Marcion,  aspice 
Mari  rubro,  vasliori  super  omnia  stagna.  Judse, 
virgam  Moysi  imperantem,  ut  funditus  proscissom, 
et  pari  utrimqoe  stupore  discriminis  fixom,  sicco 


sit  videri  pronuntiasse  {Ps.  xxiii,  8)  :  Dominus  m- 
lidus,  Dominus  potens  in  bello  ^"^.  Nam  cum  oltimo 
boste  morte  prselialus,  per  tropaeum  crocis  trium- 
phavit.  Gujus  autem  Dei  Filium  Jesum  legio  te- 
aiata  ^  est  (75)?  Sine  dubio  cigas  tormenta  et  abys- 
sum  noverant,  et  timebant,  nec  enim  videntur  posse 
ignorasse  adhuc  quod  novi  et  ignoti  Dei  virtus  opa- 


^arifls  lecliones 
33  Et  omitt.  SemL  Oberth.  33  Negavit  cod.  PithceL  3^  Quis  SemL  ^  Ex  inser,  Wouw.  3^  Disperi&es  Pam. 
31  Praelio  alii.  38  Testalus  SemL  ObertL 

Coniuientarius. 

(70)  Non  tam  negavitj  quam  abdicavit.  Quis  ita  n  dae,  et  tamcn  ejus  impetum  atqae  decursom  pro- 
loqucntem  hodie  forat  ?  Nam  et  moriens  Ghristus  ■* 


adstantem  Mariam  nihilominus  consolatur,  et  post 
mulieris  appellationem,  siatim  honorifieentissima 
filii  relatione  matrem  profitetur,  et  Joanni  delegaL 

HlG. 

(71)  Transtulit  sanguinis  nomina  in  alios,  Hoc 
est,  metaphorice  vocavii  fratres  et  matrem  eos  qoi 
verba  sua  audirent  et  facerent.  Rig. 

(72)  Fratres  eos  fecity  qui  non  erant.  Sanguinem 
suum  fecit  eos  qui  non  erant :  hoc  est,  usus  figura 
sanguinis  seu  fratemitatis,  demonstravit  affectus 
suos  erga  verborum  suorum  auditores  et  factores. 
Fratres  eos  fecit,  hoc  est,  nominavit,  figurate  scili- 
cet,  et  ailegorice.  Rig. 

(73)  Lege  et  sortes  familiag  dirimendas.  Sic  habet 
cxemplar.  Quod  explicari  i>otest  :  Lc^e,  inquit, 
bistonara  Jordanis,  scies  ejos  machferam  foi&se 
in  transitum  familise  sorte  dirimendae  :  obstitisse 
transitui  filiorum  Israel  tanquam  aciem  in^entis 
gladii,  obstiiisse  tranbeunti  familise  sorte  dirmien- 


phetis  transmeantibus  steiisse  ;  prophetas  aream 
roederis  ferentes,  cum  iisque  filios  Israel,  sicoo 
pede  transmeasse.  Nimirum  veridum  illud  ,  lege, 
respondet  prtecedenii,  inspice.  Itaque,  ut  supra  dr- 
xit,  Inspice  Exodum^  ita  nic  etiam  dixisse  videtur, 
«  Lege  et  sortes  familise  dirimendae ,  i  quarom 
scilicet  historia  habetur  Josue  iii  et  iv.  Rig.  • 

(74)  Jordanis  machasram.  Sic  Tibris  arcano  aa- 
crorum  vocabulo  dicebatur  Serra^  auctore  Servio 
ad  illa  Yirgilii : 

Ego  som,  pleno  qoem  flomine  cemis 


Stringeotem  ripas  et  piogaia  coita  secantem 
CerQleas  Tibns.  RiG 


(75)  Cujus  autem  Dei  filium  Jesum  legio  testata 
estf  (jaasi  aliud  a(|^ens  prosequitur  illud :  Quid  mihi 
et  tibi  est,  Jesufilx  Dei  altissimi?{Luc.  vm,  28.)  et 
ibi  veniam  scilicet  abyssi,  id  est  ab  abyssOf  aiculi 
supra  cap.  12»  veniamjejunii.  Paii. 


437 


UB.  IV  AOV.  MARCIONBM. 


438 


rtretnr  io  terris;  qnia  veriumile  noaest  Creatorem  a  initiala,  legem  inrumperet  eamcui  adhnc  tenebatnr 


ignorasse.  Si  eniin  alium  supra  se  Deum  ignorave- 
rat  aliquando,  tamen  jam  infra  coelam  saum  agen- 
tem,  utique  compererat.  Qnod  autem  Dominns 
eomperisset,  jam  et  universfle  familiae  innotuis- 
let  in  eodem  mundo,  et  intra  eumdem  ambitum 
oceli,  quo  peregrina  Divinitas  conversaretur.  In 
qnantum  ergo  et  Creator  scisset  eam,  et  sub- 
rtaotiae  ejns,  si  fuisset;  in  tantum  quia  nnlla 
fnity  non  alium  daemones  sciebant,  quam  Dei  sui 
Ghristnm.  Non  depetunt  ^  ab  aiio,  quod  meminis- 
lent  petendum  sibi  a  Creatore,  veniam  scilicet 
ibyisi  Greatoris.  Denique  impetraverunl.  Quo 
Derito  ?  Quia  mentiti  erant  ?  quia  ssevi  Dei  filium 
enm  feoerant  ?  £t  qualis  erit,  qui  mentitos  juva- 
bat,  qoi  infamapies  susUnebat  ?  Sed  enim, 
qiua  meotiti  uon  erant,  quia  Deum  abyssi 
et  soiuD  cognoverant,  ita  eum  se  et  ipse  con- 
firmaril  quem    adcognoverunt  ^®    daemones,   Je- 


Quadeniqne  fide  inrupit?  in  quem  Deumcredens? 
quem  spernens  ?  Greatorem  ?.Gerle  enim  ex  fide  teti- 
git.  Si  ex  fide  Greatoris,  quae  alium  Deum  ignorabat, 
et  quomodo  legem  ejus  inrupit?  Tam  enim  iarapit, 
si  inrupit,  quam  ex  fide  Creatoris.  Quomodo  enim 
ntrumque  conveniet,  ut  et  inruperit,  et  ex  fide 
eam  inruperit,  propter  quam  inrupisie  non  de- 
buil?  Dicam.  Fides  hsec  fuit  primo,  qna  Denm 
suum  confidebat  misericordiam  maUe  qnani 
ipsum  sacrificium,  qua  eum  Deum  certa  erat 
operari  in  Gbristo,  qua  sic  eum  tetigit,  non  nt 
hominem  sanctum,  nec  ut  prophetam,  quem  con* 
taminabilem  pro  humana  substantia  sciret ;  sed  ut 
ipsum  Deum,  quem  nulla  spurcilia  poUui  posse 
praesumpserat.  Itaque  non  temere  interpretata 
est  sibi  legem,  ea  contaminari  significantem,  qua 
essent  contaminabilia,  non  Deum,  quem  in  Ghristo 
confidebat.  Sed  et  illud  recogilavit ,  ordinarium  et 


lum  jndicem  et  ultoris  Dei  Filium.  Ecce  aliquid  B  solemnem  menslrui  vel  parlualis  sanguinis  fluzum 


el  de  ilJis  pusillitatibus  et  infirmitatibus  Greatoris 
in  Ghristo.  Ignorantiam  enim  et  ego  adscribere  ei 
JdAo.  Permittite  mihi  adversus  haerelicnm.  Tangi- 
tnr  a  femina  quae  sanguine  fluitabai  (76),  et  ne- 
idvit  a  qua.  Quis  me,  iuquit,  tetigit  ?  Etiam  excu> 
iintibus  discipflis,  persevcrat  in  ignorantiae  voce, 
lUigit  me  aliquis;  idque  de  argumento  affirroat : 
Smsi  enitn  virtutem  ex  tne  profectam.  Quid  dicit 
iuereticus?  sciebatoe  personam?  Et  cur  quasi 
igoorans  loquebatur  ?  Ut  confessionem  certe  4MM 
provocaret,  ut  timorem  probaret.  Sic  et  Adam  ali- 
qoando  qusesierat,  quasi  ignorans :  Adam  ubi  es  f 
(Gen.  lu,  9).  Habes  et  Creatorem  cum  Christo  ex- 
CQsatam,  et  Cbristum  Creatori  adaequatum.  Sed  et 
boe,  qni  ^^  adversarius  legis ;  ut  quia  lex  a  contaciu 


in  lege  taxari,  qui  veniat  ex  officio  naturae,  nop  ex 
vitio  valetudinis.  Illa  autem  ex  vitio  valetudinis 
rednndabat,  cui  non  modum  temporis,  sed  divinas 
misericordiae  auxilium  necessarium  sciel)al.  Atque 
ita  potest  videri  ^^  legem  non  inrupissc,  sed  distin- 
xisse.  Haec  erit  fides,  quae  conlulerat  etiam  intel- 
lectum  :  Nisi  credideritis,  inquit  {Isa.  vii),  non  tn- 
telligetis.  Hanc  tidem  probans  Ghristus  ejus  feminae, 
quae  solum  credebat  W9  Creatorem,  ejus  fidei  se 
Deum  respoodit,  quam  probavit.  Nec  iliud  omittam, 
quod  dum  tangitur  vestimentum  ejus,  utique  cor. 
pori,  non  phantasmati,  inditum  corpus  quoqne  de- 
monstrabatur;  non  quasi  jam  de  hoc  retractemus, 
sed  quia  ad  praesentem  conspirat  quaestioiiem.  Si 
enim  non  erat  veritas  corporis ,  phantasma  ulique 


feminae  sanguinantis  submovet  (77),  idcirco  gestie-  C  contaminari,  qua  res  vacua,  non  posset.  Qui  ergo 


rit  non  tantum  contactum  ejus  admittere,  sed 
etiim  sanitatem  donare.  0  Deiun  non  natura  bene- 
iieom,  sed  «emulalione  !  At  enim  si  fidem  mulieris 
imenimns  ita  meruisse,  cum  dicit  :  Fides  tua  te 
iskam  fecitf  qui  es  ut  aemulationem  legis  (78)  in- 
terpreteris  in  isto  facto,  quod  ipsc  Dominus  ex 
Uei  remnneratione  editnm  ostendit?  Sed  hanc 
vis  moIieriB  fidem  constituet  ,  qua  contemp- 
lent  legem.  £t  ctii  credibile,  ut  mulier  nul- 
lios  adhuc  Dei  conscia,  nullius  adhuc  novae  lcgis  ^^ 


non  potest  contaminari,  prae  inanitate  substantiae, 
quomodo  voluisset  ?  Ut  aemulus  legis  mentiebaturqni 
non  vere  polluebatur. 

CAPUT  XXI. 
IHmittit  disdpulos  ad  prasdicandum  Dei  rC" 
gnum  (Luc.  ix).  Numquid  vel  hic  edidit,  cujus? 
Prohibet  eos  victui  aut  vestitui  quid  in  viam  ferre? 
Quis  hoc  mandasset?  nisiqui  et  corvos  alit  ^,  et  flo- 
resagri  vestit,  qui  bovi  quoque  terenti  libertatem  oris 
(Deu/.  XXV,  4)  ^(79)  ad  veniam   pabuli  ex  opere 


Varias  lectiones. 

*aifan  peterent  Wouw.  ^  Gognoverunt  Pam.  *»  Q«a  Jun.  *2  Nulli...legi  cod.  Wouw.  *5  Videri  omitt. 
Sml.  **  Pavit  Oberth.  *»  Sumendi  cod.  Wouw. 

Commentarins. 

(76)  i4  feminaquce  sanguine  fluitabat.  Sic  Hiero-  n  foo6op,  id  est  sangoinifluae,  neque  enim  cjjit  diclo 

n  dixit  «   mulierem  **  cap.  de  femina  seminiflua,  sed  viro  seminifluo,  et 


ormns,  epist.  131    ad  Rufinum 

IraeQtem  sanguine; «  etepist.  i2%adFabiolam : 

St  aois  e  sacerdotibus  semine  fluzerit.  »  Rig. 

(n)  A  eontactu  femince  sanguinantis  sulmovet, 

ete.  Alludit  ai  illud  Levit.  xv,  sub  finem  cap.  Ba^c 

est  lex,  etc.  sanguinantis,  id  est,  uti  B.  Hieronvmus 

qam  jngiter  flait  sanguine,  mulierls^  pro  quo  hodie 

perperam  legitur  apud  LXX  :  Ka\  6  '^ovo^^u^c,  id 

6it  seminiiluas ;  sed  repetendum    xa\  tf{  ei|Ao^- 


cap 

muliere  sanguinante  dies  plnres,  non  m  tempore 

menstrui  sui.  Pam. 

(78)  JEmulationem  legiSj  etc.  Amulationem  ao- 
cipit  hic  pro  adversatione  legis;  nam  naulo  prins 
habetur  adversarius  legU^  et  sub  finem  hajos  capi- 
tis  (emulus  legis  eodem  modo  quo  Plinius  dixit : 
a  /Emula   Romae  Carthago,   lib.  xv,  cap.  18.  PiM. 

(79)  Ad  veniampabuU  ex  opere  submovendi.  Sb-u 


489                          TBRTULLIANI  OPBRUH  PARS  U.  -  SBRIBS  I,  POLBHIGA.  4« 

sabmttfandi  ante  preeedit :  quia  dignus  operarius  M  potest  non  eam  '^  seosisse  Ghristnm,  nisi  qnem  n6» 

mereeds  ma.  Haec  Mtreion  deleat,  dtim  seneoi  salva  verat  in  Scriptaris,  qaem  jam  recensebat  1n  flMStis. 

sini.  At  cam  jabet  palverem  excutere  de  pedibus  Hoc  et  ipse  confirmat  asqae  adhac  patiens,  imo  ei 

in  eosa  quibus  excepti  non  fuissent,  et  hoc  in  testi-  silentium  indicens.Si  enim  Petrus  quidem  non  po- 

monium  mandat  fieri ;  nemo  testatur,  quod  non  ju-  terat  alinm  eum  confiteri,  quam  Creatoris  :  ille  au- 

dicio  destinatur;  inhumanilatem  qui  in  testationem  tem  prscepit,  ne  cui  hoc  diceret ;  utique  id  noloit 

redigi  jubet,  judicem  comminatur.  Nullum  deuni  provulgari  ^,  qnod  Petrus  senserat.  Imo,  inquis, 

no?um  a  Christo  probatum  illa  etiam  opinio  om-  quia  non  recte  seoserat,  noluit  mendacium  dhse- 

nium  dcclaravit,  quia   Christum  Jesum,  alii  Joan«  minari.  Sed  aliam  silentii   eaussam  edixit  :    Quia 

nem,  alii  Heliam,  alii  uaum  aliquem  ex  veleribus  oporteret  Filiufn  hominis  multa  pati  et  reprobari  a 

prophetis  Herodi  asseverabaut.  Ex  quibus  quicnn-  presbyterisetscribisetsacerdotibui{H),etinter/ici^ 

que  fuisset,   noo  utique  ob  hoc  est  suscitatus,   ui  etpost  lertium  diem  resurgere,  Quse  cum  prsedicala 

alium  denm  post  resurrectionem  prsedicaret.   Pasdt  sint  et  ipsa  in  Christum  Creatoris,  sicut  suis  lods 

populum  in  soliiudioe,  de  pristino  sdlicet  more  (80).  implebimus,  sic  quoque  ipsum  se  ostendit  esse,  in 

Aut  si  non  eadem  et  ^  majestas,    ergo  jam  minor  quem  prsedicabantur.  Gerte  etsi  non  essent  praedi- 

est  Creatore,  qni  non  onO  die,   sed  annis  quadra-  cata,  eara  causam  indicti  silentii  protulit  qnse  non 
ginta,  necde  inferioribus  materiis  panis   et  piscis,  B  Petri  errorem  demonstraret  ^,  obeundarum  passio- 

sed  de  manna  eoelesti,  nec  quinque  circiter,  sed  sex-  uumnecessitatem:  (Jtttvo^tten^inquit,  afiimamnuim 

centa  millia  homionm  protelavit  (84).  Adeo  autem  salvam  facere,  perdet  illam;  et  qui  perdiderit  eam 

ea  fuit  majeslas,  ut  et  pabuli  cxiguiiatem  oon  tan-  propter  me^  salvamfaciet  eam.  Cerie  Filius  hominis 

iom  SQfficere,  verum  etiam  exuberare  ,  de  pristino  lianc  sententiam  emisil.   Perspice  igitur  et  tu  enm 

volueritexemplo.  Sic  enim  et  in  tempore  famis  sub  rege  Babylonio,  fomacem  ejus  ardentem  (Dan.  in), 

Helia  vidusB  Sareptensi  modica  el  suprema  4IO  et  iuTenies  illic  tanquam  Filium  hominis  41 1  (non- 

alimeota  ex  prophetse  benedictione,  per  totum  famis  dum  enim  Tere  erat^  nondum  scilicet  natus  ex  bo- 

tempus  redundaverant.  (III  \R^^.  xvii).  Habes  ter-  mine),  jam  tunc  istos  exiius  constituentem.  SaWali 

iiam  ^^  Basiliarum.  Si  et  quartam  ^  resolvas  ^',  inve-  facit  animas  trium  fratrum,  qui  eas  pro  Deo  pcrderti 

nies  (lY  Reg,  iv,  42  seqq.)  totum  huoc  ordinem  Chrisii  conspiraverant ;  Chaldaeorum  vero  perdidit,   qoaa 

circa  illum  Dei  hominem.  qui  oblatos  sibi  viginti  ^  illi  per  idololatriam  salvas  faceremalaerant.  Quse 


hordeaceos  panes  cum  populo   distribui  jussisset,  et  ista  nova  doctrina,  cujus  vetera  documenta  sunt 

minister  ejus  proinde  comparala  multitudine  et  pa-  Quanquam  ei  prasdicationes  martyriorum,  tam  fn- 

buli  mediocritate,  respoodisset :  Quid   ergo  ^^  hoc  turorum,  quam  a  Deo  mercedem  relaturorum  deea- 

dem  inconspectu  ^^  centum^  hominum  (82)  P  Da,  currerant.   Yide,  inquit  Isaias  (Lvin,  1),  quomod» 
inquit,  et  manducabunt,   quoniam  haec  ^  dicit  Do-  ^  peritjustus,  et  nemoexcipit  corde ;  etvirijusti  aur 

minus  :  Et  manducaverunt,  et  reliquerunt  ^^  relir  feruntur^  et    nemo  considerat .   Quando    magis 

quias,  secundum  dictum  Domini.  0  Christum  et  in  hoc  fit,  quam  in  persecutione  sanctorum  ejus  t  Uti- 

novis  veterem !  Haec  itaqoe  quse  ^  viderat  Petrus,  et  que  non  semplex,  nec  de  naturae  lege  communis  (85), 

cum  pristinis  compararat,  et  non  tantum  retro  facta  sedilla  insigois  el  pro  fide  militaris ;  in  qua  qui  ani- 

sed  et  in  foturum  jam  tunc  prophetantia  recognoverai  mam  suam  propler  Deum  perdit,  servat  iUam  :  ut  ei 

inlerrogaoti   Domino  quisuam  illis  videretur,  cum  hic  tamen  judicem  adcognoscas  ^,  qui  malum  animse 

pro  omnibus  responderet :  Tu  es  Christus  (83),  non  lucrum  perditiooe  ejus,  et  bonum  anim»  deirimen- 

Varise  leciiones. 

*8  Bi  Hhen,  "  Tertium  Fran.  Jun.  **  Quartum  Fran.  Jun.  *^  Et  si  tertiam  revolvas  Wouw.  «>  Dceen 
SemL  ex  grascis  quibusdam  exempUs  et  ex  Ambros.  L  vi  Hexaem.  ^^  Ego  Paris.  Fran.  ^^  Inspectum  SemL 
^  llilUbus  add.  Pam.  ^  Hoc  Oberth.  ^  Manducabunt  ct  relinquent  Seml.  manducabunt  et  reiinoueni,  et 
manducaverunt  et  reliquerunl  Jun.  sic  LXX.  ^s  Qui  Fran.  Paris.  ^i  Non  potest  novum  Latin.  »  Promal- 
gari  al.  ^9  Sed  add.  Paris.  Fran*  ^  Cogooscas  Pam. 

GommeniariHS. 

motum  dicit  ex  opere  bovi  tereoti,  eadem  honoris  n     (83)  Tu  es   Christus^  etc.  Propter  coofessionem 

formula,  quaJuris  auclores  dixere  resamotas  exbo-  illam,  B.  Petms  fundamentum  est  et  .peira  suprt 

nis  mariii.  Rig.  quam  stat  Bcclesia  Dei  :  lic\  tJ[  iclrpr)  tflrfDj  t^;  db^«- 

(80)  De  pristino  scilicet  more.  Nimirum  veieria  Xo&«i5(rcicoc  olxoBofxijacD  (xou  t^v  'EjcxXiQ<i{av,'ul  habeiS. 

InstrumenU  seu  Testamenti.  Sic  libro  de  Baptismo  :  Epiphanius  Hasr.  U9.  Le  Pa. 

«  Perungitur   benedicta  unctione  de  prisiina  disci-'  (84)  Presbyteris  et  scribis  et  sacerdotiJbus.  Malnit 

plina.  »  hoc  est  judaica.  Rig.  presbyteris  Vetinere  quam  ejus  vocis  interprciatio- 

(%\)Sedsexcentamillia}u)minumprotelavit.VLQC  ■  nem  vuljjarem  senioribus.  Porro  sacerdotibus  wm 

est,  sexcentis  hominum  millibus  vitae  et  \irium  te-  adeo  mirifice  cum  sit  a^x^eoicov,  quod  Yalgalus  prin^ 

norem  conlinuavit,  produxit,  protraxit.  Rig.  cipes  sacerdotum  reddit.  Lb  Pb. 

(88)  Qmd  ergo  hoc  dem  in  conspectu  centum  ho-  (85)  Utique  uon  simplex^  nec  de  naturos  lege  comr 

mmttm?  In  exemplari  iegitur :  cpuidergohocdem  mttnts.   Hec  non  alio  referri   posauni  c|uam  ad 

inspectu  ceotum  hominum.  »  Scribendum  arbiiror :  «  ea,  Quse  est  ista  nova  docirioa  ?  a  uiiqae  noo 

<<  (juid  ergo  hoc  idem  inspectu  centum  hominum  ?  »  simplex,  docirioa  scilicet  nec  de  naturas  conmiuiiis 

RiG.  lege,  etc.  RiG. 


44t 


LIB.  AOV.  MARGIONBII. 


442 


tUB,  uhite  ejns  reman«ruaru  <>  .  Sed  et  zelotem  •  homine  deposnit,  pro  imagine  et  similitudine  sa&, 


Deam  mihi  ^^  exhibet,  malum  malo  reddentem :  Qui 
eonfUsui,  inqmiy  mei^  fuerit^  et  ego  confundar  ejus 
M.  Qaando  nec  confusionis  materia  conveniat,  nisi 
meo  Ghristo  :  cnjas  ordo  magis  pudendus  (86),  ut 
etiam  haereticorum  conviciis  pateat,  omnem  nati- 
▼ititis  et  educationis  fceditatem,  ipsias  ^  etiam 
eamiB  indignitatem  (87),  quanta  amaritudine  pos- 
anDl  perorantibua  ^.  Gseterum,  qaomodo  ille  erit 
obDOxiiis  eonfusioni,  qui  eam  non  capit  ?  non  vul- 
ta»  licei  virginis,  tamen  feminse,  coagulatus  ;  et  si 
DOD  semine,  tamen  ex  lege  substantise  corporalis,  ex 
femintt  humore  (88)  :  non  caro  habitus  ante  for- 
mam :  noo  pecus  dictus  post  liguram  (89) :  non  de- 


non  aliena  ^^  ;  ut,  qaoniam  homo  non  erubuerat  la- 
pidem  et  lignumadorans,  eadem  constantia  non  eonfu- 
sas  de  Christo,  pro  impudentia  idololatriae,  satis  Deo  fa- 
oeret  per  impudentiam  fidei  (93).  Quid  horum  Ghristo 
tuoeompetit,  Marcioa,ad  meritnm  confasionis?  Plane 
pudere  te  debet,  quod  illum  ipse  finxisti. 

CAPUT  XXII. 

Nam  et  hoc  vel  maxime  erubescere  debuisti,  quod 
illum  cum  lioyse  et  Elia  in  secessa  montis  conspici 
pateris,  quorum  destructor  advenerat.  Hoc  sciliect 
intftlligi  voluil  vox  illa  de  coelo :  Hic  est  Filius  meus 
U&  dilectus,  hunc  audite  :  id  est,  non  Moysen 


eem  ^  mensium  cruciatu  4i9deliberatus  ^(90):  BJam  etEliam.  Ergo  sufficicbat  vox  sola  sine  os- 


non  sobita  dolorum  concussione  cum  tanti  tem- 
poris  cceno  (91)  per  corporis  cloacam  effusus  ad  ter- 
ram :  nec  statim  lucem  lacrymis  auspicatus  (92)  et 
primo  retinacoli  sui  vulnere  :  nec  muUum  ablutus  « 
nee  sale  et  melle  medicatus  :  nec  pannis  jam 
tepiiltnr»  involucrum  ^  initiatus  ;  nec  exinde  per 
immnnditia  inler  sinus  volutatus,  molestus  uberibus 
din  ittfam»,  vix  puer,  tarde  "^^  homo :  sed  de  coelo 
expositns,  semel  grandis,  semei  totus,  statim  Ghri- 
ilos,  spiritnset  virtus,  et  Dens  tantum.  Caetcrum 
■t  Bon  venis,  qui  non  videbatur,  ita  nec  de  crucis 
BMledicto  erubeacendus,  cujos  carebat  veritate,  ca* 


tentalione  Moysi  et  Elise.  Definiendo  "^^  enim  qiiem 
audireot,  quoscunque  alios  vetuisset  audiri.  Aut 
numquid  Isaiam  et  Jeremiam  caeterosque  quos  non 
oslendit,  permisit  andiri,  si  vetuit  quos  ostendit  ? 
Nunc  et  si  prse^ntia  illorum  fuit  necessaria, 
non  utique  in  colloquio  ostenderentur,  quod  fami- 
liaritatis  indicium  est  :  nec  in  consortio  daritatis, 
quod  dignaflionis  et  gratiae  exemplum  est :  sed  in  sor- 
dibus  aliqoibus,  quod  destractionis  argamentnm  est, 
imo  in  tenebris  Crcatoris,  quibus  discutiendis  erat 
missus.  Longe  etiam  discreti  a  claritate  Ghrisii,  qut 
voces  et  litteras  ipsas  eorum  ab  Evangelio  suo  erat 


eorpore.  Non  poterat  itaque  dixisse  :  Quimei'^i  a  separaturus.  Siccin  ''^  alienos  demonstrat  illos,  dum 


eenfksus  fuerit.  Noster  hoc  debuit  pronuntiasse  : 
Uinoratus  a  Patre  modico  citra  angehs  (PsaL 
TOi  6) ;  vermis,  et  non  homo ;  ignominia  hominis 
ei  nulUficamen  populi  (Psalm.  xxi,  6)  quatenus  ita 
voliiit,  ut  livore  ejus  sanaremur  (Isa.  liii,5),  ut  dede- 
core  ejus  salas  nostra  constaret.  £t  merito  se  pro  suo 


secum  babei?  sic  relinqueudos  docet,  quos  sibi  jnn- 
git?  sic  destruit,  quos  de  radiis  suis  cxstruit? 
Qaid  faceret  Christus  ipsorum?  Gredo  secundum 
perversitatem,  tales  eos  revelasset,  quales  Ghristu^ 
Marcionis  debuisset;  aut  quoscumque  alios  secum, 
quam    prophetas     suos.    Sed    qaid  tam  Christus 


(86)  Cujus  ordo  magis  pudendus,  Ordinem  dicit  n 
utlritatis  et  educationis.  Rig. 

(87)  Ipsius  etiam  carnis  indignitatem.  Carnis  vi- 
delieet  passibilis  et  mortalis,  quae  sane  indigna  Deo 
videbatur.  Sic  adv.  Jud:  Primo  sordidis  indutus 
csL  id  est,  carnis  passibilis  ct  mortalis  indignitate.  » 
Td  indignitatem  intellige,  eT^o^  oux  ^^iov  TupdcvviBoc 


Variae  lectiones. 

•»  Remaneratur  Paris.  Fran.  62  Mihi  abest  Paris.  ^^  Me  SemL  Oberth.  «•  Eum  Franeq.  ^  Ipsis  conjic. 
SesU. ««  Perorantium  codd,  Wouw.  e^  Novem  Fran.  ^  Delibratus  Fran.  ^  Involucro  cod,  Wouw.  "'o  Tar- 
diu  SemL  Oberih.  ^i  Me  Pam.  Fran.  "  Tunc  add.  SemL  "  Diffiniendo  a/.  •»*  Sic  in  Rig.  VeneU 

Gommentarius. 

(91)  Cum  tanti  temporis  ccenOy  etc.  Lib.  de  Came 
Christif  cap.  4,  eadcm  ferme  habet :  «  Ab  ipsa  qui- 
dein  exorsus  odio  habita  nativitate,  pcrora  ;  age  jam 
spurcitias  genilalium  in  utero  ,  elementorum,  hu- 
morum  et  sanguinis  fcBda  coagula,  carnis  ex  eodem 
coeno  alendae  per  novem  menses.  «  Per  coenum  in- 
telligit  id  quod  Hippocrates  lib  de  JVa/.  PueY.  n.  136: 
Tcit  rdtp  xaTauiivia  o6  x^P^'^  6xoTav  yuv^)  X467)  icpbc 
lauTi{v,  ijv  fxlXXi)  To  TMtiSCov  tyiaCvsiv.  «  Menses  non 
profluunt  mulieri  utero  geslanli,  si  sanus  pucr 
ruturus  cst.  «  Hoc  in  loco  admirabilis  humanae  ori- 
ginis  descriptio  ct  infirmitatis  ima^o,  quam  memini 
me  legisse  fere  eamdem  apud  Plmium,  qui  statim 
exclamat :  «  His  principiis  oritur  carnifex  animus,  o 
etc.  Si  liber  esset  ad  manum,  locum  lantum  exscri- 
berem.  Le  Pr. 

(92)  Lucem  lacrymis  auspicatus,  etc.  A  miseriis, 
vagitu  scilic^t^  vitnm  auspicatur,  eamdem  in  labo- 
ribus  agit,  atqne  ad  malorum  complemeotum  mors 
est  subeunda.  Le  Pa. 

(93)  Proimpudentiaidololatria^t  satisDeofacere : 
per  impudentiam  fidei'  Idololatrise  impudpniia  fuit, 
cum  non  puduit  adorare  lapides  et  ligoa;  impudenlia 
fidei,  oum  minime  pudet  Deum  credere  natum  et 
crudfixum.  Rig. 


(88)  ExfemincB  humore.  Lib.  d  Car.  Christid\\ii^ 
>  humoris  et  sanguinis  fo^da  coagula.  »  Rig. 

J89)  Non  pecus  dictuspost  ^guram.  Eodem  voca- 
4  Qtitur  Julius  Firmicus  hb.  vii,  cap.  1 :  <  Pe- 

cus  intra  viscera  matris  artuatim   conscisum  a  me- 

(fids  proferetur. »  Rig. 

(90)  IVon  decem  mensiumcruciatu  deliberatus.  Sic 
iiabent  exemplaria;  quae  si  nobis  integram  auctoris 
seriptaram  servavere,  dixerit  Septimius  partum  de« 
fiberari,  quamdiu  foetus  in  utero  perficitur,  ordine 
oatiTitatis  humanae,  decem  mensium  spatio  currenle, 
qaemadmodum  in  Apologelico  dixit,  conceptum  de- 
fiberari,  »  dum  adhuc  sanguis  in  hominem  delibe- 
ralar.  •  Aliaa,  minime  spernenda  videretur  Latinii 
eoDjeetQra,  <  decem  mensium  cruciatu  deliberatus.  » 
Niin  Qnsmodi  est  iufantis  in  utero  situs,  ut  cruciari 
lUeatafy  incurvus  totus  ac  contractus.  Rig. 


443 


TERTULLIANI  OPBBUH  PARS  H.  —  SBRIBS  I,  POLBHIGA. 


444 


Ghrittiis  Greatoris,  (fntm  seeam  OBtenderepnDdtetto-  ||  mne  verbum.  In  mantem  seceddt;  agnoeoo  formam 

res  800S?  com  illis  videri,  qnibns  in  reYelttiombiis,      loci.  Nam  et  pristinam  popnlnm  epnd  monlem   el. 

erat  visns  :  cum  illis  loqui,  qui  eum  fuertnt  locuti : 

cum  eis   gloritm  sutm  communictre    t    qnibus 

Dominus  gloriae  nQncupabatar :  cnm    principtlibns 

suis  (94),  quorum  tlter  populi  informttor  tliqutndo, 

tlter  reformator  quandoque ;  alter  initiator  Veteris 

Testtmenii.    tlter    consummttor  Novi?  Igitnr  et 

Pelrus  merito  "'s  contnbernium  Chrisii  sui  tgnoscens 

iodividuittte  ejus  snggerit  consilium :   Banum  est 

no8  hic  esse.  Bonum  planc,   nbi  Moyses  scilioet  et 

Eliti.  Et :  Faciamus  hic  tria  tabemaeula,  unum 

tibi,  ei  Moysi  unum,  et  Elias  unum  :  sed  nesciens 


visione  et  voee  snt  Grettor  initiarat.  Oport^tt  ia 
00  suggestu  consigntri  Novum  Testtmentnm,  in  quo 
conscriptum  Yetns  fuertt;  sub  eodem  etitmtmbitn 
nubis,  qutm  nemo  dubiitvit  de  tere  Grettoris  con- 
globatam,  nisi  et  uobes  suas  illo  dednxeret,  qvia 
et  ipse  per  coelum  Greatoris  viam  mperet,  ant 
proinde  et  nubilo  Greatoris  precario  uans  est.  lu- 
que  nec  nunc  mutt  nubes  fuit,  sed  vox  stlita  de 
ccbIo,  et  Pttris  novum  testimonium  snper  Filio 
ttque  in  secundo ''''  Pstlmo.  Filius  meus  es  iu  : 
ego  hodie  genui  te,  De  quo  et  per  Istiam  (l,  10) : 


quid  diceret.  Quomodonesciens?  ulrumne  simpKei  D  Q^i^  Deummetuens,audiatvocem Filiieiusf  li^qut 


errore,  an  ratione  quam  ^^  defendimus  m  caussa 
novae  propheiiae,  gratise  exstasin,  id  est,  amentiam 
convenire  (96)?  In  spiritu  enim  homo  constitutus 
prseserlim  cum  gloriam  Dei  conspicit;  vel  cum  per 
ipsum  Deus  loquitur,  necesse  est  excidat  senso, 
obumbretus  scilicet  virtute  divina;  de  quo  inter  nos 
et  Psychicos  quaestio  est  (96).  Interim  facile  est 
amentiam  Petri  probare.  Quomodo  enim  Moysen 
et  Eliam  cognovisset,  nisi  in  spiritn?  Nec  enim 
imagioes  eorum  vel  statuas  populos  habuisset  et 
similitudines,  lege  414  prohibente,  nisi  quia  in 
spiritu  viderat;  et  ita  quod  dixisset,  in^gpiritu,  non 
insensu  constitutus,  scire  non  poterat.  Gaeterum, 
si  sic  nescit  quasi  errans,  eo  quod  putaret  illorum  esse 
Ghrislum ;  ergo  jam  constat  et  supra  Petmm  inter- 
rogatum  a   Ghristo;  quem  se    exisiimareot  ut  de 


]am  repraesentans  eum :  Hic  est  Filius  meus;  utiqoe 
subauditur,  quem  repromisi  i^.  Si  enim  repromisit 
aliquandOy  et  postea  dicit:  Hic  est;  ejus  est  ezhi- 
bentis  voce  uti  in  demonstretione  promiasi,  qui 
aliquando  promisit;  non  ejus  cui  possit  respon- 
deri,  c  Ipse  enim  tu  quis  es  qui  dicas.  Hic  est  jiUus 
meust  de  quo  non  magis  preemisisti,  quem  teipsom 
quod  prius  eras^^^revelasti?  •  Hunc  igilur  audiUt 
quem  ab  initio  edixerat  audiendum  in  nomine  pro- 
phetse,  quoniam  el  propheles  existimari  habd>ai  a 
populo.  Pr0p^tom,inquit  Moyses  (97)  (Deut.  xvm, 
ib),  susciUUfitvobis  Deus  ex /iliis  vestris  (secandom 
caroalem  scilicet  censum  ^)  tanquam  me :  audie» 
ti$  ^^  illum.  Omnis  autem  qui  illum  non  audierit, 
exierminahitur  animaejus  depopulo  suo.  Sic  411^ 
et  Isaias  (l,  10) :  Quis  in  vobis  metuens,  exaudiai 


Creatoris  dixisse,  Tu  es  Christus ;  quia  si  tunc  al-  C  vocem  filii  ejus?  Quam  et  ipse  Pater  commendatn- 


rus  eret.  Sistens  enim  ^^  verba  filii  sui  (9g),  dl- 
cendo  scilicet :  Hic  est  filius  meus  dilecius;  hune 
audite,  inquit  ^.  Itaque  etsi  facta  translatio  nt 
auditionis  a  Moysc  et  Elia  in  Ghristo  ^,  sed  non 
ut  ab  alio  deo,  nec  ad  alium  christum  sed  a  Crea- 
tore  in  Ghristum  ejus,  secundum  decessioaofB 
Yeteris,  et  successionon  Novi  Testamenti.  Non  le- 
gatus,  inquit  Isaias  (lxiii,  9),  nec  nnntius,  sed  ipse 
Dominus  ^  salvoseos  fecit  ^;  ipse  jam  praedioims 
et  implens  Legem  et  Prophetas.  Tradidit  igitar 
Pater  Filio  discipulos  novos,  ostensis  prius  cum 

Variae  Jectiones. 

''&  Meritum  Seml.  Oberth.  ^^  Qiia  Jun.  ''^  Primo  Seml.  '^^  Repromisit  Oberth.'^^  Erat  Pam.  ^  Senaun 
Paris.  Fran.  ®i  Audieritis  Pam.  ^  Inquit  add.  Pam.  «3  Inquil  omitt ;  Pam.  «*  Christum  cod,  Wouw.  •* 
Deus  Seml.  Oberth. ««  Faciet  Oberth. 

Commentarius. 


terius  Dei  illum  QOgnovisset,  hic  quoque  non  erras- 
set.  Quod  si  ideo  et  hic  erravit,  quia  et  supra ; 
ergo  certus  est  in  illum  diem  quoque  nullam  novam 
divinitatem  a  Ghristo  revelatam,  et  usque  adhuc 
non  errasse  Pclrum,  Ghristo  usque  adhuc  nibil 
ejusmodi  revelante;  et  tamdiu  non  alterius  depu- 
tandum  Ghristum,  quam  Creatoris,  cojus  omnem  et 
hic  ordioem  expressit.  Tres  de  discentibus  arbitros 
futurse  visionis  et  vocis  assnmit ;  et  hoc  Greatoris 
est.  In  tribus,  inquit(Dett/.  xix,  15),  testibus  stabit 


(94)  Cum  principalibus  suis.  Vatic.  I.  ms.  cod.  n 
Cttm  principibus  suis.  Sed  illud  magis  TertuIIiani- 
cum  el  Africanum  stylum  redolet,  quos  ita  vocai 
auctor,  quos  Moyses  et  Elias  prsecipui  fuerint 
prophetarum  veterum,  jamdulum  aote  illos,  quos 
maiores  vocamus.  Pam. 

(95)  Quam  defendimus  in  causa  novas  prophetias, 
graiia;  exstasin,  id  est  amentiam  convemre.  Hoc  fe- 
cisse  videtur  libris  de  Exstasi,  quorum  meminit 
Hieronymus.  Rig 

(96)  De  quo  inter  nos  et  Psychicos  quasstio  est. 
Psychicorum  hic  primum  ommum  facta  est  ab  au- 
ctore  mentio ;  quare  patet  initio  haereseos  ab  au- 
ctore  hunc  librum  conscriptum.  Rio. 


(97)  Prophetam  inquit  Moyses.  Multo  aliter  hanc 
Scripturam  citat  quam  hodie  habetur  apud  LXX« 
sed  potius  secundum  (^uod  citat,  Act.  iii  et  vni, 
nec  mirum,  cum  bis  idipsum  aliis  verbis  repetatur 
Deut.  xviu,  quorum  priori  loco  magis  accedit,  quod 
habet  cum  apostolo  Petro  auctor,  Suscitabit  vobis 

ftrseterqoam  quod  ibi  est   tibi,  ex   posteriori  vero 
oco  desumpsil  illud.  Pam. 

(98)  Sistens  enim^  inquit,  verba  filiisui,  etc.  Ror 
sum  vertit  auctor  verba  Isa.  xliv,  filii  sui,  pro  eo 
quod  grsece  icat^c  9ou ;  pro  quo  alii,  ptt^n  sui; 
quo  factum  ut  dilBcillime  locus  nic  inveniri  poiue- 
rit,  maximc  curo  B.  Hieronymus  ex  hebrseo  ver- 
tat,  suscitans  verbum.  Pam  . 


445 


LIB.  IV  ADV.  HARGIONBH. 


446 


iWo  Moyse  et  Eiia  ia  clariiatLs  prserogttiTa ,  atque  a 
iU  dimissis,  quasi  jam  et  officio  et  hooore  dispun- 
ctis ;  ut  boc  ipsuro  eonfirmareiur  propter  Marcio- 
nem,  societatem  esse  etiam  claritatis  Ghristi  cum 
Moyse  et  Elia.  Totum  autem  habilum  visionis  is- 
tios  babemus  etiam  apud  Habacuc,  ubi  Spiritus  ex 
persooa  interdnm  apostolorum  (Habac.  iii,  2) : 
Damme,  audwi  auditum  tuum  et  extimui,  Quem 
nagis  qnam  Tocis  ccelestis  illius,  Hic  est  filius  meus 
dHeetutf  hunc  audite.  Comideravi  opera  tua  ^'^,  et 
excidi  mente.  Quando  ^  magis,  quam  cum  visa 
cKaritate  qus,  nescit  qnid  diceret  Petrus?  In  me- 
dio  duorum  animalium  cognosceris,  Moysi  et  Elise. 
De  qnibusetZacharias  (Zachar.  iv,  3  et  14)  vidit 


CAPDT  XXIU. 


Stet  christus  Marcionis,  et  exclamet :  0  genitura 
incredula,  quousque  ero  apud  vos  ?  quousque  susti^ 
nebo  vos  ^  ?  Statim  a  me  audire  debebit.  Quisquis 
es,  eperchomene  (li^epx^juvf),  prius  ede  qui  sis,  et  a 
quo  venias,  et  quod  in  nobis  tibi  jus.  Usque  adhuc 
Creatoris  est  ^^  totum  apud  te.  Plane  si  ab  illo 
venis,  et  illi  agis,  admittimus  increpationem.  Si 
vero  ab  alio,  dicas  vclim  quid  nobis  unquam  de 
tuo  commisisti,  quod  credere  debuissemus,  ut  ex- 
probres  incredulitatem,  qui  nec  ipsum  aliqaando 
nobis  revelasti  ?  Quam  olim  apud  nos  agere  coe- 
pisti,  ut  tempus  quaeraris?  In  quibus  nos  susti- 
nuisti,  ut  patientiam  imputes?  Asinus    de  .£sopi 


in  fignra  daamm  olearum,  et  duorum  ramulonim      puieo  modo  veois ,   ct  jam    exclamas.    Suscipio 
ole».  Nam  hi  sunt,  de  quibus  dictum  est  illi  :  Duo  B  adhnc  et   personam    discipulorum    in    quos  insi- 


/lUi  opimiiatisadsistunt  Domino  universce  terros.  Et 
rursam  idem  Habacuc  (Habac.  lu,  3)  :  Operuit  c(b- 
lat  i^/M;atique  nubilo  iUo.  Et  splendor  ejus  ut 
lux  erit ;  utique  qua  etiam  veslitus  ejus  refulsit.  Et 
si  commemoreraur  promissionis  Moysi,  hic  invenie- 
tarexponcta.  Cum  enim  desiderasset  conspecium 
Domioi  Moyses  dicens :  Si  ergo  inveni  gratiam  CO" 
ram  te,manifesta  te  mihi  ut  cognoscenter  videam 
te;  onm  conspectum  desiderans,  in  quo  hominem 
esset  acturus,  quod  propheta  sciebat.  Cseterum, 
Dei  faciem  (jam  audierat)  nemo  hotno  videint  me  ^, 
et  mvet  (Exod.  xxxiii,  20).  Et  hunct  inquit,  sermo' 
nem  quem  dixisti,  faciam  tibi.  Ei  rursus  Moyses  : 
iktende  mihi  gloriam  tuam.  Et  Doroinus  similiter  de 


liit :  0  natio  incredula,  quamdiu  ero  vobiscum  ? 
quamdiu  vos  sustinebof  Hanc  eruptionem  ejus 
ntique  hoc  modo  justissime  repercuterem  :  Quis- 
quis  es  {Impx^^^t)  eperchomene,  prins  ede  qui 
sis,  a  quo  vcnias,  quod  tibi  jus  sit  in  nobis?  Usque 
adhuc,  puto,  Creatoris  es,  et  ideo  secuti  sumus 
recQgnoscentes  omnia  illius  in  te.  Quod  si  ab  ilio 
venis,  admitlimus  increpationem.  Si  vero  alii  agis, 
oro  te,  dicas  quid  nobis  aliquando  commisisti 
dumtaxat  de  tuo,  quod  jam  credidisse  debuisse- 
mus,  ut  exprobres  increduiitatem,  qui  ncc  aucto- 
rem  tuum  usque  adhuc  edis?  Quam  olim  autem 
apud  nos  agere  coepisti,  ut  tempusquoque  opponas? 
In   quibus   autem  nos  sustinuisti,  ut  et  patientiam 


faioro  :  Egoprcecedam  in  gloriamea ;  etreliqua.Et  r  jactes?  Asinus  de  JSsopi  puteo  modo  huc  apparuit 


la  DOvissimo :  Et  tunc  videbis  posteriora  mea.  Non 

lumbos,  nec  suras;  sed  quam  desideraverat  gloriam 

iD  poaterioribus  temporibus  revelandam.  In    qua, 

hae  ad  faciem  4IO  visibilem  se  ei  repromittit  ^, 

ctiam  ad  Aaronem  dicens  (Num.  xii,  6)  :  Si  fuerit 

frophetesin  vobis  ^S  in  visione  cognoscar  illi^  et  in 

tixume  loquar  ad  eum ,  non  quomodo  ad  Moysen  : 

otai  os  loquar  ad  eum  ^^  in  specie  (utique  hominis 

qttm  erat  gestaturus),  non  in  amigmate.  Nam  etsi 

Mardon  noluit  eum  colloqueutem  Domino  osten- 

iom  (99),  sed  stantem  ;  ^^  tamen  et  stans  os  ad  os 

Xtbat,  et  faciem  ad  faciem  cum  iUo,  inquit,   non 

tztra  illum,  in  gloriam  ipsius,  nedum  in  conspe- 

etam  M.  De  qua  gloria  non  aliter  illustratus  disces- 

iitaChristo,  quam  solebat  a  Creatore   :    proinde 


et  jam  exclamat.  Quisnon  417ita  injuslitiamincre- 
pationis  retudisset,  si  ejus  eum  credidisset,  qui  non- 
dumqueri  debuisset  ?  nisi  quod  nec  iUe  eos  insilisset,  si 
nonolim  apud  illosin  Lege,  in  prophetis,in  virtutibus 
et  bf^neficiis  deversatus,  incredulos  semper  fuisset 
expertus.  Sed  ecce  Christus  diligit  parvulos,  tales 
esse  docens  debere,  qui  semper  majores  velint  esse. 
Creator  autem  ursos  pueris  immisit,  ulciscens  E- 
lisseum  propheten,  convicia  ab  eis  passum  (lY  Reg. 
ii).  Satis  impodens  antithesis,  cum  tam  diversa 
committit,  parvulos  et  pueros :  innocentem  adhuc 
setatem,  et  judicu  jam  capacem  ,  quse  conviciari 
polerat,  ne  dicam  blasphemare.  Qua  ^  ergo  justus 
Deus,  nec  pueris  impiis  pepercit,  exigens  majori 
setati  honorem,  et  ntique  magis  a  minore.  Qua  vero 


^  oeulos  percutiens  ^^  filiorum  Israelis,  quem-  D  booua,  adeo  diligit  parvulos,  ut  apud  ^gyptum 
<dinodam  et  nunc  excaeciti  Marcionis,  qui  hoc  beoefecerit  obstetricibus  protegentibus  partus  He- 
fK)qae  argumentum  adversus  se  facere  non  vidit.  brseos  periclitantes  edicto  Pharaonis.  Ita  et  haec 
Soadpio  in  me  personam  Israelis.  affectatio  Christi  cum  Creatoreicst.  Jam  nunc  Deus. 

Variae  lectiones. 

•*  Operam  taam  al.  wQuanlo  Paris.  quo  Fran.  «^Me  abestRig.  Kwt^^  «>  aepromiserat  Seml.  «^  Et  inser. 
Oberth.  ^  Ad  eum  omitt.  SemL  «3  Et  add.  Rig.  Venet.  »*  Conspectu  Oberth.  ^»  Percutere  Paw.  ^  Quous- 
qiie  sostinebo  vos  omitt.  Seml.  ^^  Es  Oberth.  ^  Quia  Paris.  Fran. 

Commentarius. 

(f9)  Marcion  noluit  eum  colloquentem  Domino     quentes  cum  illo,  verum  premitur  hic  Marcion  ex 
ostensum.  Ez  Evangetio  B.  Lucse  deleverat  collo-     cap.  xxxiv  Exodi,  in  quo  idem  refertur.  Le  Pi. 


447 


TBRTULLIANI  OPBRUM  PARS  U.  —  SBRIBS  l.  POLBMIGA. 


448 


MarcioDis,  qui  coiuiulHiim  tversalur  ^,  quoroodo  a  aacerdotes  snpremia    eiiam    parea(um  intorttse  : 


Tideri  poteet  p&rvolornm  dilector,  quorum  tota 
eausa  connubium  est  (1).  Qui  seroen  odit,  fructum 
quoque  exsecretur  necesse  est.  Ne  ille  ssevior  ha- 
bendus  iE^ptio  rege  :  nam  Pharao  educari  non 
siaebat  infaoles ;  iste  nec  nasei,  auferens  vitam 
illis  eiiam  deeem  mensium  in  utero.  At  enim 
quanto  credibilius,  ut  ejus  deputetur  affeclio  in 
parvttloSy  qui  benedicendo  connubium  in  propaga- 
tionem  generis  humani,  ipsum  quoque  fructum 
oonnnbii  benedicendo  promisit,  qui  de  in£antia  pri* 
mus  est.  Repnesentat  Greator  igniuni  plagam  Elia 
postulante  in  illo  pseudopropheta  (IV  htg*  i).  Agno- 
aeo  Judicis  severitatem;  e  contrario,  Chrisii  leni* 
tatem  increpantis  ^  eamdem  animadversionem  de- 
stinantes  discipulos,  super  illura  viculum  Samari-  B 
larum.  Agnoscat  et  hsereticus  ab  eodem  severissimo 
judice  promitti  hanc  Christi  ienitatem.  iVon  cwk^' 
tendet,  inquit  (ha.  xlii,  2),  necvox  ejus  in  platea 
audietur.  Arundinem  quassatam  non  commtnuet,et 
Hnum  fumigansnon  exstinguet,  Talis  utique  multo 
magis  homines  non  erat  crematarus.  Nam  et  tunc 
ad  Eliam  (lU  Reg.  xix,  12) ;  ^on  418  in  igni(%), 
(inquity  Dominus)^  sed  in  spiritu  miti.  At  enim  hu- 
manissimus  Dens,  cur  recusat  eum,  qui  se  tam 
individiinm  illi  coroitem  offert  ?  Si  quia  superbe,  vel 
ex  hypocrisi  dixerat :  Sequar  te  quocunque  ieris; 
&rgo  aut  superbiam,  aut  hypocrisin  recusaudam 
judicando,   judicem  geesit.  Et    utique   damnavit, 


Super  omnemt  inquit  (Levit.  xxiyl)  animam  defum^ 
ctam  sacerdos  non  introibit  et  super  parentem  ^ 
suum  non  contaminaJbitur.  Et  de  devotione  in  Ari- 
thmis  (Num.  vi,  6  et  7) ;  nam  et  illic,  qni  se  Oeo 
voverit,  ioter  coetera  jubei,  ne  super  ullam  animam 
introeat  defunctam,  ne  super  patris  quidem,  aut 
matris  aut  fratris.  Puto  autem  et  devoUoni  et  aa- 
eerdotio  desiinabat,  quem  predicando  regno  Dei  im- 
buerat.  Aut  si  non  ita  est,  satis  impius  prouuntian- 
dus,  qui  nulla  ratione  legis  intereedente,  aepulturas 
parentum  despid  a  filiis  iroperabat.  Cum  vero  et  ier^ 
tiuro,  prius  suis  valedicere  parantem,  prohibet 
retro  respectare,  sectam  Creatoris  exsequitur.  Hoe 
et  ille  noluerat  fecisse  quos  ex  Sodomis   liberarat. 

CAPUT  XXIY. 
Allegitet  alios  septuaginta  apostolos  super  duo- 
decim  (Luc.  x).  Qno  enim  duodecim  Bccnnduffl 
totidem  fontes  in  Elim,  si  non  et  aeptuaginta,  se- 
cundum  totidem  arbusta  palmarum?  Antitbcses 
plurimum  causarum  diversitas  fecit,  non  p(fte- 
ttatum.  Sed  qui  diversitatem  causarum  non  re- 
spexit,  facile  eam  potesiatem  existimavit.  Profee- 
tionem  filiorum  Israelis,  Creator,  etiam  illis  spoliis 
aureorum  et  argenteorum  vasculorum,  et  festiuro, 
praeter  oneribus  consparsionum  (3)  offarcinatara  (4) 
eduxit  de  ^  ^gypto  :  Chrisius  419  autem  nec 
virgam  ^  discipulis  (5)  io  viam  'ferre  prsescripsiL 
Illi  enim  in  solitudinem  promovebantur  ;   hi   antem 


qnem  recusavit,  non  consecuturum  >   scilicet  saiu-  C  >Q    civitates    mittebantnr .    Considera     causarnm 


lem.  Nam  sicut  ad  salutem  vocat,  quem  non  recu- 
sat»  vel  etiam  quera  ultro  \ocat,  ita  in  perditionem 
damnat  quem  recusat.  III i  autem  causato  patris 
sepnltnram  cnm  respondet .  Sine  mortui  sepeliant 
mortuos  suos^  tu  autem  vade,  et  annuntia  regnum 
Dei :  utramque  legem  Creatoris  manifeste  confir- 
roavit,  et  de  sacerdotio  in   Levitico  probibeotem 


offerentiam  et  intelliges  unam  et  eamdem  pota* 
statem,  qusB  secundum  pcnuriam  et  copiam  e&pa- 
ditionem  suorum  disposuit;  proinde  per  civitates 
abundaturam  circumcidens,  sicut  et  egitnram  per 
solitttdinem  struxerat^.  Etiam  calceamenta  por- 
tarevetnit  ilIos(6).  Ipseenim  erat,  sub  quo  nec  ia 
solitudine  per  tot  annos  populus  calceamenta  detri- 


Variae  lectiones. 

^  Adversalur  Rig.  Venet.  '  Reprehendentis  cod.  Wouw.  ^  Seculurum  Seml.  3  Patrem  Oberth.  *  Ei.SemL 
5  Peram  Fran.  ^  Strinxerat  notat  Rhen. 

Commentarius. 

(1)  Quorum  tota  cama  conjiubium  est.    Totam  n  Exodi  xii,  34  :  'AviXaCe  hl  6  Xab;  rb  <jToaf;  «^tav. 
causam  accipit  auctor  pro  pleraque;  nam  tria  bona  *'  Hesychius  :  ^tar;,  ^ijpaf&a    oXeupou    nupoO.  Glossa- 


connubii  adnotavit  non  uno  in  loco  B.  Augustinus, 
fidero ,  sacramentum,  et  prolem,  cum  iaterim  ple- 
rique  fere  prolium  causa  matrimonium  contrahant. 
Nam  totum,  inqnit  Nonius,  quod  plus  putatur,  non 
pro  cuncto  alicubi  accipi  potest.  Id  enim  disertis 
vi>rbis  indicat  auctor,  cum  paulo  post  subjungit : 
« Ipsum  guoque  fructum  connubii  benedicendo  pro- 
misit^  aui  de  infantia  primus  est.  »  Pam. 

(2)  Mim  et  tunc  ad  FAiam  non  in  igni.  Alludit  ad 
historiam  Elisp,  III  Reg.  xix.  Quod  aiitem  ail :  f^am 
et  tunc  ad  Eliam,  hoc  est,  etiam  in  Veteri  Te- 
stamenio  Deum  esse  miiem  et  misericordem  et 
placabilem.  Procopius  :  ^tht  Zk  ou  ffup  6  t^c  HaXaia; 

6cb;,  'HX(a;  $t$dl9X£Tai,  xa\  B\  a&rou  tcovts;  ^uir;*  dDJl' 
o&BI  aupa  XeiTT^,  Bi*  ai)pa;  Bl  Xiytrai  irapEtvat  XsTcrfj;. 
Vide  quse  ad  lib.  de  Pat.  Rig. 

(3)  Prmter  oneribus  consparsionum.  Sic  le^tur 
in  exemplari.  Itaque  hic  praster  adverbiascit,  et 
uilpsificat  fpro^/er^.  Onera  autem  consparsionum 
dicit  farinse    massam   aquse   conspargiQc  coactam. 


rium  vetus  oraSE,  adeps.  Item,  9bp«|xa,  massa^  cons^ 
persio;%\c  adversus  Valentinianos ; « Inconspeorsionis 
alvearia  absconderit,  donec  totum  confermentetur.  » 
Yersio  vulgata  Epistolanim  Pauli  ad  I  Cor.  v,  7  : 
Ut  sitis  n<wa  conspersio,  sicut  estis  azvtnu  Rio. 

(4)  Offarcinatam.  Exod.  rbt  ^vpd^tLxat  a  oiiftv  Iv^t* 
^tpiva  iv  To?;  l^iaTfoi;  auT&v.  RlG. 

(5)  Christus  autem  nec  virgam  discipuliSt  etc., 
Legerem  cum  ?&me\io,nec  p^ram  ;  congruit  enim' 
planc  lectio  hsec  cum  Evang.  B.  Lucae.  Lb  Pr. 

(6)  Etiam  calceamenta  portare  vetuit  illos.  Non 
ita  hsec  accipe,  ut  discipulos  albis  pedibus  incedere 
voluerit  Christus  Dominus ;  sed  lantum  ne  de  cal- 
ceamentis  sibi  providerent,  quihus  uti  posscnt,  nbi 
ea  quae  in  pedibus  habebant,  attrita  essent.  Ut  enioi 
cum  Veteri  Testamento  illud  congruat,  qui  Israe- 
litas  adeo  salvos  et  incolumes  per  an.  40  prsestitit. 
nt  neque  vestes  nequc  calcei  conterereotur,  idem 
in  Novo  snis  eamdem  fiduciam  prfestare  poterit  et 
securitatem.  Id  enim  contextus  ipse  exigit.  Lb  Pi. 


449 


LIB.  IV  ADY.  HABGIONBM. 


450 


^erat.  Neminem,  inquit,  per  viam  "^  salutaveris,  a  qui  illos  non  recepissent,  dicerent  :  Scitoie  tamen 

/\     /*u-.:-*.,-^    j^-« -• ^_i.^ -     :i " • «..«.. 


0  Gliri&tam  destructorem  prophetaram  ,  a  qttibns 
hoc  qaoque  accepit  1  Elisaeus,  cnm  Giezia,  pueram 
suum  raitteret  in  viam  ad  filium  Sunamitidis  resua- 
citandum  de  morte,  puto,  sic  ei  prfleccpit  (IV  Beg. 
IT ,  29)  :  Accinge  lumbos  tuos,  et  sume  bacillum 
meum  inmanum,  et  vade:  quemcungue  conveneris 
tfi  via^  ne  benedixeris  eum ;  id  est,  ne  salutaveris  : 
et  qui  te  benedixeritj  ne  responderis  ei/\d  est  ,  ne 
resalutaTeris.  Quae  est  cnim  inter  vias  benedictio  , 
nisi  ex  occursu  mutua  salutatio  ?  Sic  et  Dominut, 
in  quam  introissent  domum ,  pacem  ei  dicere  •, 
exemplo  eodem  est.  Mandavit  enim  et  hoc  Elisseus, 
cum  introisset  ad  Sunamitin,  diceret  ei ;  Pax  viro 
tuOi  pax  filio  tuo  ^.  Haec  crnnt  poiius  nostrse  an- 
lUbescSy  quae  comparant,  non  quse  separant  Chris» 


appropinquasse  regnum  Dei,  Si  hoc  non  et  commi* 
nationis  gratia  mandat,  vanissimc  mandat.  Quid 
enim  ad  illos  si  appropinquaret  regnum,  nisi  quia 
cum  judicio  appropinquat  ?  in  salutem  scilicel 
eoram,  qui  annuntiaiionem  ejus  recepissent.  Qao- 
modo  ?  si  comminatio  non  potest  sine  exsecutione, 
habes  Deum  exsecutorem  in  comminatore,  ct  judi- 
cem  in  atroqne  ?  Sic  et  pulverem  jubet  excuti  io 
illof,  in  testificationem ,  et  hserentiam  ^3  terre 
eorum  (7) ,  nedum  communicationis  reliqua^.  Si 
enini  inhumanitas  et  inhospilalitas  nullam  ab  eo 
relatnrae  snnt  nltionem,  cui  rei  praemittit  tesiifica- 
tionem,  minas  utique  portendentem  ?  Porro,  cum 
etiam  Greator  in  Deuteronomio  (xxiii,  3),  Ammo- 
nitas  et  Moabitas  prohibeat  recipi  in  Ecclesiam  (8), 


lam.  Dt^mu  est  ^^  autem  operarius  mercede  sua «  B  ^^  populum    ifigypto    profectum    inhumaiie  et 


qais  magis  pronuntiarit  quam  Deus  judex  ?Quia  et 
lioc  ipsum  judicare  est,dignum  facere  mercede  ope- 
rarium.Nulla  retributio  non  ex  jndicatioae  constitit* 
Jam  nnnc  et  hic  lex  consignatur  Crcatoris,  etiam 
boves  operantes  dignos  operarios  mercede  judican- 
lia;  Bovif  inquit  (Deu^xxv,  k),terenti  osnon  coUigor 
6u.Qais  lam  praeslansjn  homines,nisi  qui  e\  in  peco- 
des  ?  Qnod  si  et  Christus  dignos  mercede  pronna- 
tiat  operarios,  excusavit  prseeeptum  illud  Creatoris, 
de  vasis  aureis  et  argenteis  ifigyptiornm  auferen- 
dis.  Qni  enim  villas  et  urbes  operati  fiierant 
.figyptiis,  digni  ntique  operarii  mercede  ,  non  ad 


inhospitaliler  copiis  defraudassent  :  ergo  in  Ghri- 
stum  inde  manasse  constabit  communicatioait 
inlerdiclum  (9) ;  ubi  habet  formam  :  Qui  vos  spemit^ 
me  spemit.  Hoc  et  Moysi  Creator  {Num.  xiv,  27) : 
Nontecontempsemnty  sed  me.  Tam  enim  apostolns 
Moyses,  qnam  et  aposioli  propbetse.  Jlqnanda  erit 
auctoritas  ulriusque  ofiicii,  ab  uno  eodemqae 
Domino  apostolornm  et  prophetarnm.  Quis  nnne 
dabit  potestatemcalcandisuper  colubros  et  scorpios  f 
Utrumne  omnium  animalium  Domiuus,  ao  nee 
unins  lacertse  i^  Dens  ?  Sed  bene  quod  Creator 
hanc  potcstatem  parvulis  pueris  ^^  per  Isaiam  (xi,  8) 


fraadem  snnt  instructi   ^^,  sed  ad    mercedis  com-  Q  repromisit ,   conjicere  manum  ia  cavernam  aspi- 


pensationemy  qnam  alias  a  dominatoribus  exigere 
nofl  poterant.  Regnum  Dei,  neque  novum  neqne 
ii.8nditum  ,  4MI  sic  quoque  confirmavit,  dum 
illod  jnbet  adnuntiari  appropinqnasse.  Qnod  enim 
loDgefuerit  aliqnando,  id  potest  dici  appropin- 
qiiasse.  Si  antem  nunqnam  retro  foisset ,  ante- 
qoam  appropinqnasset  ,  nec  dici  potuisset  ap- 
propinqnasse ,  quod  nnnqnam  longe  fnisset.  Omne 
quod  novam  et  iacognitum  est,  subitum  est.  Omne 
qaod  sabitnm  est  ,  cum  annuntiatnr  ,  tunc  pri- 
mom  speciem  inducens,  tunc  primum  accipit  tem- 
pns«  Caetemm,  nec  retrotardasse  polerit,  quam- 
dia  non^annnntiabatnr ;  nec  ex  qno  annnntiari  eoe- 
perit,  appropinquasse.    Etiam  adjicit    t3  ^  ut    eis 


dnm,  et  in  cnbiie  natorniu  aspidum,  nec  4191 
omnino  Isedi.  El  utiqne  scimus  (salva  simplici- 
tate  Scripturae  ;  nam  nec  et  ipsse  besti»  nocere 
poterunt,  ubi  fides  fnerit)  figurate  scorpios  et 
eolubros  portendi  spiriialia  malitise,  quorum  ipse 
qnoqne  princeps  in  serpentis,  et  draconis,  et  imoM- 
nissimae  ^^  cujasque  bestise  nomine  deputetnr  peoei 
Creatorom,  largitum  hanc  poiestatem  priori  Cbriato 
sno;  sieut  nonagesimns  Psalmus  ad  enm  (PsaL 
xc,  i3)  :  Super  aspidem  et  basilixcum  incedes,  $t 
conculcabis  leonem  et  draconem;  sicnt  etiam  iSaiia 
(xxvii,  1) :  Ula  die  superducet  Dominus  Deus  wa- 
chasram  sanctam,  magnam  et  fortem,  Ghristum 
scilicet  suum,tn  draconem  illumcolubrum  magnum 


Varise  lectiones. 

.  ^2  In  TO  Oberth, «  Ut  in  q...  dicerent  alii.  ^  Tuo  omitt.  Sem.  ^^  Enl  omttt.  Oberih.  "  Instincti  Pam. 
12  Dicit  alii ;  edicit al.  ^^  Adhaerenliam  Paris.  adhorreniiam  Fran.\  horrentiam  Jun.  ^^  Lacertae  omitt.  Seml. 
^*  Paerulis  Oberth.  *®  Eminenlissimae  Pam. 

Commcntarius. 

(7)  Et  hcerentiam  terrce  eorum.  In  cxemplari 
seribitur  :  «  Sic  et  pulverem  jubet  et  excuti  in  illos 
io  lestificaiionem  ei  :  hcer  et  etiam  terrae  cor.  > 
Haerenliam  terrae  dixisse  videtnr,  ut  explicaret 
qood  pulveris  nomine  Lucas  inlelligi  voluerat.  Rio. 

(8)  Antmanitas  et  Moabitas  prohibeat  recipi  in 
Eeeiesiam.  Ecclesim  vocabulum  Septimins  accom- 
modat  Jndaicis  temporibns.  Rio. 

(9)  Communicationis  interdictum.  Sic  lib.  d$ 
Monogamia  :  «  Sed  illam  quidem  a  communicatione 
depellaat  •  Rig.  —  Communicationis  interdictum. 
De  interdictia  Ecclesise  id  explicari  poteat.  Diligens 


ctenim  formularum  forensium  observalor  et  juris 
Tertullianus  id  opposuit.  Apud  JureconHullos  inter- 
diclum   est  quoa  ad  tempns  a  jndice  dicilur,  et 

glossse,    BiaXt^6(JLevov    Buo  di(x^i96r,TGuyTb)V  mpl  vopi^c; 

sic  interdicinm  Ecclesiae  est  separatio  a  communi 
coetu  fidelium  ad  tempus,  donec  qui  ^iv(6vy)To; 
est  pro  delictis  aatisfecerit.  Interdictum,  quaai 
interim  dictum,  ut  apud  Tnll.  lib.  vii  Epist.  famil. 
epist,  32  :  «  Urbanitatis  possessionem,  amabo,  qoi- 
busvis  interdictis  defendamus?  »  iastiaianus  tamen 
Ang.  dicium  eese  vult,  quasi  intm*  duos  dietum. 
LBPa. 


461 


TBRTULLIANl  QPBRUM  PARS.  D.  —  SBRIBS  1,  POLBIUGA. 


452 


ei  toriuoiun^  H  inUr/iciei  eum  illa  die.  Sed  cum  a  misso  obscuriltlis  prophetic»  instromeDlo,  cujus 
idem  (xxxv,  8):  Yiamunda  et  via  sancta  vocabiturf      intelleclum  fides  mereretur :  Nisi  enim  eredideritis^ 


et  nan  transibit  illic  immundum,  nec  erit  illic  tna 

immunda :  qui  autem  dispersi  erunt,  vadent  in  ea^ 

et  non  errabunt ;  et  non  erit  jam  iUic  leo,  nec  ex 

bestiis  pessimts  quicquam  ascendet  in  eam,nec  inve-- 

nietur  illic.  Gum  via  fidem  demonslret,  per  quam 

ad  Deum  peryeniemus,  jam  tuDC  eidem  vise,  id  eat 

fidei,  hanc  erogaiionem  ^*^  et  subjectioQem  bestiarum 

poUicetur.  Denique  et  tempora  promisaionis  con- 

gruere  invenias,  si  quae  antecedunt,  iegas  (xxxv,3) : 

Invalescite,manus  dimissa!,et  genua  resoluta.  Tune 

pate/ient  oculi  cascorum,  et  aures  exaudient  surdo- 

rum.  Tunc  saliet  claadus  ut  cervtis,  et  clara  erit 

Ungtia  mutorum,  Igilur  ubi  medicinarum  edidit  be- 

neficia,  tune  et  scorpios  et  aerpentea  sanciia  suia 

subdidit,  ille  scilicct  qui  hanc  poiestatem,  ut  el  aliis  ■«  ei  Gbnstum  suum  illuminatorem  nationum 

prsestaret,  prior  acceperat  a  Patre,  etaecundum  ordi-      Posuit  te  in  lucem  nationum  (Isa.  xui,  6);  quasin- 


non  intelligetis  {Isa.  vii,  9) ;  et  reos  habuit  (Rom.  i) 
sapientes  atque  prudentes,  ex  ipsius  operibos  tot  ac 
tactis  intelligibilem  Deum  non  reqairenies,  vel  per* 
peram  in  illum  philosophantes,  et  ingenia  bflereticift 
subministrantes  ;  et  novissime,  zelotes  est.  Denique 
olim  boc  per  Isaiam  concionabatur,  quod  Ghristus 
gratnlatur  :  Perdam  sapientiam  sapientiutn^et  prur 
dentiam  prudentium  celabo  (Isa.  xxxix,  14).  Sicut 
et  alibi  tam  abscondisse ,  quam  revelatum  esse  si- 
gnificat .  Et  dabo  iUis  thesauros  absconditos,invisi' 
biles  aperiamillis  (/sa.xLV,3).Et  rursus:  Quisalius 
disjiciet  signa  ventriloquorum  [iO)  et  divinationes 
-ex  corde;  avertens  in  posteriora  sapienies,  et  co^ 
giiationes  eorum  infatuans  ?  (Isa,  xuv,20.}  Si  autem 


nem  prsedicationis  exhibuit. 

CAPUT  XXV. 

Quis  Dominus  coeli  invocabitur,  qui  non  prius 
factor  ostendilur  ?  Gratias  enim,  ioquit,  ago  et  conr 
fiteor^Domine  ccRliy  quod  ea\qum  erant  abscondita  sa- 
pientibus  etprudentibus,revelaverisparvulis  (Matth. 
XI,  25).  Qu»  ista?  et  cujus?  et  a  quo  abscondita? 
et  a  quo  revelata  ?  Si  a  Deo  Marcionis  abscondiia 
et  revelata,  qui  omniuo  nihil  prsemiserat,  in  quo 
aliquid  absconditum  esse  potuisset ,  non  prophetias, 
non  parabolas,  non  visiones,  non  ulla  rerum,  aut 
veii)orumy  aut  nominum  argumenta,  per  allegorias 
etfiguras,  vel  senigmatum  nebulas  obumbrata;  sed 
ipsam  magnitudinem  sui  absconderat,  quam  cum 
maxime  per  Ghristum  revelabat,  saiis  inique.  Quid  ^  niri  in  Ghrislo,  quam  destructionem.    Omnia  siH 


terpretamur  in  nomine  parvulorum ,  sensu  scilicet 
cetro  parvas,  et  imprudentia  infantes  ;  jam  vero  et 
humiiitate  fidei  pusillas  :  facilius  utiqne  credemoi 
eumdem  etiam  parvulis  revelasse  per  Christam  , 
qui  et  retro  absconderit,  et  per  Ghristum  revelatio- 
nem  repromiseril.  Aut  si  Deus  Marcionis  ea  qose  a 
Greatore  abscondila  relro  fuerant,  patefecit  ;  ergo 
jam  Creatori  negotium  gessit,  res  ejus  ediasereBS. 
Sed  in  destructionem,  inquiSy  uii  iraduoeret  eaa  : 
ergo  illis  traduxisse  debuerat,  quibus  Greator  abe- 
condidit,  sapientibus  et  prudentibus.  Si  enim  ba- 
nignitate  faciebat,  illis  erat  agnitio  prsestanda,  qm- 
bus  fueral  negata  ;  non  parvulis,  quibusnihil  Crea- 
tor  inviderat.  Et  tamen  usqueadhuc,pulo,  probamut 
exKtructionem  potius  Legis  et  Propbetaram  inve-' 


enim  deliquerant  sapicDtes  et  prudentes,  ut  ab- 
sconderetur  iliis  Deus?  ad  quem  cognoscendum 
non  suffecerat  sapientia  atque  prudentia  illomm, 
nnlla  via  data  ab  ipso  per  aliquam  operum  preedi- 
cationem;  vel  vestigia,  per  quae  sapientes  atque 
prudentes  deducerenlur.  Quauquam  et  si  inaliquo 
4L1$1$  deliquissent  erga  Deum  ignotum,  pone  iunc  ^^ 
notum ;  non  tamen  xelotem  eum  experiri  debuis- 
senty  qui  dissimilis  Greatoria  inducitur.  Igitur  si 
nec  materias  prflemiserat,  a  quibus  aliquid  occul* 
tasset;  nec  reos  habuerat,  a  quibus  occultasset; 
nec  debuerat  occultasse,  etiam  si  habuisset  :  jam 
nec  revelator  ipse  erit,  qui  absconditor  non  fuit  : 
ita  nec  Dominus  coeli,  nec  Pater  Christi;  sed  ille. 


tradita  dicit  a  Patre  (11).  Credas  si  Greatorisett 
Chriaitts,  cujus  omnia  ;  qui  non  minori  se  tradidit 
omnia  Filio  Greator,  quse  per  eum  condidit ,  per 
sermonem  suimi  scilicet.  Gselerum  ,  si  epercuome- 
Bos  lncpxo{uvo<  ille  ,  quae  sunt  omnia  quae  illi  a 
Patre  sunt  tradita  ?  quse  sunt  Creaioris  ?  Ergo 
bona  sunt  que  Pater  Filio  tradidit ;  et  bonua  jam 
Creator,  448  cujus  omnia  bona  sunt ;  et  iUe  jam 
non  bonus,  qui  in  aliena  bona  invasit,  ut  Filio  tnt* 
deret,  docens  alieno  abstinere.  Certe  mendiciaai- 
mus,  qui  nec  fiiium  unde  diiaret  habuit,  nisi  de 
alieoo.  Aut  »i  nihil  de  Greatoris  tradilum  est  ei  a 
Patre,  et  quomodo  hominem  Greatoris  sibi  vindi- 
cat  ?  Aut  si  solus  homo  ei  Iraditus  esl,omnia  homo 


in  quem  competuni  omnia.  Nam  et  abscondit  prse-  D  non  est.  Scriptura  autem  omnium  edieit  tradiUo- 

Varise  leetiones. 
i^  Evacuaiionem  Pam.  evocationem  Paris  ^^Nunc  SemL 

Gommentarios. 


(10)  Signa  ventriloquorum.  Yertit  auctor  ex 
graeoo  hffam^u£6tb^,  idque  non  hie  modo ,  sed 
ubicumque  B.  Hieronvmua  vertit  Pythones,  ita  di- 
elos,  juxta  Cyrilli  et  Hesydiii  lexica,  quod  fiogerent 
se  deos  babere  in  ventre  atque  ideo  ex  ventre  lo- 
qnerentnr,  ouo  fit  nt  mulieres  pythoniee  frequen- 
tiores  viris  inerint.  Pam. 


(11)  Omnia  sibi  traditadicit  a  Patre.  Poi^t  ile- 
mm  in  verbis  evangelicis.  Atqni  contra  Arianos 
facit  et  quosdam  arianizanies  hodiemos  ,  quod 
addit  hic  aucior.  «  Qtiia  non  minori  se  traaidil 
omnia  Filio  Greaior.  »  Eodon  modo  etiam  istnai 
locum  interpretantur  BB.  Hilarius  et  Augustiiins 
aiicubi.  Pam. 


453 


LIB.  IV  ADV.  MARGIOMBM. 


454 


nem  Filio  ftetam.  Sed  etsi  omnia  ad  hominum  ge-  ^  oslendimus,  ea  visa  in  Ghristo,  quae  fuerant  praedi- 

*  "     "     "'      ca^a;   abscondiia  tamen  ct  ab  ipsis  prophetis,  ut 

absconderenlur  et  a  sapienlibus  et  a  prudentlbus 
saecuH.  In  Evangelio  veriiatis,  legis  doctor  Domi- 
num  aggrefsus  :  Quid  faciens,  inquit,  vitam  mter- 
nam  consequar  f  In  haBrelico  vita  solummodo  posiu 
est,  sine  seternae  mentioue,  ul  doctor  de  ea  vita 
videatur  consuluisse,  quae  in  lege  promillitur  a 
Creaiore  longaeva  ^s  j  ei  Dominus  ideo  illi  secandum 
legem  responsum  dedisse  26  :  Dmggg  Dominum 
Deum  tuum  ex  toto  corde  tuo,  et  ex  tota  anima  lua, 
et  totis  viribus  tuis ;  quoniam  de  lege  vitie  scisd- 
tabatur.  Sed  sciebat  ulique  legis  doctor,  quo  pacto 
viiam  legalem  consequi  posset,  ui  non  de  ea  inler- 


nera,  id  est,  ad  omnes  nationes  interpretaberis,  et 
bas  Filio  tradidisae  Creatoris  est :  Uabo  tibi  gentes 
hitreditatem  tuam,  et  possessionern  tuam  terminos 
terrce  (PsaL  i\,  8).  Aut  si  habet  et  ipse  aliqaa  sua, 
quae  omnia  Fllio  traderet,  pariier  cum  homine 
Greatoris,  ostende  unum  aliquod  ^^  ex  omnibus,  in 
fidem ,  in  exemplum  ;  ne  tam  merito  non  credam 
ejus  esse  omnia  cujus  nihil  video,  quam  merito 
credam  ,  etiam  quae  non  video  ejus  esse  ,  cujus  sunt 
mniversa  quse  video.  Sed  ^emo  scit  qui  sit  Pater 
nisi  Filius ;  et  qui  sit  Filius  nisi  Pater  et  cuicunque 
FUius  revelaverit  ^  ( Matth.  xi,  27).  Atqueiia  Chri- 
stus  ignotum  Deum  praedicavit.  Hinc  enim  et  alii 


haeretici   fulciuntur   (12),    opponentes    Greatorem      rogasset,  cujus  regulas  eliam  docebat.  Sed  quia  et 
Omnibus  notum,  et  Israeli,  secundum  familiarita-  B  mortui  jam  suscitabantur  a  Christo,  exsuscilatus  ad 
iem,  el  nationibus  secundum  naturam.  Et  quomodo 
ipse  testatar  nec  Israeli  cognitum  se  :  Israel  autem 


me non  cognovit^et populus  me  non  inteUexit?(Isa. 
I,  3)  nec  nationibus  :  Ecce  enim  nec  de  nationibus^ 
inquit,  nemo?  (Isa.  lxv,  5).  Propter  quod  et  illas 
atillicidium  8iiulaedeputavit,et  Sionem  tanquamspe- 
eulamin  vinea  dereliquit  (Isa.  lxvi,  15).  Vide  ergo 
an  confirmatio  sit  propheticae  vocis,  exprobrantis 
ignorantiam  in  Deum  humanam,  quae  fuerit  ad  Fi- 
liam  osque.  Nam  et  ideo  subtexuit,  ab  eo  cogno- 
sci  Patrem,  cui  Filius  revelaverit  quoniam  ipse 
erat^  qui  positus  a  Patre  illuminatio  nationum 
{Isa,  XLii)  :  annunliabatur,  utique  Deoilluminanda- 


spem  aetcrnae  vitae  per  fexempla  recidivae,  ne  plus 
aliquid  observationis  exigeret  sublimior  spes  " 
idcirco  consuluil  de  aeternae  viiae  conseculione.  Ita- 
que  Dominus  ut  nec  ipse  aliui,  nec  aliud  novum 
inferens  praeceptum,  quam  quod  principaliter  ad 
omnem  salutem,  et  ulramque  vitam  facit,  ipsum 
•aput  ei  legis  opponit  omnifariam  diligendi  Domi- 
num  Deum  suum.  Denique,  si  de  vita  longaeva  et 
ille  consuluit,  et  Chrislus  respondil,  quae  sit  penes 
Crealorem ;  non  de  aeterna,  quae  sit  penes  Marcio- 
nis  Deum,  quomodo  consequitur  ajtemam?  Non 
iitique  eodem  modo  quo  et  longaevam.  Pro  differen- 
tia  enim  mercedum,   operarum    quoque  credenda 


rum  etiam  Israelis,  utique  per  agniiionem  Dei  ple-  Q  distaniia  est.  Ergo  non  ex  dileclione  Dei  tui  con- 


niorem.  Ita  non  proficient  argumenta  in  fidem 
Dei  alterius,  quae  Creatori  competere  possunt ; 
qoia  qoae  non  competent  *^  Creatori,  haec  poterunt 
in  fidem  proficere  Dei  alterius.  Si  et  sequentia  in- 
spicias  :  Beati  oculi  qui  vident  quce  videtis  :  dico 
enitn  vobis  quia  prophetce  non  viderunt  qvoe  vos  ^ 
videtis,  de  superiori  sensu  descendunt ;  adeo  ne- 
minem  nt  decuit,  Deum  cognovisse  :  quando  nec 
prophetc  vidissent  quae  sub  Christo  videbaniur. 
Nim  si  non  meus  esset  Christus,  nec  prophetarum 
hoe  in  loco  mentionem  collocasset.  Quid  enim 
miram  si  non  viderant  res  Dei  ignoti,  et  tanto  post 
«?o  revelati  ?  Quae  autem  fuisset  felicitas  eorum 
qoi  tonc  videbant,  quae    alii  4194  merito  vidisse 


sequetur  vitam  teternam  Marcionites,  sicut  longae- 
Vam  dilector  Crealoris.  Sed  quale  esl,  ut  non  magis 
diligcndus  sit,  qui  aetemam  pollicelur,  si  diligen- 
dus  est  qui  longaevam  repromiliit?  Ergo  ejusdem 
erit  utraque  vita,  cum  eadem  est  utrique  vitae  ca- 
ptanda  disciplina.  Quod  Creator  docet,  id  et  Chri- 
slo  opus  est  diligi  »  ut  praestet,  inlerveniente  et 
hic  illa  praescripiione,  qua  faciiius  apud  eum  de- 
beant  credi  majora  apud  quem  minora  praecedunt; 
quam  apud  eum  cui  nullam  de  m^oribus  fidem 
aliqua  minora  praeparaverunt.  Viderit  nunc  ai  aeter- 
nam  nostri  addiderunt.  Hoc  mihi  satis  est,  quod 
Chrislus  ille  aeternae,  non  longae  vitae  invitator,  de 
longaeva  consultus  quam  destmebal,  non  ad  ajler- 


noo  poterant,  si  non  erant  consecuti  repraesentatio-  nam  potms  exhortatus  est  hominem,  quam  inferebat. 
ttm  eomm  quae  nunquam  praedicarant,  nisi  quo-  ''  495  Quid,  oro  te,  fecisset  Christus  Creatoris  si 
niam  ^  poterant  vidisse,  qui  ^^  Dei  sui  res  quas  qui  Creatori  diligendo  a^dificaverat  hominem,  non 
eiiam  praedicaverant,  non  tamen  videraut  ?  Uaec  erat  Creatoris?  Credo  negasset  diligendum  Creato- 
auteaa  felicitas  eril  aliorum,  qui  videbant,  quae  alii  rem. 
tantam  praedicaverant.  Dcnique  ostendemus,  Qt  jam  «. 

VariaB  lectiones. 

^^  Aliquem  Pam,  ^Et  cnicumc[ue  Filius  revelaverit  omitt.  Seml,  tum  iterando  scribit:  Nemo  enimscit 
Patrem.  nisi  Filius,  et  Filium  nisi  Pater.et  cuicumque  Fiiius  revelaveric.  3i  Competunt  Pam,  ^j  Yqs  ^^^^ 
Fran.^  Qui  add.  Pam.  ^^Hi  vult  Jun.  ^  iEternae  add.  Oberth.  ^cDedit  Seml  27  Spei  Rhen.  ^  Diligendi' 
Dei  preceptum  eod.  Wouw. 

Commentarius. 


(IS)  Hinc  enim  alii  hceretici  fulciuntur.  Quales 
mpe  fnerant  ii,  qui  propter  frequentes  revelatio- 
nes  111  Seriptura  expressas  Palrem  cum  Filio  con- 


fundebant,  eumdemque  esse  asserebant  :  in  ejus- 
modi  impia  deliria  impegit  Praxeas.  Lb  Pa. 


455  TBRTULLIANI  QPBRUM  PARS  U.  —  SBRI8S  1,  POLBUIGA.  456 

GAPUT  XXVI.  A  ipse  qui  peto  ?  Quid  autem  IMI  perdidi  tpud  Deum 

Cum  in  quodam  loco  (Luc.  xi)  orasset  ad  Pa- 


trem  illum  superiorem,  satis  impudeniibus  et  te- 
roerariis  oculis  suspiciens  ad  coeluni  Greatoris,  a 
quo  tam  aspero  et  saevo,  et  grandine  et  fulmine 
potuisset  elidi,  sicut  et  Jerusalem  sufTugi  ^  ab  co 
potuit ;  aggressus  cum  ex  discipulis  quidam  :  Domt- 
ney  inquity  doce  nos  orare,  sicut  et  ^  Joannes  dis» 
cipulos  suos  docuit ;  scilicet  quia  alium  Deum  aliter 
existimaret  orandum.  Hoc  qui  praesumpserat  ^^ 
prius  est  probet  alium  Deum  editum  a  Christo. 
Nemo  enim  ante  voluisset  orare  nosse,  quam  didi- 
cisset  quem  oraret.  Igitur  si  didicerat,  proba. 
Si  nusquam  usque  adhuc  probas,  scito  illum  ia 
Creatorem  formam    orationis  postulasse,    in  quem 


illum,  ut  apud  eum  qnseram  et  inveniam  t  Si  sa- 
pientiam  atque  prudentiam,  has  Creator  abscondit; 
apud  eum  ergo  quaeram.  Si  salutem  et  yitam ,  et 
has  apud  Creatorem.  Nihil  alibi  quserettir  ut  in- 
veniatur,  quam  ubi  latuit  ut  appareat.  Sic'nec 
aliorsum  pulsabo,  qnam  unde  sum  functus  ^.  De- 
nique,  si  accipere  et  invenire  et  admitti,  laboris 
et  instaniiae  fructus  est  illi  qui  petiit,  et  qusesivit» 
et  pulsavit ;  intellige  haec  a  Creatore  mandari  et 
repromitti.  Ille  enim  Deus  optimus,  ultro  veniens  ad 
praestandum  non  suo  homioi,  nullum  illi  laborem 
nec  instantiam  indixisset.  Jam  enim  non  optimus, 
si  non  ultro  daret  non  petenti,  et  invenire  prse- 
siaret    non    quaerenti,    et   aperiret  non    pulsanti. 


etiam  discipuli  Joannis  orabant.  Sed  quia  et  Joan-  m  Creator  autem  potuit  indicere  ista  per  Christum ,  nt 


nes  novum  aliquem  ordinem  orationis  induxerat, 
ideo  hoc  et  a  Christo  discipulus  ejus  postulandum  ^2 
non  immerito  prsesumpserat,  ut  et  illi  de  proprio 
magistri  sui  insiitulo,  non  alium,  sed  aliter  Deum 
orarent.  Proinde  ncc  Christus  ante  oraiionis  no- 
titiam  discipulo  *  coniulisset,  quam  Dei  ipsius.  Ita 
et  ipsc  in  cum  docuit  orationem,  quem  discipulu| 
usque  adhue  noverat.  Denique  sensus  oraiionis^ 
quem  Deum  sapiant  recognosce.  Cui  dicam,  Po- 
ter  (13)  ?  Et  qui  me  omnino  non  fecit  ?  a  quo  ori- 
ginem  non  traho?  An  ei  qui  me  faciundo  et  in- 
struendo  generavit  ?  A  quo  Spiritum  snnctum  (ii) 
postulem?  A  quo  uec  mundialis  spiritus  praestatur? 
An  a  quo  fiunt  etiam  angeli  spiritus?  ciijns  et  in 


quia  delinquendo  homo  offenderat  Deum  suum,  la- 
boraret,  et  instantia  petendi  acciperet,  et  quserendi 
inveniret,  et  pulsandi  introiret.  Sic  et  prsemisst 
similitudo,  noctumum  panis  petitorem  amicum 
facit,  non  alienum  :  et  ad  amicum  pulsantemf  non 
ad  igDOtum.  Amicus  autem  etiamsi  offendit,  magis 
Creatoris  est  homo,  quam  Dei  Marcionis.  Itaque  ad 
eum  pulsat,  ad  quem  jus  illi  erat,  cujus  januam 
norat,  quem  habere  panes  sciebat,  cubantem  jam 
cum  infantibus  quos  nasci  voluerat.  Etiam  qnod 
sero  pulsatur,  Creatoris  est  tempus.  Ulius  et 
serum,  cujus  saeculum  et  saeculi  occasus.  Ad  Deum 
autem  novum  nemo  sero  pulsasset,  tantum  quod 
lucescentem.  Creator  est,  qui  et  januam  olim  Na- 


primordio   spiritus    supcr    aquas  ferebatur?  Ejua  C  tionibus  clauserat.^,  quse  olim  pulsabatur  Judaeis  : 


regnum  optabo  venire,  quem  nunquam  regem  glo- 
rise  audivi  ?  an  in  cujus  manu  etiam  corda  sunt  re-> 
gum?  Quis  dabit  mihi  panem  quotidianum  (15) ; 
qui  nec  milium  mihi  condii,  an  qui  etiam  de  coelo 
panem  angelomm  quotidianum  populo  suo  prsesti- 
lit  ?  Quis  mihi  delicta  dimittet  ?  qui  ea  non  judi- 
cando  non  rctinet,  an  qui  si  non  dimiserit,  reti- 
nebit  ut  judicet  ?Quis  non  sinet  nos  deduci  (16)  in 
tentationem  ?  quem  poterit  tcntator  non  timere,  an 
qui  a  primordio  tentatorem  angelnm  prsedamnavit  ? 
Hoc  ordine,  qui  alii  Deo  supplicat  et  non  Creatori, 
non  orat  illum,  sed  infamat.  Proinde  a  quo  petam, 
ut  accipiam  ?  apud  quem  qumram^  ut  inveniam  ? 


is  et  exsurgit  et  dat,  et  si  jam  non  quasi  amicOf 
non  tamen  quasi  extraneo  homini,  sed  quasi  mo- 
lesto,  inquit.  Molestum  autem  tam  cito  Dens  re-* 
cens  neminem  pati  potuit.  Agoosce  igitor  et  Pa- 
trem,  quem  etiam  appellas  Creatorem.  Ipse  est 
qui  scit  quid  filii  postulent.  Nam  et  panem  peten- 
tibus  de  coelo  dedit  manna,  et  carnem  desideranti- 
bus  emisit  ortygometram,  non  serpentem  pro  fnsc$t 
nec  scorpium  pro  ovo.  Illius  auiem  erit  non  dar€ 
malum  pro  bono,  cujus  utrumque  sit.  Cseterum^ 
Deus  Marcionis  non  habens  scorpium,  non  poterat 
id  se  dicere  non  daturum,  quod  non  habebat ;  sed 
ille  qui  habens  et  scorpium,  non  dat.    Itaqne  el 


ad  quem  pulsabo,  ul  aperiatur  mihi?  Quis  habei  n  Spiritum  sanctum  is  dabit,  apud  quem  est  et  non 
petenti  dare,  nisi  cujus  omnia,   cujus  sum  etiam      sanctus.   Cum  surdum    dsemonium    expulisset  (ut 

Variae  Jectiones. 

»  Sufiiffi  Paris.  ^  Et  abest  Paris.  3^  Praesumpserit  cod.  Wouw,  ^^  Expostulandum  Seml.  ^  Fugttus 
Paris.  3*Cluserii  Venet. 

Commentarius. 


^13)  Cui  dicam  Pater.  Recle  hoc  unum  Auctor, 
quui  etsi  Grsece  hodie  legatur,  IlaTJjp  f||jia)v  6  iv 
Tori;  o5pavou;,  et  similiter  Syriace,  tamen  in  Lati- 
nis  codicibus  non  leaitur  amplius,  Lucof  II,  quam 
Pater;  suspicor  i^Iud  graece  adjectum  ex  Evange- 
lio  Matthsei  vi,  secundum  quem  legitur  lib.  de 
orat.  cap.  2,  Pater  noster  qui  in  coelis  es.  Pam. 

(i4)  Spiritum  sanctum.  Pro  eo :  sanctificetur  no^ 
men  tuum,  istud  Gregor.  Nyssenus  habet.  Sbml. 

(15)  Qui$  dabit  mihi  panem  quotidianum.  Prohi- 


bet  nimirum  Chrislus,  ne  de  crastino  soliiciti  simus, 
vila  quippe  nostra  instabilis  est.  Ita  expiicat  conc.  ir 
Tolet.  cap.  9.  Is  autem  panis  est  Chrisius,  ut  ipaeaMI 
ait.  Cum  autem  dixit  panem  quotidianum,  signifiea» 
vit  necessitatem  quam  habent  homines  ejus  attxilii, 
atque  etiam  submonuit  vitam  esse  diariam,  («o^ 
etvac  i^(A£pov.  Le  Pr. 

(16)  Quis  non  sinet  nos  in  tentationem  dedud  f 
Sensus  est,  Deum  nos  orare  ne  nos  teniationi  soo- 
cumbere  peribittat,  Le  Pb. 


457 


LIB.  IV    ADV.  MARCIONEM. 


ei  in  ista  specie  curalionis  Isaise  (xxix,  3)  occur- 
rissci  in  Beelzebule  dictus  ejicere  da?monia  :  Si  ego 
inquit,  in  Beelzebule  ejicio  dcemonia,  filii  vestri  in 
quo  ejiciuntf  Hac  quid  magis  portendit,  quam  in 
eo  ejicere  se,  in  quo  M7  et  lilii  eorum.  In  virtule 
scilicet  Creatoris.  Nam  si  putas  sic  accipiendum, 
Si  ego  in  Beelzebule  ejicio  dcemonia  ^^  (17),  filii 
vestri  in  quo  ?  quasi  illos  sugillaret  in  Bcelzcbule 
ejicientes,  resistet  tibi  prior  sensus,  non  posse  Sa- 
tanam  dividi  adversus  semetipsum.  Adeo  nec  illi 
in  Beelzcbule  ejiciebant;  sed  ut  diximus,  in  virtu- 
te  Crealoris  :  quam  ut  inielligi  faccret,  subjungit  : 
Quod  si  ego  in  digito  Dei  expello  dcBmonia,  ergone 
appropinquavit  in  vo$  regnum  Dei  ?  Apud  Pbarao- 
nem  enim  venefici  illi  adhibiti  adversus  Moysen, 
virUitem  Creatoris  digitum  Dei  appellaverunt(Ea;od. 
Yin,  19) :  Digitus  Dei  est  hoc;  quod  ^  significaret  ^^ 
etiam    modicum,    validissimum    tamen.    Hoc    et 
Cbristus  ostcndens,  commemorator,  non  obliterator 
vetnstatam,  scilicet  suarum,  virtutem  Dei  digitum 
Dei  dixit  non  alterius  intelligendam,   quam  ejus 
apnd  qnem  hoc  crat  appeliata.  Ergo  et   rcgnum 
ipsins  appropinqudverat,  cujus  et  virtus  digitus  (18) 
voeabatur.   Merilo    igitur  applicuit  ad    parabolam 
forlis  illins  armati,  quem  validor  alius  oppressit, 
principem    daemoniorum,    quem    Beelzebulem    et 
Satanam  supra  dixerat,  signif  cans  digito  Dei  oppres- 
som,  non  Creatorem  ab  alio  Deo  subactum.  Csete- 
ram,  quomodo  adhuc  staret  regnum  ejus  in  suis 
terminis,  et  legibus,  et  officiis,  quem  licct  integro 
mmido  vel  sic  poluisset  videri  superasse  validior 
ille  Dens  Marciouis,  si   non  secundum  legem  ejus 
etiam  Marcionitae  morerentur,  in  terram  defluendo, 
scpe  et  a  scorpio  docti  non  esse  superatum  Crealo- 
fwn.  Exclamabat  ^^  mulier  de  turba ,  Beatum  ute-* 
Ttm  qui  illum  portasset,  et  ubera  quce  illum  edu- 
eassent,  £t  Dominus  :  Imo,  beati  qui  sermonem  Det 
audiunt,  et  faciunt  Quia  et  retro  sic  rejecerat  ma- 
trem  ant  fratres,  dum  auditores  et  obsecutores  Dei 
pnefert.  Nam  nec  hic  mater  assistebat  illi.  Adeo  nec 
retro  negaverat,  ut  ne  ^^  tum  cum  id  rursus  audit  ^ 
rvsos  proinde  felicitatem  ab  utero  et  uberibus 


458 


l^  matris  suae  translulit  in  discipulos;  a  qua  non  trars- 
tulisset,  si  eam  non  haberet. 

CAPUT  XXVII. 

Alibi  malo  purgare  quaB  reprchendunt  Marcio 
nitae  in  Crcatorc.  Hic  cnim  sufficit,  si  ea  in  Chri- 
sto  reperiuntur.  49»  Ecce  inaequalis,  et  ipse 
inconstans,  levis,  aiiud  docens,  aliud  faciens  :  ju- 
bjl  orani  petenti  dare,  et  ipse  signum  petentibus 
non  dat.  Tanlo  aevo  lucem  suam  ab  hominibus 
abscondii,  et  negat  lucernam  abstruendam;  sed 
confirraat  super  candelabrum  proponendara  ut 
omnibus  luceat.  Velat  remaledicere,  raulto  magis 
ulique  maledicere  :  et  vas  ingeril  Pharisaiis  et  do- 
ctoribus    legis.    Quis    est   Um   similis    Dei    mei 

g  Christus,  nisi  ipsius  ?  Saepe  jam  fiximus  «,  nullo 
modo  poluisse  illum  destructorem  legis  denotari, 
si  alium  Deum  promulgasset.  Ideo  et  tunc  Phari- 
saeus,  qui  illum  vocarat  *»  ad  prandinm,  relracta- 
bat  penes  sc,  cur  non  prius  tinctus  esset  quam  recu- 
buissel  sccundura  legem,  qui  Deura  legis  circum- 
ferrct?Jesus  aulem  etiam  interpretatus  est  ei  le- 
gem,  dicens,  illos  calicis  et  caiini  exteriora  emun- 
dare :  interiora  autem  ipsorum  plena  esse  rapina  et 
viiquitate  :  ut  significaret  vascuiorum  munditias  ho 
minum  esse  intclligendas  apud  Deura  :  quia  et  Pha- 
risaeus  de  homine,  non  de  calice  illoto,  apud  se  trac- 
taverat.  Ideo,  Exteriora,  inquit,  calicis  lavatis,  id 
est  carnem,  interiora  autem  vestra  non  emundatis^ 
id  est  animam,   adjiciens  :  Nonue  qui  exteriora 

C  fedt,  id  est  carnera,  et  interiora  fecit,  id  est 
animam  ?  quo  dicto  aperte  deraonstravit,  ad  eum- 
dem  Deum  pertinere  mundiiias  hominis  exterio- 
ris  et  interioris,  cujus  uterque  sit,  praeponentis 
misericordiara  non  raodo  lavacro  hominis,  sed 
etiara  sacrificio  {Osee  vii,  6).  Subjungit  enim  : 
Date  qucB  habetis  eleemosynam  (19),  et  omnia 
munda  erunt  vobis.  Quod  si  et  alius  potest  Deus 
misericordiam  mandasse,  non  tamen  antcquam 
cognitus.  Porro  el  hic  apparet,  illos  non  de  Deo 
increpitos,  scd  de  ejus  disciplina,  a  quo  illis  et 
fignrate  vasculorum   munditise,   et  manifeste  mi- 


Variae  lectiones. 

^  Ejicio  daemonia  omitt.  Oberth.  ^  Quo  Latin.  ^  Significarent  Paris.  Pran.  ^  Exclamat  Pam.  39  Nec 
Jun.  *oFinximus  Pam.  *i  Vocaret  Paris.Rig.  Venet. 

Commentarius. 

(17)  St  ego  in  Beelzebut  ejicio  dcemonia.  Etsi  apud  n  anclor  recte  quoe  habetis,  et  Syrus  interpres  :  id 
aanctos  Marcum  et  Lucam  legaiur  Beejbebul,  vocis      £J*^«  ^*^?^?^^  Graece  Tat  2v<5vTa,  ac  si  dicat,  sicuii 


lamen  etymon  Bcelzebul  postulat  aU'^''^:!  Beelze- 
hub)  id  est  princeps  muscarura.  Si  eoun  Beelzebut 
kgiSy  aut  noracn  erit  nullius  significationis,  aut 

nelioris  quam  par  esset.  7:17  (Zebul)  enim  habitatio- 
aem  aigniticat,  et  aliquando  coelum.  Le  Pr. 

(18)  Cujus  et  virtusdigitus.  Elegans  illa  interpre- 
tatk>  digiti  Dei,  de  virtute  et  potentia  Dei,  ab 
omnibus  usnrpatur.  Magi  autem  Pharaonis,  cum 
ainifea  prodncere  nequirent,  in  Dei  digitum  seu 
ipirtatem,  qnae  sibi  erat  impedimento,  id  rejicie- 
bmt.  Lb  Pa. 

(19)  Date  quce  habetiSf  eleemosynam^  etc.  Yertit 

Patiol.  U, 


theophylactus,  non  quce  rapuistis.  sed  quce  vestra 
sunt;qvLO  adeo  respexit  Vulgatus  interpres,  transfe- 
rens,  quod  superest^  nempe  ultra  rapinam  et  iniqui- 
tatem.  Quo  sensu  explicato,  nihil  opus  est  legero 
cum  Erasmo  et  Cajelano,  datis  pro  ciate.  B.Cypria- 
nus  inierim,  lU».  iii  adv.  Quirinum  cap.  1,  neutrum 
legit,  neque  etiam  B.  Ambrosius  in  Comment.,  aut 
B.  Auguslinus  Enchirid.  cap.  75.  Cum  autem  etiam 
eumdem  sensum  recipiat,  ut  diximus,  vulgata  versio, 
repelendum  est  hic,  quod  non  semel  diximus,  ni- 
mis  liberam  esse  castigationem  Isidori  Clarii,  de 
iis  quas  vobis  suppetunty  ac  ai  altera  lectio  minime 
tolerari  possct.  Paii. 

15 


459 


TERTULLIAKI  OPBRUH  PARS   11.  —  SBRIBS  I,  POLBHIGA. 


460 


sericordiarura  opera  imperabantur.  Sic  et  oluscnla  «  pietatis  testabantar  se   noa  eonsenlire   factis  pa- 


decimanles,  vocalionem  (20)  aulem  et  dilectionem 
Dei  praelereuntes  objurgal.  Cujus  Dei  vocationem  el 
dilcctioiiem,  nisi  cujus  el  rutam  el  iftentam,  ex  forma 
Legis  de  decimis,  offerebant?  Totumenim  exprobra- 
tionis  hoc  erat,quod  modica  curabant;  ei  utique,  cui 
majora  non  exhibebanl,  dicenti  (Deut.  vi,  5) :  Zh7i- 
ges  Dominum  Deum  tuum  ex  toto  corde  tuo  ^^,  et  ex 
4L29  tota  anima  ttuit  et  ex  totis  viribus  tuis,  qui 
te  vocavit  ex  ^yypto.  Caeierum,  nec  tempus  admi- 
•sisset,  ut  Christus  tam  pruecoquam,  imo  tam  acer- 
bam  adhuc  dileclionem  expostularei  novo  et  re- 
cenli  Dco,  ne  dixerim  nondum  palam  facto.  Pri- 
matum  quoque  captantes  locorum^  et  honorem  salu^ 
tationum,   cum  incusat,  sectam  Creatoris  admini- 


trum ;  si  non  erat  zelotes,  qualem  arguunt  Marcio- 
nitae,  delicla  patrum  de  filiis  exigentem  usque  in 
quartam  nativitatem  ?  Quam  vero  clavem  habebant 
legis  doctores,  nisi  inlerprelationem  legis^?  ad  cujus 
intellectum  neque  ipsi  adibant,|non  credentes  scilicet: 
f^isi  enim  credideritisjnon  intelligetis;  nequealios 
admittebant,  utique  docentes  ^^  prsecepta  potius  et 
doctrinas  hominum.  Qui  ergo  nec  ipsos  introeuntes, 
nec  aliis  aditum  prsestantes,  increpabat,  obtrecta- 
tor  habcndus  est  lcgis,  an  fautor  ?  Si  obtrectalor, 
placere  debebant  et  430  praeclusores  legis  :  si 
fautor,  jam  non  et  aemulus  iegis.  Sed  hsec  omnia 
ad  infuscandum  Creatorem  ingerebat  ut  ssvaro, 
erga   quem  delinquentes  vas   habituri    essent.    £t 


atrat,   ejusmodi    principes   Sodomorum    archontas  B  quis  ssevum  non  potius  timeret  provocare,  deficien- 

appellantis  (Isa,  i,  23],  prohibentis  etiam  confidere 

in  prsepositos,  imo  et  in  totum  miserrimum  homi- 

nem,  pronuntianiis,  a  Qui  spem  habet  in  homine  » 

(Psaly  cxYii,  8,  9).  Quod  si  propterea  quis  affectat 

priocipatum,  ut  de  officiis  aliorum  glorietur,  quia 

officia  vetuit  ejusmodi  sperandi  et  confidendi    in 

hominem  (Jerem.  xvii,  5),  idem  et  "  affectatores 

principatuum  increpuit.  Ixvie^Aim eXxn  doctores  ipsos 

legist  quod  onerarent  alios  importabilibus  oneribus 

quce  ipsi  ne  digito  quidem  aggredi  auderent :  non 

Legis  onera  sugilians  quasi  detestator  ejus ;  quo- 

modo  enim  detesiator,   qui  cum  maxime  potiora 

legis  prsetereuntes  incusabat,  eleemosynam  et  vo- 


do  ^*'  ab  eo?  Tanto  magis  ergo  demerendum  dooe- 
bat,  quem  timendum  ingerebat.  Sic  oportebatCbris- 
tum  Creatoris. 

CAPUT  xxvm. 

Merito  itaque  non  placebat  hypocrisis  Pharisaeo- 
rum,  labiis  scilicet  amantium  Deum  (22),  non  cor- 
de.  Cavete,  inquit  (Luc.  xii)  discipuLis,  a  fermento 
Pkarisasorum,  quod  est  hypocrisis,  non  prsedicatio 
Creatoris.  Odit  contumaces  Patris  Filius ;  non  vult 
suos  tales  exsistere  in  illum  :  non  in  alium,  in  qaem 
hypocrisis  fuisset  admissa,  cujus  exemplum  a  dis- 
cipulis  caveretur.    Ita    Pharisseorum    prohibet  ^ 


cationem  et  dilectionem  Dei,  ne  hsec  quidem  gravia,  Q  exemplum  :  in   eum  prohibebat  illud  admitti,  in 


nedum  decimas  rutarum,  ct  ^^  munditias  catino- 
rum?  Ca^terum,   excusandos  potius  censuisset,  si 
importabilia  portare  non  possent.  Sed  quse  onera 
taxat?  Quse   ipsi  de  suo  exaggerabant,   docentes 
prseccpta,  doctrinas  hominum,  commodorum  suo- 
rum  causa  (Ua.  v,  23),  jungentes  domum  ad  do- 
mum,  ut  qua;  proximi  sunt  auferrent,  clamantes 
populum,  amantes  munera,  sectantes  retributionem, 
diripientes    judicata    pauperum    ;    uti    esset  illis 
vidua  in  rapinam,  et  pupiilus  in  prsedam.  De  qui- 
bus  idem  Isaias  (xxviii,  15) :  V(e  quivalent  in  Jeru' 
salem  *5  :  et  rursus  (lu,  3)  :  Qui  vos  postulant, 
dominantur  vestri,  Qui  magis,  quam  legis  docto- 
res  ?  Hi  si  et  Christo  displicebant,  ut   sui  displice- 
bant.  Aliense  enim  legis  dociores  (21)  non  omnino 
pulsasset.    Cur   autem  voe    audiant    eiiam,   quod 
sedificarent  prophetis  monumenta  interemptis  a  pa- 
tribus  eorum,  laude  potius  digni,  qai  ex  isto  opere 


quem  admittebant  Pharissei.  Igitur  quoniam  hypo* 

crisim   eorum    taxarat,  utique    celantem    occolta 

cordis,  et  incredulitatis  secreta  superficialibns  offi- 

ciis  obumbrantem ;  quse  clavem  agnilionis  habens» 

nec  ^^  ipsa  introiret,  nec  alius  sineret ;  ideo  adji- 

cit :  Nihil  autem  opertum^  quod  non  pate/iet;  et 

nihil  absconditumt  quod  non  dignoscetur ;  ne  qois 

existimct  illum  Dci  ignoti  retro  et  occulti,  revela- 

tioncm  ei  adagnitionem  iotentare,  cum   subjiciat 

etiam  quse  inter  se  mussitarent  vel  tractarent,  sci- 

]icet  super  ipso  dicentes  :  Hic  non  expellit  dam<h 

nia  nisi  in  Beelzebule,  in  apertum  processnra,  et  in 

ore  hominum  futura,  ex  Evangelii  promulgatione. 

Deinde  ^  conversus  ad  discipulos  :  Dtco  autem^ 

inquit,  vobis  amicis  meis  ^^  nolite  terreri  ab  eis 

qui  vos  solummodo  occidere  possunt,  nec  post  hoe 

ullam  in  vobis  habent  potestatem,  Sed  iis  erit  Isaias 

prsedicens  (lvii,  1) :  Vide  quomodo  justus  aufertur. 


Yarise  lectiones 

«  Tuo  omitt,  Seml.  43  Et  abest  Paris.  **  Et  abest  Paris,  *5  hraele  Oberth.  *«  Docebant  Seml.  *''  Despi«* 
cicndo  quidam.  «  Perhibet  al.  *9  In  inser,  Pam.  «>  Dehmc  Pam.  ^i  Meis  in  aliis  abest. 

Commentarius. 


(20)  Vocationem,  Videtur  xXjJw  ( vocationem ) 
legisse  pro  xp{atv  (judicium),  vel  potius  ex  evange^ 
lio  Marcionis  (qui  judicium  negabat  Dei  boni  esse) 
usurp  isse,  tanquam  rem  confessam.  Junius. 

(21)  Alienx  enim  legis  doctores,  Ssepius  hic  cx 
alibi  legis  doctores  legisperiti  et  Pharissei  dicuniur 
(Graece  o(  vopiixoi).  Lb  Pr. 


(22)  Labiis  scilicei  amantium  Deum,  etc.  Liite- 
ram  occidentem,  non  autem  spiritum  legis  vivifi- 
cantem  sequebanlur  :  clavem  scilicet,  hoc  cst  in- 
terpretationem  legis,  nt  modo  dixit,  non  habebanl. 
Dum  enim  exteriora  qusedam  superstitiose  observa- 
bant,  negligebant  quod  erat  prsecipuum.  Lb  Pr, 


461 


LIB.  IV  ADV.  HARGIONBH. 


462 


el  netno  advertit,  Demonstrabo  autem  vobis  quem  ti-  a  Spiritus  docebit  vos  ipsa  hora  quid  eloqui  debeatis  58. 


meatis :  timete  eum,  qui  postquam  occiderit,  pote 
statem  habet  mittendi  in  gehennam,  Crealorem  uli- 
qne  sigDificans  ^\  Itaque  dico  vobis,  hunc  timete. 
£i  hoc  io  ioco  sufficerct  mihi,  si,  quem  timeri  ju- 
bet,  offendi  vetat;  et  quem  offendi  vetat,  demereri 
jubet;  et  qui  hdic  maadat,  ipsius  est,  cui  timendo, 
et  noa  offendendOyetdemerendo  procurat.  Sed  habeo 
el  de  sequentibus  sumere :  Dico  enim  vobis,  Omnis 
qui  confitebitur  in  me  coram  hominibus^  con/itebor 
in  itlo  coram  Deo.  Qui  confitebuntur  autem  in  Chri- 
5to,  occidi  habcbunt  coram  hominibus,  nibil  utique 
amplius  passuri  post  occisionem  ab  illis.  Hi  ^^  ergo 
erunt  quos  supra  prsDmooel,  ne  timeant  tantura- 
modo  occidi ;  ideo  praemittens  non  timendam  occi- 


Si  ejusmodi  documenium  Crealoris  esl,  ejus  erit  ct 
praeceplum,  cujus  pra^cessil  exemplum .  Balaam 
prophetes  in  Arilhmis  (Num,  xxii),  arcessitusa  rogc 
Balach  ad  maledicendum  Israelem,  cum  quo  prai- 
lium  inibat,  simul  Spiritu  implebatur;  non  ad  quam 
venerat  maleJictionem,  sed  quam  illi  ipsa  hora 
Spiritus  suggerebat,  benediclionem  pronuntiabat, 
ante  professus  apud  nuntios  regios  59^  mox  etiam 
apud  ipsum,  id  sc  pronuntiaturura  quod  Deus  ori 
ejus  indidisset.  Hae  sunt  novae  doctrinae  novi  Chri- 
sti,  quas  olira  famuli  Creatoris  initiaverunt.  Ecce 
plane  diversum  exemplura  Moysi  et  Chrisli.  Moyses 
rixantibus  fratribus  ultro  intercedit  co  (24),  injurio- 
8um  increpat :  Quidproximum  439  tuum  percu- 


sionem,  ut  subjungeret  substruendara  ^  431  con-  %  tisf  ei  rejicitur  ab  illo  :  Quis  te  constituit  magi- 

strum  aut  judicem  super  nos  ?  Christus  vero  poslu- 
latus  a  quodam,  ut  Inter  illum  et  fralrem  ipsius  de  «^ 
dividenda  ha;reditate  componeret,  operam  suam, 
et  quidam  tam  probae  causaj,  dencgavit.  Jam  ergo 
melior  Moyses  raeus  Christo  tuo,  fratrum  paci  stu- 
dens,  injuriai  occurrens.  Sed  enim  oplimi  et  non 
judicis  Dei  Christus :  Quis  me,  inquit,  judicem  coti- 
stituit  super  vos?  Aliam  vocem  excusationis  inve- 
nire  non  potuit,  ne  ea  uteretur  qua  improbus  vir, 
et  impius  frater  asserlorera  probitatis  atque  pieta- 
tis  excusserat.  Deniquc  probavit  malam  vocem, 
utendo  ea,  et  raalum  factum,  pacis  inter  fratres 
coraponendae    dcclinatione.   Aut    numquid  indigne 


fe&^onem  :  Et  omnis  qui  negaverit  me  coram  ho'^ 
minibuSt  denegabitur  coram  Deo ;  ab  eo  utique  qui 
illum  ^nfiteniem  confessurus  fuisset.  Si  enim 
confessorem  confitebitur,  ipsc  est  qui  et  negatorcm 
negabit.  Porro,  si  confessor  est,  cui  nihii  timen- 
dom  est  post  occisionem,  negator  erit  cui  limen- 
dum  est  etiam  post  mortem.  iiaque  cum  Creatoris 
ut  quod  tiroendum  est  post  mortem,  gehennae  sci- 
licet  pcena,  et  negator  ergo  Creatoris  est.  Si  autem 
et  negator,  et  confessor,  qui  post  occisionem  nihii 
ab  homioe  passurus  cst,  a  Deo  piane  passurus  si 
negaret,  atque  ita  Christus  Creatoris  est,  qui  os- 
teadit  negatores  suos  Creatoris  gehennam   timere 


debere.  Post  delerritam  itaque  negationem,  scquitur  r  tulerit,    hoc    dicto  fugatum   Bloysen  ?   ideoque  in 


el  blasphemiae  formidandae  admonitio  :  Qui  dixerit 
in  Filium  hominis  (23),  remittetur  illi;  qui  au- 
tem  ^duceril  in  Spiritum  sanctum,  non  remittetur 
et.  Quod  si  jam  remissio  et  retentio  delicti  judicem 
Deum  sapiuot,  hujus  ^^  erit  Spiritus  sanctus  non 
biaspbeniandus ,  non  remissuri  scilicet  blasphe- 
mitm ;  sicut  et  supra  non  negandus,  occisuri  sci- 
licet  etiam  in  gehennam.  Quod  si  et  blaspheraiam 
Christus  a  Creatore  avertit,  quomodo  adversarius 
ei  venerit,  non  scio.  Aut  si  et  per  haec  scveritatera 
ejus  iofascat,  non  remissuri  blaspheraiam,  et  oc- 
cisuri  etiam  in  gchcnnam,  superest  ut  et  illius  di- 
ytni   Dei    impune  et    Spiritus  blasphemetur,  et 


causa  pari  disceptantium  frutrura,  voluit  illos 
commemoratione  ejusdem  dicli  confudisse?  Planc 
ita.  Ipse  enim  tunc  fuerat  in  Moyse,  qui  talia  au- 
dieral,  spiritus  scilicet  Creatoris.  Puto  jam  alibi 
satis  commendasse  nos  divitiarum  gloriam  damnari 
a  Deo  noslro,  ipsos  dynasias  detrahenle  de  solio,  et 
paupercs  allevante  de  sterquilinio  {Psal,  cxii,  13). 
Ab  eo  ergo  erit  et  parabola  divitis  blandicniis  sibi 
de  proventu  agrorum  suorum  ,  cui  Deus  dicit ; 
Stulte,  hac  nocte  animam  tuam  reposcent:  quce  au- 
tem  parastij  cujus  ^^  erunt  ?  Sic  denique  rex  de 
gazis  et  apolhecis  deliciarum  suarum  apud  Per^ 
sas  gloriatus,  per  Isaiam  (cap.  xxxix)  male  audivit. 


CAPUT  XXIX. 


Ghristus  negetur»   et  niliil  intersit  de  cultu  ejus,  ^ 

deve  contemptu ;  et  sicut  de  conlemptu  nulla  poe-  *" 

Bi,  ita  et  de  cultu  nulla  speranda  sit  merces.  Per-         Quis  nollet  curam  nos  agere  animae  de  victu,  et 

dactos  ^^  ad  potestates,  proliibet  ad  interrogationem     corporis  de  vestitu,  nisi  qui  ista  homini  ante  pro- 

eogitare  de  responsione  :  Sanctus  enimy  inquit,      spexii,  et  exinde  praestans,  raerito  curam   eorum 

Variae  lectiones. 

52  SigniBcans  omitt.  Seml.  ^3  Hic  Rigalt.  Venet,   ^  Sustmendam  Oberth,  ^s  Illi  autem  qui  Pam,  ^  Cu- 
jos  SemL  *'  Produetos  al.  ^  Eloquamini  aL  *'•*  Regis  SemL  ^  £t  prcemitt,  Rhen,  ^^  De  omitt,    Venet. 


*2  Ctti  Lat, 


Commentarius. 


(23)  Qui  dixerit  in  Filium  hominisy  etc.  Etsi  non 
exprimat,  tamen  subintelUgitur  ab  auctore,  qui 
dixerit  blasphemiam^  pro  eo  quod  alii  :  qui  blas» 
phemaveritf  tam  ex  Grseco  quara  Syriaco,  sicuti 
patet  ex  verbis  sequeniibusy  hujus  erit  Spiritus 
sanctm  non  blasphemandus.  Pam. 

(24)  Moy$eirixmtibu9  fratribus  ultrointercedit. 


Fratres  vocat,  qui  ex  eodera  essent  genere  Israel, 
paulo  post  proprie  accipil,  et  injuriosum  transtulit 
una  vocc  (^uod  Graece  est  Exod.  li,  af^ucouvii  ,pro  . 
eo,  qui  injuriara  faciebat ;  et  quod  rairum  cst,  ma- 
gisfrum  transtulit,  quod  (jra)ce  est  apyovia  pro  quo 
ubique  alibi,  et  ^^ro^rie^  principem.  Pam. 


m 


TERTULLIANl  OPERUM  PARS  U.  —  SERIES  I,  POLEMIGA. 


464 


tanquam  aemulam  liberalitatis  susc,  prohibet,  qui  el  ii  nec  in  "^^  alium  speclant,  quam  cui    per  omuia  pa- 


suhstantiam  ipsius  animcB  accommodavit  potiorem 
escay  cl  materiam  ipsius  corporis  figuravit  potiorem 
tunica  ;  cujuset  corvi  non  serunt,  nec  metuntt  ncc 
in  apothecas  condunt,  et  tamen  aluntur  ab  ipso  / 
cujus  ct  lilia  et  fenum  non  texunt,  nec  nent,  et 
tamen  vestiuntur  ab  ipso;  cujus  el  Salomon  glo^ 
riosissimus  nee  ullo  tamen  flosculo  cultior  ?  Gaete- 
rum  nihil  tam  abruplum,  quam  ut  alius  praestet,  alius 
de  praestantia  (25)  ejus  secure  ^^  agere  mandet,  et 
quidem  derogator  ipsius.  Denique,  si,  quasi  derogator 
Crcatoris,  non  vult  de  ejusmodi  frivolis  cogitari,  de 
quibus  nec  corvi  nec  lilia  laborent,  ultro  scilicet  pro 


riaverint  ''2.  Id  '^^  sumus  servi,  Dominum  enim 
babemus  Deum.  Siiccingerc  debemus  lumbos,  id 
est,  expediti  ^se  ab  in^pedimentis  lacioiosae  vitfe 
et  implicilae ;  item,  lucernas  ardentcs  baberc,  id 
est,  mentcs  a  fidc  acecnsas,  et  operibus  veritatis 
relucentes;  atque  ita  cxspectare  Dominum,  id  cst 
Christum.  Unde  redeuntem  ?  Si  a  nuptiis  :  Greato- 
ris  est,  cujus  nuptiae.  Si  non  Greatoris :  nec  ipic 
Marcion  invitatus  ad  uuplias  isset,  Deum  suum  in- 
tuens  '^^  detestatorem  nuptiarum.  Defecit  itaque 
parabola  in  persona  Domini,  si  non  esset  cui  nu- 
ptiae  competunl.  In  sequcnti  quoque  parabola  satis 


sua  vilitate  subjectis,  paulo  post  patebit.  Interimcur  n  errat,qui/iurmt7/um,  cu;u5  horamsi  paterfamiUt^ 
illos  modicae  fidei  incusat,  433  id  est  cujus  fidci?      scirety  43-1  nonsineretsu 


ej  usne  quam  nondum  potcrant  pcrfeclam  cxhibereDeo, 
tantum  quod  velato  ^  cum  maxime  discentes  eum, 
an  quam  hoc  ipso  titulo  debebant  Creatori,  uli  crcde- 
renthaec  illum  ultro  generi  humano  sumministrare, 
ncc  ^^  de  eis  cogitarent?  Nam  et  cum  subjicit,  Hcec 
enim  nationes  mundiquceruntf  non  credendoscilicct 
in  Dcum  conditorem  omnium  et  praebitorem  ^,  quos 
pares  gentium  nolebat,  in  eurodem  Dcum  modicos 
fidei  increpabat,  in  quem  gentcs  incredulas  ^"^  no- 
tabat.  Porro  cum  et  adjicit,  Scit  autem  Pater  opus 
esse  hcec  vobiSt  prius  quaeram  quem  patrem  intel- 
ligi  velit  Christus.  Si  ipsorum  Crealorem  demon- 
strat,  ct  bonum  confirmat,  qui  scit  ^  quid  filiis  opus 


suffodi  "^^  domum  suam^  in 
pcrsonam  disponit  Greatoris.  Fur  enim  Crcator 
quomodo  videri  potest  Dominus  totius  hominis? 
Nemo  sua  furatur  aut  suffodit,  scd  ille  potius  qoi 
In  aliena  descendit,  et  hominem  a  Domino  cjus 
alienat.  Porro,  cum  furem  nobis  diabolum  demon- 
stret  '^^,  cuJQS  horam  etiam  in  primordio  ai  homo 
scissct;  Inunquam  ab  eo  suffossus  esset ;  propterea 
jubet  ut  parati  simus,  quia  qua  non  putamus  hora^ 
Filius  hominis  adveniet ;  non  quasi  ipse  sit  fur,  sed 
judex,  scilicct  eorum  qui  se  non  paraverinty  ncc 
caverint  furcm.  Ergo  si  ipse  est  Filius  bominis, 
judicem  teneo,  et  in  judice  Crealorem  defendo.  Si 
vcro  Christum  Greatoris  in  nomine  Ft7tt  hominis 
hoc  I0CO   Oitendit,  ut  eum   furem  portendat,   qui 


sit.  Sin  alium  Deum  :  quomodo  scit  necessarium 

esse   homini   victum  atque  vestitum,  quorum  nihil  p  quando  venturus  sil,  ignoremus,  habes  supra  scri- 
itit  ?    Si    enim    scisset,    prsestitisset.    Caete-  ^  ptum,  neminem  rei    suae  furcm  csse :  salvo  et  illo, 


praestitit 

rum,  si  scit  quae  sunt  homini  necessaria,  nec  taraen 
praestitit,  aut  maligniiate,  aut  infirmitate  non  prae- 
stitit.  Professus  autem  necessaria  haec  homini, 
utique  bona  confirmavit.  Nihil  enim  mali  necessa- 
rium.  Et  non  erit  jam  depretiator  operum  et  indul- 
gentiarum  Creatoris,  ut  quod  supra  distuli,  ex- 
puDxerim.  Porro,  si  quae  necessaria  scit  homini, 
alius  et  prospexit  ct  praestat,  quomodo  haec  ipse 
rcpromittil  ^^  ?  An  de  alieno  bonus  esl  ?  Qucerite 
enim,  inquit,  regnumDei^et  hcec  vobis  adjicientur, 
Ulique  ab  ipso.  Quod  si  ab  ipso,  qualis  est  qui 
aliena  praestabit  ?  Si  a  Creatore  cujus  et  sunt,  quis 


quod  in  quantum  timendum  Creatorcm  ingerit,  in 
tantum  illi  negoliufn  agens,  Creatoris  est.  Itaque  iu- 
terroganti  Petro  in  illos,  an  et  in  omnes  parabolam 
dixisset;  ad  ipsos  et  ad  uoiversos  qui  Ecdesiis 
praefuturi  essent,  proponit  actorum  similitudi- 
nem  (26)  quorum  qui  bene  tractaverit  conservos  alh 
sentia  Dommi  (27),  reverso  eoomnibus  bonis prmpo- 
netury  qui  vero  secus  egerit,  reverso  Domino  qua  die 
non  putaverity  hora  qua  non  scierit,  illo  scilicet  Fi- 
lio  hominis  Christo  Creatoris,  non  fure,  sed  jadicc, 
segregabitur^  et  pars  ejus  cum  infidelibus  ponetur» 
Proinde  igitur  aut  et  hic  judicem  Dominum  opponit, 


cst  qui  aliena  promiltat  ?  Ea  in  regno  accedent  "^o,  W  et  illi  catechizat ;  aut  si  Deum  optimum,  jam  el 


secundo  gradu  restituenda ;  ejus  est  secundus  gra- 
dus,  cujus  et  primus;  ejus  victus  atque  vestitus, 
cujus  et  regniun*  Ita  tota  promissio  Creatoris  est 
parabolarum  status,   similitudinem   peraequatio,  si 


illum  judicem  affirmal,  licet  nolit  baereticus.  Tem- 
perare  enim  tentant  hunc  sensum^  cum  Deo  ejus 
vindicatur  :  quasi  tranquillitatis  sit  et  mansiietudi- 
nis,  scgregare  solummodo  et  partem  ejus  cam  infi- 


Variae  lectioiies. 

63  Securos  Oberth.  ^4  Revelata  Lat.  ^s  Ne  Lat.  ^  Probatorem  Seml.  6'  locredulos  SemL  «^  Sciat  cod. 
Woutv.  ^^  Promittit  Pam.  '^o  Accedunt  Oberth.  ^^  In  abest  Rig.  Venet.  ''2  Paria  venerinl  al.  ^^  Id  abest  Ria. 
Venet.  •?*  Meluens  Lat.  ^s  Effodi  Par.  'i^  Demonstrarit  al. 

Commentarius. 


(25)  De  profstantia.  Praestantia  idem  hic  signifi- 
cat  ac  praestatio,  exhibitio.  Seml. 

(26)  Actorum  similitudinem.  Actor,  id  est  procu- 
rator.  Seml. 

(27)  Quorum  quibenetractaverit  conservos  absen- 
tiaDomini,  etc.  Generaliter  ^era^  tractaverit,  irdLnsiur 
lit  hic  auctor,  pro  co  quod  Lucas,  xou  Si^^vai  jv  xaipa 


To  (jiTOfi.^Tpiov,  hoc  est,  sicut  vulgatus  interpres 
Latinus  :  Ot  det  illis  in  tempore  tritici  mensuram. 
Quod  etsi  ad  omnem  cibum  pertineat,  tamen  ni- 
mis  libere  etiam  hic  casligavit  Clarius,  demensum. 
Oportebat  itaque  potius  suam  versionem  nuncu- 
passe,  quam  vulgati  ioterpretis  castigationem.  Pam, 


«5  LIB.   IV  ADV.  MARCIONBM. 

delibus  ponere,  ac  si  non  et  hoc  ipsum  judicalo  fiat.  Ji  cecinit   prophetfe 

Stultitia!    Qois  erit  exitus    segregatorum  ?   Nonne      Christo  Marcionis 

amissio    salutis?  Siquidem   ab  eis  segregabuntur, 

qui  salutem  consequentur.  Quis  t'  igitur  infideUum 

status?  Nonne   damnatio?  Aut  si  nihil   patientur 

segregati  et  infideles,  leque  in  diverso  nihil  conse- 

quentar  retenti  et  fidcles.  Si    vero   consequentur 

saJutem  retenti  et  fideles,   hanc  amiitant   necesse 

est  ex  diverso  segregati  et  infideles.  Hoc  erit  judi- 

dnm,  quod  qui  intendit,  Creatoris  est.  Quem  alium 

inielligam,  ccedentem  servos  paucis  aut  multis  pla' 

gis,  et  prout  commisit  illis,  ita  et  exigentem  ab  eis, 

qnam  relributorem  Deum  ?  Cui  me  decet  "^^  obsequi, 

nisi  remuneratori  ?  135  Proclamat  Christus  tuus  : 

Ignem  veni  mittere  in  terram^  ille  optimus,  nuUius 

gehennae  Dominus ;  qui  paulo  ante  discipulos,   ne  ■' rcntexprfficcpto,  is  cxigebat  ut  facerent  et  cx  ar- 

bitrio.  Qui  seminaverat  pra^ceplum,  iile  ct  redun- 
daotiam  cjus  urgebat.  Jam  vcro  quam  absurdum 
ut  ille  mandaret  juste  judicare,  qui  Deum  judicem 
justum  deslrucbai !  Nam  et  judicem  qui  miltit  in 
carcerem,  nec  ducit  inde^  nisisoluto  etiam  novissimo 
guadrante^  in  persona  Creatoris  obtrectationis  no- 
mine  disseruot.  Ad  quod  necesse  habeo  codcm  gradu 
occurrere.  Quotiescunque  enim  severitas  Creatoris 
opponitur,  toticns  illius  est  Christus,  cui  pcr  timo- 
rem  cogit  obsequium. 


4G6 

vereor  ne  Micha^as  (vii,  6) 
is  praedicarit.  Et  ideo  hypocritas 
pronuntiabat,  cceli  quidem  et  terra^faciemprobantes, 
tempus  vero  illud  non  dinoscentes^  quo  scilicct 
adimplens  omnia  quae  super  ipsos  fuerunt  prxdi- 
cata,  nec  aliter  docens,  debuerat  agnosci.  Caetcrum, 
quis  posset  ejus  tempora  nosse,  cujus  per  qu9e 
probaret  non  habebat  ?  Merilo  exprobrat  etiam, 
quodjustum  non  a  semetipsis  judicarent,  01  im  hoc 
mandat  per  Zachariam  (viii,  16)  :  Justum  judicium 
et  pacatorium  judicaie,  Per  Jeremiam  (xxii,  3)  : 
Facite  judiciumet  justitiam.  Perlsaiam  (i.  17;  v, 
6)  :  Judicatepupillo,  et  justi/icate  viduam,  impu- 
tans  eliam  vinesR  430  Sorech,  quod  non  judicium 
fccisset,  sed  clamorem,  Qui  ergo  docuerat  ut  face- 


ignem  postnlarent  inhumauissimo  viculo,  coercue- 

rat.  Quando  iste  Sodomam   ct  Gomorrham   nimbo 

jg^neo  exussit?  Quando  canlatum  cst  :  Ignis   ante 

ipsum  prascedet  "^^,  et  cremabit  inimicos  ejus  (PsaL 

iciii,  3)  ?  Quando  et  per  Osee  comminatus  est : 

Ignememittam  in  civitates  Juda^^  (viii,  14)  ?  vel 

per  Isaiam  ^^ :  Ignis  exarsit  ex  indignatione  mea 

(XXX,  27)  ?  Non  mentiatur.  Si  non  est  ille  qui  de 

rubo   quoque  ardcnti  vocem    suam  emisit,   vide- 

rit  82  qnem   ignem    intelligendum   contendat    ^3, 

Etiamsl  figura  est,  hoc  ipso  quod  de  meo  elemcnlo 

argumenta  sensui  suo  sumit,  meus  est,  qui  de  meis 

utitnr.  IUius  crit  similitudo  ignis,  cujus  et  veritas.  C      Quaestionem  rursus  de  curatione  Sabbato  facta, 

Ipse  melius  inlerprelabitur  ignis  istius   qualitatem,      quomodo  discussit :  Unusquique  vestrum  Sabbatis 


CAPUT  XXX. 


adjiciens  :  Putatis  venisse  mepacemmittere  inter- 
ram  ?  Non,  dico  vobis,  sed  separationem.  Machas" 
ram  quidem  scriptum  est  (28) ;  sed  Marcion  emen- 
dal  (29),  qnasi  non  et  separatio  opus  sit  machae- 
ra»  (30).  Igitur  et  ignem  eversionis  intondit,  qui 
pacem  negavit.  Quale  praeiium,  tale  et  inccndium. 
Quafis  machaera,  talis  et  flamma,  neutra  congruens 
Domioo.  Deniqne,  Dividetur,  inquil,  pater  in  fHium, 
etfilius  in  patrem;  et  mater  in  filiam  et  filia  in 
matrem^  et  nurus  in  socrum,  et  socrus  in  nurum. 
Hoc  pnelium  inter  parentes  si  in  ipsis  verbis  tuba 


non  solvit  asinum  (31)  aut  bovem  suuma  pr(esepi% 
et  ducit  ad  potum  ?  Ergo  secundum  condiiioncm 
Legis  operatus,  Legem  confirmavit,  non  dissolvit, 
jubentem  nullum  opus  fieri,  nisi  quod  fierct  omni 
animae  (32),  quanto  potius  bumanae !  Parabolnrum 
congrucntiam  ubique  recognoscor  ^  exigere.  Simile 
est  regnum  Dei^  inquit,  grano  sinapis,  quod  accepit 
homo,  et  seminavit  in  horto  suo.  Quis  in  pcrsona 
hominis  intelligendus  ?  Utique  Christus  :  quia  licct 
Marcionis,  filius  hominis  est  diclus,  qui  accepit  a 
Patre  semen  rcgni,  sermonem  sciiicet  fivangcliiy  ct 


Variae  lectiones. 
"  Quid  Pam.  "»  Docet  Fran.  Pam.  '^^  Procedet  Pam.  «>  Judaeae   Seml.  «»  Jeremiam  leg.  Jun.y  diserta, 
Perba  exstant  Jeremias  xv,  14.  ^a  Yideris  SemL  ^^  Contendas  Pam.  «*  Recognosciie  Lat. 

Commentarius 
(^I^^Machan^amquidemscriptumest.lnEyangelio  n  t  Hanc  autem  filiam   Abrahae,  quam   alligavit  Sa- 


scilicet  Marcionis,  hoc  est,  Lucae  a  Marcione  adul- 
tcrato.  Cujusmodi  Evaogelium  provocare  se  dicit 
Terlullianus  initio  hujusTibri,  ut  ex  co  ipso  Mar- 
eioncm  convincat  insaniae.  Rig. 

(29)  Sed  Marcion  emendat.  Etenim  Lucas  dixit, 

^ta{4£pt9{l.%V.   RlG. 

(30)  Quasi  non  et  separatio  opu^  sit  machasras. 
Eoque  sensu  dixerat  Matlhaeus  {jid^atpav  quod 
Lucas  ^ta(jLept9[i6v,  ut  jam  vana  sit  Marcionis  in 
Lucam  erocndalio.  Hujusce  aulcm  non  meminit 
Epiphanius.  Rig. 

(31)  Unusquisque  vestrum  Sabbatis  non  solvit  asi^ 
mm^  etc.  Istud  [in  quo  solum  ab  aliis  auctor  dif- 
fert,  legeos  Sabbatis  pro  Sabbato)  non  ursii  E^i- 
phanius,  sed  (confut.  39)illud  Christi  quod  s-cquitur  : 


tanas ;  »  ex  quo  probat,  Ciirislum  essc  ejusdem 
Dei,  cujus  Abraham.  Idquc  eo  magis,  uti  (conful. 
40)  prosequiiur,  quod  etiam  rescidcrat  illud  sub 
finem  hujus  cap.  Lucae  :  Cum  videritis  Abraham, 
Isaac  et  Jacob,  et  omnes  prophetas  in  regno  Dei, 
legens  duntaxat^  Cutn  omnes  justos  videritis  in  regno 
Dei.  Ita  quod  auctor  omisil,  ille  fere  urget,  adv. 
Marc.  Pah. 

(32)  Nullumopus  fieri,nisi  quod  fieretomni  ani^ 
mas.  Jam  adnotavimus  versioncm  LXX  interprctum, 
(juam  sequcbalur  Terlullianus,  alio  modo  possc 
inteiligi,  qui  cum  ingenio  Graecae  linguae  et  sij^nifi- 
catione  Hebraicae  lectionis  mngis  convcniat.  Vidc  in 
cap.  12  hujus  libii.  Edd. 


467 


TBRTULLIANI  OPBRUH  PARS  11.  -  SBRIBS  I,  POLEMIGA. 


468 


seminavil  in  horlo  suo,  utique  in  mundo,  putanunc  A  tectosunt^inducindomumtuam;  qui  scilicot  huma- 

i.%  Uam«:~^    o^j  - ?_   1 .^     t'        -.  _"•..•     •   ••  • _-^    «1 ^;_»      II ^  ^t 


in  homine.  Sed  cum  in  suo  horlo  dixerit,  nec  mun- 
dus  autem  nec  homo  illius  sil,  sed  Greatoris ;  ergo 
qui  in  suum  seminarit,  nec  ®5  Creator  oslendilur. 
Aut  si,  ut  hunc  laqueum  evadant,  converlerinl  ho- 
minis  personam  a  Ghristo  in  hominem,  accipienlem 
semen  regni,  et  seminantem  in  horto  cordis  sui ; 
nec  ipsa  materia  alii  convenict  quam  Creatori. 
Quale  est  enin  ut  lenissimi  Dei  regnum  significet 
semen  ^%  quod  etiam  judicii  fervor  lacrymosa  au- 
steritate  subsequitur  87  ?  Dei  sequenli  plane  simili- 
ludinc  vereor,  ne  forle  allerius  Dei  regno  portendal. 
Fermcnto  enim  comparavil  illud,  non  azymis,  qu«3 
farailiariora  sunl  Creatori.  Congruit  et  ha?c  con- 
jectura    mendicantibus  argumenta.  Itaque  el  ego 


B 


nitaiis  istius  vicem  retribuere  non  possint.  Hanc  si 
Chrislus  captari  vetat,  in  resurreciionc  eam  repro- 
mittens,  Creatoris  est  forma,  cui  non  placent  amantes 
munera,  sectanles  retributionem.  Etiam  invitatoris 
parabola  cui  magisparli  occurrat,  expende^.  Homo 
quidam  fecit  ccBuam,  etvocavitmultos,  Utiqueccen» 
paratura  vitae  aetemae  saturitatem  figurat.  Dico  primo, 
extraneos  et  nullius  juris  affmes  inviiari  ad  coeoam 
non  solere ;  certe  facilius  solcre  domesticos  et  fa- 
miliares.  Ergo  Crealoris  esl  invitasse,  ad  quem  per- 
tinebant  qui  invitabanlur,  el  per  Adam  qua  homi- 
nes,  et  per  patres  qua  Judaici,  non  ejus  ad  qucm 
nequc  nalura  pcrtinebant,  neque  pra?rogativa.  De- 
hinc,  si  is  millil  ad  convivas,  qui  coenam  paravil, 


vanilatem  vanitate  437  depcllam,  fermenlalionem  ■*  sic  quoque  Crealoris  esl  coena,  quimisitad  convivas 


quoque  congruere  dicens  regno  Creatoris,  qui  post 
illam  clibanus  vel  furnus  gehennae  sequalur.  Quo- 
lies  adhuc  se  judicem  ostendit,  el  in  judice  Creaio- 
reml  Quoties  ulique  ejecit,  et  damnat  rejiciendo! 
Sicut  hic  quoque  :  Cum  surrexerit,  inquit,  pater- 
familias  es.  Quq,  nisi  quo  dixit  Isaias  (ii,  49) : 
Cum  surrexerit  comminuere  terrani  ?  Et  cluserit 
ostium^  utique  excludendis  iniquis,  quibus  pulsan- 
tibus  respondehit :  ISescio  unde  sitis?  Et  rursus  : 
Enumerantihus  quod  coram  illo  ederint^  et  biberinty 
et  in  plateis  eorum  docuerit^adjiciet :  Uecedite  a  me 
onnes  operariiiniquitatis:  illicerit  fletus  et  frcndor 
dentium,  Ubi  ?  Foris  scilicet,  ubi  erunt  exrlusi,  ostio 


admonendos,  ante  jam  vocalos  per  patres,  admo- 
ncndos  aulem  per  prophelas  :  non  qui  neminem 
miscrit  ad  moiiendum,  nec  qui  nihil  prius  egerit  ad 
vocandum,  sed  ipse  descenderit  idSsubito  :  tantum 
quod  innolescens,  jam  invitans;  tantum  quod  invilans, 
jam  in  convivium  cogens ;  eamdem  fdciens  horam 
coenandi,  et  ad  coenam  invilandi.  Excusant  se  in- 
vilanti.  Si  ab  aiio  Deo,  mcrilo,  quia  sul»ito  invitali. 
Si  non  merito,  ergo  nec  subito.  Si  autem  non  su- 
bito  invitati,  ergo  a  Creaiore,  a  quo  oiim.  Cujus 
denique  declinaverant  vocalionem,  tunc  primo 
dicentcs  ad  Aaronem  (Exod,  xxxii,  1)  :  Fac 
nobisdeos^  qui  prceeant  nobis ;  atque  exinde  (/«a.  vi. 


cluso  ab  eo :  ergo  erit  poena,  a  quo  fit   exclusio  in  Q  10)  :  Aure  audienies  et  non  audientes^  vocalionem 


poenam,  cum  videbunt  justos  introeuntes  in  regnum 
Dei,  se  vero  detineri  foris.  A  quo  ?  Si  a  Creatore, 
quis  erit  ergo  intus  recipiens  justos  in  regnum? 
Deus  bonus.  Quid  ergo  illuc  Creatori,  ul  foris  deti- 
neat  in  poenanfi,  quos  adversarius  ejus  cxclusit,  sus- 
cipiondos  a  se,  utique  magis  in  advcrsarii  bilem  ? 
Sed  et  ille  exclusurus  iniquos,  sciat  utique  Crea- 
torem  illos  deteuturum  in  poenam,  aul  rion  sciat 
oporlet.  Ergo,  aut  nolente  eo  deiinebunlur,  et  mi- 
nor  est  illo  qui  detinet,  cedens  ei  nolcns ;  aut  si 
vuU  ita  ficri,  ipse  ita  faciendum  judica\it,  et  non 
erit  melior  Creatore,  ipse  auctor  infamiae  Crealoris. 
Ha)c  si  nulla  ratione  consistunt,  ut  alius  punire, 
alius  liberare  credatur,  unius  erit  tam  judicium 
quam  et  regnum ;  et  dum  unius  cst  utrumquCy  qui 
et  judicat,  Creatoris  est. 

.  CAPUT  XXXI. 

Ad  prandium  vel  ad  ccenam  quales  vocari  jubet? 
Quales  ostcnderat  per  Isaiam  (lviii,  7)  :  Confringe 
panem  tuum  esurienti  et  mendicos  (33),  et  qui  sine 


scilicct  Dei ;  qui  pertinentissime  ad  hanc  parabolam 
per  Jeremiam  (xi,  40  seqq.),  Auditc,  inquii,  vocem 
meamy  et  ero  vobis  in  Dominum,  et  vosmihi  in  po- 
pulum;  et  ibitis  in  omnihus  viis  meis  quascunque 
mandavero  vobis.  Ecce  invilatio  Dci.  Et  non  audic- 
rM7i<,inquit,  et  non  adverterunt  aurem  suam.  Ecc  j 
recusalio  populi.  Sed  abierunt  in  iis  qum  concupie^ 
runt  corde  suo  malo,  Agrum  emi,  et  boves  merca- 
tus  sum,  et  uxorem  duxi.  Et  adhuc  ingcrit  (vii, 
24  seqjj.) :  Et  emisi  ad  vos  omnes  famulos  meos  pro- 
phetas.  Hic  cril  Spirilus  sanctnsadmonitor  conviva- 
rum,  die  cl  ante  hicem.  Et  non  aiidiit  poptilus  meus, 
et  non  intendit  aiirihus  suis,  et  ohduravit  collum 
suum.  Hoc  ut patrifamiliasrenuntiaium  est,  motus 
tunc  (bene  quod  et  motus;  ncgat  enim  Marcion  mo- 
n  veri  Deum  suum,  ita  et  hoc  meus  esi),  mandat  de  pla- 
teis  et  viciscivitatisfaceresublectionem.WdeATnns 
an  eo  sensu  quo  rursusper  Jeremiam(ii,31) :  Num^ 
quid  solitudo  factus  sum  domui  Israelis?  aut  terra 
inincultumderelicta  ?id  est,Numquidnonhabeoquod 
allegam,  aut  unde  allegam  ?  Quoniam  dixit  populus 


'  Varia)  lectiones. 

^  Nec  omitt.  Pam.  ^  Significet  semen  non  habet  Pam.  Sed  est  in  cod.  Wouiv,  ^  Judicium  fervoris  lacry- 
mosae  au8terilales,subsequuntur  cod.  Wouw.  ^  Familiae  Pam.  ^^  Expendo  Pam, 

Commentarius. 

(33)  Confringe  panem  tuum  esurienii,  et  mendicos,  etc.  Mendicos,  pro  quo  Vulgatus  egenos,  sive  ktw- 
Kou;.  Pam. 


469 


LIB.  IV  AD.  HARGIONBM. 


470 


meus,  Non  vMttnut  ad  te.  Itaque  misil  ad  alios  vo-  i  tum  vacat  circa  euro,  cujiui  non  cs  t  ovis  neque 


candos,  ex  eadein  adhuc  ciTitate.  Dehinc  loco  aban- 
dante,  prsecepit  etiam  de  viis  et  sepibus  colligi,  id 
est,  nos  jam  de  extraneis  gentibus;  illa  scilicet  {emu- 
latione,  qua  in  Deuteronomio  (xxxii,  20) :  Avertam 
faeiem  meam  ab  eis^  et  monstrabo  quid  illis  in  no- 
viisimis,  id  est  alios  possessuros  locum  eorum  :  quo' 
niam  genitura  perversa  est^  filiiin  quibus  fides  non 
est,  llli  obannulatisunt  me  in  non  Deo,  et  provocavO' 
runt  in  iram  in  idolis  suis ;  et  ego  obcemulabor  eos 
in  nonnationetin  natione  insipienti provocabo  eos 
iniram;in  nobis  scilicet,  quorum  spcm  ^^  Judaei 
gerunt,  de  qua  illos  guslaturos  negat  Domiuus  (34)  : 
dereUcta  Sione  (Isa,  I,  8)  tanquam  specula  in  vinea 
et  in  cucumerario  casula,  posleaquam  ei  novissimam 


drachma,  id  est  homo.  Non  enim  perdidit,  quia  non 
habuit ;  nec  requisivit,  quia  non  perdidit ;  nec  in- 
venit,  quia  nec  requisivit;  nec  exsultavit,  quia  non 
invenit.  Atque  adeo  exsultare  illius  est  de  pocni- 
tentia  (36)  pcccaloris,  id  est,  dc  perditi  recupera- 
tione,  qui  se  profcssus  est  olim  male  peccatoris  poB- 
nitentiam  quam  mortem. 

CAPUT  XXXIII. 

Quibus  duobus  dominis  neget  posse  servin,  quia 
alterum  offendi  sit  necesse,  alterum  defendi,  ipse 
declarat,  Deum  proponens  et  mammonam.  Deinde 
mammonam  quem  intelligi  velit  (37),  si  interpretem 
non  habes,  ab  ipso  potes  discere.  Admonens  enim 


in  Christo  ^^  invilationem  recusavit.  Quid  ex  hoc  or-  ^  nos,  de  saecularibus  suffragia  nobis  prospicere  ami- 


dlnc  secundum  dispositiones  et  praedicationes  Crea- 
toris  recensendo  competere  potest  iili,  cujus  nec 
ordinem  Iiabet,  nec  dispositionem  ad  parabolae  con- 
spinUionem,  qui  totum  opus  semel  fecit?  Aut 
quie  eril  prima  vocatio  ejus,  et  quae  secundo  actu 
admonitio  ?  Ante  debent  alii  excusare,  postea  alii  con- 
venisse.  439  Nunc  autem  pariter  ulramque  partem 
invitare  venit,  de  civitate,  de  sepibus,  adversus  spe- 
calum  parabolse.  Nec  potest  jam  fastidiosos  judi- 
care,  quos  nunquam  retro  invitavit,  quos  cum 
maxime  aggreditur.  Aut  si  de  futuro  eos  judicat 
contempturos  vocationcm,  ergo  et  sublectionem 
loco  eorum  ex  genlibus  de  futuro  portendit.  Plane 


citiarum,  secundum  servi  illius  exemplum,  qui  ab 
actus  ummotuSydominicos  debitores  diminutis^^  caur 
tionibus  revelat  in  subsidium  sibi,  Et  ego,  inqmlydico 
vobis,  facite  vobis  amicos  de  mammona  injustitim; 
de  nummo  scilicet,  de  quo  et  servus  ille.  Injustitiae 
enim  auctorem  et  dominatorem  totius  saeculi  num- 
mum  scimus  omncs.  Cui  famulatam  videns  Phari- 
saeorum  cupiditatem,  ammentavit  hanc  scnten* 
tiam  (38)  :  Non  potestis  Deo  servire  et  mammonas, 
Irridebant  denique  Pharisaei  pecuniae  cupidi,  quod 
intellexissent  scilicet  mammonam  410  dc  nummo 
dictum,  ne  quis  existimet  in  mammona  Crealorcm 
intelligendum,  et  Christum  a  Creatoris  iilos  servilute 


ad  hoc  secundo  venlurus  est  ut  gentibus  praediceL  Q  revocasse.  Quid  ?  nunc  potius  ex  hoc  disce,  unum 


a  Christo  Deum  ostensum.  Duos  enim  dominos  no- 
minavit,  Deumet  mammonam,  Creatorem  ct  num- 
mum.  Denique,  non  potestis  Deo  servire :  utiquc  ei, 
cui  servire  videbantur ;  et  mammonce^  cui  magis 
destinabanlur.  Quod  si  ipse  alium  se  ageret,  non 
duas  dominos,  sed  tres  demonstrasset.  Et  Creaior 
enim  Dominus,  quia  Deus.  Et  utique  magis  domi- 
nus,  quam  manunonas;  magisque  observandus,  qua 
magis  dominus.  Quare  est  enim,  ut  qui  mammonam 
dominum  dixcrat,  et  cum  Deo  junxerat,  vere  ipsorum 
dominum  taceret,  id  est  Creatorem  ?  Aut  numquid 
tacendo  eo,  concessit  serviendum  ei  esse,  si  solum- 
modo  sibi  et  mammonse  negavit  posse  serviri  ?  Ita, 
cum  unum  Deum  ponit  nominaturus  et  Creatorem. 


Etsi  venturus  est  autem,  puto,  non  quasi  vocaturus 
adhac  convivas,  sed  jam  collocaturus.  Interea  qui 
coense  istius  vocationem  ^^  coeleste  convivium  inter- 
pretaris  spiritalis  saturitatis  et  jucunditatis,  me- 
mento  et  terrenas  promissiones  vini  et  olei  (35)  et 
framenti,  et  ipsius  civitatis,  aeque  in  spiritalia  figu- 
rari  a  Greatore. 

CAPUT  xxxn. 

Ovem  et  drachmamperditam  quis  requirit  ?  Nonne 
qni  perdidit  ?  Quis  autem  perdidit  ?  Nonne  qui  ha- 
boit?  Quis  vero  habuit?Nonne  cajus  fuit?  Si  igitur 
homo  non  allerius  est  res,  quam  Creatoris ;  is  eum 
babait,  cujus  fuit.  Is  perdidit,  qui  habuit.  Is  requi- 
sivil,  qui  perdidit.  Is  invenit,  qui  qusesivit.  Is  exsul-  ■%  si  alius  esset  ipse,  Crealorem  nominavit,  quem  do- 
Uvit,  qai  invenit.  Ita  utriusque  parabolae  argumen-      minum  sine  alio  Deo  non  posuit.  Et  illud  itaque 

Varide  lectiones. 
«  Speciem  Lat.  ^*  Christum  Pam.  Fran.  Rig.  Par.  ^^  In  abesse  vult  Ctaccon.  ^^  Diminuit  Pam. 

Gommentarius. 

(34)2)6  qua  illos  gustaturos  negatDominus.  DocQi     riem  sermonis  interturbet  disiungatque ;  nam  ordo 
hsec  interpretatio  repudiatos  ob  pervicaciam  Judseos, 
Christianosque  ad  ccenam,  seu,  ut  cxplicat,  ad  vitae 
eoelestis  saturitatem  vocatos.  Lb  Pr. 

(35)  Terrenas  promissiones  vini  et  olei.  Quales  ha- 
bentur  sseptssime  in  Veteri  Testamento.  Lb  Pr. 

(36)  Exsultare  illius  est  de  pcenitentia  peccatoris. 
Non  video  cur  tantopere  se  torqueat  Pamelius  ut 
hanc  locum  explicet.  Cuni  enim  an^elorum  esse 
ait  ex  contextu  evangelico,  ideoque  hic  Deo  tribuit 
quod  de  angelis  dictum  est,  attendat  sedulo  ne  se- 


et  sensus  faciilis  est,  de  eo  qui  dixit  (Deo  scilicet) : 
Malo  pcenitentiam  peccatoris,auam  mortcm.  LePr. 

(37)  Mammonam  quem  inteUigi  velit,  Quod  Pu- 
nici  dicunt  mammon,  Latine  iucrum  vocatur.  Au- 
gust.  serm.  35,  de  Verb.  Dom,  Ric. 

(38)  limmentavit  hanc  sentantiam.  Ut  jaculum  in- 
torsit.  Yarie  scribitur  in  MSS.  Amentum,  Admen- 
tum  et  Ammentum.  Graecum  est  ajxjjLa.  Rio.  —  Id 
est,  jaculatus  est,  emisit  :  ab  amento,  quod  lorum 
significat,  deduclum  verbum  amentare.  Rhen. 


471 


TBRTULLIANI  OPBRlJH  PARS  II.  -  SBRIHS  I,  POLBMIGA. 


472 


relucebit, quomodo diclum :  Siinmammona  injusto  A  runt  nova  interslile  Joanne,  non  erit  mirum  quod 


ex  dispositione  est  Creatoris,  ut  aliunde  ^  magis 
probetur,  quam  ex  Legis  et  prophetarum  in  Joan- 
nem  occasu,  et  exinde  ortu,  regnum  Dei.  Transeai 
igitur  caslum  et  terra  citius,  sicut  el  Lox  et  prophe- 
in^^quam  unus  apex  verborumDomini»  Verbum  enim, 
inquit  Isaias  (xl,  8),  Dei  nostri  manet  in  cevum. 
Nam  quoniam  in  Isaia  jam  tunc  Christus,  Sermo 
scilicet  et  spiritus  Creatoris,  Joannem  praedicarat, 
vocem  clamantis  in  deserto,  parare  viam  Domini,  in 
hoc  venturum  ut  Legis  et  prophotarum  ordo  exmde 
cessaret,  per  adimpletionem,  non  per  deslruclio- 
nem,  et  regnum  Dei  a  Christo  annuntiaretur ;  ideo 
subiexuit,  facilius  elementa  transitura^quam  verba 
sua,  confirmans  hoc  quoque,  quod  de  Joanne  di- 


fideles  non  exstitistiSt  quod  verum  est  quis  vobis  cre' 

det?  In  nummo  scilicet  injusto,  non  in  Creatore,  quem 

et  Marcion  justam  facit.  Et  si  in  alieno  fideles  inventi 

non  estis,  quod  meum  est  quis  ^*  dabit  vobis  .^  Alicnura 

enim  debct  esse  a  servis  Dei,  quod  injustum  est. 

Creator  autem,  quomodo  ^s  alienus  erat  Pharisaeis, 

proprius  Deus  Judaicae  gentis?  Si  ergo  hsec  non  ca- 

dunt  in  Creatorem,  sed  in  mammonam,  quiS  vobis 

crcdet  quod  verius  est?  et  quis  vobis  dabit  quod 

meum  est?  Non  potest  quasi  alius  dix4^se  de  alte- 

rius  Dci  gratia.  Tunc  enim  vidcretur  ita  dixisse,  si 

cos  in  Creatorem,  non  in  mammonam  infidelcs  no- 

tando,   per  Crcatoris  mentionem  distinctiones  fe- 

cisset  Dei  allerius,  non  commissuri  suam  vcritatcm 

inQdelibus  Crcatoris.  Quomodo  tunc  allcrius  videri-  B  xerat,  non  praeteriisse. 

poiest,  si  non  ad  hoc  proponatur,   ut  a  re  de   qua 

agitur  separetur?  Si  autem  et  juslificantes  se  coram 

hominibus  PharLsaei,  spem  mercedis  in  homine  po- 

nebant,  illo  cos  sensu  incrcpabat,  quo  et  propheta 

Jeremias  (xvii,  5)  :  Miser  homo,  qui  spem  habet  (39) 

in  homine.  Si  ct  adjecit  :   Scit  autem  Deus  corda 

vesira;  illius  Di?i  vim  commemorabat,  qui  luceroam 

se  pronunliabat,  scrutanlem  renes  et  corda.  Sisuper- 

biam  tangit :  Quod  elatum  est  apud  homines.perosum 

est  Deo^  Isaiam  (ii,  12)  ponit  ante  oculos  :  Dies  enim 

DominiSabaoth,  in  omnem  contumeliosum  et  superi 

bum,  in  omnem  sublimem  et  elatum ;  et  humiliabun' 

tur.  Possum  441  jam  colligere,  cur  tanto  aevo  Deus 

Marcionisfueritinocculto.Exspectabat,opinor,donec  p  Evangelii^MoysietChristi?  »  Plane.Nonenimrecepisli 


CAPUT  XXXIV. 

c  Sed  Christus  divortium  prohibet,  dicens  :  Qui 
dimiserit  uxorem  suam,  et  aliam  duxerit,  adulte- 
rium  committit  :qui  dimissam  a  viro  duxerit  asque 
adulter  est.  Ut  sic  quoque  prohibeat  divortium,  illi- 
citum  facit  repudiatae  matrimonium.  Moyses  vero 
permitlit  repudium  in  Deuleronomio  (xxiv,  1)  : 
Si  sumpserit  quis  uxorem,  et  habitaverit  cum  ea,  et 
evenerit  non  invenire  eamapudeum  gratiam,eo  quod 
inventum  sit  in  illa  impudicum  negotium,  44^ 
scribet  libellum repudii, et  dabit  in manuejus, etdi- 
mittet  illam  de  domo  sua.  Vides  diversitatem  Legis  et 


haec  omnia  disceret  a  Crealore.  Didioit  ergo  u&que 
ad  Joannis  tempora,  atque  ita  exinde  processit  an- 
nunliare  regnum  Dei  dicens  :  Lex  et  propheta^  us- 
queMd  Joannem {iO)^exquo  regnum  Dei  annuntia- 
tur.  Quasi  non  et  nos  limilem  quemdam  agnosca- 
mus  Joanncm  constitutum  inter  vetera  et  nova,  ad 
quem  desineret  Judaismus,  et  a  quo  inciperel  Chri- 
stianismus :  non  tamen  ut  ab  alia  virtutc  facta  sit 
sedatio  Legis  et  prophetarum,  et  initiatio  Evan- 
geUi,  in  quo  est  Dei  regnum,  Christus  ipse.  Nam 
etsi  probavimus  et  vetera  transitura  et  nova  suc- 
cessura  (/«a,  xliii,  19)  praedicari  a  Crealore ;  si  et 
Joanncs  antecursor  et  praeparator  ostenditur  viarum 


illudquoque  Evangelium  (Matth.  TH\fi)ejusdem  verU 
tatis,  el  ejusdem  Christi,in  quo  prohibens  divortium, 
propriam  qusestionem  ejus  absolvit  :  Moyses  prop- 
ter  duritiam  cordis  vestri  pro^cepit  libellum  repudii 
dari ;  aprimordio  autem  non  fuit  sic ,  quia  scilicet  qui 
marem  et  feminam  fecerat,  Erunt  duo^  dixerat,  in 
carne  una;  quodDeusiiaquejunxit,  homo  disjunxe- 
rit  98?  Hoc  enim  responso,  et  Moysi  constitutionem 
protexit,  ut  sui;  et  Creatoris  institutionem  direxit, 
ut  Christus  ipsius.  Sed  qualenus  ex  his  revin- 
cendus  es,  quse  recepisli,  sic  tibi  occurram,  ac 
si  meus  Chrisius.  Nonne  et  ipse  prohibens  divor- 
lium,  et  patrem  tamen  gestans  ^^  eum  qui  marem 


Domini,  Evangelium  superducturi,  et  regnum  Dei  l*  et  feminan  junxil,  excusaveril  potius  quam  destruxerit 
promulgaturi ;  et  ex  hoc  jam  quod  Joannes  venit,  Moysi  *  constitutionem  ?  Sed  eccc  sic  tuus  sit 
ipse  erit  Christus,  qui  Joannem  erat  subsecuturus,  iste  Christus  contrarium  doceus  Moysi  et  Creatorii 
ut  antecursorem ;  et  si  desierunt  vetera,  et  coepe-      ut  si  non  contrarium  ostendero,   meus  sil.  Dico 

Varise  lectiones. 

9*  Esiis  mcum  quis  Seml.  ^^  Autem  alio  modo  Rhen.  ^  Unde  Pam,  unde  unde  Lat.  ^"^  In  carnem  unam 
Fran.  »8  Non  disjungit  Fr.  ^»  Testans  Lat. 

Gommentanas. 


(39)  Miser  homo  qui  spem  habet,  etc.  Debuit  di- 
cere  malediclus,  nam  Graece  est  iTcixaTaparoc. 
Le  Pr. 

(40)  Lex  et  prophetce  usque  ad  Joannem,  eic.  Fre- 
quentissime  nanc  scripluram  allegavit  auctor  adv. 
Marcionem  hoc  ipso  lihro,  eo  quod  eam  citaret 
pro  se  Marcion ;  sed  pulchre  deducit,  etiam  Juan- 
nes  adventum  praedictum  a  Creatoro,  tum  hic,  tum 


alibi.  Quid?  quod  Epiphanius  (confut.  43)  inde 
probet,  eumdem  esse  Deum  Crealorem,  et  Deum 
Christi,  quod  nominaos  legem  et  prophetas,  neque 
iniquitatem  illis  adscribens,  eidem  testimonium 
pra^beat.  Alqui  Epiphanius  magis  clare  verlit»  ex 
eo  tempore,  nam  Graece  apud  Lucam  cst  im  x6xi, 
et  auctor  obscurius,  ex  quo.  Pam. 


473 


LIB.  IV  ADV.  MARCIONBM. 


474 


eDim  illam  condilioaalitcr  nunc  fecisse  divoriii  pro-  a  tro  vcstigia  ubi>|ue  Creatoris  incuntem,  tam  ia  pcr- 

•     •••-•  •  •     1  •  !•  *  AA        A  A  4  I» ^       •  •  «  •  ••  •  «     ••  •  ^y        •  9 


bibllionem,  si  idco  quis  dimittat  uxorem,  ut  aliam 
ducat  :  Qui  dimiserit^  inquit,  uxorem^  et  aliam  du- 
xeritj  adulterium  commisit^  et  qui  a  marito  dimis- 
sam  duxeritf  ceque  adulter  est ;  ex  eadcm  utique 
caussa  i,  qua  uonlicet  dimitii,  ut  alia  ducalur :  illicile 
enim  dimissam  pro  indimissa  ducens,  adulier  est.  Ma- 
Dct  enim  matrimonium  quod  non  rile  dircmptum  est. 
ManeDte  matrimonio,  nubere  adulterium  est.  Ita  si 
conditiooalitcr  prohibuit  dimilterc  uxorcm,  non 
in  lotum  prohibuit ;  ct  quod  non  prohibuit  in  lotum, 
pcrmisit  alias,  ubi  caussa  ccssat  (41)  ob  quam  pro- 
hibuit.  Etiam  non  coulrarium  Moysi  docct,  cujus 
pra^plum  alicubi  conscrvat,  noudum  dico,  confir- 
mat.   Aut  si  onmino  negas   permilti  divortium   a 


mitlendo  repudio,  quam  in  prohibcndo.  Habes  eliam 
nupliarum  quoquo  vclis  prospcctorcm,  quas  nec 
scparaii  vult,  prohibcndo  repudium;  nec  cum  ma- 
cula  haberi,  tunc  permitlcndo  divortium.  Erubesce 
Don  conjungcns,  quos  tuus  quoque  Christus  con- 
junxii.  Erul>escc  etiam  disjungcns  sine  eo  merito, 
quo  disjungi  voluit  ct  tuus  Christus.  Dcbeo  nunc 
et  illud  osiendcre,  unde  hanc  senlentiam  deduxerit 
Dominus,  quovc  direxerit.  Ita  enim  plenius  con- 
stabit,  eum  non  ad  Moyscn  destruendum  spectasse 
pcr  repudii  propositionem  subilo  interpositam ; 
quia  ncc  subito  intcrposita  est,  habens  radicem  cx 
eadcm  Joannis  mentione.  Joanncs  enim  retundens 
Herodem,   quod    adversils    legcm    uxorcm    fralris 


Chrislo,  quomodo  lu  nuplias  dirimis,  ncc  conjun-  B  gui  defuncti  duxisset,  habenlis  filiam  ex  illa  (non 


gcns  marem  et  fcminam,  ncc  alibi  conjunclos  ad 
sacramentum  baplismatis  et  Eucharisliie  admit- 
ICDS,  ni$i  inter  sc  conjuraverint  advcrsus  fruclum 
nupliaruMi  (42),  ut  advcrsus  ipsum  Crcalorem  ? 
Certe  quid  facit  ^  apud  te  marilus,  si  uxor  cjus  com- 
miserii  adullerium?  habcbilnc  illam?  Scd  ncc  tuum 
apostolum  sinere  ^  scis  conjungi  prostilutae  mcmbra 
Christi.  Habet  itaque  et  Chrislum  assertorem  justitia 
divortii  (43).  Jam  hiuc  ^143  confirmatur  ab  illo 
lioyses,  cx  eodem  tilulo  prohibens  repudium,  quo 
€t  Christus,  si  invcntum  fucrit  in  muliere  ncgo- 
liam  impudicum.  Nam  ct  in  Evangelio  Matthaei  (v. 
32)  :  Qui   dimiserit,  inquit,   uxorem  suam  prcB- 


alias  hoc  permittente,  imo  et  praecipicnle  Icge  (Deiit. 
XX v),  quam  si  frater  illiberis  (45)  decesserit,  ul  a 
fratre  ipsius  et  ex  costa  ipsius  supparctur  ^  scmcn 
illi  conjecius  in  carcerem  fuerat  ,  ab  eodem  Hc- 
rode  "^  postmodum  et  occisus.  Facta  igilur  mon- 
tione  Joanuis,  et  utique  successus  exilus  cjus,  iU 
licitorum  matrimoniorum  ct  aduUerii  figuras  ^  ja- 
culatus  est  in  Herodem;  adultcrum  pronuntiaos 
etiam  qui  dimissam  a  viro  duxerit;  quo  magis  im- 
pietatcm  Uerodis  oneraret,  qui  non  minus  morte 
quam  repudio  dimissam  a  viro  duxcrat;  et  hoc 
fraire  habente  4H  ex  illa  filiam,  et  vel  eo  no- 
mine  iilicite ;  ex  libidinis,  non  ex  legis  instinclu; 


ier  causam  adulterii,  facit  eam  aduUerari ;  at-  p  ac    proptcrea    prophclen  quoque  assertorcm   legis 


que  ita  ^  adulter  censetur  et  ille»  qui  dimissam  a 
viro  duxerii,  Cseterum,  praeter  cx  causa  adultcrii, 
nec  Creator  disjungit,  quod  ipse  scilicet  conjunxit, 
eodcm  alibi  Moyse  constiluente  (Deut.  xxii,  28) 
eum  qui  ex  compressione  matrimonium  fecerat  (44), 
Don  posse  dimitterc  uxorcm  in  omnc  lenipus.  Quod 
si  ex  violentia  coactum  matrimonium  slabit,  quanlo 
magis  ex  convcnientia  voluntarium  ?  sicut  el  pro- 
pbeiiae  ^  auctoritate  (Malach,  ii,  45)  :  Vxorem  ju- 
ventutis  tucenon  dimitte*  Habes  itaque  Christum  ul- 


occiderat.  Hoc  inihi  disseruissc  proficict  ctiam  ^ 
subsequens  argumentum  divitis  apud  infcros  do ' 
Icntis,  el  pauperis  in  sinu  Abrahac  rcquicscenlis. 
Nam  ct  iliud,  quair.tum  ad  Scripturae  superficicm, 
subilo  proposilum  est,  quantum  ad  intentionem 
sensus,  el  ipsum  cohaerct  mentioni  Joannis  male 
tractali,  et  suggillatui  ^^  Hcrodis  male  merilati  ^i, 
uiriusque  exitum  deformans,  Herodis  tormenta, 
et  Joannis   refrigeria;    ut    jam    audiret  Herodes  : 


Ilabent  iiiic  Moysen  etprophetas  (46),  iilos  audiant, 

VariaR  lectiones. 

*  Dimissam  add,  Oberth,  2  Faciet  cod,  Wouwer,  »  Scis  omitt.  Rhen.  *  Ita  omitt.  Seml,  aeque  ita,  Par. 
Fran,  5  Prophetai  Lat.  ^  Suppararetur  Pam.  "^  Herode  omitt.  Oberth.  ^  Figura  Pam,  fulgara,  Ciaccon.  ^Ad 
inser.Seml.  *^  Suggill^iti  Pam,  ^*  Marilati  Par.  irrilati,  Jun, 

Gommentarius. 

(41)  Et  quod  non  prohibuit  in  totum,  permisit,  n  mox  citat  juxta  LXX  :  Uxorem  juventutis  tuce  non 
Aliudest  ubi  caussa  cessat,  In  exemplari  legitur  :  dimittes.  Cui  addi  potost,  quod  ibidem  subjungil 
«inlotum  permisil.  Alia  subjici  caussa  ccssal »  Ex      prophcla:  Sed  si  odio  habens  dimiseris  eam^  di- 


CQjus  scripturae  vcsligiis  sic  emcndari  debere  hunc 
locum  arbilramur  :  •  Et  quod  non  prohibuit  in  to- 
tum,  permisit  aiias,  ubi  caussa  cessat  ob  quam  pro- 
hibail.  »  Rig. 

(42)  Adversus  fructum  nuptiarum.  Quod  nempe, 
cap.  23,  fructum  connubii  dixit,  hoc  est  liberorum 
procreationera.  D(3  his  nos  alibi.  Lb  Pr. 

(43)  Justitia  divortii.  Hic  videtur  illorum  favere 
sentenlise,  qui  etsi  per  se  mala  rcs  essot  divorlium, 
tamen  ex  quo  por  Moysen  pcrmissum  fuit,  justum 
atr|ue  licituin  fuisse  volunt.  Yerum  si  scquenlia  di- 
ligenter  inspiciantur,  illud  solum  intclligitur  pcrmis- 
sum^siinventum  fuerit  in  muliere  negotium  impudi- 
cum^  pro  quo  facit  ctiam  prophetia  Malachiie  ii,  quam 


cit  Dominus  Deus  Israeif  operiet  impictas  cogitatio- 
nes  tuas.  Pam. 

(44)  Qui  ex  compressione  matrimonium  fecerat. 
Vim  illatam  aut  stuprum  innuit,  in  quibus  seu  adul- 
ler  scu  impurus   homo  PtdJ^Exai  ttjv  OirjXsiav.  Lc  PR. 

(45)  Quam  si  frater  iliiberis.  Quod  Graecis  esl 
dt7:ai;.  Le  Pr. 

(46)  Ilabent  illic  Moysen  et  prophetas.  Addidit 
auclor,  iliic,  ad  majorem  cmphasin,  nempe  in  sy- 
nagoga  Judceorum ;  nam  ncquc  cliam  Gra?ce,  Sy- 
riace  aut  Latine  icgitur,  neque  etiam  apud  Epipha- 
nium  qui  (conful.  46)  cliam  isiud  adversus  Matcio- 
nem  rctorquct,  Moysen  et  prophcta-  impugnantcm. 
Pau. 


475  TBRTDLLIANI  OPEROM  PARS,  U.  -  SERIBS  I,  POLBMICA.  476 

Sed  Marcioa  aliorsum  cogit,  acilieet  ^^  utramque  a  Moysi  et  prophetis.  Nec  enim  accepisset  ^^  Petras 
mercedem  Creatoris,  sive   tormenli,  sive  rcfrigerii      dicere  :  Tu  es  Ckristus,  antequam  audivisset  et  cre- 


apud  infcros,  determinat  ^^  eis  positam  qui  Lcgi  et 
prophetis  obedierint,  Christi  vero  et  Dei  sui  coeles- 
tem  definit  ^^  sinum  ct  porlum.  Rcspondebimus, 
et  hac  ipsa  scriptura  revincente  oculos  ejus,  quae 
ab  infens  isdiscernit  Ahrahce  sinum  pauperi,  Aliud 
enim  inferi,  ut  pulo,  aliud  quoque  Abrahse  sinus. 
Nam  et  magnum  ait  intercedere  ^^  regiones  istas  prO' 
fundum  (47),  et  transitum  utrinque  prohibere.  Sed 
Dcc  allevasset  dives  oculos,  et  quidem  de  longin- 
quo,  per  immensam  illam  dislantiam  sublimitatis 
et  profunditatis.  Uode  apparel  sapienti  cuique,  qui 
aliquando  Elysios  audierit,  esse  aliquam  localem 
detcrminationcm  ,  quse  sinus  dicta  sit   Abrahae,  ad 


didisset  Moysi  et  prophetis,  a  quibus  aolis  adhne 
Christus  annuntiabatur.  Haec  igitur  fides  eorum  me- 
ruerat,  ut  etiam  voce  coelcsti  confirmaretar,  ju- 
bente  illnm  audiri,  quem  ergo  agnoverant,  evan" 
gelizantem  pacem^  evangelizantem  bona,  annun- 
tiantem  locum  cetemum,  asdificantem  illis  ascen- 
sum suum  in  coeium  (Isa.Lii, 7 ;  xxxiii,  14 ;  Amosuif 
6).  Apud  inferos  autem  de  eis  dictum  est  :  Habent 
illic  et  prophetaSy  audiant  illos  (Luc,  xvi,  29) ;  qui 
Don  credebant,  vel  qui  nec  omnino  sic  credebant 
esse  post  mortem  superbiae  divitiarum,  et  gloriae 
deliciarum  supplicia  annuntiata  a  Moyse  et  pro- 
phetis  :  decreta  autem  ab  eo  Deo,  qui  (Psal.  cxii. 


recipiendas  animas  filiorum  ejus,  etiam  ex  nalioni-  B  6)  de  thronis  deponit  dynastas^  et  de  sterculinis  ^ 

elevat  inopes,  Ila  cum  utrinque  pronunliationis  di- 
versitas  competat  Creatori,  non  erit  divinitatum  sta- 
tuenda  distantia,  sed  ipsarum  materiarum. 


bus,  patris  scilicet  multarum  nationum  in  Abrahae 
censum  deputandarum,  et  ex  eadem  fide,  qua  et 
Abraham  Deo  credidit,  nullo  sub  jugo  legis,  nec 
in  signo  circumcisionis.  Eam  ilaque  rcgionem,  si- 
num  dico  Abraha;,  ctsi  non  coeleslem,  sublimiorem 
tamen  inferis,  interim  refrigerium  prsebituram  ani- 
raabus  justorum,  donec  consummatio  rcrum  re- 
surrcclionem  omnium  plenitudino  mcrcedis  expun- 
gat;  tunc  apparitura  coelcsli  promissione  quam 
Marcion  suo  ^*'  vindicat,  quasi  Don  a  Creatore  pro- 
mulgatam.  Ad  quara  ascensum  suum  Christus  asdi- 
ficat  in  coelum,  secundum  Amos  (ix,6) ;  utique  ^^^ 
suis,  ubi  est  Qilocus  (eternus,de  quolsaias  (xxxiii, 
14)  :  Quis  annuntiabit  vobis  locum  oeternum,  nisi 


CAPUT  XXV. 

Conversus  ibidem  ad  discipulos  (Luc,  xvii),  v(e 
dicit  auctori  scandalorum  :  expedisse  ^*  ei  si  nutus 
non  fuissety  aut  si  molino  saxo  ad  collum  deligato 
prmcipitatus  esset  in  profundum,  quam  unum  ex  il- 
lis  modiciSj  utique  discipulis  ejus,  scandalizasset, 
^stima  quale  supplicium  comminetur  illi  ^.  Ncc 
enim  alius  ulciscelur  scandalum  discipulorum  ejus. 
Agnosce  igitur  et  judicem,  et  illo  affectu  pronun- 
tiantem  de   cura  suorura,    quo  et    Creator  retro 


scilicet  Chrislus  incedens  in  justitia,  loquens  viam  C  4ILG  (Zach,  ii,  8)  :  Qui  tetigerit  vos^  ac  si  pupil- 


rectain,  odio  habens  injustitiam  et  iniquitatera? 
Quod  si  aetcrnus  locus  repromiltilur,  et  ascensus 
in  cwlura  sedificatur  a  Creatore,  promittente  etiam 
semen  Abrahae  velut  stcllas  coeli  futurum,  utique  ob 
coelestem  promissionem,  salva  ea  promissione,  cur 
non  cupiat  sinum  Abrahae  dici  (48)  temporale  ali- 
quod  animarum  fidelium  receptaculum,  in  quo  jam 
delineetur  fuluri  iraago  ,  ac  ^^  candida  quaedam 
utriusque  judicii  (49)  prospiciatur?  Admonens  quo- 
que  vos  haereticos,  dura  in  vita  estis,  Moysen  et  pro- 
phetas  unum  Deum  praedicantes  Creatorem,  et  unum 
Chrisium  praedicantes  ejus,  et  utrumque  judicium, 
poenae  et  salutis  aeternae,  apud  unicum  Deum  po- 


lam  oculi  mei  tangat.  Idem  sensus  ejusdem  est  : 
pcccantem  fratrem  jubet  corripi ;  quod  qui  non  fece- 
rit,  utique  dcliquit,  aut  ex  odio  volens  fratrem  in  de- 
licio  perscverare,  aut  ex  acceptione  personae  par- 
ccns  ei ;  habens  Leviticum  (xix,  17)  :  Non  odies 
fratrem  tuum  in  animo  tuo^  traductione  tradu- 
cens  ^3  proximum  tuum  ;  utique  et  fratrem  ;  et  non 
sumes  propter  illum  delictum,  Nec  mirum,  si  ita 
docet  qui  pccora  quoque  fratris  tui,  erranlia  in  via 
inveneris,  prohibet  despicias  {Exod.  xxiii,4  ),  quo 
minus  ea  reducas  fratri  tuo  ^^ ;  nedum  ipsuro  sibi. 
Sed  et  veniam  des  fratri  in  te  delinquenti  jubet, 
etiam  septies,  Parum   plane.  Plus  est  enim  apud 


silum,  qui  occidat  et  vivificet.  Imo,  inquit,  nostri  n  Creatorem,  qui  nec  modum  statuit,  in  infinitum 
Dei  monela  de  coelo  non  Moysen  et  propheta  jus-  pronuntians  {Levit^  xix,  18)  :  Fratris  malitias  me- 
sit  audiri  sed  Christum  :  Hunc  audite.  Merito.  mor  ne  sis.  Nec  ^^  petenti  eam  praestes  mandat, 
Tunc  enim  apostoli  satis  jam  audierant  Moysen  et  sed  et  non  petenti.  Non  enim  dones  offensam  vult, 
prophetas,   qui    secuti    erant  Christura,   credendo      sed  obliviscaris.  Lex  leprosorum  (Levit,  xiii,  xiv) 

Variae   lectiones. 

»2  Ut  inser.  Oberth.  ^^  Determinet  Seml.  ^*  Definiat  Seml.  *5  Ad  inferos  Obertk.  *«  Inter  Seml,  " 
Christo  add.  Ciaccon.  ^®  Et  Lat.  ^^  Coepisset  Petrus  Ciaccon.  20  Sterquiliniis  Pam.  21  Expedisset  Par,  " 
Ille  Lat.  23  Non  traduces  SemU  non  abest  Pam.^  Tuo  omitt.  Oberth,  ^  Ne  Venet. 

GoiDinentarias. 

templ,  etc.  sic  in  (ie  Resurr,  carnis  :  Terram  san- 
ctam,  paradisum,  quam  et  patrum  dicicapiat.^uEs. 

i49)  Ac  candida  quasdam  utriusgue  judicii.  Can- 
a  pro  spe  et  exspectalione.  Yestis  erat  petitorum, 
ut  supra  annotavimus.  Rhen. 


(47)  Nam  et  magnum  ait  intercedere  regiones 
stas  profundum,  y(i<Jiui ;  quod  alii  dixere  chaos.  Rig. 

(48)  Cur  non  capiat  sinum  Abraha^  dici,  hoc 
verbum  in  superionbus  saepe  jam  nobis  occurrit. 
Sensus  hic  est :  Cur  non  possit  dici  sinus  Abrahas, 


477 


LIB.  IV  ADV.  MARGIONBM 


478' 


quani»  sit  ioterpretationis  erga  speoies  ipsius  « 
vilii,  et  inspectationis  summi  sacerdotis,  no- 
strum  erit  scire;  Marcionis,  morositatem  legis 
opponere,  ut  et  bic  Ghristum  aemnlum  ejus  aflir- 
met  praevenientem  solemnia  legis  etiam  in  cura- 
tione  decem  leprosorum,  quos  tantummodo  trejus- 
sos  ul  se  ostenderent  sacerdotibus  (Luc,  xvii),  m 
itmere  purgavit^  sine  tactu  jam  et  sine  verbo,  ta- 
dta  potestatc,  el  sola  voluntaie;  quasi  necesse 
sit,  semel  remediatore  languorum  et  vitiorum 
annnniiato  ei  de  effectibus  probato,  de  qua- 
iitatibas  curationum  reiractari  :  aut  Creatorem 
in  Christo  ad  legem  provocari  :  si  quid  aliter 
quam  lege  distinxit,  ipse  pcrfecit  :  cum  aliter 
uiique  Dominus  26  per  semetipsum  operetur,  sive 
per  Filium,  aliter  per  prophetas  famulos  suos  B 
maximse  2i  documenta  virtutis  el  potestaiis ; 
qa«  ut  dariora  et  validiora,  qua  propria,  distare 
a  vicariis  fas  est.  Sed  ejusmodi  et  alibi  jam 
dicla  sunt,  in  documenlo  superiori.  Nunc  etsi 
pr^faius  esi,  multos  tunc  fuisse  leprosos  apud  Is^ 
raelem  in  diehus  HeliscBi  prophetcet  et  neminem 
eorum  purgatum  nisi  Naaman  Syrum  (Luc,  iv, 
27)  :  non  utique  ^  numerus  faciet  ad  differentiam 
deorum,  in  destructionem  Creatoris,  unum  reme- 
diantis,  et  praelationcm  ejus  qui  decem  emundarit. 
Quis  enim  dubitabil  plures  potuisse  curari  ab  eo, 
qui  unnm  curassct,  quam  ab  illo  decem,  qui  nun- 
quara  retro  unum  ?  Sed  hac  cum  maxime  pronun- 
tiatione  diffidentiam  Israelis  vel  superbiam  pulsat ;  p 
quod  cum  multi  essent  illic  leprosi ,  et  prophetes 
non  deesset,  etiam  edito  documento,  nemo  decu- 
carrisset  ad  Deum  operantem  in  prophetis.  Igitur, 
-MT  quoniam  ipse  erat  authcnlicus  pontifex  Dei 
Palris,  inspexit  illos  secundum  legis  arcanum,  signi- 
ficanlis  Christum  esse  verum  disceptatorem  et  eli- 
maiorem  humanaram  macularum.  Sed  et  quod  in 
manifesto  fuit  legis,  praecipit  :  Ite,  ostendite  vos  sa- 
cerdoiibus.  Cur,  si  illos  ante  erat  emundaturus? 
An  quasi  legis  illusor,  ut  in  ilinere  curalis  osten- 
deret,  nihil  esse  legem  cum  ipsis  sacerdotibus  ? 
El  uiique  viderit,  si  cui  tam  opiniosus  videbitur 
Christus.  Imo  digniora  sunt  interprelauda,  et  fidei 
justiora.  Ideo  illos  remediatos,  qua  secundum  le-  -^ 
gem  jussi  abire  ad  sacerdotes,  obaudierant  :  ne-  " 
que  enim  credibile  est,  emeruisse  medicinara  a 
destmclore  legis  observatores  legis.  Sed  cur  pri- 
slino  leproso  nihil  tale  prsecepit  ?  Quia  ncc  Elisaeus 
Syro   Naaman;   et  tamcn   non  idcirco    non  erat 


Creatoris.  Salis  respondi ;  sed  qui  credidit,  inteN 
Ugit  eliam  altius  aliquid.  Disce  igitur  et  causas. 
In  Samarias  regionibus  res  agebalur,  unde  erat  et 
unus  interim  ex  leprosis,  Samaria  autem  descive- 
rat  ab  Israele,  habens  schisma  illud  ex  decem  ^ 
tribubus,  quas  avulsas  per  Achiam  prophetam,  col- 
locaverat  apad  Samariam  Jeroboam  ( ///  Reg.  xi  et 
XVI ).  Sed  et  alias  semper  sibi  placenies  erant  Sa- 
maritani  de  monlibus  et  puteis  palrum;  sicut  in 
Evangelio  Joannis  (cap.  iv)  Saraaritana  illa  in  col- 
loquio  Domini  apud  puleum  :  iV«  ^  tu  major  sis, 
et  caelera.  Et  rursus  :  Patres  nostri  in  isto  monte 
adoraverunt.et  vos  dicitis  quia  Hierosolymisoportet 
adorare.  Ilaque,  qui  et  per  Amos  ^*  (vi,  1);  vor  di- 
xerit  eis,  qui  confiderent  ^^  inmonte  Saman*^(50), 
jam  el  ipsam  restiluere  dignatus,  de  industria,  ju- 
bet  ostendere  se  sacerdotibus,  ulique  q\ii  non  erant 
nisi  ubi  et  templura;  subjiciens  Saraaritam  Judseo, 
quoniam  ex  Judaeis  salus  Israelitae  et  Saraarilffi  ^3. 
Tota  enira  promissio  tribui  Judae  Chrislus  fuil ;  ut 
scirent  Hierosolymis  esse  et  sacerdoles  ct  templnra. 
et  matricera  religionis,  et  fonlem,  non  puleum,  sa- 
lutis.  Et  ideo,  ut  vidit  agnovisse  illos  legem  ^S 
Hierosolymis  expungendam ,  ex  fide  jam  juslifi- 
candos  sine  legis  ordine  remediavit.  Unde  et  unum 
illum  solulura  35  ex  decem,  memorem  divinse  gratije 
Saraariten  rairalus,  non  mandat  offerre  munus  ex 
lege;  quia  satis  jam  obtulerat,  gloriam  Deo  reddens, 
hoc  et  Domino  volente  interprelari  legem.  Et  tamen 
cui  Deo  gratiam  reddidit  Saraariles,  quando  ncc 
Israclites  alium  Deum  usque  adhuc  didicisset  ?  Cui 
alii,  quam  cui  omnes  remediati  retro  a  Christo?  Ideo 
Fides,  4#S  tuatesalvum  fecit,  audil;  quia  intcl- 
lexerat  vcrara  se  Deo  omnipotenti  oblationem,  apud 
verum  teraplura  et  verum  pontificem  ejus  Christura- 
facere  debcre.  Sed  nec  Pharissei  possunt  videri  dc 
alterius  Dei  regno  consuluisse  Dominum,  quando 
venlurum  sit,  quamdiu  alius  a  Christo  edilus  Deus 
non  erat,  nec  ille  de  alterius  regno  respondissc, 
quara  de  cujus  consulebatur.  Non  venit^  inquit,  re- 
gnum  Dei  cum  observatione ;  nec  dicunt ,  Ecce 
hicy  ecce  illic,  Ecce  enim  regnum  Dei  intra  vos  est 
(Luc.  XVII,  20.  21).  Quis  non  ita  interpretabitur, 
intra  vos  est,  id  est  in  raanu,  in  poteslate  vestra,  si 
audiatis,  si  faciatis  Deipraeceplura  ?  Quod  si  in  prae- 
ceplo  est  Doi  regnura,  propone  igitur  contra,  secun- 
dum  nostras  anlitheses  (51),  Moysen,  et  una  senten- 
lia  csl.  Prceceptum^  inquit  (D«/f .  xxx.  11-U),  ex~ 
celsum  non  est,  nec  longe  a  te.  Non  est  in  coelo, 


Variae  lectiones. 

2«  Alter  uti  Dominus  sive  Lat.  "^  Maxime/^i^.  28  El  acW.  SemU  29  Novem  Oberth,  ^oNe  Seml.  3i  Isaiam 
Rhen.  32  Confident  Venet.  33  Samaritanae  Yenet,  34Legem  illos  Seml.  ^  Solum  Wouwer. 

Gommentarius. 


(50)  Qui  confiderent  in  monte  Samance.  Histo- 
riam  illius  schismalis  supra  attigit,  in  quo  Hiero- 
boam  decem  tribus  ab  aliis  avulsas  Saraariam  dc- 
daxit,  ubi  rex  creatus  est.  Reliqua^  duae,  ncmpc 
Judae  et  Benjamin,  sub  Roboamo  permanserunt.  Id 
refertur  m  Reg.  Lb  pr. 


(51)  Secundum  nostras  antitheses.  Antitheses 
compegerat  Marcion  in  quibus  legera  Mosis  Evan- 
golio  opponebat.  Tcrtuliiands  alias  antitheses  iis 
opposuit,  in  quibus  legem  veterem  cum  nova  conci- 
liabat.  Le  Pr. 


479 


TBRTULLIANI  OPBRDH  PARS*  n.  -  SBRIBS  I,  POLBMIGA. 


480 


ut  (Ucas :  Quu  ascendet  ^  in  caelum,  et  deponet  k 
nobis  3'7  illud  et  auditum  illud  faciemus  ?  nec  ultra 
mare  est^  ut  dicas  :  Quis  transfretabit  et  sumet 
illud  nobis,  et  auditum  illud  faciemus?  Prope  te 
est  verbum,  in  ore  tuo,  et  in  corde  tuo,  et  in  ma* 
nibus  tuis  facere  illud.  Hoc  erit.  Non  hicy  nec  i7- 
lic ;  ecce  enim  intra  vos  est  regnum  Dei.  El  ne  ar- 
gumentelur  audacia  hseretica,  de  regno  Grealoris, 
de  quo  consulebatur,  non  de  suo  respondisse  eisDo- 
niinun),  sequenlia  obsistunt.  DiceDs  cnim  Filium  ho- 
minis  ante  multa  pati,  et  reprobari  oportere,  ante 
adventum  suum,  in  quo  et  regnum  substantialitcr 
revelabitur,  suum  ostendit  ct  rcgnum  dc  quo  res- 
ponderat,  quod  passiones  et  reprobationcs  ipsius  ex- 
pectabat.  Reprobari  autem  habeos  et  poslea  agnosci 
ct  assumi  ct  cxlolli,  etiam  ipsum  verbum  reprobari  B 
inde  decerpsit  ^^  ubi  in  lapidis  acnigmale  utraquc  re- 
velatio  ejus  apud  David  {Psal.  cxvii,  21)  canebatur 
prima  recusabilis,  sccunda  honorabilis :  Lapis,  inquit 
quem  reprobaverunt  cedificantes,  iste  factus  est  in 
caput  anguli,  A  Domino  factum  est  hoc,  Vanum 
enim,  si  credidimus  Dcum  de  contumclia  aut  gloria 
scilicet  alicujus  praedicasse,  ut  non  ^o  eum  porien- 
deret,  quem  et  in  lapidis,  et  in  petrae,  ct  in  montis 
figura  (Isa.  viii,  4)  portenderet  ^^,  Scd  si  dc  suo  lo- 
quilur  adventu,  cur  cum  diebus  Noe  et  Loih  com- 
parat  tetris  et  atrocibus  Deus  ct  lenis  ct  mitis? 
Cur  admonet  mcminissc  uxoris  Loth,  quae  praecep- 
tum  Crcatoris  non  impune  contempsit,  si  non  cum 
judicio  vcnit  vindicandorum  praeceptorum  suo-  Q 
rum  ?  Etiam  si  vindicat  ut  ct  ille,  si  judicat  me, 
non  debuit  per  440  ejus  documcnta  formarequcm 
dcstruit ,  ne  ille  me  formare  videatur.  Si  vero  et  hic 
non  de  suo  loquitur,  adventu,  scd  dc  Judsei  Cbrisli, 
cxspectemus  etiam  nunc  no  quid  dc  suo  praedicet, 
illum  inierim  esse  credentes,  quem  omni  loco  prae- 
dical. 

CAPUT  XXXVI. 
Nam  el  orandi  perseverantiam  et  instantiam  (Luc. 
xviii)  mandans,  parabolam  judicis  ponil,  coacti  au- 
dire  viduam,  instantia  et  perseverantia  interpella- 
tionum  ejus.  Ergo  judicem  Deum  ostendit  orandum 
non  se,  si  non  ipse  est  judex.  Sed  subjunxit,  factu- 
rum  Deum  vindictam  electorum  suorum,  Si  ergo 
ipse  erit  judex,  qui  et  vindex.  Creaiorcm  crgo  melio- 
rcm  Deum  probavit,  quem  electorum  suorum  cla- 
mantium  ad  eum  die  ac  nocte  vindicem  ostcndit.  Et 
tamen,  cum  templum  Creatoris  inducit,  etduos  ado- 
rantes  diversa  mcnte  dcscribit  Pharisseum  in  super- 
bia,  Publicanum  in  humilitate,  ideoque  alterum  re- 
probalum,aiterum  justificatum  descendisse  (Luc.  xviii 


ulique  docendo  qua  disciplina  sit  orandam  consti- 
tuit,  a  quo  relaturi  essent  cam  orandi  disciplinam, 
sive  reprobatricem  superbiae,  sive  justificatricem 
humilitalis.  AUenis  Dei  nec  templum,  ncc  oratores, 
necjudicium  invenio  penes  Christum,  nisi  Creato- 
ris.  Illum  jubet  adorare  in  humilitate  (52),  ut  al- 
levatorem  humiiium ;  non  in  superbia,  ut  destru- 
ctorom  superborum.  Quem  alium  adorandum  mihi 
ostendit  ?  qua  discipUna  ?  qua  spe  ?  Neminem  opi« 
nor.  Nam  et  quam  docuit  orationem,  Crcatori  pro- 
bavimus  convenire.  AUud  est  si  etiam  adorari  qua 
Dcus  optimus  ct  ultro  bonus  non  vult.  Sed  quis  op^ 
timuSy  nisi  unus,  inquiirDeus  ?  Non  quasi  ex  duo- 
bus  dus  unum  optimum  oslenderit,  sed  unum  esse 
optimum  Deum  solum,  qui  sic  unus  sit  optimus,qua 
solus  Deos.  Et  utique  optimos,  qui  pluit  super  ju- 
slos  et  solem  suum  oriri  facit  snper  bonos  et  malos, 
sustinens  ct  alens  et  juvans  etiam  Marcionitas.  Dc- 
nique  interrogatus  ab  illo  quodam  :  Prceceptor  op- 
time,  quid  faciens  vitam  oetemam  possidebo?  dc 
praeceplis  Creatoris  an  ea  scirct,  id  est  facerct,  ex- 
postulavit^  ad  contestandum  prseceptis  Crealoris 
vitam  acquiri  sempilernam.  Cumque  jlle  principa- 
Uora  quseque  affirmasset  observasse  se  ab  adole- 
scentia  :  Unum,  inquit,  tibi  deest,  Omnia  quxcun» 
qu^  habes  vende,  et  da  pauperibus,  et  habebis  the- 
saurum  in  coelo,  et  veni,  sequere  me,  Age  Marcion 
omnesquejam  commiserones  etcoodibilesejushsere- 
tici,  quid  audcbitis  dicere  ?  ^150  Resciditne  Christua 
priora  praecepta,  non  occidendi,  non  adullerandi, 
non  furandi,  non  falsum  testandi,  diligendi  patrem 
et  matrem  ?  An  ^^  ot  illa  servavit,  et  quod  deerat, 
adjecit  ?  quanquam  et  hoc  praeceptum  largitionis  in 
egenos  ubique  diffusum  sit  in  Lege  et  prophetis, 
uti  gloriosissimus  ille  observator  praeceptoriun  pe- 
cuniam  multo  chariorem  habiturus  traduceretur. 
Salvum  est  igitur  et  hoc  in  Evaogelio(ilfa/^A.  v,  17) : 
Non  veni  dissolvere  Legem  et  prophetas,  sed  potius 
adimplere.  Simul  et  caetera  dubitatione  liberavity 
manifestando  unius  csse  et  Dei  nomen  et  optimi, 
et  vitam  seternam,  et  thesaurum  in  coelo,  et  semet- 
ipsum;  cujus  prsecepta  supplendo  et  consorvavit 
et  auxit  :  sccundum  Michaeam  quoque  hoc  loco  re- 
cognoscendus ,  dicentem  (vi,  8)  :  Si  annuntiavit 
tibi  homo  quid  bonum  aut  quid  a  te  Dominus  ex- 
quirity  quam  facere  judicium,  diligere  misericor- 
diam.et  paratum  esse  sequi  Dominum  Deum  tuum  ? 
Et  homo  eoim  Christus  annuntians  quid  sit  bonum, 
Bcientiam  legis  :  Prcecepta,  inquit,  scis?  facere  judi- 
ciurti :  Vende,  inquit,  quce  fiabes ;  diligcre  ^*  mise- 
ricordiam  :  Et  da,   inquit,  egenis;   paratum  esse 


Yariae  lectiones. 

36  Asccndit  SemL 3"^ Deponii  Oberth.^  Excerpsita/.  ^  Non  niSeml.''^  Portcndcrat  Oberth.  ''^XnneRfien. 
«  Dilige  Seml. 

Commeutarius. 

{b2)  Illum  jubet  adorare  inhumilitate,  elc.  Allu-  {Matth.  xviii,  4) ;  sive  ad  aliud  cantici  Mariae  :  De' 
dere  mihi  videturad  itlud  Christi  :  Omnis  qui  se  hu^  posuit  potentes  de  ^e^(hoc  est  euim  dcstruere),  et 
miliat  aUevabitur,  et  qui  se  exaltat  humiliabitur      exaltavit  (sive  allcvavit)  humiles  (Luc.  i,  52.  Pam. 


481 


LIB.  IV  ADV.  MAUCIOSEM. 


482 


ire  *3  cum  Deo  **  :  El  veni,  mquit,  sequere  me.  Tam 
disiiocta  fuit  a  primordio  Judaea  gens  per  iribus  et 
populos  et  familias  et  domos,  ut  nemo  facile  igno- 
rari  de  genere  potni8set,vel  de  recentibus  Augustia- 
nis  cei^ibus  adhuc  |tunc  fortasse  pendentibus  (53). 
Jesus  autom  Marcionis  et  natus  non  dubitaretur, 
qui  homo  videbatur  ;  utique  qua  non  natus  nullam 
potuerat  generis  sui  in  publico  habuisse  noliliam, 
sed  erat  unusaliqui  deputandus  cx  iis(54),  quiquo- 
quo  modo  ignoti  habebantur.  Gum  igilur  prtcter- 
euntcm  illum  cfficus  audisset,  cur  exclamavit :  Jesu 
fili  David,mUerere  mei,  nisi  quia  filius  David,id  est, 
ex  familia  David  non  temere  deputabatur  ,  per  ma- 
trcm  et  fratres,  qui  aliquando  ex  notilia  utique  an- 
nuntiati  ei  fuerant  ?  Sed  antecedentes  increpabant 
ccecum^  uti  taceret,  Merito,  quoniam  quidem  voci- 
terabalur,  non  quia  de  David  filio  mentiebatur.  Aut 
doce  ioerfpantes  illos  scisse,  quod  Jesus  non  es4^ 
£iius  David,  ut  idcirco  silentium  cseco  indixisse 
credantur.  Sed  etsi  doceres  ,  facilius  illos  ignorasse 
prsesumeretur  ^^,  quam  Dominum  falsam  in  se  prse* 
dicationem  sustinere  potuisse.  Sed  patiensDominus; 
non  tamen  confirmator  erroris,  imo  etiam  detector 
Creatoris ;  ut  non  prius  hanc  csecitatem  hominis 
illius  enubilasset,  ne  ultra  Jesum  filium  David  exi- 
stimaret.  Atquin,  ne  patientiam  ejus  infamaretis, 
4I&1  nec^^'  nllam  raiionem  dissimulationis  iili  affin- 
geretis,  nec  filium  David  negaretii,  manifestissime 
confirmavit  caeci  praedicationem,  et  ipsa  remunera- 
tione  medicinae ,  et  tesiimonio  fidoi.  Fides,  inquit, 
tua  te  salvum  fecit.  Quid  vis  caecum  credidisse  ?  Ab 
alio  ^"^  Deo  descendisse  Jesum  ad  adjectionem  ^ 
Creatoris  ?  ad  destructioncm  Legis  et  prophetarum  ? 
non  illum  esse,  qui  ex  radice  Jesse  et  ex  fructu 
lamborum  David  destinabatur  (PsaL  cxxxii,  ii), 
caecorum  quoque  remunerator  ?  Sed  nondum,  puto, 
ejnsmodi  tunc  caeci  erant,  qualis  Marcion  ,  ut  hsec 
fuerit  cfleci  illius  fides,  qua  crediderit  in  voce,  Jesu^ 
fili  David.  Quihoc  se]et  cognovit,  et  ab  omnibusco- 
gnosci  ^^  voluit,  fidem  hominis,  etsi  mclius  ocula- 
tam,  elsi  veri  luminis  compotem,  exteriore  quoque 
visione  donavit,  ut  et  nos  regulam  simulque  merce- 
dem  fidei  disceremus.  Qui  vult  videre  Jesum^  David 


f^  filium  credat  por  Virginis  censum.  Qui  non  ita  cre- 
det,  nonaudiet  ab  illo  ;  Fides  tua  ie  salvum  fecit. 
Alque  ita  caecus  rcmancbit,  rucns  in  anlithcsim, 
ruentem  et  ipsam  antithesim.  Sic  enim  caecus  cse- 
cum  deducere  solet.  <c  Nam  si  aliquando  (II  Reg.  v) 
Davidem  in  recuperatione  Sionis  offenderani  c»ci 
resistentcs,  quominus  admitteretur.  i  (  in  figuram 
populi  proinde  cseci,  non  admissuri  quandoque  Chri- 
stum  filium  David)  «  ideo  Christus  ex  diverso  c»co 
subvenit,  ut  hinc  se  ostenderet  non  esse  filium  Da- 
vid,  et  ex  animi  diversitate  bonus  caecis ,  quos  ille 
jusserat  caedi.  Et  cur  fidei,  et  quidem  pravae  ,  pr«- 
stitisse  se  dixit  ?  »  Atquin  et  hoc  filius  David  ,  an* 
tithcsim  de  suo  retundendam.  Nam  ct  qui  David 
oftendcrant ,  caeci :  nunc  vero  ejusdcm  camis  ^ 

6  homo  supplicem  se  obtulerat  filio  David  ,  idcirco  ei 
satisfacienti  quodammodo  placatus  filius  David, 
restituit  lumina  cum  testimonio  fidci,  qua  hoc  ip- 
sum  crediderat,  exorandum  sibi  essc  filium  David. 
£t  tamen  David  audacia  hominum,  puto,  offenderat, 
non  valctudo. 

CAPDT  XXXVII. 

Consequitur  {^Luc.  xix)  et  Zachan  domum  salutem, 
Quo  merito?  Numquid  vel  illc  crediderat  Christum 
a  Marcionc  venisse  ?  Atquin  adhuc  in  auribus  crat 
omnium  vox  ille  caeci,  Miserere  mei,  JesUyfili  David  ; 
et  omnis  populus  laudes  referebat  Deo,  non  Marcio- 
nis,  sed  David.  Enimvero  Zachaeus  etsi  allophylus 
p  fortasse,  tamen  aliqua  notiiia  Scripturarum  ex  coro- 
^  mercio  judaico  afflatus  ;  plus  est  autcm  ^i,  et  igno- 
rans  (Isaiam  lviii,  7),  praecepta  ejus  implevcrat. 
459  ConfringitOjittquii,panem  tuum esurienti;  et 
non  habentes  tectum  in  domum  tuam  inducito; 
hoc  cum  maxime  agebat,  exccptum  domo  sua  pas- 
cens  Dominum.E/  nudum  si  videris,  contegito;  h(^ 
cum  maxime  promittebat,  in  omnia  raisericordi» 
opcra  dimidium  substanliae  offerens;  dissolvecs  vio- 
lentiorum  contraotuum  obnexus  ^'',etdimittens  con- 
ilictatos  in  laxamentum,  et  omnem  conscriptionem 
iniquam  dissipans,  dicendo  :  Et  si  cui  quid  per 
calumniam  eripui,  quadruplum  reddo.  Itaque  Domi- 
nus,  Hodie  inquit,  salus  huic  domui.  Testimonium 


Varise  lectiones. 

*3  Paratum,  si,  inquit,  ire  Oberth.  **  Domino  Sml.  *5  Pr«sumeret  Rhen.  *«  Ne  Ciaccofi.  «  UIo  Oberth* 
*•  Dilectionem  Seml.  *9  Cognosci  ab  omnibus  Oberth.  ab  hominibus  cognosci  al.;  ab  onmibus  abest  Par.  ^ 
Indecoris  Par.Fmn.  ^i  Si  inserit  Rhen.  "  Obnoxiis  Seml. 

Commentarias. 


(53)  Vel  derecentibus  Augustuinis  censibusadhuc  n 
tunc  fortasse pendentibus»  Tunc,  id  cst,  cum  diceret 
caecus,  Jesu,  fili  David»  Pendentibus,  scilicet  tabulis 
ceosus  :  nimirum,  sicut  supra  notavimus,  haud  se- 
mel  acti  census  fuisse  videntur  sub  Augusto.  £t  Sep- 
timius  ipse,  libro  adversus  Judasos,  addubitare  vide- 
tur  an  Christus  adscriptus  fuerit  censui  statim  ut 
natus  est.  Rig. 

(54)  Sed  erat  unus  aliqui  deputandus  ex  iis ,  etc, 
Vnus  aliqui  pro  aliquis,  ut  in  principio  lib.  seq. 
unus  aliqui  discipulus.  Sensus  hic  est ,  erit  terne 
filius,  vel  unus  quilibet  e  turba,  sive  unus  de  raullts» 
quQd  Graeci  dicuot  Ix  to\}  icoUov  $i)|&0U|  xa\  Ti»v  «oX 


XGv  tii  tGv  Tux^vTtov.  Rhen. 

{6^)  Dissolvens  violentiorum  contractuum  obne^ 
xt^.Uia  vox  compositt  est  a  voce  nexus,  jureconsultis 
usitalissiraa.  Hinc  lllod  apud  Papinianura  I.  si  pater 
fam.  D.  faraiiise  erciscnndae  nexus  pignoriSy  apud 
Ulpiauuni,  1.  si  non  saltem,  adeo  tit.  de  condict. 
indeb.  nexus  venditi.  Unde  et  Cicero  pro  Mursena 
nexuobtigare^  et  apudTacitum,Iib.  lU;  exsoluti  le- 
gis  nexus.  £odem  pertinent  lex  nexus,  ct  1.  peca- 
uia  ouse  per  neium  obli^atur  ,  nempc  per  genut 
quoadam  obligationis  civilis,  qua,  uti  Budieus  ait, 
corpua  ceque  atque  pignus  nexu  afficiebatur.  Pam, 


483 


TBRTULLIANl  OPBRUM  PARS  U.  -  SBRIBS  l  POLBMlGA. 


484 


dixil,  salutaria  esse  quse  praeccperat  prophetesGrea-  j^  Joanni,  increpaturus  quod  doq  credidissent ,  ejus 


toris.  Cum  vero  dicit  :  Venit  enim  Filius  hominis 
salvum  facere  quod  yeriit,  ^3,jain  non  contendoeum 
venisse  ut  salvum  faccret  quod  perieral,  cujus  fue- 
rat,  et  cui  perierat  quod  salvum  venerat  facere  ; 
sed  in  allerius  quffistionis  gradum  dirigo.  Dehomine 
agi  nulla  dubilatio  est.  Hic  cum  ex  duabus  substan- 
tiis  constet,  ex  corpore  et  anima  ,  quaerendnm  est 
ex  qua  subslantiae  specie  periisse  videalur.  Si  ex 
corpore»  ergo  corpus  perierat,  salvum  facit  Filius 
hominis  :  habet  igitur  et  caro  salutem,  Si  et  anima 
perierat,  animae  perditio  salutidestinalur :  caroquse 
Don  periit ,  salva  est.  Si  lotus  homo  pcrierat  ex 
utraque  substantia,  totus  homo  salvus  fiat  necesse 
est;  et  elisa  est  senteutia  hsereticorum  neganlium 


erat  cujus  sacramentum  Joannes  administrabat  , 
Certe  noleotibus  renuntiare  quid  saperent,  cum  et 
ipse  vicem  opponit.  Et  ego  non  dico  vobis  in  qua 
virtutehcec  facio;  malumpro  md\oreddii ^'^.fieddite 
quce  CoBsaris  Cce&ariy  el  quce  sunt  Dei  Deo,  Quae 
eruot  Dei  ?  Quae  similia  sunt  dcnario  Caesaris,  ima- 
go  scilicet  ei  similitudo  ejus.  Hominem  igitur  reddi 
jubet  Creatori,  in  cujus  imagine  et  similitudine  et 
nomine  ei  materia  expressus  est.  Quaerat  sibi  mo- 
Dctam  Deus  Marcionis.  Christus  denarium  hominis 
suo  Caesari  jubet  reddi,  non  alieno  ;  nisi  quod  ne- 
cesse  est  qui  suum  deuarium  non  habet  (57).  Justa 
et  digna  prsescriptio  est  in  omni  quseslioae  ad  pro- 
posilum  ioterrogaiionis  periinere    debere  sensum 


camis  salutem.  Jam   et  Chiistus  Creatoris   con6r-  B  responsionis.  Caeterum  ,  aliud  consulenti,  aliud   re- 


matur,  qui  sccundum  Creatorem  totius  hominis  salu- 
tem  54  pollicebalur.  Servorum  quoque  parabola,  qui 
secundum  raiionem  fobueiatae  pecuniae  dominicae 
dijudicanlur,  judicem  ostendit  Dcum  ,  etiam  ex 
parte  sevcritatis,  non  tantum  honorantem ,  verum 
et  aufcrentem  quod  quis  vldcatur  habuisse.  Aut  si 
et  hic  Crealorcm  finxerit  austcrum  tollentcm  quod 
non  posuerit,  et  metentcni  quod  non  scvcrit :  hic 
quoque  me  ille  instruil,  cujus  pecuniam  ut  foenc' 
rem  edocet. 

CAPUT  xxxvm. 

Sciebat  Christus  baptisma  Joannis  (Luc.xx)unde 
esset  ,  et  cur  quasi  nesciens  interrogabat  ?  Sciebat 


spondere  dcmentis  est.  Quo  magis  absit  a  Christo^ 
^od  ne  homini  quidem  convenit !  Sadduciei  resur" 
rectionis  negatores,  de  ea  habontes  interrogatio- 
ncm,  proposuerant  Domino  ex  lege  matcriam  mu- 
lieris  ,  quae  septem  fratribus  ex  ordioe  defunctis 
secundum  prseceptum  legale  nupsisset,  cujus  viri 
deputanda  esset  in  resurrectione.  Uaec  fuit  mate- 
ria  qusestionis^  haec  substantia  consultaiionis.  Ad 
hoc  respondisse  Chrislum  necesse  est.  Neminem 
timuit,  ut  qusestiones  aut  declinasse  videatur,  aut 
per  occasiooem  earum,  quod  alias  palam  non  doce- 
bat  subostendisse.  Respondit  igitur,  hujus  guidem 
cevi  filios  nubere.  Vides  quam  pertinenter  ad  cau- 
sam.  Quia  de  sevo  venturo  quaerebatur;  in  quo  ne- 
non  responsuros  sibi  Pharisaeos,  et  cur  frustra  inter-  C  mincm  nubero  definiiurus  ^,  praestruxit,  liic  quidem 


Dubi,  ubi  sit  et  mori  ;  quos  vero  digmtus  sit  Deus 
iUius  oevi  possessione  et  resurrectione  a  mortuis^ 
neque  nubere,  neque  nubi ;  quia  nec  morituri  jam 
sintf  cum  simiLes  angelorum  sint  ^^,  Dei  et  resur" 
reciionis  filii  facti,  Cum  igitur  sensus  responsioDis 
non  ad  aliud  sit  dirigendus  ,  quam  ad  propositum 
intcrrogationis ;  si  hocscnsu  responsionis,451  pro- 
Ipositum  absolvitur  interrogaiionis,  non  ^  aliud  res- 
ponsioDomini  sapit,  quam  quo  qua?stio  absolvitur. 
Habes  et  tempora  permissarum  et  ncgatarum  nup« 
tiarum,  non  cx  sua  propria,  sed  ex  resurrectionis 
quaestione.  Habes  et  ipsius  resurrectionis  confirma- 
tionem,  et  totum  quod  Sadducaei  (58)  sciscitaban- 

«  Variae  lectiones. 

S3  Perierat  al,  "  Salutem  abest  Rig,  55  Aliquis  Marcion  SemU  aliqui  Marcionis  Venet,  ^  Praerupiiun  m. 
w  Malum  malum  reddidit  Pam,  ^  Dittiniturus  al.  59  piant  SemU  ^  At  add.  alii. 

Commentarius. 

(56]  Existeret  aliqui  Marcion^  id  est,  si  emerge-  n  tiiv   iptd^ctai^  ,  2(juoioi  Sa^jiapeCtaic  ^povouvtEc :    mor- 


rogabat  ?  An  utex  oreipsorum  judicaret  illos,  vel  ex 
corde  ?  Refer  ergo  et  haec  ad  excusationem  Creato- 
ris,  et  ad  comparationem  Christi  ;  et  considera  jam 
quid  secuturum  esset,  si  quid  Pharisaei  adinterroga- 
tioncm  renuntiasscnt.  Putaiilosrenuniiassehumanum 
Joannis  baptisma,  statim  lapidibus  elisi  fuisscnt.  Exsi- 
sterct  aiiqui  Marcion  ^»  (56)  adversus  Marcioncm,qui 
453  diceret :  0  Dcum  optimnm  I  o  Deum  diversum 
a  Creatoris  cxemplis  I  Sciens  praeceps  ituros  homi- 
nes,  ipsc  ilios  io  pra^ruplum  ^^  imposuit.  Sic  enim 
et  de  Creatore,  in  arboris  lege,  tractatur.  Sed  de 
cceiis  fuit  baptisma  Joannis.  Et  quare  ,  ioquit  Chri- 
stus  non  credidistis  ei  ?  Ergo  qui  credi  voluerat 


retexoriretur  ,  exsurgorct.  Sk  enim  hoc  verbum 
apud  Ciceronem  ioterpreutar  "Asconius  Pedianus. 
Rhbn. 

(57)  Nisi  quod  necesse  est  ,  qui  suum  denarium 
non  habet,  Necesse  est,  inquit  Septimins,  quae- 
rai  sibi  monetam  deus  Marcionis,  qui  suum  dena- 
rium  non  habei.  Quaerat  sibi  hominem  alienum, 
qui  nulium  habet  suum,  qui  nullum  scilicet  creavit. 

RlG. 

(58)  Sadducan  resurrectionis  negatores.  Epipha- 
nius  [hair.   14)   :   'HOiti)oav   (^iv   f^F  o^^ot  vixp&v 


tuorum  enimresurrectionem  negarunt,  eademcum 
Samaritis  sentientes,  Neque  tantum  resurrectio- 
nem,  sed  etiam  animae  immortalitatem  sustulerunt, 
ut  testatur  Josephus,  Antiq.  Jud.  |lib.  xviii.  A  Do- 
sitheo  propagatam  fuisse  tum  Sadducaeorum,  tum 
Samaritanorum  haeresio  docet  B.  Uier.,  Dial.  con" 
tra  Lucif,  :  <  Taceo,  inquit,  de  Judaismi  haereticis, 
qui  antc  adventum  Cliristi  legem  traditam  dissipa- 
runt ;  quod  Dositheus ,  Samaritanorum  princeps, 
prophetas  repudiavit  ,  quod  Sadducaei  ex  ilhus 
radice  nascenies  etiam  resurrectionem  carois  nega- 


485 


LIB.  IV  ADV.  HARGIONEM. 


486 


tur,  non  de  alio  Dco  inlerrogantes,  ncc  de  proprio  ■  gloriam  spectarel  Cliristi  ^3  Creatoris,  sic  ^   non 


Dupliarum  jure  qusercntes.  Quod  si  ad  ea  facis  re- 
spondere  Cbrisium,  de  quibus  non  est  consullus, 
negas  eum  de  quibus  interrogatus  est  respondere 
potuisse,  Sadducseorum  scilicet  sapientia  caplum. 
Ex  abundanti  nunc  et  post  praescriptionem,  retrac- 
tabo  adversus  argumentationes  cobserentes.  Nacli 
enim  Scripturse  textum,  ita  in  legendo  decucurre- 
rant  :  Quos  autem  digiiatus  est  Deus  illius  cevi; 
illius  cevi  Deo  adjungunt,  quod  alium  Deum  facianl 
illiussevi;  cum  sic  legi  oporleal :  Qu^s  autem  digna" 
tu$  est  DeuSj  ut  facta  bic  distinctlone  post  Deum, 
ad  sequentia  pertineat  ilUv^  mvi,  id  est,  quos  digna- 
tos  sit  Deus,  illius  aevi  possessione  et  resurreclione. 
Non  enim  de  Deo,  sed  de  statu  illius  aevi  consuleba- 


alius  tucrelur,  quam  Christus  Crealoris. 

CAPUT  XXXIX. 
Olim  (Luc.  xxi)  constitit  de  nominum  proprietale, 
et  illam  competerc  ^^,  qui  prior  et  Christum  suum 
in  homines  annuntiaret,  cl  Jesum  transnominarct. 
Constabit  ilaque  et  de  impudentia  ejus,  qui  multos 
dicat  venturos  in  nomine  ipsius ;  quod  non  sil  ipsius, 
si  non  Christus  et  Jcsus  Crcatoris  est,  ad  quem  pro- 
prietas  nominum  periinct;  amplius,  et  prohibeat 
eo3  recipi,  quorum  et  ipse  par  sit,  ut  qui  proinde  in 
nomine  venit  alienO;  si  non  ipsius  erat  a  mendacio 
nominis  praevenire  discipulos,  qui  per  proprietatem 
nominis  possidebat  verilalem  ejus,  Venient  denique 
t7/t,  dicentes  :  Ego  sum  Christus.  Recipies  eos,  qui 


tur,  cujus  uxor  futura  esset  posl  resurrectionem  in  B  consimilem  recepisti.  Et  hic  enim  in  nomine  suo  ve- 


iUo  aevo.  Sic  et  de  ipsis  nupliis  responsum  subver- 
tont :  Ut  /Uti  hujus  cevi  nubunt  et  nuhuntur,  de  bo- 
minibus  dictum  est  Creatoris,  nuptia  permiitentis, 
se  aaiem  quos  Deusillius  sevi,  alter  scilicet,  digna- 
tns  sit  resurreclione^  jam  et  bic  non  nubere,  quia 
non  sint  filii  bujus  aevi  :  quando  de  nuptiis  illius 
evi  consullus,  non  de  bujus,  eas  negaverat  de  qui- 
bas  consnlebatnr.  Itaque  qui  ipsam  vim  et  vocis  et 
pronuntiationis  et  disiinclionis  exceperant,  nibil 
aliud  senserunt,  quam  quod  ad  maleriam  consulta- 
tionis  pertinebat.  Atque  adeo  scribse  :  Magister^ 
inquiant,  bene  dixisti.  Confirmaverat  enim  resur- 
rectionem,  formam  ejus  edendo  adversus  Sadducaeo- 


nit.  Quid  nunc  quod  et  ipse  veniet  nominum  Domi- 
nus  Christus  et  ^^  Jesus  Crealoris  ?  Rejicies  illum? 
Et  quam  iniquum,  quam  injustum,  et  optimo  Deo 
indigoum,  ut  non  recipias  eum  in  nomine  suo  ve- 
nientem,  qui  alium  ^'^  in  nomine  ejusrecepisti !  Yidea- 
mus  et  quae  signa  temporibus  imponat,  Bellaf  opinor, 
et  regnum  super  regnum,  et  gentem  super  gentetn, 
etpestem,  etfames,  terrcequemotus,  et  formidines, 
et  prodigia  de  ccelo ;  quae  omnia  severo  et  atroci  Deo 
congruunl-^.  Haec  cum  adjicit^^eiiam  oportere  fieri, 
quem  se  praestat,  destructorem  an  probatorem  Crea- 
toris?  cujus  dispositiones  confirmat  impleri  oporte- 
re,   quas  ut  optimus  tam  tristes  quam  ''o  atroces 


rum  opinionem.  Denique    testimonium  eorum  qui  n  abstulisset   polius  quam  constituisset,  si  non  ipsius 


ita  eum  respondisse  prsesumpserant,  non  recusavit. 
Si  autem  Scribae  Christum  filium  David  existima- 
bant,  ipse  autem  David  Dominum  eum  appcllal; 
quid  hoc  ad  Cbristum?  Non  David  errorem  Scriba- 
rum  (59)  obtundebat,  sed  bonorem  Christo  David 
procarabat,  quem  Dominum  Cbristum  ^^  magis  quam 
filiam  David  confirmabat ;  quod  non  congrueret  de- 
stmctori  Creatoris.  At  cx  nostra  parle,  quam  con- 
veniens  IL55  interpretatio  I  Nam  qui  olim  a  caeco 
iUo  filius  David  fuerat  invocatus,  quod  tunc  reti- 
eait,  non  babens  in  praesentia  scribas,  nunc  ultro 
coram  eis  de  induslria  protulit :  at  se,  quem  caecus 
secandum  scribarum  doctrinam  filium  tantum  Da* 
vid  praedicarat,  Dominum  quoque  ejus  ostenderet ; 


fuissent.  Ante  haec  autem  persecutiones  eis  praedicat 
et  passiones  venturas,  in  mariyrium  uiique  et  in  sa- 
lutem.  Accipe  praedicatum  in  Zacharia  (ix,  15) : 
DominuSy  inquit,  omnipotens  proteget  eos ;  et  45G 
eonsument  illos,  et  lapidabunt  lapidibus  fundce,  et 
bibent  sanguinem  illorum  velut  vinum,  et  replebunt 
pateras  quasi  altaris'^^\  etsalvoseos  faciet Dominus 
illo  die,  velut  oves,  populum  suum,  quia  "^^  lapides 
sancti  volutant,  Et  ne  putes  baec  in  passiones  praedica- 
Ti,  quae  illos  tot  bellorum  nomine  ab  allophylis  mane- 
bant,  respice  ad  species.  Nemo  in  praedicatione  bel- 
lorum  legitimis  armis  debellandorum,  lapidaiionem 
enumerat  popularibus  coetibus  magis  et  inermi  tu- 
multui  familiarem.  Nemo  tanta  in  bello  sanguinis  fiu- 


remonerata  quidem  fide  caeci,  qua  tilium  David  cre-  D  mina  paterarum  capaciute  metitur,  aut  unias  alta- 
dideral  illum ;  pulsata  vero  traditione  ^^  Scribarum,  ris  cruenUtioni  "  adaequat.  Nemo  oves  appellat 
qua  non  et  Dominum  eum  norant.  Quodcunque  ad      eos  qui  in  bello  armati,  et  ipsi  et  ^*  eadem  ferita- 

Variae  lectiones. 

«i  Christam  abest  Par.  Fran.  ^^  Traductione  al.  ^  Christi  omitt.Jun.  ^  Si  Venet.  ^^  Olim.  c.  d.  n.  p. 
eii.  c.  inser.  Rig.etal.  post.eume  cod.  Wouw.  ^  Christus  et  omitt.  Oberth.  ^t  Alienum  Paris.  ^  Con- 
gnram  Venet.  ^^  Dicit  al.  "^^  Tam  iun.   Quasi  pateras  altari  Fran.  ^^  Qui  Seml.  "^3  Cruentatione  Pam.  ^* 

El  Hn. 

Gomroentarius. 

verunt.  »  Dicti  snnt  Sadducaei  a  Sadoko  Antigoni  nera,  alii  enim  YpatxjjLtei;  toti  v6(jlou  exslitere,  et  alii 

di«cipaio  ;   is  autem    Antigonus  discipulus   fuerat  YpafXjjidiTei;  Xaou.  Scribae  populi  acluarii  sive  auctorcs 

Simeonis  Jusii,  ut  refertur  m  Pirke  avolh,  cap.  1.  publici  fuerunt,  neque  tamen  bajretici;  cum  certum 

££  Pn,  sit  alios  fuisse  baereticos.  Yidesis  Scaligerum  in  Elen- 

(69)' iVon  David  errorem  Scribarum.  Ne  rcs  confuse  cho.  Le  Pe. 
tractentur,  advertendum  est  Scribarum  duo  f uibse  ge- 


487 


TERTULLIANI  OPERUM  PAHS  11.  -  SEKIES  I,  POLBMIGA. 


488 


le  cerlantes  cadunt ;  sed  qni  in  sua  proprietate  at-  m  (ii,  30)  :  Et  dabo  prodigia  in  calo  et  in  terra^  san- 


que  paiienlia,  dedcntespolins  scmclipsos,  quam  \in- 
dicantcs  trucidantur.  Dcniquc,  quia  "^^  lapidesy 
inquit,  sancti  volutant  (60),  non  quia  "^^  milites  pu- 
gnant.  Lapides  enira  sunt  et  fundamenta,  supcr  quae 
nos  aediiicamur  :  exstructi^  sccundum  Paulum 
{Ephes,  II,  21),  super  fundamentum  apostolo- 
rxim,  qui  lapides  sancti  oppositi  omnium  offensui 
volutabant.  Et  hic  igilur  ipse  vetal  cogitari, 
quid  responderi  oporteat  apud  tribunalia,  qui  el 
Baiaam  '^'^  quod  non  cogitaverat,  imo  con- 
ira  quam  cogitavcrat  suggessit  {Sum.  xxii), 
et  Moysi  causato  linguae  tarditatem,  os  repromisit ; 
et  sapientiam  ipsam,  cuinemo  resisteret^  per  Ibaiam 
(xLiv,  5)  demonslravit :  Hic  dicet  :  Ego  Dei  sum^ 


guinetn  et  ignem  et  fumi  vaporem.  Sol  convertetur 
in  tenehrasy  et  in  sanguinem  luna,  priusquam  adve- 
niat  ^^  dies  ma^nus  et  iUustris  Domini.  Habes^et 
Habacuc  (iii,  9, 10) :  Fluminibus  disrumpetur  terra; 
videbunt  te^  et parturient  populi ;  disperges^^ aquas 
gressu  ^^.  Dedit  abyssus  sonum  suum ;  sublimitas 
timoris  ejus  elata  est;  sol  et  luna  constitit  in  suo 
ordine,  in  lucetn  coruscationis^'^  tuce  ibunt  in  fulgo' 
rem ;  fulgurscutum  tuum,  in  communicatione  tua 
diminues  terram^  et  in  indignatione  tua  depones  na-  . 
tiones.  Gonveniunt,  opinor,  et  Domini  pronnutia- 
tiones  et  prophetarum,  dc  concussionibus  mundi  et 
orbis,  elementorum  et  nationum.  Post  haec  quid 
Dominus  ?  Et  iunc  videbunt  Filium  hominis  venien" 


et  clamabit  in  nomine  Jacob,  et  alius  inscribetur  '^®  B  tem  (62  de  caslis  cum  plurima  virtute,  Cum  autem 


in  nomine  Israelis.  Qoid  enim  sapienliu.s  ct  in- 
contradicibilius  confcssione  simplici  et  exserla  in 
marlyris  nomine  cum  Deo  invalcscenlis?  quod  esl 
interpretatio  Israelis  (61).  Necmirum  si  is  cohi- 
buit  ^^  praecogitalionem,  qui  ei  ipse  a  Palre  excepit 
pronuntianditempestive  subministrationem :  Dominus 
mihi  dat  linguam  disciplinaSy  quando  debeampro^ 
ferre  sermonem  {Isa.  l,  4).Nisi  MarcionChristumnon 
subjectum  Patri  infert.  A  proximis  quoque  persecu- 
tiones  et  nomine  ex  odio  utique  blasphemiam  prae- 
dicatam,  non  debeo  rursus  ostendere.  Sed  per  tole^ 
rantiamy  inquit,  salvos  facietisnosmetipsos;  de  qua 
scilicet  Psalmus  (ix,  19) :  Tolerantia,  inquit,  justo^ 
rum  mnperibit  ^  infinem.  Quia  et  aIibi(P5af.  cxv. 


hec  fient,  erigetis  vos^  et  levabitis  capita,  quoniam 
appropinquabit  ^^  retiemptio  vestra.  Intempore  sci- 
licet  regni,  dc  quo  subjectaril  ^  ipsa  parabola.  Sic 
et  vos  cum  videritis  omnia  h(ec  fieri,  scitote  appr<h 
pinquasse  reguum  Dei.  Hicerit  dies  magnusDomini 
ct  illustris,  venientis  de  co^lis  Filii  hominis  secun- 
dum  Danielcm  (vii,  3)  lEcce  cumcceliniibibus  tan- 
quam  filius  hominis  adveniens,  etc.  Et  data  est  ilU 
regia  potestas,  quam  in  parabola  poslulaturus  exie. 
ral,  relicta  pecunia  servis,  quae  foeneraretur  ^.  Et 
universae  nalioncs,  quas  promiseral  et  in  Psalmo 
(ii,  8)  Pater :  Postula  de  me^  et  dabo  tibigentes  hm. 
reditatem  tuam.  Et  gloria  omnis  serviens  illi  etpo" 
testas  ejusaiterna,quce  non  auferetury  et  regnum 


5) :  Honorabilis  mors  justorum;  ex  lolerantia  sine  du-  C  ejus  quod  non  corrumpetur :  quia  nec  morientur  in 


bio,  45T  quia  etZacharias(vi,  14seqq.)  :  Corona 
autem  erit  eis  qui  toleraverint.  Sed  ne  audeas  ar- 
gumentari  apostolos,  ut  allerius  Dei  praecones,  a  Ju- 
daeis  vexatos,  memento  prophetas  eadem  a  Judaeis 
passos,  tamen  non  alterius  Dei  apostolos  fuisse, 
quam  Creatoris.  Sed  monstrato  dehinc  tempore  ex- 
cidii,  cum  ccppisset  vallari  exercitibus  Hierusalem, 
signa  jam  ullimi  finis  enarrat,  solis  et  lunoe  side- 
rumque  prodigia,  et  in  terra  angustias  nationum 
obstupescentium  velut  a  sonitu  maris  fluctuantis  pro 
exspectatione  imminentium  orbi  malorum.  Quod  ei 
ipsae  vires  cwlorum  concuti  habeant,  accipe  Joelem 


illo,  nec  nubent,  sed  erunt  sicut  angeli.  De  eodem 
adventu  Fiiii  hominis  et  fruclu  ^  ejus  apud  Haba- 
cuc  (iii,  13) :  Existi  in  salutem  populi  ad  salvos  fa^ 
ciendos  christos  tuos ;  erecluros  scilicet  se,  et  ca- 
piia  "15$  levaturos  in  tcmpore  regni  redemptos  ^. 
Igitur  cum  et  haec,  quae  suntpromissionum,  proinde 
convenianl  sicut  ct  illa  quse  sunt  concussionum,  ex 
consonantia  prophcticarum  ct  dominicarum  pro- 
nuntiationum,  nullam  hic  poteris  interstruere  dis^ 
tinctionem,  ut  concussiones  quidem  referas  ad 
Greatorem,  saevitiae  scilicet  Deum,  quas  haec  sinere, 
nedum  exspectare  deberet  Deus  optimus ;   promis. 


Varise  lectioiies* 
•Js  Qui  Seml.  '^6  Quin  Paris.  Fran.  "  Ba^ae  Oberth.  ^s  Inscribet  al.  *»9  Prohibuita/.  «>  Periet  Seml.  ^i  Ad- 
veniet  Rig.   Yenet.  «^  Dispergens  Rhen.  SemL  *3  Gressus  Venet.  »*  Coruscationes  frcne^.  circumstationei 
al.  ^  Appopinquabil  R/ien.  Sm/.  Oberth.  ^  Subjecta  erii  Rhm.  Seml.  Pam.  «^   Foenerarenlur  Latin,  ^ 
Fructus   Paris.  Fran.  ^^  Redemptus  Rhen.  Seml.  Oberth. 

Commentarius. 

(60)  Quia  lapides  sanctt  volutant.  Haec  etiam  Za-  n  stionem  indirecte  solvit  Hieronymus  ipse,  cum  ait  : 
chariae  ciuntur  juxta  editionem  septuaginia  Yolutant,  ^  «  Nos  magis  Scripturae  et  angeli,  vel  Dei,  qui  ipsum 

(61)  Quod  est  interpretatio  Israelis.  De  hujus  vo- 
cis  signiticalu  sanclus  Hicronymus  (in  Quoist.  ad 


Genesim)  multis  probat  Israci  proprie  idem  esse  ac 
principem  seu  directum  Dei  :  «  lUud  vero,  inquit, 
quod  in  libro  Nominum  interpretatur  Israel  vir 
videns  Deum,  si\e  inens  videns  Deum,  omninm  pene 
sermone  detritum,  non  tam  vere  quam  vioienter 
mih  i  interpretatum  videtur.  »  Quaerendum  igitur 
manet  utra  intcrprctatio,  princepsne  Dei,  an  ^t- 
rectus  Deij  admittcnda  potius  sit,  Hanc  vero  quae- 


Israel  vocavit,  aucloritale  ducimur,  quam  cujusli- 
bet  eloquentiae  ssecularis.  »  Alqui  Deus  ipse,  sea 
angelus,  nomen  Israel  neutro  qucm  dixit  Hierony- 
mus,  modo,  sed,  ut  oplime  lertullianus  noster, 
invalescentem  cum  Deo  interpretatus  est  :  Nequa^ 
quam,  inquit,  Jacob  appellabitur  nomen  tuum,  sed 
israel :  quoniam  si  contra  Deum  fortis  fuisti,  quanto 
magis  contra  homines  prcevalebtsf  Edd. 

(62)  Videbunt  Filium  hominis  venientem.  Sccuno 
dum  hic  adventum  Gbristi  ex  infiuitis  locis  probat 
contra  MarcioDem.  Ls  Pa, 


489 


LIB.  IV  ADV.  HARGIONBM. 


490 


siones  yero  Deo  optimo  deputes,    quas    Creator 

ignorans  illam  non  prophetasset.  Aut  si  suas  pro- 

phetavit;  non  distantes    a  promissionibus  Chnsli, 

pareritin  libertate  optimo  Deo ;  nec  plus  videbi- 

tur  a  Christo  tuo  repromilti,  quam  a  mco  iilio  ho- 

minis.  Ipsum  decursum  Scripturflc  evangelicie,  ab 

interrogatione  discipulorum  usque   ad  parabolam 

fici,  ila  invenies  contextu  sensns  filio  homiois  hinc 

atque  illinc  adhscrere,  ut  in  ilium  compingat  et 

tristia  et  Iseta,  et  concussioncs  et  promissiones,  nec 

possis  separare  ab  illo  alteram  partem.  Unius  enim 

filii  hominis  adventu  constituto  inter  duos  exitus. 

concassionnm   et    promissionum,  necesse  est  ad 

unom  pertineant  filium  hominis,  et  incommoda  na- 

tionam,  et  vota  sanctorum  :  quia  ^  ita  positus  est 

in  medio,  ut  communis  exitibus  ambobus,  alterum 

condasiinis  adventu  suo,  id  est,  incommoda  natio- 

nom;  alterum  incipiens,   id  est,  vota  sanctorum 

Dt  sive  mei  Christi  concesseris  adventum  filli  ho- 

minis,  quo  mala  imminenlia  ei  deputes  quse  ad« 

veotam  ejus  antecedunt,  cogaris  etiam  bona  ci  ad- 

tcribere,  quae  ab  adventa  ejus  oriuntur ;  sive  tui 

maiaeris,   quo  bona  ei  adscribas  quse  ab  adventu 

qus  oriunlur  ^S  cogaris  mala  quoque  ei  deputare, 

qos  adventum  ejus  antecedunt.   Tam  eoim  mala 

C(torent  adventui  filii  hominis  antccedendo,  quam 

et  bona  subsequendo.  Quaere  igilur  quem  ex  dtfo- 

hus  christis  constituas  in  persona  unius  filii  ho- 

mnis,  in  quem  ^^  utrkquc  dispositio  referatur.  Aut 

«t  Creatorem  oplimum,  aut  ^3  Deum  tuum  aspe- 

nm  dedisii   nalura.   In   summa    ipsius    parabolse 

^onsidera  exemplum  :  Adspice  ficum,  et  arbores 

wmnes,  cum  fructum  protuUrini,  intelligunt  A(mii- 

cestatem  appropinquasse.  Sic  et  vos^  cum  videbi- 

Hs  hoBC  fieri  scitote  in  proximo  esse  regnum  Dei.  Si 

^nim  fructificationes  arbuscularum  sigoum  aestivo 

%<mpori  praestant,  aniecedendo  iilud;  proinde  et  ^ 

onflictationes  orbis  signum  prsenotant  regni,  prae- 

«edendo  illud.  Omne  aulem  signum  ejus  est  cujus 

est  ^^  res,  cujus  est  signum.  Et  omni  rei  459  ab 

eo  imponitur  signum,  cujus  est  res.   Ita  si  con- 

fiictationes  signa  sunt  rcgni^   sicut  fruotificaiiones 

estitis ;  ergo  el  reganm  Creatoris  est ,  cigus  ^  con- 

flktaliones  deputautur,  quse  signa  sunt  regui.  Prse- 

miserat  oportere  hsec  fieri  tam  atrocia,  tam  dira, 

Dens  optimns,  certe  a  Propheiis  et  a  Lege  pra;dica- 


II  ta  ;  adeo  Legem  et  Prophetas  non  destruebat,  cam 
quae  prsedicaverant,  confirmat  perfici  oportere. 
Adhuc  ingerit,  Non  transiturum  ccelum  ac  terram, 
nisi  omnia  peragantur,  Quxnam  isia  ?  Si  quae  a 
Creatore  sunt  ^'7,  merito  sustinebunt  elementa  Do- 
mini  sui  ordinem  expungi.  Si  quse  a  Deo  optimo, 
nescio  an  snstineat  coelum  et  terra  perfici  quae 
semulus  staluit.  Hoe  si  patictur  Creator,  zelotes 
Deus  non  est.  Transeat  age  nunc  tunc  terra  et  coelum 
sic  enim  Domious  eorum  destinavit,  dum  Verbum 
ejus  manet  in  asvum  :  sic  enim  et  Isaias  (xl,  8) 
praenuntiavit.  Admoneantur  et  discipuli,  ne  quando 
graventur  corda  eorum  crapula  et  ebnetate^  et  soe- 
cularibus curis  {!o>Z)\  et  insistat  eis  repentinus  dies 
ille,  velut  laqueus ;  utique  oblitis  Deum  ex  plenita- 

B  dine  et  cogitatione  mundi ;  Moysi  erit  admonitio 
{Deut.  XXXII,  15).  Adeo  is  hberabit  a  laqueo  diei  il- 
lius,  qui  hanc  admonitionem  retro  intulit.  Erant 
et  loca  alia  apud  Hierusalem  ad  docendum,  erant 
extra  Hierusalem  ad  secedendum ;  sed  enim  per  diem 
in  templo  docebat,  ut  qiu  per  Osee  (xn,  4)  prse- 
dixerat :  In  templo  meo  me  invenerunt,  et  illic  dis- 
putatum  est  ad  eos,  Ad  noctem  vero  in  Eioeonem  (64) 
secedebat :  sic  enim  Zacharias  (xiv,  4)  demonstrat : 
Et  stabunt  pedes  ejus  in  monte  Eloeone,  Erant  horae 
quoque  audiiorio  competentes  :  diluculo  conve- 
niendum  erat,  quia  per  Isaiam  (l,  4)  cum  dixisset. 
Dominus  dat  mihi  linguam  disciplinas;  adjecit  ^: 

^  Apposuit  mihi  mane  aurem  ad  audiendum,  460  Si 

^  hoc  est  prophetias  dissolvere,  quid  erit  adunplere  ? 

CAPUT  XL. 

Proinde  {Luc.  xxn)  scit  et  quando  pati  oportercl 
eum,  cujus  passionem  lex  figurat.  Nam  e  '^  tot 
festis  Judseorum  Paschas  diem  elegit  K  In  hoc  enim 
sacramenlum  pronuntiarat  Moyses  {Levit.  xxni) : 
Pascha  est  Domini.  Ideo  et  affectnm  suum  ostendii : 
Concupiscentia  concupivi  Pascha  edere  vobiscum 
antequam  patiar,  0  legis  destructorem,  qui  concu- 
pierat  etiam  Pascha  servare  I  Nimirum  vervecina  il- 
lum  Judaica  delectaret  ?  An  ipse  erat,  qui  {Isa. 
Liu)  tanquam  ovis  ad  victimam  adduci  habens,  et 
tanquam  ovis  coram  tondente,  sic  os  non  aperturus^ 
D  figuram  sanguiuis  sui  salularis  implere  concupi- 
scebat  ?  Poterat  el  ab  extraueo  quolibet  tradi ;  ne 
diccrem^  et  ia  hoc  Psalmum  (xl,  10)  expunclum  : 


Varise   lectiones. 

^  Qoi  Pam,  Rhen,  SemL  Oberth.  ^^  Sive  tni  malueris,  quo  bona  ei  adscribas  quie  ab  adventu  ejus  oriun- 
\xiTmitt.  Rhen.  Seml.  Oberth.  ^^  Quam  Pam,  Rhen.  Seml.  Oberth.  ^^  Et  add.  Rhen.  Seml.  Oberth,  ^ 
fit  miit.  Rhen.  Seml.  Oberth.  ^^  Et  cod.  Wouw.  ^  Cui  Latin.  ^^  Fiunt  Rhen,  Seml.  Oberlh.  ^  Adjecit 
obest  Par.  ^^  Et  Rhen.  Seml.  Oberth.  ^  Eiegerit  Venet.  egit  Rhen.  Seml.  Oberth.  ^  Dicerent  non  cod. 
WouW'  ni  dicerem  et  in  hoc  Jun. 

Commentarius. 


(63)  Ebrietate  et  saicularibm  cuns,  Quae  duo  hic 
io  discipulis  prohibentur,  eadem  in  clericis,  tum 
presbyteris,  tum  eliam  episcopis  prohibentur,  pos- 
terins  can,  apost.  6,  ei  80,  can.  6  conc.  Carih. 
et  L.  Generahter  52,  C.  de  Clericis  et  Ep,  Prius 
verocan,  apost.  41,  et  can.  24,  quo  cuiuslioet  ordi- 
usderiois  interdicitar  tU  xaxmXtibv  tWvM,   Qo» 

Pat&ol.  n. 


omnia  apud  veteres  contra  olericorum  intemperan- 
tiam  et  luxum  passim  habentur  ;  lege  epist.  B. 
Bernardi  ad  Fulconem,  qui  Lingonensis  postea  fac- 
tus  est  arcliidiaconus.  Lb  Pr. 

(64)  EloRonemt  Id  est,  olivetum,  a  voee  Grseca 
IXaiov.  Edd. 


16 


491 


TERTULLIANI  OPERUM  PARS  H.  —  SBRIBS  I,  POLBMIGA. 


492 


Qui  meeutn  panemedit,  levabitinmeplantam.  Po-  *  res,  qnod  est  phantasma,  figuram  eaperc  non  pos- 


terat  et  sioe  pr»mio  tradi  :  quanta  enim  opera 
traditoris  circa  eum,  qui  populum  coram  offen- 
dens,  nec  tradi  magis  potuisset  quam  invadi?  Sed 
hoc  alii  competisset  Christo,  non  qui  prophelias 
adimplebat.  Scriptam  est  enim  {AmoSy  u,  6)  :  Pro 
eo  quod  venundebere  ^  justum,  Nam  et  quantitatem 
et  exitum  pretii  postea  Juda  pcenilenle  revocati,  et 
in  emptionem  dati  agri  figuli,  sicul  in  Evangelio 
Matthsei  (cap.  xxvii)  continelur,  Jercmias  (cap. 
xxxii)  praecanit:  Et  acceperunt  triginta  argentea^ 
pretium  appretiati  vel  honorati,  et  dederunt  ea  ^  in 
agrum  figuli.  Professus  itaque  se  concupiscentia 
concupisse  edere  Pascha  ut  suum  [indignum  enim 
ut  quid    alienum    concupisceret  Deus],  acceplum 


set.  Aut  si  propterea  panem  corpus  sibi  finxit,  quia, 
corporis  carcbat  veritate,  ergo  panem  debuit  tradere 
pro  nobis.  Faciebat  ad  vanitatcm  Marcionis,  ut  pa- 
nis  crucifigeretur.  Cur  aulem  panem  corpus  suum 
appellat  (66),  et  non  magis  peponem,  quem  Mar- 
cion  cordis  loco  habuit?  Non  intelligcns  veterem 
fuisse  islam  figuram  corporis  Christi  dicenlis  per 
Jeremiam  {tli,  19) :  Adversus  me  cogitaveruut  cogi- 
tatum  dicentes,  Venite,  conjiciamus  lignum  in  pa>' 
nem  ejus ;  scilicet  crucem  in  corpus  ejus.  Itaqne 
illuminalor  antiqaitatum  quid  tunc  voluerit  signi 
ficasse  panem,  satis  declaravii,  corpus  suum  vo- 
cans  panem,  Sic  et  in  calicis  menlione  testamen- 
tum   constituens  sanguinc    suo  obsignalum,  sub- 


panem,  et  distributum  discipulis,  corpus  illum  B  stantiam  corporis  confirmavit.  Nullius  enim  cor- 
sunm  ^  fecit,  Hoc  est  corpus  meum  dicendo,  id  est,  poris  sanguis  potest  csse^  nisi  carnis.  Nam  et  si 
figura  corporis  mei  (65).  Figura  autem  non  fuisset,  qua  corporis  qualitas  non  camea  opponetur  nobis, 
nisi  veritatis  esset  corpus.  Caeterum,  vacua  461      certe  sanguinem  nisi  carnea  non  habebit.  liaque 

Yariae   lectiones. 
»  Vendiderunt  aL  *  Argenteos  al,  ^  Eos  Paris.  Fran,  ^  Suum  illum  Rhen,  Seml,  Oberth, 

Commentarius. 
(65)  Id  est,  figura  corporis  mei,  Hsec  verba  non     corpus  suum  panem,  non   peponem,  aut  aliquem 


inteliigenda  sunt  ut  voiunt  Calvinisiae,  quibus  hoc 
loco,  et  alias  prseterea,  nimium  favit  Rigaltius,  sed 
quemadmodum  ea  iDteliigi  postulat  ipsorum  con- 
textus,  et  explicuerunt  theologi  polemici,  inter 
quos  dociissimi  cardinales  Perronius  et  Beilarmi- 
nus  primas  obtinent.  Postcriorem  citasse  sufficiat : 
ff  Sequitur  (tortius)  locus  ex  hb.  iv  contra  Marcio- 
nem,  ubi  sic  legimus.  a  Acceptum  panem,  et  dis- 
tributum  discipulis,  corpus  suum  illum  fecit :  Hoc 
est  corpus  meum  dicendo,  id  est,  figura  corporis 
mei.  Figura  autem  non  fuisset,  nisi  veritatis  esset 
corpus.  >  —  Respondeo  :  Priora  verba  hujus  testi- 
monii,  quod  omnes  Sacrameotarii  tanquam  Achil- 
lcm  quemdam  in  prima  acie  constituunt,  |)ro  nobis 
maxime  faciunt  :  posieriora  autem  nihil  obsuot 
causae  nostrse.  Iliud  enim  :  ff  Acceptum  panem 
corpus  suum  fecit  dicendo,  Hoc  est  corpus  meum^  > 
aperte  indicat  panis  realem  mutationem  in  corpus 
Cnristi  ;  illud  aulem  :  Id  est,  figura  corporis  mei^ 
non  si^iticat  (ut  Sacramenlarii  crcduni)  pancm 
Eucharistise  esse  figuram  corporis  Domini,  sed 
quod  fuit  olim  figura  in  Tesiamento  Yeteri,  nunc 
in  corporis  veritaiem  esse  mutatiun.  Conjungitur 
enim  illud,  figura  corporis  mei^  non  cum  voce 
proxime  prsecedente^  corpus  meum,  sed  cum  prono- 


alium  cibum,  ut  impleret  figaram  Jeremiae,  qnl 
nomine  panis  significaverat  Christi  corpus  :  noa 
ergo  Chnstus  inslituit  in  Eucharistia  figuram  cor- 
poris  sui,  ut  adversarii  volunt,  sed  implevit  figuram 
veterem  ex  pane  conficiendo  corpus  suum,  —  Ter- 
tio  ex  verbis  aliis  sequentibus,  ubi  explicans  pro- 
phetiam  Jacob  {Gen,  xlix).  Lavabit  in  vino  stolam 
*  suamf  et  in  sanguine  uvas  pallium  suum :  «  Stolam, 
inquit,  carnem  demonstrans,  et  vinum  sanguinem. 
Ita  et  nunc  sanguinem  suum  in  vino  consecravit, 
qui  tunc  vinum  in  saoguine  figuravit.  »  Ubi  notam- 
DUH,  quod  sicut  apud  Jeremiam  panis  signiticabat 
corpus,  quia  corpus  Domini  est  cibus  fideliumy  at 
supra  diximus ;  ita  vinum  apud  Jacobum  patriar- 
cham  signiticat  sanguinem  Domini,  quia  sanguis 
Domini  est  potus  fidelium.  Christus  autem  ut  ez- 
plicaret  istas  figuras  seu  vaticinia,  corpus  sub 
specie  panis,  et  sanguinem  sub  specie  vini  nobis 
tradidit :  et  sane  si  non  verum  corpus  et  sangui- 
nem  reipsa  dedisset,  non  recle  explicuisset,  vel 
implesset  vaticinia.  Nam  tam  Jeremias  per  panem 
verum  corpus,  quam  Jacob  per  vinum  verum  san- 
guinem  praenuniiavit,  ut  Tertuilianus  dicit.  IUa  au- 
tem  verba  Tertulliani :  «  Qui  tunc  vinum  in  gan- 
guine  figuravit,  »  referuntur  ad  illa  verba  Jacobi : 


inine  HoCt  ut   sit   hic    sensus  :  Acceptum  panem      In  sanguine  uvce  palli^m  suum,  Yult  enim  dicere  : 
corpus  suum  fecit,  dicendo  :  Hoc,  id  est,  panis,  est  D  per  sanguinem  uvae  inteliigi  vinum,  sed  per  vinnm 


qui  olim  fuit  figura  corporis  mei,  nunc  est  corpus 
meum :  ubi  pronomen  Hoc^  demonsirat  panem,  non 

S[ui  manet,  sed  qui  mutatur,  ut  supra  diximus.  — 
d  autem  ita  esse  probatur  primo  ex  illis  verbis  se- 
quentibus  :  c  Figura  auiem  non  fuisset^  nisi  veri- 
tatis  esset  corpus.  »  Si  enini  per  figuram  intellige- 
ret  Eucharistiam,  nondiceret,  non  fuisset^  sed  non 
esset^  loquitur  igitur  de  figura  Testamenti  veteris, 
quae  sine  dubio  vcra  figura  non  fuisset,  nisi  corpus 
verum  ei  respondcrct.  —  Sccundo  idem  patet  ex 
verbis  paulo  infra  scqucnlibu^  :   a  Cur,  inquit,  pa- 
neni  corpus  suum  appellat,  et  non  magis  peponcm, 
quem  Marcion  cordis  loco  habuit,   non  intelligens 
veterem    fuisse  istam  figuram  corporis  Chrisli,  di- 
centis  per  Jeremiam  :  Vdnite  conjiciamus  lignum  in 
panem  eius,  scilicet  crucem  in  corpus  ejus  ?  Itaque 
illuminator  antiquitatum  quid   tunc  voluerit  signi- 
ficasse  panem,  satis  declaravit,  corpus  suum  vocans 
panem.  »  Ubi  Tertullianus  dicit,  Christum  vocasse 


intelligi  sanguinem  Domini,  ut  ipse  explicaty  cum 
ait  per  stolam  camem,  per  vinum  sanguinem  de- 
moostrari.  —  Quarto  denique,  idem  patet  ex  pro- 
gressu  totius  libri.  Nam  propositum  ejus  erat 
ostendere  Christum  in  Evangebo  non  destruxisse 
Testamentum  vetus,  sed  iliud  implesse.  Itaque 
percurrit  Tertuiiianus  plurima  Christi  opera,  ae 
demonstrat  Chrislum  in  omnibus  ilhs  dedisse  ope- 
ram  ut  impleret  figuras  legis  :  igitur  hoc  etiam 
loco  non  inducit  figuram  institutam  in  Testamento 
Novo,  sed  impletionem  tantum  veierum  figuraram.  » 
Haclcnus  Bellarminus  {de  sacramento  Eucharistias 
lib.  II,  cap.  7).  Edd. 

(66)  Panem  corpus  suum  appellat,  Locus  pro  Ye- 
ritate  corporis  Christi  insignis,  cui  adde  ex  cap.  10 
lib.  adv,  Judeos  :  »  Christus  panem  corpus  suum 
appellat;  »  cap.  2  de  orat.,  etc,  Justinus  Martyr 
testimonium  hac  de  re  habet  luculentum  [ApoL  i)« 
Alios  hio  Don  aliego.  Lb  Pr. 


493 


LIB.  lY  ADV.  MARCIONEM. 


494 


eonsistit  probatio  corporis  dc  leslimonio  camis  ;  ^  qui  labiis  a  populo  diligebatur  {ha.  xxix,  i3). 
probalio  carnis,  de  teslimonio  sanguinis.  Ul  autem  Perduclus  in  concessum,  an  ipse  esscl  Christus  in- 
et  sanguinis  Teterem  figuram  in  vino  rccognoscas, 
adcrit  Isaias  (lxiii,  1)  :  Quis,  inquit,  qui  advenit 
ex  Edom  1  Ruber  vestimentorum  ejus  ex  Bosor  (67). 
Sic  "^  decorus  in  stola  vinolenta  cum  fortitudine  ? 


Quare  rubra  vestimenta  tua  ?  et  indumenta  sicut  de 
foro  torcularis  plenoconculcato?  Spiriius  enim  pro- 
pheticos  velut  jam  conlcmplabundus  Dominum  ad 
passionem  venientem,  carne  scilicet  vesliium  ,  ut 
in  ea  passum  ,  cruentum  habitum  carnis  in  vesti- 
mentomm  469  rubore  dcsignat  ,  conculcalae  ct 
expressae  vi  passionis,  tanquam  do  ^  foro  lorcula^ 
ris  ;  qnia  exinde  quasi  cruentati  homines  de  vini 
mbore  descendani.   Multo  manifestius  Genesis  in 


terrogalur.  De  quo  Chrislo  Judaii  quaesissent,  nisi 
de  suo  ?  Cur  crgo  non  vel  tunc  alium  eis  prodidit  ? 
Ut  paii  posscl,  inquis.  Id  Cft,  ut  ille  oplimus  igno- 
rantes  adhuc  in  scclus  mergerct.  Alquin  ct  si  dixis- 
set,  passurus  esset.  Si  dixero  enim,  inquil,  vobis 
non  credetis  *o.  Porro  non  crcdituri,  pcrsevcrassent 
in  neccm  cjus.  Et  cur  non  magis  passurus  esset, 
si  aUerius  Dci,  ac  pcr  hoc,  adversarium  Creato- 
ris  11  manifcslasset?  Ergo  non  ut  paterelur,  alium 
se  tunc  quoque  supcrsedit  ostendere  :  sed  quo- 
niam  12  ^x  ore  ejus  confessionem  extorquere.cu- 
piebant,  nec  confosso  tamcn  credituri  ,  qui  eum  ex 
operibus  Scripturas  adimplentibus  agnovisse   de- 


beaedictione  Judae,  ex  cujus   trihu  carnis  censns  B  buerant ;  ita  ejus  fuit  occultasse  se,  cui  ultro  dcbc- 


Christi  proeessurus,  jam  tunc  Christum  in  Juda 
delineabat  K  Lavabit^  inquit  {Gen,  xlix,11),  in  vino 
stolam  suam,  et  in  sanguine  uva^  amictum  suum  ; 
stolam  et  amictum  carnem  demonstrans  ,  et  vinum 
tangninem.  Iia  et  nunc  saoguinem  suum  10  vino 
consecravit,  qui  tanc  vinum  in  sanguine  figuravit. 

CAPUT  XLL 

F«,  ail,  per  qUem  traditur  Filius  hominis.  Ergo 

Jam    Va:   constat    imprccationis    et  comminationis 

jnclaaationem  indiiigcndam,  et  iralo  et  offenso  de- 

j)atandam :  nisi  si  Judas  impune  erat  tantum  sceleris 

jrelatnrus.  Aut  si  impune,  vacat    Vae,  Si  non  im- 

pnne,  utique  ab  eo  puniendus,  in  qucm  scelus  tra- 

«iiti 


batur  agnitio.  Et  lamen  adhnc  eis  manum  porri- 
gens  :  AbhinCf  inquit,  erit  Filius  hominis  sedens  ad 
dexteram  virtutis  Dei,  Suggerebat  enim  sc  ex 
Danielis  (cap.  vii)  prophetia  Filium  hominis  ,  et  e 
Psalmo  (cix)  David,  sedentem  ad  dexteram  Dci. 
Iiaque  ex  isto  dicto  ctScripturae  comparatione  illu- 
minati  quem  se  vellet  intclligi  :  Ergo^  inquiunt,  tu 
Dei  Filius  es?  Cujus  Dei,  nisi  quem  solum  nove- 
rant?  Cujus  Dei ,  nisi  quem  in  Psalmo  meminerant 
dixisse  Filio  suo  :  Scdc  ad  dextram  meam  ?  Sed 
respondit  :  Vos  dicitis,  qui  ego  sum  i3.  Atquin 
confirmavit  id  se  csse  quod  illi  dixcrant,  dum  rur- 
sus  intcrrogant.    Unde   autem  probabis  intcrroga- 


itionis  admisiu  Porro,  si  sciens  passus  est  homi-  n  tive,  et  non  ipsos  confirmalive  pronunliasse  ;  Ergo 


[,  qucm  ipsc  comitatui  suo  adsciverat ,   in  tan- 

Cnm  scelus  ruere,  noli  jam  de  Creatore  circa  Adam 

retractare,  quae  in  tuum  quoque  Denm    retorqucn- 

Ciir,  aut  ignorasse   illum   qui  non  ex  providentia 

obsiitit  peccaturo,  aut  obsistere   non  potuisse,   si 

i£Dorabat ;  aut  noluisse,  si   et  sciebat  et  poterat  ; 

mtquc  ita  malitiosum  judicandum  ,  qui   passus   sit 

hominem  suum   ex    dclicto  perire.   Suadco   igiiur 

a^noseas  potius  et  in  isto  Creaiorcm  ,  quam  parcm 

illi  Deum  optimum  adversus  sentcntiam  tuam   fa- 

tias.  Nam  et  Petrum   prsesumptorie  aliquid   elocn- 

\Qin  (68),  "MS  negationi  potius  deslinando,  zelotcm 

l^emn  tibi  ostendit.  Debuit  etiam  osculo  tradi  (G9) 


tu  Filius  Dei  es  ?  Ut  quia  oblique  ostenderat  so  per 
Scripturas  Filium  Dei  inle1Iigendum,sic  scnscrint  ^^. 
Ergo  tu  Dei  es  Filius,  quod  tc  non  vis  aperle  di- 
cere ;  seque  '^  i^a  et  ilie,  Vos  dicitis  confirmalive 
respondit ;  et  adeo  sic  fuit  pronuntiatio  ejus,  ut 
perseveravcrint  in  eo  ,  quod  pronuntiatio  sa- 
piebat. 

CAPUT  XLII. 
Perductum  ^^  {Luc.  xxiii)  enim  illum  ad  Piialun^ 
onerare  coeperunl  ,  quod  se  regem  diccrct ;  Chri- 
stum  sine  dubid  Dei  Filium  ,  sessurum  ad  Dei 
dextcram.  Cseterum  ,  alio  eum  titulo  gravassent, 
incerli  an  Filium  Dei  sc  dixisset,  nisi  ^'^  Vos   dicitis 


propheticus  sciiicet  Christus,  ut  cjus  scilicet  Filius,  ^  sic  pronuntiasset,  hocse  esse  quod  diccrent.  Pilato 

Varia)   lecliones. 

■^  Scd  Paris. ^  In  lihen.SemL  Oberth.  ^  Decliuabat  Rhen,  SemL  Oberth,  delineabat  Franeq.  ^^  Crediiis 
^htn.  Seml.  Oberth.  "  Se  add.  Jun.  »2  Quomodo  Rhen.  SemL  Oberth.  ^^  Quasi  non  cgo  Jun.  ^*  Senserunl 
cod'  Wouw.   Rig.   Venet.  i^  Atque  Rhen.  SemL  Oberth.  ^®  Productum  aL  "  Si  Rhen.  SemL  Oberih. 

Commentarias. 


(67)  Rubor  vestimentorum  ejus  ex  Bosor.  Aut 
porpura  Tyria  intcUigitur  ,  sive  Carlhaginensis  , 
aut  per  Bosor  rubedinem  expUcare  debemus :  1^1 
enim  Hebr.  est  omphax  sive  uva  immatura,  legeo- 
dumque  essct  Boser  pro  bosor.  Lb  Pa. 

(68)  Nam  et  Petrum  prassumptorie  aliquid  elocu- 
tum.  Sic  paudssimis  expressit  Auctor  colloquium 
Ghristi  de  neffatione  S.  Petri  prxdicta,  quod  latius 
proteqaitur  Iid.  de  Fuga  in  persec,  omissis  iis  quse 
uitermedia  sant  apad  Lacam.  Pam, 


(69)  Debuit  etiamosculo  tradi.  Epiph.,  confut.  66, 
hanc  etiam  veritatem  corporis  Christi  probat  ex  his 
verbis  Lucae,  ad  quae  hic  Auctor  alludit  :  Et  appro- 
pinquavit  ut  oscularetur  eum  Judas.Qui  confut.  67, 
addit  rescidisse  etiam  Marcioncmin  scquentibus  qur.d 
fecit  Petrus  quando  pereussit  et  abscidit  auriculam 
servi  PontificiSf  et,  quantum  apparet,  totam  histo- 
riam  ne^ationis  Petri ;  quippe  quam  hic  etiam  Auctor 
omisit.  Td. 


TERTULLIANI  OPBRUM  PARS  II.  -  SBRIBS  I,  POLBHIGA.  496 

:  quoque  inlerroganti.  Tues  Chrutus?  proinde  a  hor»  sextae  sigQifieationem),^/  cmtenebrabit  fii- 
icis  ;  oe  mctu  potesiatis   viderentur  amplius      per  terram,  Scissum  est  et  lempli  velum  ,   aogeli 

eruptione,  derelinquentis  filiam  Sionis  {ha,  i,  8) 
tanquam  in  vinea  speculamt  et  in  cucumerario  ca- 
sulam.  0  quantum  perseveravit  etiam  tricesimo 
psalmo  Christum  ipsum  reddere  ?  Yociferatur  ad 
Patrem  ul  et  moriens  uitima  voce  propheias  adim- 
pleret.  Hoc  dicto  exspiravit  Quis  ?  spiritus  semet» 
ipsnm,  an  caro  spiritum  ?  Sed  spiritus  semetipsum 
exspirare  non  potuit.  Alius  est  qui  exspirat,  alius 
qui  exspiratur.  Si  spiritus  exspiratur,  ab  alio 
exspiretur  necesse  est.  Quod  si  solus  spiritus 
fuisset,  discessisse  potius  diceretur,  quam  exspi- 
rasse.  Quis  igitur  exspirat  spiritum  ,  nisi  caro  ? 
quae  et  spirat,  quando  illum  habet ;  et  ita  eum  , 
enim  prophetaverai  (x,  6)  :  Et  vinctum  eum  ducent  g  eum  amitiit,  exspirat.  Denique,  si  caro  non  fuit  ^, 


495 

Tu  dicis 

respondisse.  Gonstilutus  est  igitur  Dominus  in  ju« 
dicio.  Etsiatuit  injudicio  populum  suum.  Ipse  Do- 
minus  in  judicium  venit  ^^  cum  presbyteris  et  ar- 
chontibus  populiy  secundum  Isaiam  (lu,  13).  Atque 
exinde  omae  scriplum  passionis  suae  implevii.  7u- 
multuatm  sunt  ibidem  nationes^et  populi  meditati 
suntinania.  Astiterunt  reges  terrce,  et  archontes 
congregati  sunt  in  unum  adversus  Dominum  etad- 
versus  Christum  ejus  Psal.  u,  1  ,  2) :  naiiones, 
Romani  qui  cum  Pilalo  fuerant ;  populi  ,  tribus 
Israelis  ;  reges,  in  Herode  ;  archontes,  in  summis 
sacerdotibus.  Nam  et  Herodi  velut  munus  a  Pilato 
missus,  Osee  vocibus  fidem  reddidit;  de  Ghrisio 


xenium  regi>  Delectatus  est  denique  Uerodes  viso 
Jesu,  nec  vocem  ullam  ab  eo  audivit :  Tanquam 
agnus  enim  coram  tondente,  sic  non  aperuit  os  suum 
{Isa.  xui,  7) ;  quia  Dominus  dederat  illi  linguam 
disciplinas,  utsciret  quomodo  eum  oporteretproferre 
sermonem(Isa,  l,  4).  Illam  scilicet  linguam,  quam 
in  Psalmo  (xlvi)  agglutinatam  gutturi  suo  tunc  pro- 
babat,  non  loquendo.  Et  Barrabas  quidem  nocen- 
tissimus  ,  vita  ut  bonus  donatur  ;  Ghristus  vero 
justissimus,  ut  homicida  morti  expostulatur.  Sed 
et  duo  scelesti  circumfiguntur  illi  (70),  ut  inter 
iniquos  scilicet  deputaretur,  Yestitum  plane  ejus  ^^ 
militibus  divisum  ^,  parlim  sorte  concessum,  Mar- 
cion  abstulit,  respiciens  Psalmi  (xxi,  i9)  prophetiam^ 


sed  phantasma  carnis,  phantasma  autem  spiritus 
fuit,  spiritus  autem  semetipsum  exspiravit ,  et 
exspirando  discessit ,  sine  dubio  pbantasma  dis- 
cessit)  cum  spiriius,  qui  eratjphanta^ma,  discessit, 
ct  nusquam  comparuit  phantasma  cum  spiritii. 
Nihil  ergo  remansit  in  ligno  ?  nihil  pependit  etiam 
post  exspirationem  ?  nihil  de  Pilato  postulatum  ? 
nihil  de  patibulo  detractum?  nihil.sindone  inyolu- 
tum  ?  nihil  sepulcro  novo  conditum  ?  Atquio  non 
nihil.  Quid  igilur  illud  fuit  ?  Si  phanstasma  ,  adhuc 
ergo  inerat  et  Ghristus.  Si  discesserat  Ghristus » 
ergo  abstulerat  phantasma.  Superest  impudentiae 
hserctic»  diccre ,  phantasma  ilUc  phantasmatia 
remansisse.   Sed  sic  ^^  et   Joseph    corpus  fuisse 


Dispertiti  sibi  suntvsstimenta  mea^et  investitumu  noYem^  quod  tota  pielate  tractavit,   ille  Josepb, 


meum  sortem  miserunt.  Aufer  igitur  et  crucem  ip- 
sam.  Idem  tamen  Psalmus  (vers.  17)  de  eo  non 
tacct :  Foderunt  manus  meas  et  pedes  meos  ^^  To- 
tus  in  illo  exitus  legitur  (vers.  8,  13  et  passim)  : 
Circumdederunt  me  canes^  synagoga  maleficorum 
circumvallavit  me.  Omnesqui  spectabant  me,  naso 
irridebant  me.  Locuti  sunt  labiiSy  et  capita  movC' 
runt.  Speravit  in  Deum,  liberet  eum,  Quo  jam  tes- 
timonium  vesiimentorum  habe  ^^  falsi  tui  praedam,  to- 
tus  psalmus  vestimenta  sunt  Gbristi.  Ecce  autem  et 
elementa  concuiiuntur.  Dominns  enim  patiebatur  ip- 
sorum.  Gseterum,  adversario  laeso,  coelum  luminibus 
floruisset ,  magis  sol  radiis  insuUasset,  magis  dies 
stetisset ,  libenter  spectans  pendentem  in  paiibulo 


qui  non  consenserat  in  scelere  Judaeis :  Beatus  vir 
qui  non  abiit  in  consilio\impiorum,et  in  via  pecca* 
torum  non  stetit^  et  in  cathedra  pestium  ^  non 
sedit ;  oportuerat  etiam  sepultorem  Domini  pro- 
phetari,  ac  jam  tunc  merito  benedici. 

GAPUT  XLL 

Sic  ^^  nec  munerum  illarum  offlcium  {Luc. 
xxiv)  praeterit  prophetia,  quse  ante  lucem  conve 
nerunt  ad  sepulcrum  cum  odorum  paratura.  Dc  boe 
enim  per  Osee  (vi,  1  seqq.) :  Ut  quasrant,  inquit, 
faciem  meam,  ante  lucem  vigilabunt  ad  me,  dtcenieSf 
EamuSf  et  convertamur  ad  Dominum,quia  ipse  eri" 
puitj  et  curabitnos  ;percussit,  et  miserebitur  nos- 


Christum  Marcionis.  Hcec  argumenta  quoque  m\hiU  tri;sanabitnospostbiduum^in  die  tertiaresurge- 
competissent  etsi  non  fuissent  405  praedicata.  mus.  Quis  enim  MS  haec  non  credat  in  rccogitatn 
Coslum,  inquil,  Isaias.  (L,  3)  vestiam  tenebris,  Hic  mulierum  illarum  volulata,  inter  dolorem  prsesentia 
erit  dies,  de  quo  et  Amos  (viii,  9):Et  erU  illa  die  destitutionis  qua  percussae  sibi  videbantur  a  Domino, 
dicit  Dominus,    occidet    sol    mendie  (habes  et     et  spem  resurrectionis    ipsius    qua  restitui  rite 

Vari®   lecliones, 
18  VenJet  Fran.  «  Ainser.  Rhen.  Seml.  Oberth.  »  Partim  aU.  Lat. «  Meos  omitt.  nhen.  Seml.Oberih. 
22  Habes  Rhen.  Latin.  »  Fuisset  al ;  alterutrum  omitt:  Rhen.  Seml.  Oberth.  2*  Si  al.  a»  Psal.  i.  Festilen- 
tise  al.  26  Si  al.;  alteruirum  del.  Jun. 

CommentariuS. 

(70)  Sed  et  duo  scelesticircumfiguntur  ilti,  Graece     Lucam  habetur  cap.  Xxii  t  Et  inier  iniquosde^ 
.>--.Lrt «««^  T  „n«m  «rA  nim  ..oriA  vpriit.  srj»^     taiux  ext.  Graece  apud  evangelistam,  jaTi  t«v  dvd- 


497                                                 LIB.  IV  ADV.  HARCIONBM.  498 

arbitrabaatar?  Corpore  aatem  non  invento,  sublata  a  mabat    qaem     exislimaverant,    Creatoris    scilicet 

erat  sepuUara  ejus    de  medio,  secundum    Isaiam  Christum  redemptorem  Israelis.  De  corporis  autem 

(lyii,  2).  Sed  et  dno  ibidem  angeli  apparuerunt.  veritate  quid  potest  clarius?  cum  hsesitantibus  eis 

Tot   fere  laterensibus  (71)  uti  solebat,  in  duobus  De  phantasma  esset,  imo  phanlasma  crcdentibus  : 

testibus  consistens  Dei  Sermo.  Revertentes  quoque  Quid  turbati  estis,  inquit,  et  guid  cogitationes  sub- 

a  sepulcro    mulieres  (72),  et   ab  illa  angelorum  eunt  in  corda  vestra?  Videte  manus  meas  et  pedes, 

visione  prospiciebat  Isaias  (ixvii,  11)  :  Mulieres,  guia  egoipsesum;guoniamspiritusossanonhabet^ 

w^ii jvenientes  a  visione^venite  ad  renuntiandam  sicut  me  habentem  41GT  videtis^^.Ei  Marcion 

seilicet  Domini  resurrectionem.  Bene  autem,  quod  quaedam  contraria  sibi,  illa  credo  industria  eradero 

incredulitas  discipulorum  perseverabat,  ut  in  finem  de  Evangelio  suo  noluit,  ut  ex  his  quse  eradere 

asqne  defensio  nostra  consisteret,  Ghristum  Jesum  potuit,  nec  erasit,  illa  quse  erasit,  aut  ^^  negetur 

iion  aliuro  se  discipulis  edidisse,  quam  prophetatum.  erasisse,  aut  merito  erasisse  dicatur.  Nec  parcit 

Nam  cam  duo  ex  illis  itcr  agerent,  et  Domious  eis  nisi  eis  quse  non   aliter  interpretando,  quam  de- 

idhflesisset,  non  comparens  quod  ipse  esset,  etiam  lendo,   subvcrtit.  Vult  itaque    sic  dictum,   quasi, 

dbnmaltDS  de  conscientia   rei  geslsB;  Nos  autem  Spiritusossa  nonhabet^sicut  mevidetis  habentem, 
ptitabamusj    inqiiiunt,   ipsum    esse   redemptorem  B  ad  spiritum  rcferatur,  stcut  me  videtis  habentem; 

hraelis;  utique  suum  Christum,  id  est  Creatoris.  id  est  non  habentem  ossa  sicut  et  spirilns.  Et  quse 

Adeo   nec  aHum    se  ediderat  illis.  Caeterum,  non  ratio  tortuositatis  istius?  cum  simpticiter  pronun- 

existimarent   eum    Creatoris;   ct    cum    Creatoris  iisLre  poinhsei :  Quia  spiritus  ossa  non  habet,  sicui 

exislimaretur,  non  siistinuisset  hanc  de  se  existi-  me   videtis  non   habentem.  Cur  autem   inspectui 

mationem,  si   non  is  esset   qui  existimabatur  ^*'  :  eorum  manus  et  pedes  saos  offert,  quse  membra  ex 

ant  ipse  erit  auctor  erroris,  et  prsevaricator  veritatis  ossibus  constant,  si  ossa  non  babebat?  Cur  adjicit  : 

idversas  Dei  optimi  titulum.  Sed  nec  post  resur-  46$  Et  scitote  guia  ego  sum,  quem  scilicet  corpo- 

rectionem   alium   sc  eis    ostendit,  quam  quem  -^  reum    retro     noveraot?  Aut   si    phantasma   erat 

existimatum  sibi  dixerant.  Plane  invectus  est   in  asquequaque,  cur  illos  phantasma  credentes  incre- 

illos  :  0  insensati  et  tardi  corde^  in  non  credendo  pabal?  Atquin  adhuc  eis  non  credenlibus,  propterea 

mnibtts  guoB  locutus  est  ad  vos !  Qixx  \ocui\ifi  Lon  cibum  desideravit,  ut  sc  ostenderet  etiam  dentes 

alierias  se  Dei   esse  probat,  sed  ejusdem  Dei  29.  habere.  Implevimus,  ut  opinor,  sponsionem.  Exhi- 

Nam  eadem  el  angcli  ad  mulieres  :  Rememora-  buimus  Jesum    Christam    Prophetarum    doctrinis, 
mini  qum   locutus  sit  vobis  in  Galilasa,  dicens,  Q  sententiis,  affectibus,  sensibas,  virtutibus,  passioni- 

ftuHf  oportet  30  tradi  filium  hominis^  et  crucifigi,  bus,  eliam  resurrectionc,  non  alium   quam   Crca- 

tt  tertia  die  resurgere.  Et  quare  oportebat,  nisi  toris.  Siquidem  et  apostolos  mittens  ad  prsedicandum 

quia  ila  a  Deo  Creatore  scriptum?  Igitur  iocre-  universis  nationibus,  in  omnem  terram  exire  sonum 

pavit  31  iiios,  ut  de  sola  passione  scandalizatos,  eoram,  et  in  terminos  terrse  voces  eorum,  Psalmum 

et  at  dubios   de  fide    resarrectionis    annuntiatae  adimplendo,    praecepit.    Misereor    tui,    Marcion, 

nbi  a  feminis,  per  qnse  non  crediderant  ipsum  frustra  laborasti.  Cbristus  enim  Jesns  in  Evangelio 

fQisse    qaem     existimarant.  Itaque    quod    existi-  ^o,  meus  est  (73). 
maveraot,    id    volens    credi  se,  eum  se    confir- 

Variae   lectiones. 

»» Existimatur  Rig.  Venet.  SemL  ^  QnmParis.  Fran.  »Et  minusdeDeo  Seml  elmanus  de  Deo  Rhen. 
^  Oporleret  cod.  Wouw.  »*  Increpuit  al.  juxta  Seml.  »2  Videtis  habere  Rhen.  Seml.  Oberth.  51  Nec  Seml^ 

Commentarius. 

(71)  Tot  fere  laterensibus.  Laterenses,  siipatores,  n  est.  Corruptum  et  depravatum  fuisse  Evangelium 
qnod  latas  claudant.  Rhbn.  a  Marcione   lum  hic   locus   probat,  tum  cap.  ult. 

(72)  Revertentes  guogue  a  sepulcro  mulieres.  libri  praecedentis  :  Et  Evangelium  vestrum,  etc, 
Etuun  hic  evangelislam  convenire  ostendit  cum  eo  tum  etiam  lib.  hoc  cap.  29.  Habuisse  aulem  Tertul- 
qood  est  Isa.  xvii :  Mulieres  venientes  a  visione  lianum  codicem  illum  Marcionis  corrupium  leslatur 
temsie,  ubi  omiitimus  quod  priori  loco  iegebatur  :  S.  Epiphanius.  An  Lucae  fuerit  corruptum  Evange- 
fmite,  qaod  neque  apud  lxx  hodie  aul  olim  neque  lium,  non  est  dubitandi  locus  legenli  huocce  hbrum; 
«md  B-  Hieronvmum.  Cyrillum,  Procopium  in  abiquc  enim  id  fit  manifeslum.  Citatur  etiam  cor- 
Comn.,  neque  apud  Origeoem  in  Matth.  aut  Ruffi-  rupie  versus  25  cap.  xxiv  B.  Lucae  :  Otnsensatt 
mim  in  Symbolum  inter  opera  B.  Cypriani,  amplius  Gateto,  etc.  Illad  enim  non  ex  recepto  Evangelio, 
qaam  semel  legatur.  Pam.  «ed  ex  Evangelio  Marcionis  citalur.  Le  Pr. 

(73)  Christus  enim  Jesus  in  Evangelio  tuo,  meus 


499 


TERTULLIANI  OPERUM  PARS  IL  -  SERIKS  I,  POLEMICA. 


500 


LIBER    QUINTUS. 


ARGUMENTUM.  f^ 

Sicuti  libro  prcecedentiexEvangelio  B,  Lnccej  quod 
sibi  usurpaverat  Marciony  sic  nunc  ex  Epistolis 
Pauli  (quas  illemutilatas  in  librum  Apostolicum 
suo  titulo  editum  diverso  ordine  redegerat^  excC" 
ptis  iis  quas  sunt  ad  Timotheum  et  Titumy  et  ad 
Hebrceos)  probat  Tertullianus  non  alium  Deum 
prcedicari  ab  Apostolo  quam  Creatoris. 

I.  Imprimis  autcm  id  vel  ex  eo  manifestum  facit, 
quod  nuUa  auctoritas  apostolo  Paulo  probetur,  nisi 
de  iQstrumento  Vcteri  Grcatoris,  et  Actis  aposto- 
lorum,  quae  Marcion  rejicicbal. 

II.  Dcinde  tum  per  argumentum  et  verba  Apo- 
sloli,  de  Epistola  ad  Galatas,  ex  cap.  i. 

III.  Iiem  ex  ejusdem  Epistolae  cap.  ii  ct  iii. 

IV.  Ex  ejusdem  etiam  cap.  iv,  v,  vi.  B 
y.  Deinde   per  verba  Apostoli,  de  Epistola  ad 

Gorinlhios  prima,  ex  cap.  i. 

VI.  Etiam  ex  Epislola;  ejusdem  cap.  ii  et  iii. 

VII.  Ejusdcm  quoque  cx  cap.  iv,  v,  vi,  vii,  viii, 

IX  ot  X. 

VIII.  Itcm  cap.  XI,  xii«  xiii  et  xiv. 

IX.  Ex  cap.  etiam  xv  priori  parte. 

X.  Et  ex  ejusdem  cap.  xv  sccunda  parte. 

XI.  Rursuni  per  \erba  Apostoli,  de  II  Kpist.  ad 
Goriuth.  cx  cap.  i,  ii  et  iii. 

XII.  Item  ex  cdp.  v,  vii,  xi,  xii  et  xin. 

XIII.  Porro  etiam  pcr  verba  Aposloli,  dc  Episl. 
ad  Rom.  cx  cap.  i,  ii,  iii,  v,  vi  et  vn.  Q 

XIV.  Ex  cjusdem  eliam  Epistolse  cap.  viii,  x,  xi, 

XII,  XIII  Ct  XVI. 

XV.  Nec  minus  pcr  vcrba  Apostoli,  de  Epist.  ad 
Thessalonicenses  prima. 

XVI.  Et  dc  Epist.  ad  Thcssaloniccnses  secunda. 

XVII.  Dein  per  vcrba  Apostoli,  de  Epist.  ad 
Laodicenos  (bivc  ad  Ephcsios)  ex  cap,  i  et  ii. 

XVIII.  Ex  ejusdem  etiam  Epistolae  cap.  iii,  iv,  v 

cl  VI. 

XIX.  Dcnique  pcr  verba  Apostoli  dc  Episl.  ad 
Golossenses. 


XX.  Dc  Epist.  ad  Philippenses. 

XXI.  Postremo  de  Epist.  ad  Pbilemonem.  Pahel. 

GAPUT  PRIMUM. 

Nihil  sine  origine,  nisi  Deus  solus  :  quse  quaDtum 
praecedit  in  statu  omnium  rerum,  tanlum  praecedat 
neccsse  cst  etiam  in  retraclatu  earum,  ut  constare 
de  statu  possil.  Quia  ncc    habcas    dispicere  quid 
quale  sit,  nisi  certus  an  sii,  cum  ^  cognoveris  unde 
sit.  Et  ideo  ex  opusculi  ordine  ad  hanc  matcriam 
devolutus,  apostoli  quoquc  Pauli  origincm  a  Mar- 
cione  desidero,  novus  alioqui  discipulus,  nec  ullius 
altcrius  auditor,  qui  nihil  inlerim  credam,  nisi  nibil 
lcmere  credendum.  Temere  porro  credi  quodcunque 
sine  originis  agnitionc  creditur,  quique  dignissime 
ad  soHicitudinem  redigam  istam  inquisilioncm,  cum 
is   mihi   affirmatur  aposlolus,  qucm  in   albo  apo- 
stolorum  (1)  4GO  apud  Evangclium  non  depre- 
hcndo.  Deniquc    audicns    postca    eum    a   Domino 
allcctum  jam  in  coelis  quiesccnte,  quasi  improvi- 
dcniiam    exislimo,  si    non  anle   scivit    illum    sibi 
nccessarium    Ghrislus;  sed    jam    ordinaio    officio 
apostoIatus,^et  in  sua  opera   dimisso,  ex  incursu, 
non  cx  prospectu  adjiciendum   exislimavit;  neces- 
silate,  ut  ita  dixcrim,  non  voluutate.  Quamobrem, 
Ponticc  nauclere,  si  nunquam  furtivas  merces  vel 
illicilas,  in  acatos   tuas    (2)   recepisti;  si   nullum 
omnino  onus  averlisli  vel   adultcrasti,  cautior  uti- 
que  et  fidelior  in  Dci  rebus,  cdas  velim  nobis  qao 
symbolo  susceperis  apostolum  Paulum?  quis  illum 
tituli  charactere  percusscrit?  quis  transmiserit  tibi? 
quis  imposuerit,  ut  possis    cum  constanter  expo- 
nere?  nc    illius    probetur,  qui    omnia    apostolatus 
cjus   inslrumenla    protuleril.  Ipse  se,  inquil,  Apo- 
stolum  est  professus  {Galat.  i,  1),  et  quidem  non 
ab  kominibus,mc  per  hominemy  sedper  Jesum  Chri- 
stum,  Planc  profiteri  potesl  semelipsum  quivis  (3). 
Verum  professio  cjus  allerius  auctoritate  conficiiur : 
alius  scribit,  alius  subscribit,  alius  obsignat,  alius 


^  Gum  otnitt.  Jun. 


Variae    lectioncs. 


Commentarius. 


(1)  In  albo  apostolorum.  Album  hic  est  catalogus  n 
apostol.;  nam  apud  jureconsultos  album  est  mairi-  ^ 
cula,  seu  particula  decurionum,  unde  alibi  pro- 
scriptio  I.  Hercnnius  10,  D.  de  decur.  ct  fil.  Ea 
ferme  ratione  album  senatorum  dixit  Xtuxra^a  tuv 
pouX£u6vTu>v  Dioii.,  lib.  lv,  et  album  citharocdo- 
rum  Suetonius  in  Nerone  cap.  20.  Le  Pr. 

(2)  In  acatos  tucis.  Acatus  sive  axaro;  ct  ijcdtxiov 
navi^ii  gcnus  est,  quod  vclis,  non  autcm  remis 
agebatur.  lo. 

(3)  Plane  pro/iteri potest  seipsum  auivis. LoqniiMr 
de  professiooe  quae  tit  apud  acta.  Nam  protitemnr, 
dum  pubiico  ct  apud  acia  aliquid  ullro  denuntia- 


mus,  veluli  cum  profitemur  merces  ne  in  vccti|^ali 
pendundo  Reipublicae  fraus  fiat.  Unde  merces  tm- 
professas  Marcianus,  in  Pandectis  vocat,  quarum 
nomine  nnlium  vectigal  solutuni  cst.  Ilem  profite- 
bantur  filios  natos  sibi  apud  acta  vctercs  :  quse  res 
tum  c:riam,  lum  facilem  setatis  facicbat  probaiio- 
nem,  si  quando  hujusmodi  dubium  incidisset.  In 
Iiunc  sensum  eleganter  dicii  Seneca,  profiieri  a?s 
alienum.  Id  quod  candidati  faccre  cogcbanlur  et 
rei,  de  Benef.  lib.  vi.  Livius  proliteri  frumentum, 
lib.  IV,  dec.  1,  ubi  in  pervulgalis  exemplaribus 
irsr^ndose  legitur  confiteri  cogendo  frumentum. 
Rhen. 


501 


LIB.  Y  ADV.  MXRCIONEM. 


502 


actis  refert.  Nemo  sibi    et  professor  et  tcstis  est.  ^  ut  avertens  a  judaismo,  non  pariter  ostenderet  in 

Praeler  haec  utique  legisti  [Luc,  xxi,  8),  multos  vm* 

turos  quidicant :  Ego  sum  Christus.  Si  est  qui  se 

Ghristum  meotiatur,  quanto  magis  qui  se  apostolum 

praedicet  Ghristi  ?  Adhuc  ego  in  persona  discipuli 

et  inquisitoris  conversor,  nt  jam  hincet  fidem  tuam 

obtnndam,  qui  unde  eam  probes  non  habes ;  ct 

impudentiam  suffundam,  qui  vindicas,  et  unde  pos- 

sis  vindicare  non  rccipis.  Sil  Ghristus,   sil  ^  Apo- 

stolus,  nt  alterius  dum  non   probantur  nisi  de  in- 

stmmento    Greatoris.  Nam  3  mihi  Paulum  etiam 

Genesis  olim  repromisit.  iDler  illas  enim    figuras 

et  propheticas    super    filios    suos    benedictiones, 

Jacob  cum    ad  Benjamin    direxissct  ^,  Bcnjamin, 

ioquit  (fien.  xux,  27),  lupu^  rapax^  ad  matutinum 

comedet  adhuc,  et  ad  vesperam  dabit  escam,  £x  tribu 

enim  Beajamin  oriturum  Paulum  providebat,  lupum 

rapacem,  ad  malutioum  comedentem,  id  esl,   prima 

miSLie  vastaturum   pccora  Domini,  ut  persecutorem 

Ecclesiarum  ;  dehinc  ad  vesperam  escam  daturum, 

id  est,  devergente  jam  aetate  oves  Ghristi  educatu- 

rom,  ut  doctorem  nationum.  Nam   et  Saulis  primo 

asperitas  insectationis  crga  David,  dehinc  poenilen- 

tia  -iTO  et  satisfaclio,  bona  pro  malis  rccipienlis, 

Don  aliud  portendebat  quam  Paulum   in  Saule,  se- 

cundum  tribus  ;  et  Jcsum  in  David,  secundum  vir- 

ginis  censum.   Haec  figurarum   sacramenta  si   tibi 

displicent,  ccrte  Acta  apostolorum  (cap.  ix)  hunc 

milii  ordiaem  Pauli  tradiderunt,   a  te  quoquc  non 


B 


cujus  Dei  fidcm  averteret :  quia  ncmo  transire  pos- 
set  a  Greatore,  nesciens  ad  quem  transeundum  sibi 
esset.  Sivc  cnim  Ghristus  jam  alium  Deum  revela- 
verat,  sequebatur  etiam  apostoli  teslatio  ;  vel  ne 
non  ejus  Dei  apostolus  haberetur,  quem  Ghrislus 
revelaverat;  etquia  non  licebat  abscondi  ab  apo- 
stolo,  qui  jam  revelatus  fuisset  a  Ghristo.  Sive  nihil 
tale  de  Deo  Ghristus  revelaverat,  tanto  magis  ab 
apostolo  debuerat  revelari,  qui  jam  non  posset 
ab  alio ;  non  credendus  sine  dubio,  si  nec  ab  apo- 
stolo  revelatus.  Quod  idcirco  prsestruximus,  ut  jam 
hinc  profiteamur  nos  proinde  probaturos,  nullum 
alium  Deum  ab  apostolo  circumlatum,  sicut  pro- 
bavimus,  nec  a  Ghristo ;  ex  ipsis  utique  Epistolis 
Pauli,  quas  proinde  mutilatas  etiam  de  numero, 
forma  jam  haeretici  Evangelii  praejudicasse  debe« 
bit. 

GAPUT  II. 

Principalem  (Galat.  i)  adversns  Judaismum  (5) 
epistolam  471  nos  quoque  confitemur,  quse  Gala- 
tas  docet,  Amplectimur  etenim  omnem  illam  legis 
veteris  abolitionem,  ut  et  ipsam  de  Greatoris  ve- 
nientem  dispositione,  sicut  ssepe  jam  in  isto  ordine 
tractavimus,  de  prsedicata  novatione  a  prophetis 
Dei  nostri.  Quod  si  Greator  quidem  vetera  cessura 
promisit,  novis  scilicet  orituris;  Ghrislus  vero 
tempus  distinctionis  istius  {Lex  et  Prophetx  usque 


negandum.  Inde  apostolum  ostendo    persecutoremi  Q  o^  Joannem)  terminum   in  Joanne  statuens  inter 


Don  ab  hominibus,  ncque  per  hominem ;  inde  et 
ipii  credere  inducor ;  inde  te  a  defensione  ejus  ex- 
pello ;  nec  timeo  dicentem :  Tu  ergo  negas  aposto- 
lam  Paulnm  ?  non  blasphemo  quem  tueor.  Nego,  nt 
le  probare  compellam.  Nego,  ut  meum  esse  con- 
viocam.  Aut  si  ad  nostram  fidcra  spcclas,  recipe 
qoae  eam  faciunt.  Si  ad  tuam  provocas,  ede  quae 
eam  praestruunt.  Aut  proba  esse,  qua;  credis ;  aut 
sinon  probas,  quomodo  credis?  Aut  qualis  es  ad- 
versns  eum  credcns,  a  quo  solo  probatur  esse  quod 
credis?  Habe  nunc  et  apostolum  de  meo,  sicut  et 
Christum ;  tnm  meum  apostolum,  quam  et  Ghri- 
stom.  lisdem  el  hic  dimicabimus  lineis  (4),  in  ipso 
firadu  provocabimus  praescriptionis,  oportere  scili- 


utrumque  ordinem,  desinentium  exinde  veterum  et 
incipientium  novorum ;  necessarie  et  Apostolus  in 
Ghristo  post  Joannem  revelato  vetera  infirmat, 
Dova  yero  confirmat,  atque  ita  non  alterius  Dei  fi- 
dem  curat  quam  Greatoris,  apnd  quem  et  vetcra 
decessura  praedicabantur.  Igitur  et  Legis  destru- 
ctio,  et  Evangelii  sedificatio,  pro  me  faciunt  in  ista 
quoque  EpisloIa,  ad  eam  Galatarum  prsesumptio- 
nem  pertineotes,  qua  prsesumebant  Gbrislum  ut- 
puta  Crealoris,  salva  Creatoris  lege  credendum  : 
quod  adhuc  incrcdibile  videretur,  legem  a  suo  au- 
ctore  deponi.  Porro,  si  omnino  alium  Deum  ab 
Apostolo  audisseot,  ultro  utique  scissent  abscedcn- 
dum  sibi  esse  a  lege  ejus  Dei  quem  reliquisseot. 


cel  et  apostolum  qui  Creatoris  negetur,  imo  et  ad-  Q  alium  secuti.  Quis  enim  exspectaret  diutius  disccre, 
versus  Creatorem  proferatur,  nihil  docere,  nihil  quod  novam  deberet  seclari  disciplinam,  qui  no- 
sapere,  nihil  velle  secundum  Grealorem,  et  in  pri-  vum  Deum  recepissct?  Imo,  quia  eadem  quidem 
mis  tanta  constaniia  alium  Deum  edicere,  quanta  divinitas  praedicabatur  in  Evangelio,  qua»  semper 
ilegeCreatorisabrupit.  Neque  enim  verisimile  est,      nota  fuerat  in  Lege,   disciplina  vero   non  eadcm, 

Vari»  lectiones. 
2  Sic...  sic  al.  s  Non  Rhen.  Seml.  Oberth.  ^Dixisset  Rhen.  Seml.  Oberth. 

Commentarius. 


(i)Iisdem  et  hic  dimicabimus  lineis.  Linearum 
proverbialiter  lubens  meminit,  ut,  «  rursum  ad  li- 
neas,  praeducere  lineas. »  Rhen. 

(5)  Principalem  adversus  Judaismum ,  etc.  Quod 
cx  margine  in  contextum  irrepseral,  iierum  in  mar- 
gioem,  tum  hoc  loco,  lum  ubique  infra,  rejecimus. 
Titulum  nempe  hujus  capitis  :  Epistola  ad  Galatas, 


cui  adjecimus  ex  cap.  Alqui  facit  adversus  haere- 
licos  hodiernos  illud  principalem  adversus  Judais- 
mum  Epistolam,  qui  sensum  vcrborum  Apostoli  pcr- 
vertentes,  non  adversus  Judaismum,  sed  adversus 
ecclesiaslicas  fesiomm  dierum  observationes,  hn- 
jus  Epistol£  verba  cap.  iv  non  verentur  allegare. 
Pavbl. 


505 


THITULLIANI  OPERUM  PARS  D.  —  8ERIES  I,  POLEMICA. 


504 


hic  erat  lotus  qusestionis  sUtus,  an  lex  Creatoris  i  minavit,  quo  multo  magis  bominibus  non  esset  cro- 


ab  Evaogelio  deberet  excludi  ia  Chrislo  Crcatoris. 
Denique,  aufer  hunc  statum,  et  vacat  quaestio. 
Yacaute  autem  qusestione,  ultro  omnibus  agnoscen- 
tibus  discedcDdum  sibi  esse  ab  ordine  Creatoris  per 
fidem  Dei  alteriusj  nuUa  Apostolo  materia  compe- 
tisset,  id  tam  presse  docendi,  quod  ultro  fides  ipsa 
dictasset.  Igitur  tola  intentio  Epistolffi  istius  nihil 
aliud  docet,  quam  Legis  discessionem  ^  venientem 
de  Creatoris  dispositione,  ut  adhuc  suggeremus. 
Si  item  nullius  novi  Dei  exserit  mentionem,  quod 
Dusquam  magis  fecisset,  quam  in  ista  materia,  ut 
raiionem  scilicet  ablegandee  Legis  unica  hac  et 
sufficientissima  definitione  proponeret  novae  divini- 
tatis,  apparet  quomodo  scribat :  Miror  vos  tam  cito 


dendum»  quaodo  nec  angelOj  nec  apostolo;  non 
angelum  ad  Evangelium  referret  Creatoris.  Exinde, 
decurrens  ordincm  conversionis  suae  de  persccutore 
in  apostolum ;  scripturam  Actorum  ®  apostolicorum 
confirmat,  apud  quara  ipsa  eliam  EpistolflB  islius 
maieria  recognoscitur,  intercessisse  quosdam  (6), 
qui  dicerent  circumcidi  oportere,  et  observandam 
esse  Moysi  legem  :  tunc  apostolos  de  ista  quaestione 
coDSuItos,  ex  auctoritate  Spiritus  renuntiasse,  non 
esse  imponenda  onera  hominibus,  quae  patres  ipsi 
non  potuissent  suslinere.  Quod  si  et  ex  hoc  con- 
gruunt  Paulo  apostolorum  Acta,  cur  ea  respuatis 
jam  apparet,  ut  Deum  scilicet  non  alium  praedican- 
tia  quam  Creatorem,  nec  Christum  alterius  quam 


transfeiriyabeo  quivo$vocavitingratiam,adaliud^CvQ2L\ons^    quando  nec  promissio    Spiritus  sancti 

aliunde  probetur  exhibita,  quam  de  instmmento 
Actorum.  Quae  utique  verisimile  non  est,  ex  parie 
quidem  Apostolo  convenire,  cum  ordinem  ejus  se- 
cundum  ipsins  testimonium  ostendunt;  ex  parte 
vero  dissidere,  cum  divinitatem  in  Christo  Crea- 
toris  annunlianl;  ut  praedicationem  quidem  aposto- 
lorum  omnino  sit  ^  secutus  Paulus,  qui  formam  ab 
eis  dedocendae  legis  accepit. 


Evangelium  :  ex  cooversatione  aliud,  non  ex  reli- 
gione;  ex  disciplina,  non  ex  divinitate.  Quoniam 
quidem  Evangelium  Christi  a  Lege  evocare  debe- 
ret  ad  gratiam,  non  a  Crealore  ad  alium  deum. 
Nemo  enim  illos  moverat  a  Creatore,  ut  videren- 
tur  sic  ad  aliud  Evangclium  transferri,  quasi  dum 
ad  Crealorem  transferuntur.  Nam  et  adjiciens,  quod 
aliud  Evaogclium  omnino  non  essct,  Creatoris  con- 
firmat  id,  quod  esse  defendit.  Si  479  enim  et 
Crealor  Evangelium  repromiltit,  dicens  per  Isaiam 
(xL, 9) :  Ascende  in  montem  excelsum,qui  evangeli- 
%as  Sioni ;  extolle  vocem  in  valentia  tua,  qui  evan' 
gelizas  Jerusalem.  Item  (lii,  7)  ad  apostolorum  per- 


CAPUT  III. 

Denique  (Galat.  ii  et  iii),  ad  patrocinium  Petri 
caeterorumque  473  aposiolorum  ascendisse  Hie- 
rosolymam  post   annos  quatuordecim,    scribit,    ut 


sonam  :  Quam  tempestivi  pedes  evangelizantium  Q  conferrel  cum  illis  de  Evangelii  sui    regula,  ne  in 


pacem,  evangelizantium  bona ;  utique  et  nationibus 
evangelizaniium ;  quoniam  et  :  In  nomine  ejuSt  in- 
quit  (xLii,  4),  nationes  sperabunt^  Christi  scilicet ; 
cui  ait :  Posui  te  in  lumen  nationum.  Est  ^  aulem 
Evangclium  ciiam  Dei  novi,  quod  vis,  tunc  ab  Apo- 
stoio  defensum.  Jam  ergo  duo  sunl  Evangelia  apud 
duos  deos,  et  mentitus  erit  Apostolus,  dicens  quod 
aliud  omnino  non  est,  cum  sit  et  aliud;  cum  sic 
suum  Evangelium  dcfendere  potuisset,  ut  potius  de- 
monstraret,  non  ut  unum  determinaret.  Sed  fortasse 
ut  fugias  binc ;  et  ideo  "^,  dices,  subtexit :  Licet 
angelusde  ccelo  aliter  evangelizaverityanathemasit; 
quia  et  Creatorcm  sciebat  evangclizaturum.  Rursus 
ergo  te  implica?.   Hoc  est  enim  quo  astringcris. 


vacuum  tot  annis  cucurriset,  aut  curreret;  si 
quid  scilicet  citra  formam  illorum  evangelizaret. 
Adeo  ab  illis  probari,  et  constabiiiri  desiderarat  ^^. 
Quod  si  quando  vultis  ^^  judaismi  magis  affines 
subintelligi  ^^.  cum  i3  nec  **  Titum  dicit  circumcv- 
sum;  jam  incipit  ostendere  solam  ^^  circumcisionis 
quaestionem  ex  defensione  adhuc  Legis  concussam 
ab  eis,  quos  proptcrea  falsos  et  superinductitios  ^^ 
fratres  appellat,  non  aliud  statuere  pergentes  quam 
perseverantiam  Legis,  ex  fide  sine  dubio  intcgra 
Creatoris;  atque  ita  pervertentes  Evangelium,  non 
interpolatione  Scripturae  (7),  qua  Christum  Grea- 
toris  cffingerent,  scd  retentione  veteris  disciplinaey 
ne  legem  Greatoris  excluderent.  Ergo,  Propter  sur 


Duo  enim  Evaogelia  confirmare,  non  est  ejus  qui  ^  perinductitios,inqmi,  falsos  fratresyquisubintrave- 


aliud  jam  negarit.  Tamen  lucet  sensus  ejus  qui 
suam  praemisit  pcrsonam.  Sed  et  si  nos  aut  angelus 
de  coelo  aliier  evangelizaverit ;  verbi  enim  gratia  di- 
ctum  est.  Caeterum,  si  nec  ipse  alitcr  evangoliza- 
turus,  utique  nec  angelus.  Ita  angelum  ad  hoc  no- 


rant  ad  speculandam  libertatem  nostram,  quam  ha- 
bemus  inChristo,  utnos  subigerentservituti,  nec  ad 
horam  cessimus  subjectioni.  Intendamus  eoim  et 
sensui  ipsi,  et  causae  ejus,  et  apparebii  vitiatio 
scripturae,  cum  praemittit :  Sed  nec  Titus,  qui  me- 


Variae    lectiones. 

5  Decessionem  Rhen.  Seml.  Oberth.  dicessionem  Pam.  ^  Esto  forte  an  legendum  esset.  "^  Hinc  video 
Lat.  8  Actorum  omitt.  Jun.  ^  Apostolorum  non  sit  Pam.  ^^  Desiderabat  Lat.  ^^  Quos  si  quando  vult  Lat. 
"  lotelligi  Lat.  i»  Vero  add.  Rhen.  Seml.  Oberth.  "  Nec  omitt.  Lat.  ^^  Et  add.  Fran.  i^  Superductilios. 
Rhen.  Seml.  Oberth. 

Gommentarius. 

(6)  Intercessisse  quosdam,  etc.  Hoc  est  inlerve-  eorruptor  est  haerelicus  qui  detorquet»  detruncat, 
nisse,  opposuisse  se  quosdam.  Rren.  imminuit,  addive  sacrae  Scripturae.  Le  Pn. 

(7)  Interpolatione    Scriptura^.   Interpolator  seu 


505 


LIB.  V  ADV.  HARCIONBM. 


506 


eumerat,cumessetGr<eeus,eoactuse$teireumcidi;  k  Neceoiin  laborasset  fidem  a  lege  discemere,  quam 

•    •   •  I   .  .  ,  .       j  ••••  *    1  ^^    J*     ^       'i  •.!•    ^       •■%<•••••■        J*     !     *i^«*  J*  *  *  * 


debioc  subjangit  :  propter  superinductitios  falsos 
firatres,  et  reliqua  :  coDtrarii  ulique  facti  incipit 
reddere  rationem,  osteudens  propter  quid  fecerit ; 
qaod  nec  fedsset,  nec  ostendisset,  si  illud  propter 
quod  fecit,  non  accidisset.  Deniquc,  dicas  velim, 
ii  subintroissent  falsi  illi  fratres  ad  speculandam 
libertatem  eorum,  cessissent  subjectioni  ?  non  opi- 
nor.  Ergo  cesserunt,  quia  fuerunt  ^'^  propter  quos 
cederetur,  boc  enim  rudi  fidei  et  adhuc  de  legis 
observatione  suspensse  compelebat,  ipso  quoque  Apos- 
tolo»  ne  in  vacuum  cucurrisset  aut  curreret^  su- 
specto.  Itaque  frustrandi  eraut  faisi  fratres,  spe- 
«ulantes  libertatem  christianam,  ne  ante  eam  in 
serritutem  abducerent  judaismi,  quam  Paulus  sciret 


diversitas  ultro  ipsius  divinitatis  discrevisset,  si 
fuisset.  Merito  non  reaedificabat  quae  destruxit. 
Destnii  autem  Lex  habuit,  ex  quo  vox  Joannis  cla- 
mavit  {Luc.  iii)  in  eremo  :  Parate  vias  Domint ;  ut 
fierent  rivi  et  colles  et  montes  repleti  et  humiltati^  et 
tortuosa  et  aspera  in  rectitudinem  et  in  campos,  id 
est,  Legis  difBcultates  in  Evangelii  facilitates.  Me- 
minerat  jam  et  Psalmi  (ii)  esse  tempus  :  Disrumpa' 
mus  a  nobis  vincula  eorum^  et  abjidamus  a  nobis 
jugum  ipsorum :  Ex  quo  tumultuatce  sunt  gentes,'et 
populi  meditati  sunt  inania,  astiterunt  reges  terras^ 
et  magistratus  congregati  sunt  in  unum  adversus 
Dominum  et  adversus  Christum  ipsius ;  ut  jam  ex 
fidei  libertate  justificeiur  homo.non  ex  legis  servitute : 


non  in  vacuum  cucurrisse,  quam  dexteras  ei  B  Quia  justus  ex  fide  vivit  {Hebr.  x,  38).  Quod  si  pro- 


darenl  antecessores,  quam  ex  ccnsu  eonim  in  na- 

liones  prsdicandi  munus  subiret  ^^.  Necessario  igitur 

cessit  «d  tempus.  Sic  ei  ratio  constat,  Timoiheum 

circuiDcidendi,  ct  rasos   introducendi  in  templum, 

quae  in   Actis  (xvi,  21)   edicuntur,  adeo  vera,  ut 

Apostolo  consoneat  profitenti  (/  Cor,  ix,  20)  :  fa" 

ctum  se  Judoeis  judcBum^  ut  Judceos  lucrifaceret^  et 

iub  Lege  agentem.propter  eos  qui  sub  Lege  agerent : 

«eetpropter  supcrinductitios  ^^  ilios,  et  omnibus 

Boiis&ime  omnia  factum,  474  ut  omnes  lucrare- 

lur.  Si  hsec  quoque  intelligi  ex  hoc  postulant,  id 

qnoqae  nemo  dubitavit   ^,  ejus  Dei  et  Chrisli  prae- 

dicatorum   Paulum,  cujus  legem,  quamvis  exclu- 


phetes  Habacuc  (u,  4)  prsenuntiavit,  babes  et  apo- 
stolum  Prophetas  confirmantem,  sicut  et  Christus. 
Ejus  crgo  Dei  erit  fides  in  qua  vivet  justus;  cujus 
et  lex,  in  qua  non  justificatur  operarius.  Proinde, 
si  in  lege  maledictio  est,  in  fide  vero  benedictio ; 
utrumque  babes  propositum  apud  Creatorem  :  Ecce 
posui,  inquit  (  Deut,  xi,  26),  ante  te  maledictionem 
et  benedictionem.  Non  potesl  distantiam  vindicare ; 
quae  elsi  rerum  est,  non  ideo  auctorum  ;  41 7£^  quae 
ab  uno  auctore  proponitur.  Cur  autem  Christus 
factus  sit  pro  nobis  maledictio,  ipso  Apostolo  edo- 
cente  manifestum  est,  quam  nobiscum  faciat,  id 
est,  sccundum  fidem  Creatoris.  Neque  enim   quia 


c'ens,  inierim   tamen   pro   tcmporibus   admiseral,  r  Cicator   pronuntiavit  :  Maledictus  omnis  in  ligno 


slalim  amoliendam  si  novum  dcum  proluIis:>et. 
fieoe  igilur  quod  et  dextcras  Paulo  dcderunt  Petrus 
et  Jacobus  et  Joannes ;  et  de  officii  distributione 
pepigerunt,  ut  Paulus  in  nationes,  illi  in  circumci- 
sionem ;  taotum  ut  meminissent  egcnorum,  et  hoc 
secDndam  legem  Creatoris,  pauperes  et  egenos 
foTeotis,  sicut  in  Evangelii  vestri  retractatu  proba- 
tom  est.  Adeo  constat  de  Lege  sola  fuisse  qusestio- 
nem,  dnm  ostenditur  quid  ex  Lege  custodiri  con- 
venerit.  Sed  reprehendit  Petrum,  non  recto  pede 
incedeniem  (8)  ad  Evangelii  veritatem,  Plane  re- 
prebeodit ;  non  ob  aliud  tamen,  quam  ob  inconstan- 
tiam  victus,  quem  pro  personarum  qualitate  varia- 
lAt,  timens  eos  qui  erant  ex  circumcisione ;  non  ob 


suspensuSf  ideo  vidcbitur  alterius  Dei  esse  Christus, 
et  idcirco  a  Creatore  jam  tunc  in  lege  malediclus. 
El  quomodo  prsemaledixisset  eum  Creator,  quem 
ignorat  ?  Cur  autem  non  magis  competat  Creatori, 
Filium  suum  dedisse  maledictioni  suae,  quam  illi 
Deo  tuo  subdidisse  maledictioni,  et  quidem  pro 
homine  alieno  ?  Denique,  si  atrox  videtur  hoc  in 
Creatore  circa  Filium,  proinde  tuo  in  Deo.  Si  vero 
rationale  et  in  tuo,  proiode  et  in  meo,  et  magis  in 
meo.  Facilius  enim  credetur,  ejus  esse  per  ma- 
edictionem  Christi  benedictionem  prospexisse  ho- 
mini,  qui  et  maledictionem  aliquando  et  benedi- 
ctionem  proposuerit  anle  hominem,  quam  qui  neu- 
trum  unquam  sil  apud  te  professus.  Accepimus  igi- 


aliqDam  divinitatis  perversiiatem,  de  qua  et  aliis  in  D  tur  benedictionem  spirilalem  per  fidem^  inquit,  ex 


bciem  restitisset,  qui  de  minore  causa  conversa- 
tionis  arobiguae  Petro  ipsi  non  pepercit.  Sed  quo- 
okmIo  Marcionitse  volunt  credi?  De  csetero  pergat 
Apostolns,  negans  ex  operibus  Legis  justificari  ho^ 
9iinem,sed  ex  fide^  ejusdcm  tamcn  Dci,  cujus  et  Lex. 


qua  scilicel  vivet  justus  secundum  Creatorem.  Hoc 
est  ergo  quod  dico,  ejus  Dei  fidem  esse,  cujus  est 
forma  graiise  fidei.  Sed  et  cum  adjicit  :  Omnes 
enim  filii  estis  fidet,  osteaditur  quid  supra  haereiica 
industria  eraserit ;  mentionem  scilicet  Abrahe  (9), 


Yariae   lectiones. 

^^  Cessissentne  subjectioni?  Opioor.  Ego  cesserant,  quiafuerant  cod.  Wouw.  ^^  Obiret  Lat.  ^^  Superin- 
duclos  hhen.  Seml.  Oberth.  20  Dubitabil  Rhen.  Seml.  Oberth. 

Commentarius. 


(8)  Sed  reprehendit  Petrum  non  recto  pede  ince- 
dentem.  lo  Graeco  est  ^pOoTcb^ouvra.  Notandum  ta- 
men  in  illa  reprehensione^  id  quod  habet  Eusebius, 
Bist.  lib.  cap.  42,  ubi  alium  fuisse  Cepham  a  B. 
Fetro,  ait  ex  S.  Clemente  :  *Eva  ^pvtal  icYov^ai  i&v 


l6$op{»ovTa  {laOinTuv,  Ijiuvupkov  IIiTpco  Tux^vra  tu  amo* 
t6Xc)>  *  a  Unum  fuisse  ait  ex  septuaginta  discipulis  B. 
Petro  apostolo  cognominem.  »  Lb  Pr. 

(9)  (^idsupra  hasretica  industria  eraserit,  men^ 
tUmem  sciUcet  Abrakce.  Subindicat  erasisse  Mar- 


507 


TERTULLIANI  OPBRUM  PARS  II.  —  SERIIiS  I,  POLBUIGA. 


508 


qna  nos  Aposlolns  filios  Abrahe  per  fidcm  affirmat,  k  ritu  meo  in  otnnetn  eamem,  secundum  Joelem. 

1  .•  1     •  /»!•  ■*%     !_•       ^^     «  •  .  ••  •  «  •  1_      •  • ^ A 


secundum  quam  mentionem  hic  quoque  filios  fidei 
notavit.  Gseteram,  quomodo  filii  fidei?  et  cujas 
fidei,  si  non  Abrahsc  ?  Si  enim  Abraham  Deo  credi- 
dity  et  deputatum  ^i  est  justitias^  atque  exinde  pater 
multarum  nationum  meruit  nuncupari;  nos  autem 
credendo  Deo  magis,  proinde  justificamur,  sicut 
Abraham ;  et  vitam  proinde  consequimur,  sicut 
justus  ex  fide'  vivit ;  sic  fit  ut  et  supra,  filios  nos 
Abrahae  pronuntiarit,  qua  patris  fidei,  et  hic  filios 
fidei,  per  quam  Abraham  pater  nationum  fuerat 
repromissus.  Ipsum  quod  fidem  a  circumcisioife 
revocabat^  nonne  Abrahse  filios  constituere  quaere- 
bat,  qui  in  carnis  integritate  crediderat  ?  Deoique, 
alterius  Dei  fides,  ad  formam  Dei  alterius  non  po- 
test  admilti,  ut  credentes  jusiitise  deputet,  ut  justos 
vivere  faciat,  ut  nationes  filios  fidei  dicat  :  totum 
hoc  ejus  23  est,  apud  quem  ante  jam  notum  cst 
sub  eadem  Abrahae  mentione,  dum  ipso  sensu  re- 
vincatur. 

CAPUT  VI. 

Adhuc,  inquit  {Galat.  iii,  iv,  v  ct  vi),  secundum 
hominem  dico^  dum  essemus  parvuli,  sub  elementis 
mundi  eramus  positi^  ad  deserviendum  eis,  Atquin 
non  470  est  hoc  humanitus  diclam  :  non  enim 
exemplum  est,  sed  veritas.  Quis  enim  parvulus, 
utique  scnsu,  quod  sunt  naliones,  non  elementis 
subjectus  est  mundi,  quae  pro  Deo  suspicit  ^^?  Illud 


Ipsius  erat  sustinuisse  tempus  impleri,  cujus  erat 
etiam  finis  temporis  sicut  initium.  Cseterum  Deas 
ille  otiosus,  nec  operationis,  nec  praedicationis  ul- 
lius,  atque  ita  nec  temporis  alicujus,  quid  omaino 
es^it  qaod  efficeret  tempus  impleri,  etiam  ^^  implen- 
dum  sustineri  ?  Si  nihil,  satis  vanum  est  ut  Crea- 
toris  tempora  suslinuerit  serviens  Creatori.  Cui 
autem  rei  misit  Filium  suum  ?  Ut  eos  qui  sub  lege 
erantf  redimeret :  hoc  esl,  ut  efficeret  {Isa.  xl,  4) 
tortuosa  ^6  in  viam  rectam,et  aspera  in  vias  lenes^, 
secundum  Isaiam ;  ut  vetera  transirent,  et  nova 
orirentur,  Lex  nova  ex  Sion,  et  sermo  Domini  ^ 
Jerusalem  {Isa,  ii,  3) :  et  ut  adoptionem  filiorum 
acciperemus,  utique  nationes,  quse  filii  non  eramus. 
B  Et  ipse  enim  lux  erit  nationum,  et  in  nomine  ejus 
nationes  sperabunt.  Itaque,  ut  certum  esset  nos 
filios  Dei  esse  (10),  misit  Spiritum  suum  in  corda 
nostra^  clamantem^  Abba^Pater.  In  novissimis  enim, 
inquil  {JoeU  n,  28),  diebus  effundam  de  meo  Spiritu 
in  omnemcarnem.  Cujus  gratiae,  nisi  cujus  el  pro- 
missio  gratise  ?  quis  Pater,  nisi  qui  et  factor  ?  Post 
has  itaque  divitias,  non  erat  revertendum  ad  m- 
firma  et  mendica  elementa.  Elemenla  autem  apud 
Romanos  quoquc  eliam  primae  litlerae  solent  dici. 
Non  ergo  pcr  mundialium  elementorum  derogatio- 
nem  a  Deo  eorum  averlere  cupiebat  ;  etsi  dicendo 
supra :  Si  ergo  his  qui  non  natura  sunt  Dei  servitis^ 
physicae,  477  id  est,  naturalis  supcrstitionis  ele- 


autem  facit   ^4^  q^jod    cum   secundum    hominem  Q  raenta  pro  Deo  habenlis  sugillabat  ^s  errorem,  nec 


dixisset,  tamen  testamentum  hominis  nemo  spernit 
aut  superordinat.  Exemplo  enim  humani  testamenti 
permanentis,  divinum  tuebatur.  Abralue  dictas  sunt 
promissiones,  et  semini  ejus,  Non  dixit^seminibus, 
quasi  pluribus;  sed  semini^  tanquam  uni,  quod 
Christus  est,  Erubescat  spongia  Marcionis,  nisi  quod 
ex  abundanti  retracto  quae  abstulit,  cum  validius 
sit  illum  ex  his  revinci  quae  servavit^  Cum  autem 
evenit  impleri  tempusf  misit  Deus  Filium  suum ; 
uliquc  is,  qui  etiam  ipsorum  temporum  Deus  est, 
quibus  saeculum  constat ;  qui  signa  quoque  tcmpo- 
rum  ordinavit,  soles,  et  lunas,  et  sidera,  et  stellas ; 
qui  Filii  denique  sui  revelationem  in  exlremitatcra 


sic  tamen  elemenlorum  Deum  taxans^  Sed  quae  velit 
iutelligi  elementa,  primas  scilicet  litteras  legis, 
ipse  declarat  :  Dies  observatis,  et  menses,  et  tem- 
pora,  et  annos,  et  Sabbata,  ut  opinor,  et  coenas 
puras  (11),  et  jejunia  et  dies  magnos.  Cessare  enim 
ab  his  quoque  sicut  et  circumcisione  oportebat  ex 
dccretis  Creatoris,  qui  et  per  Isaiam  (i.  14)  :  iVeo- 
menias  vestras  et  Sabbata  et  diem  magnum  nan  sus- 
tinebo  :  jejunium  et  ferias  et  casremonias  vestras 
oditanima  mea;  et  per  Amos  (v,  21) :  Odi,  rejeci  caS' 
remonias  vestras,  et  non  odorabor  ^  in  frequentiis 
vestris.  Item  per  Osee  (ii,  11)  :  Avertam  universas 
jucunditates  ejus,  et  cceremonias  ejus,  et  Sabbata, 


lemporum  et  disposuit  et  prasdicavit  {Isa.  ii,  2)  :  In  ^  et  neomenias  ejus,  et  omnes  frequentias  ejus.  Quae 
novissimis  diebus  erit  manifestus  mons  Domini^  et  **  ipse  constituerat,  inquis,  erasit  ?  Magis  quam  alius  : 
{Joel,  II,  28) :  In  novissimis  diebus  effundam  de  spi-     aut  30  si  alius,  ergo  illo  adjuvit  senlenliam  Crea- 

Varia)    lectiones. 

21  Depulatur  Lat »  Ejus  abest  Par.  23  Suscipit  al.  2*  Fuit  Jun.   25  Aut  jara  Lat.  26  Tortuosam   viam 
Fran.  2t  Laeves  Jun.  ^  Suggillat  Rhen.  Seml.  Oberth.  20  Adorabor  Wien.  Seml.  Oberth.  «o  At  Par. 

Commentarius. 


cionera  tum  initio  hujus  capitis,  tura  antc  dicta  jam 
vcrba  versus  aliquot  praecedentes ;  quod  ipsura  re- 
petit  cap.  sequenti,  idque  non  solum  de  Abrahae 
mentione,  sed  etiam  de  illo  :  c  Tamen  testameutum 
homiois  nou  spernit,  aut  superordinat.  »  Pam. 

(10)  Itaque  ut  certum  esset  nos  filios  Dei  esse. 
Sic  explicat  illud  Aposioli  :  Quoniam  autem  estis 
filii  Dei.  Confirmatur  onrnium  Laiinorum  leoiio  qui 
Dei  addunt,  quod  juxta  conatantem  Grsecorum  Pa- 


trum  lectionem,  apud  eos  desidcratur,  at  vicissim 
legit  Auctor  corda  nostra,  juxta  quod  Graece  est 
^fiuv,  consentientibus  etiam  BB.  Ambr.  et  Hieron. 
in  Comm.  pro  co  quod  alii  vestra.  Porro  recte  ibi 
subintclligit  Rbenanus,  est^  cum  dicit  Auctor,  cujus 
gratia.  Id. 

(1 1)  Canias  puras,  Parascevas  iv  t}I  ?*t*)  twv  <u«- 
p&v.  Sic  interpretatur  Irenaeus,  lib.  i,cap.  10.  Glossfle, 
Coena  pura,  icpoad66aTov.  Rig. 


m 


LIB.  V  ADV.  MARCIONBM. 


510 


loris,  auferens  quae  et  ille  damnaverat.   Sed  non  .  eum  conslituit  manumissorem,  qui  fuil  Dominus  ? 
hojus  loci  quaestio,   cur  leges  suas  Crealor  infre-  ^  Alienos  enim  servos  ne  Galba  quidem  3«  manumi- 


gerit.  Sufldcit  quod  iofracturum  probavimus,  ul 
confirmeiur  nibil  Apostolum  adversus  Crealorem 
determinasse,  cum  ct  ipsa  amolitio  ^^  Legis  a  Crea- 
tore  sit.  Sed  ut  ^^  furibus  solel  aliquid  excidcre  de 
prseda  in  indicium,  ila  credo  el  Marcionem  novis- 
simam  Abrahae  mentioncm  dercliquisse,  nullam  ma- 
gis  auferendam,  etsi  ex  parle  convertit  33.  si  enim 
Abraham  duos  liberos  habuit,  unum  ex  ancilla,  et 
alium  cx  libera  :sed  qui  cx  ancilla,  camaliter  natus 
est;qui  vero  ex  libera^  per  4I7S  repromissionem, 
qu(B  sunt  allegorica,  id  est,  aliud  portendenlia  :  hcec 
sunt  enim  du^  testamenta^  sive  dua)  ostensiones, 
sicut   invenimus    inlerpretatiim  :  unum  a  monte 


sil  (12),  facilius  liberos  soluturus.  Ab  eo  igitur 
praesiabitur  libertas,  apud  quem  fuit  servitus  legis. 
£t  merito.  Non  decebat  manumissos  rursus  jugo 
servitutis  (13),  id  est  legis,  adslriogi,  jam  Psalmo 
(ii)  adimpleto  :  Dirumpamus  vincula  eorum^  et  abji- 
ciamus  a  nobis  jugum  ipsorum^  postquam  archontes 
congregati  sunt  in  unum  adversus  Dominum ;  et 
adversus  Christum  ipsius»  De  servilute  igitur  exem- 
plos,  ipsam  seryitulis  notam  eradere  perseverabat,  cir- 
cumcisionem ;  ex  prsedicationis  4179  scilicet  pro- 
pheticae  auctoriiate;  memor  dictum  per  Jeremiam 
(iv,4) :  Et  circumcidimini  prceputia  3^  cordis  vestriy 
Quia  el  Moyses  (Deut.  x,  16) ;  Circumcidetis  duri- 


Sina,  in  synagogam  Judceorum,  secundum  legem^  g  cordiam  vestram,  id  cst,  non  carnem.  Denique,  si 


generans  in  servitutem ;  aliud  3'»  super  omnem 
principatum,  generans  vira,  dominationem,  et  omne 
nomea  quod  noraiaatur,  non  tantura  iu  hoc  aevo, 
SQd  ia  futuro  :  quce  est  maier  noslra,  in  quam  re- 
promisimus  sanctam  Ecclesiam  :  idcoque  adjicit  : 
Propter  quodjratres,  non  sumus  ancilla^  filii,  sed 
liberce.  Utique  roauifestavit  et  chrislianismi  gcne- 
rositalera  in  tilio  Abrahae  ex  libera  nalo  allegoriae 
habere  sacramentum,  sicul  et  Judaisrai  servitutera 
legalem  in  filio  ancillae  ;  atque  iia  ejus  Dei  esse 
utramque  dispositionera,  apud  quera  invenimus 
ulriusquc  dispositionis  dclineationem.  Ipsum  quod 
ait.  Qua  libertate  Christus  nos  manumisit  3^,  nonoe 


circuracisione  ab  alio  Deo  veniens  excludebat,  cur 
cliam  praepuliationem  negat  quidquam  valere  in 
Christo,  sicut  ct  circumcisionem  ?  praeferre  enim 
dcbebal  aemulam  ejus^  quam  expugnabat,  si  ab 
aeraulo  circumcisionis  Deo  esset.  Porro,  quia  et 
circumcisio  ct  praepuliatio  uni  Deo  deputabanlur, 
ideo  nlraque  in  Christo  vacabat,  propter  fidei  prae- 
lalionem  ;  illius  fidci,  dc  qua  erai  scriptura  {Isa. 
XLii,  4)  :  Et  in  nomine  ejus  nationes  credent ;  iliius 
fidei,quara  diccndo  per  dilectionem  perfici^  sic  quo- 
que  Crcaioris  ostendit.  Sive  cnim  dilcctionem  dicit 
qua^  in  Deum,  et  hoc  Creatoris  est  [Deut.  vi)  :  Di- 
liges  Deum  ex  toto  corde  tuo^  et  ex  tota  anima  tua, 


Variae    lecliones. 

31  Aboliiio  al,  32  Kt  Par.  53  Converrit  Lat.  3'»  Alium  IVien.  Seml.  Oberth.  allcrura  Lat.  35  Dchnealionem 
Pam.  declinatiooem  Jun.  30  Ncc  Galb  i  Jun.  sine  quidem  3T  Pra?putio  al. 

^        Commentarius. 

{i2)  Alietios  eriim  servosneGalbaquidem  manu*  r  nos  enim  servos  qui  manumiltit,  nihil  agit.  Hic 
isit.  Sic  omnino  leguiit  exemplaria,  neque  mu-  **  vero  morn  suo  Tertullianus  aliquid  salis  adsper- 
-j-       _.-:  T_         ;,.  ..  .         ...  gl^  .  ^  Alicnos  enim  servos,  inquit,  ne  Galba  qui- 

dcm  manuraisit,  facilius  liberos  soluturus.  »  Lege- 
rat  apud  Suelonium  Tranquillum,  auclorem  sibi 
familiarem,  nec  serael  abs  se  citalum,  caedem  Nc- 
ronis  tanium  gaudium  publice  praebuisse,  ut  plebs 
pileaia  tota  urbe  discurrerct,  quasi  liberala  trisli 
servilutis  jugo  :  Galbam  vero  Ncronis  successorem 
haec  sui  principatus  auspicia  sumpsissc,  cum 
quasi  manumissioni  vacaturus  tribunal  conscendis- 
sct,  ac  propositis  aute  se  damnatorum  occisorum- 
que  a  Nerone  quam  plurimis  imaginibus  temporura 
stalum  deplorare  coepissct;  in  eoquc  habitu  sive 
actu,  ab  circuraslantibus  consalutatum  fuisse  im- 
peratorem.  Ail  igitur  TertuUianus,  ne  Galbam  qui- 
dem,  ea  rerum  facie,  scrvos  alienos  manuraisisse. 
Addit  :  «  Facilius  liberos  soluturum,  »  reddita  vi- 


mtsit 

taodum  quicquam.  In  ea  fuit  haeresi  Mafcion,  ul 
diceret  Christum  non  essc  Filium  Dei  Grcatoris ; 
aliumque  esse  Deum  veteris  Testamenti,  sive  Lcgis, 
alium  novi  sive  Evangelii.  Deura  Legis  csse  Crca- 
lorem,  trucem  et  saevum  ;  Evangelii  vero  Deum, 
nihil  creassc ;  tantummodo  esse  bonum  et  iodul- 
genlissimum,  qui  nos  per  Christum  suum  trucu- 
ieati  iJJins  ac  tyrannici  Dei  jugo  libcrarit.  Hanc  scn- 
teatiam  Terlullianus  multis  argumentis  rcfellit, 
alque  hoc  inter  cajtera,  quod  Christum  Paulus, 
Epistoia  ad  Galatas,  manumissorcm  nostrum  esse 
dicat.  Quam  Epistolam  nec  Marcion  quidem  rejccit. 
Inde  autem  nccessario  scqui,  nos  aliquando  fuisse 
in  servituie  apudillum  Deum  Crealorcm,  Christum- 
que  esse  Dei  illius  Creatoris  Filium  :  cum  nec 
dici  uec  esse  possit  manumissor,   nisi  qui  fuit  Do- 

^^  *  _  i*i_i  ••  ••*  •*■ 


minus ;  nec  libcrlus,   nisi  qui  justam  scrvitutem  n  delicet  libertate  civibus  Romanis,  qui  foedam   sub 

scrvivit  apud  manumissorcm.  Nos  igilur,  quod  ca-  **  Nerone  servitulera  serviebant,  Rig. 

A —   »?_:-. -1-.    j —    1.         ....  .  (^iZ)  Nan  decebat  manumissos  rursus  jugo  servi' 

iutis.  Verba  haec  ex  c.  vi  ad  Galatas,  juxia  editio- 
nes  omnes  dcsumpta  sunt,  Aiqui  recte  astringi 
vertit  quod  Graece  cst  ^vix^oeai.  Ibi  autem  «  ip- 
sain  servitutis  notam  eradere  persevcrabat  circum- 
cisionem,  »  alludil  ad  id  quod  scquitur  ibidcm  : 
Ecce  ego  Paulus  dico  vobis,  quoniam  si  circumci- 
damini,  Chmtus  vobis  nihil  proderit,  etc,  usque  ad 
vers.  6.  Epiphanius,  quod  est  intcrmcdium  :  »  Te- 
slor  autem  rursus,  quod  homo  circumcisus  debitor 
est  ut  totam  legem  impleat,  adducit  in  Marcionem 
confut.  3,  exEp.  ad  GaL  Pam. 


dem  Epistola  docet,  servos  aliquandiu  fuisse  sub 
iege  vcieris  Testaraenti ;  poslea  vero  Chrisli  bene- 
ficio  liberalos  ea  servitute  Legis,  noc  jam  sub  Lege 
esse,  verura  sub  Evangeho.  Itaque,  sic  colligil  Ter- 
lullianus  :  Si  manumissorem  agnoscimus  Chri- 
8tum,  neccssario  agnoscere  debemus  eumdem  esse 
Christum  Crcaioris  iliius,  cujus  fuit  ea  Lex  qua 
soluti  sumus,  adepta  liberlale.  Etenim  nisi  Christus 
csset,  Creatoris,  non  jure  nos  ea  servilute  liberas- 
set,  quam  serviebamus  apud  Creatorem,  sub  illius 
le^is  duritia.  Servicbamus  apud  Creatorem,  opor- 
tait  ergo  manumissorem  a  Creatore  vcnisse.  Alie- 


511 


TBRTULLIANI  OPERDM  PAR8  II.  -  SERIBS  I,  POLEMICA. 


512 


et  ex  totU  viribus  tuis;  sive  qnae  in  proximum  :  a 
et  proximum  tuum  tanguam  te^  Greatoris  esl.  Qui 
autem  turbat  vos,  judicium  feret.  A  quo  Deo  ?  Ab 
optimo  ?  Sed  ille  non  judicat.  A  Creatore  ?  Sed  nec 
ille  damnabit  asseriorem  circumcisionis.  Quod  si 
non  erit  alius  qui  judicet  nisi  Greator,  jam  ergo 
non  damnabit  Legis  defensores,  nisi  qui  ipse  eam 
ccssare  constituit.  Quid  nunc,  si  et  confirmat  illam 
ex  parte  qua  debet  ?  Tota  enim,  inquit,  Lez  in  ^ 
vobis  adimpleta  est :  Diliges  proximum  tuum  tau' 
quam  te.  Aut  si  sic  vel  intelligi,  Adimpletaest,  quasi 
jam  non  adimplenda,  ergo  non  vult  ut  diligam  pro- 
ximum  tanquam  me,  ut  et  hoc  cum  lege  cessaverit ; 
sed  perseverandum  erit  semper  in  isto  pra^cepto. 
Ergo  lex  Greatoris  etiam  ab  adversario  probata  est ; 


GAPDT  V. 
Prsstructio  superioris  Epistolse  ita  duxit,  ut  de 
titulo  ejus  non  retractavcrim,  certus  et  alibi  retnt- 
ctari  eum  posse ;  communem  scilicet,  et  eumdem  in 
Epistolis  omnibus  :  quod  nbn  uiique  salutem  pr»- 
scribit  eis  quibus  scribit,  sed  gratiam  et  pacem* 
Non  dico  quid  illi  cum  j\idaico  adhuc  more,  de* 
structori  Judaismi ;  nam  et  bodie  Judaei  in  pacis 
nomine  appellant,  et  retro  in  Scripturis  sic  saluta- 
bant.  Sed  intelligo  illum  defendisse  officio  suo  prse- 
dicationem  Greatoris  (Isa.  ui,  7)  :  Quam  mahiri 
pedes  evangelizantium  bona,  evangelizantium  pa^^ 
cem!  Evangelizator  enim  bonorum,  id  est,  graliae 
Dei,  pad  eam  praefereiidam  sciebat.  Hsec  cum  a  Deo 
Patre  nostro,  et  Domino  Jesu  annuntians,  commn- 


nec  dispendium,  sed  compendium  ab  eo  consecuta  B  uibus  nominibus  utatur,  competenlibus  nostro  qao- 

est,  redacta  summa  in  unum  jam  prseceptum.  Sed 

nec  hoc  alii  magis  compelit,  quam  auctori.  Atque 

adeo  cum  dicit :  Onera  vestra  invicem  sustinetey  et 

sic  adimplebitis  legem  Christi;  si  hoc  non  polest 

fieri,  nisi  quis  diligat  Proximum  suum  ^^  tanquam 

se,  apparct,  Diliges  proximum  tuum^^  tanquam  te, 

per  quod  auditur  :  Invicem  onera  vestra  portate, 

Chrisli  esse  legem,  quse  sit  Creatoris  :  atque  ila 

Chrislum  Creatoris  esse,  dum  Christi  est  lex  Crea- 

toris.  ErratUf  Deus  non  deridetur,  Alquin  derideri 

poiest  deus  Marcionis,  qui  nec  irasci  novit,  nec 

ulcisci.  Quod  enim  seminaverit  *i  homo^  hoc  et  me~ 

tet.  Ergo  retributionis  et  judicii  Deus  intentat.  Bo- 


que  sacramento,  non  puto  dispici  posse  qnis  ^ 
Deus  Pater,  et  Dominus  Jesus  prsedicetur,  nisi  ex 
accidenlibus,  cui  magis  competant.  Primo  quidem 
Patrem  Dominum  praescribo  non  alium  agnoscen- 
dum,  quam  et  homiois  et  universiialis  Creatorem 
et  institutorem.  Porro,  Patri  etiam  Domini  nomen 
accedere  ob  potestatem,  quod  et  Filius  per  Patrem 
capiat.  Dehinc,  gratiam  et  pacem  non  solum  ejus 
csse,  a  quo  praedicabanlur,  sed  ejus  qui  fuerit 
offensus.  Nec  gratia  enim  fit  nisi  offensse;  nec 
pax,  nisi  belli  :  et  populus  autem  per  disciplinae 
transgressionem,  et  omne  hominum  genus  per  na-^ 
turae  dissimulalioncm  et  deliquerat,  et  rebellave- 


num  autem  facientes  non  fatigemur,  et :  Dum  ha~  r  rat  adversus  Creatorem.  Deus  autem  Marcionis  el 

bemus    tempus,    operemur  MO  bonum.   Nega 

Creatorem  bonum  facere  prsecepisse,  et  diversa  doc- 

trina  sit  diversse  divinitatis.  Porro,  si  retributionem 

praedicat,  ab  eodem  erit  et  corrupiionis  messis  et  viiee. 

Tempore  autem  suo  metemus,  quia  ct  Ecclesiastes  ^, 

(iii,  17)«  Tempus^  inquit,  eritomni  rei.  Sed  et  mihi 

famulo  Greatoris  mundus  crucifixus  est^  non  tamen 

Deus  mundi ;  et  ego  mundo,  non  tamen  Deo  mundi. 

Mundum  enim,   quantum  ad  conversationem  ejus 

posuit  cui  renontiando  mutuo  transfigimur,  et  iovi- 

cem    morimur,  persecutores  vocat    Christi;    cum 

vero  adjicit,  Stigmata  Christi  in  corpore  suo  ges' 

tare  se  (14)  (ulique  corporalia  competunt),  jam  non 

putativam,  sed  veram  et  solidam  camem  professus 

est  Christi,  cujus  stigmata  corporalia  ostendit. 


quia  ^  ignotus,  non  poluit  ofTendi,  ct  quia  ^  nc- 
scit  irasci.  Quse  ergo  gratia  a  non  offenso  ?  quse  paz 
a  non  rebellato  ?  Ail  crucem  Christi  stulitiam  esse 
perituris  491  virtutem  autem  (15)  et  sapienOam 
Deif  salutem  consecuturis.  Et  ut  ostenderet  unde 
hoc  evcniret,  adjicit  ^  Scriptum  est  enim  :  Per* 

>  dam  sapientiam  sapientium^  et  prudentiam  pru^ 
dentium  irritam  faciam.  Si  haec  Greatoris  sunt,  et 
quae  ^''  ad  causam  crucis  pertinent  stuliitiae  depu- 
tat»  ^ ;  ergo  et  crux,  et  per  crucem  Christus  ad 
Creatorem  pertinebit,  a  quo  prsedicalum  est  quod 
ad  crucem  periinet.  Aut  si  Creator,  qua  semuluSy 
idcirco  sapientiam  absluiit,  ul  crux  Christi,  scilicel 
adversarii,  stullitia  deputelur ;  et  quomodo  potest 

D  aliquid  ad  crucem  Christi  non  sui  Greator  pronun- 


Variae   lectiones. 

»8  In  abestFran.  i»  Sibi  lihen.  Seml.  Oberth.  %Tib\  Rhen.  Seml.  Oberth.  «  Severit  Rhen.  SemL  Oberth. 
*2  Ecclesiasticus  Rhen.  Seml.  Oberth.  *»  Cur  Fran.  **  Qua  Latin.  «  Qua  Latin.  *«  Aiiquid  Rhen.  SemL 
Oberth.  ^^  Quse  omitt.  Rhen.  SemL  Oberth.  ^Stultitiam  deputat  Pam. 

Commentarius. 

(14)  Stigmata  Christi  in  corporesuo  portare  se, 
etc.  £x  eo  quod,  ut  probet  veram  et  solidam  car- 
Dcm  GhriBti,  Hubjungit,  cujus  stigmata  corporalia 
ostendit;  videtur  accipere  Auclor  stigmata,  non 
pro  nudis  notis,  qualibus  servi  a  dominis  notaban- 
tur  Qt  ab  illis  dignoscerentur ;  sed  pro  ulibus, 
quaa  eiiam  in  se  Chrisios  corporaliter  portavit, 
tanqnam  diceret,  ae  iindem  passionibQs  aflfectum 
fuisse  quibus  Chnstus.  In  hoc  autem  difTert,  quod 
legebat  ChrisH  pro  ono  alii,  Dmini  Jesu.  Vau. 
.   (i  5)  AU^  Crucem  Christi  stuUiHam  esse  pmturis^ 


virtutem  autem,  etc.  Etiam  hic  ab  Apostolo  variat 
Auctor  fortassis  Marcionem  secutus.  Apud  iilum 
enim  habetur  imprimis  :  Verbum  crucis  Christt^ 
deinde  :  pereuntibus,  et  m  qui  saUn  fiunt  nobis  ; 
neque  habet,  et  sapientiam.  Ubi  autem  adjicit 
Auctor  ex  Apof  tolo,  prudentiam  irritam  fadam^ 
Grsece  est  aOmieid,  pro  quo  interpres  viilgatus, 
et  Epinhanius  quoque,  reprobabo.  Nam  etiam  hoc 
vibrat  Olein  Mardonem  confut.  1,  ex  Ep.  I  ad  Gor. 
Id. 


513 


LIB.  V  ADV.  NAKGIONEM. 


Uasse,  qaem  ignorabat  cum  pwedicabat  ?  Sed  ct  cur  ^  ma  mundi  elegit  Deus,  ut  confundat  fortia 


apod  Dominuin  optimum,  et  profusse  misericordiae, 
alii  salatem  referunt,  credentes  crucem  virtutem  et 
sapientiam  Dei  esse ;  alii  perdiuonem,  quibus 
Christi  crux  stultilia  repulatur,  si  non  Creatoris 
est  aliquam  et  populi  et  humani  generis  offensam 
detrimento  sapientise  atque  prudeniiae  muliasse? 
Hoc  sequentia  contirmabunt,  cum,  dicit  :  Nonne 
infatuavit  Deus  sapientiam  mundi  ?  Cumquo  et  hic 
adjidt,  quare :  Quoniam  in  Dei  sapientia  noninteU 
lexit  mundus  per  sapientiam  Deum  ^^,  boni  duxit 
Deus  (16)  per  stultitiam  proedicationis  salvos  facere 
credentes.  Sed  prius  de  mundo  disceptabo,  qoate- 
nus  subtilissimi  haeretici  hic  vel  maxime  mundum 


514 


nec 


inhonesta  et  minima  et  contemptibiliaj  qum  non 
sunt,  id  esl,  quae  non  vcre  sunl,  ut  confundat  quce 
sunt,  id  esl,  qu»  VjSre  sunt.  Niliil  enim  a  Deodispo- 
silum  esl  w^  el  vere  modicum,  et  ignobile,  el  con- 
temptibile,  sed  quod  ab  homine  :  apud  Crealorem 
autem  ^etiam  et  vetera  **,  slultitiae  et  |intirmitati,  el 
inhontfslati,  et  pusililati,  et  contemptui  deputari  pos- 
sunt.  Qttid  stultius,  quid  intirmius,  quum  sacriticio- 
rum  cruenlorum,  et  holocautomatum  nidorosorum  a 
Deo  exactio  ?  Quid  infirmius,  quam  vasculorum  et 
grabatorum  «  purgaiio  ?  Quid  inhonestius,  quara  car- 
nis  jam  erubescentis  alia  dedecoratio?  Quid  tam 


humile,  quam  tolionis  indictio  ?  Quid  tam  contem- 
per  Dominum  mundi  interpretanlur;  oos  autem  ptibilc,  quam  ciborum  exceptio?  Toturo,  quod 
homiaem  qui  sit  in  mundo  iutelligimus  ex  forma  B  sciam.  Vetus  Testamentum  omnis  hsreticus  irri- 


ftimplici  loqueise  humanse,  qua  plerumque  id  quod 
continet,  pouimus  pro  eo  quod  continetur.  Circus 
ciamavit  et  Foruiu  locutum  es>t,  et  Bjsiiica  frtmuit ; 
id  est,  qui  in  his  locis  rem  egerunt.  Igitur,  quia 
bomo,  non  Deus  muudi,  in  sapientia  non  cognovit 
Deom,  quem  cognoscere  debuerat,  et  Judseus  insa- 
pientia  Scripturarum,  et  omnis  gens  in  sapientia 
openun  ;  ideo  Deus  idem,  qui  in  sapientia  sua  non 
erat  agnitus  ^,  statuit  sapientiam  hominum  iftilti. 
tia  repercutere,  saivos  facieudo  credentes  quosque 
in  stultam  crucis  prsedicationem.  Quoniam  Judcei 
iigna  desiderant,  qui  jam  de  Deo  certi  esse  debue- 
rant ;  et  Grasci  sapientiam  quan^unt  ;qui  suam  sci- 


haereticus  irri* 
det ;  Stulta  enim  mundi  elegit  Deus  ut  confundat 
sapientiam  ^.  Marcionis  deus  nihii  tele.  Quia  nec 
semulatur  contraria  contrariis  redarguerCi  ne  glo- 
rietur  omnis  caro ;  ut,  quemadmodum  scriptum 
estf  qui  gloriatur  in  Domino  glorietur.  In  quo  ?  uli- 
que  in  eo  qui  hoc  praecipit ;  nisi  Creator  praecepit, 
ut  in  deo  ^'^  Marcionis  giorietur. 

CAPUT  VI. 

Igitur  (I  Cor.  II  et  iii)  per  hsec  omnia  ostendit^ 
cujus  Dei  sapientiam  ioquatur  inter  perfectos  :  ejus 
scilicet  qui  sapientiam  sapientiumabstulerit  et  pru» 
dentiam  prudentium  irritam  fecerit ;  qui  infatuave- 


licet,   non    Dei  sapientiam   sistunt.   Caeterum,    si  Q  rit  sapientiam  mundi,  stulta  eligens  cjus,  et  dispo- 


aovas  ^deus  priedicaretur ,  quid  deliquerant  Judaei 
ligna  desiderantes  quibus  credereut?  aut  Graeci 
sapientiam  sectantes,  cui  magis  crederent  ?  ita  et 
rcmuneratio  ipsa  in  Judaeos  ct  Graicos,  et  zeiotem 
Deum  confirmat  ct  judicem,  qui  ex  retributione 
cmala  et  judice  intatuaverit  sapientiam  mundi. 
Quod  si  ejus  sunt  et  causae,  cujus  adhibentur  Scrip- 
turae,  ergo  de  Deo  tractans  Apostolus  non  inteliectOy 
de  Creatore  utique  docet  intelligendum,  M^ 
eUam  quod  scandalum  Judaeis  praedicat  Christum, 
prophetidm  super  illo  coubignat  Creatoris  dicentis 
per  Isaiam  (xxviii,  15) ;  Ecce  posui  in  Sion  lapidem 
Qffensianif,  et  petram  scandali :  petra  auteui  fuit 


nens  in  saiutem.  Hanc  dicit  sapientiam  in  occulto 
fuisse,.quae  fuerit  in  stultis  et  in  pusiilis  ct  inhones- 
tis;  quse  latueril  etiam  sub  figuris,  allegoriis  et  seuig- 
matibus,  revelanda  postmodum  in  Christo,  posito 
in  iumen  nationum  a  Creatore  promittentc  per 
Isaiae  vocem,  palefacturum  se  thesauros  invisibiles 
et  occultos.  Nam  ut  absconderit  aliquid  is  Deus, 
qui  nihil  egit  omnino  in  quod  aliquid  abscondisse 
existimaretur,  463  satis  incredibile.  Ipse  si  esset, 
latere  posset,  nedum  aliqua  ejus  sacramenta.  Crea- 
tor  autem  tam  ipse  notus,  quam  et  sacramenta  ejus; 
palam^t^scilicet  decurrentia  apud  Israel,  sed  de 
signiticantiis  obrumbrata,  in  quibus  sapientia  Dei 


Cbristus,   rtiam   Marcion  servat.  Quid  est  autem  Q  deiitescebat  inter  perfectos,  narranda  suo  in  tem- 


ttultum  Dti  sapientius  hominibu8,ui&icT\xx  etmors 
Chribti  ?  Quid  in/irmum  Dei  fortius  homine^  nisi  ua- 
tivitas  et  caro  Dei  ?  Cseterum  si  necnatus  ex  >irgine 
Christus,  uec  carne  constructus,  ac  per  hoc  neque 
crucem,  neque  mortem  vere  perpessus  est,  nihil  in 
illosit  ^^  stuitum  et  iufirmum;  nec  jam  stulta  mundi 
tlegit  Deus,  ut  confundat  sapientiam  ^^ ;  nec  tn/ir- 


pore,  proposita  vero  in  proposito  Dei  ante  sacula. 
Cujus  et  saecula,  uisi  Creatoris  ?  Si  enim  et  ssecula 
temporibus  structa  sunt;  tempora  autem  diebus 
et  mensibus  et  annis  compinguntur ;  dies  porro  et 
menses  el  anni  solibus  et  lunis  et  sideribus  Crea- 
toris  signinlur,  in  hoc  ab  eo  positis,  Et  erunt  enim, 
inquit(Gen.i),tn  signa  mensium  et  annorum  (17) : 


Variae   lectiones. 
49  Dominum  Rhen.  Seml.  Oberth.  m  Adagnitus  al.  "  Fuit  Hhen.  Seml.  Oberih.  "  Sapienlia  Par.  ^i  Est 
tibest  in  quibusd.  ^  Vera  Lat.  ^  GabaUrum  Ciaccon.  Jun.  ^  Sapienua  Par.  ^^  Dcum  Rhen.  Seml.  Oberih. 

Gommentarius. 

(16)  Boni  duxit  Deus.  Sic  vertit  quod  Graece  est     sic  ipse  dixit,  Bonl  dncere.  RnfiN.  ^.^„„^ -^ 

tmx^fiv.  6  ee^.   Quemadmodum   enim    auctores  (H)  Et  erunt  entm,  tnqutt,  m ^'JJ^^'^^^'^*^^^ 

dicant  boni  consulere,  et,  ajqui  bonique  facere,     annorum.  Hoc  est,  luna  et  sohs  motus,  mes,  an- 


515 


TERTOLLIANI  OPERDM  PARS  II.  —  SBRIES  1,  POLBMICA. 


£.16 


apparet  et  secula  Creatoris  esse ;  et  oraac  quod  ■  advcrsus  quem    valere  non  potuit ;    et  superen 


ante  ssecula  proposilum  dicalur,  non  alterius  esse, 
quam  cojus  et  sa^cula.  Aul  probel  Dei  sui  saecula 
Marcion,  ostcndat  ot  mundum  iptum,  in  quo  ssecula 
deputentur,  vas  quodammodo  tcmporum,  et  signa 
aliqua,  vel  ortum  eorum  ^®.  Si  nihil  demonstrat, 
revcrtor  ut  et  illud  dicqm.  Cur  aulcm  antc  saecula 
Creatoris  proposuit  gloriam  nostram?  possel  videri 
eam  ante  sa^cula  proposuisse,  quam  introduclione 
saeculi  revelasset.  At  cum  id  facit  pene  jam  totis 
sseculis  Creatoris  productis  ^^,  vane  antc  sa^cula 
proposuit,  et  non  magis  intra  ssecula,  quod  reve- 
laturus  erat  pene  post  ssecula.  Non  enim  ejus  est 
fcstioasse  in  proponendo,  cujus  et  rctardasse  in 
revelando.    Creatori  autem  compctit  ulrumque,  el 


ut  secundum  me  quidem  credibile  sit  scientes  vir- 
tutes  et  potestates  Creatoris  Deum  gloriae  Christum 
suum  crucifixisse,  qua  desperatione  cl  malitiae  rc- 
dundantia  servi  quoque  sccleslissimi  dominos  suos 
interficere  non  dubitant.  Scriptum  est  enim  apud 
me  (Luc,  xxii,  3[,  Satanam  in  Judam  introisse. 
Secundum  autem  Marcionem ,  nec  Apostolus  boc 
loco  palitur  ignorantiam  adscribi  virtulibus  Creato- 
ris  in  glorise  dominum,  quia  scilicet  non  illas  vuU 
intelligi  principes  hujus  sevi.  Quod  si  non  videtur 
de  spiriiualibus  dixissc  principibus,  ergo  de  saecula- 
ribus  dixit ;  de  populo  principali  utique  non  inler 
nationcs^  de  ipsis  arcbontibus  ejus,  de  rege  Herodc, 
etiam  de  ..Pilato,  et  quo  major  priocipatus  bujus 


ante  ssecula  proposuisse,  et   in  fine    sseculorum  B  aevi  romana  dignitas  prsesidebat.    Ita  et  cum  de* 

struuntur  argumentationes  diversae  partis ,  nostras 
expositiones  sediGcantur.  Sed  vis  adhuc  gloriam 
nostram  Dei  tui  esse,  et  apud  eum  in  occulto  fuisse 
et  quare  adhuc  eodem  et  Dcus  instrumento  el  Apo- 
stolus  nititur  ^'*  ?  Quid  illi  cum  seotentiis  Prophe- 
tarum  ubique  ?  Quis  enim  cognovit  sensum  Domini 
etquis  illi  consiliarius  fuit  Plsaiasest  {Isa.  xl.  13). 
Quid  illi  etiam  cum  exemplis  Dei  nostri?  Nano 
quotf  architectum  se  prudentem  affirmat,  hoc  in- 
venimus  significari  depalatorem  disciplinae  divinae 
a  Crcalore,  per  Isaiam  (iii,  2)  :  Au/eram  enim  ^, 
inquit,  aJud(ea  inter  caelera  et  sapientem  architec- 
tum.  Et  numquid  ^  ipse  tunc  Paulos  destinabatar, 


revelasse;  quia  et  quod  proposuit  et  revelavil , 
medio  spatio  sseculorum  in  figuris  et  senigmatibus 
et  allegoriis  prseministravil  ^.  Sed  quia  subjicit 
de  gloria  noslra,  quod  eam  nemo  ex  principibus 
hujus  cevi  scierit :  caeterum^  si  scissent,  nunquam 
Dominum  gloria^  cruci/ixissent;  argumentalur  ha»- 
reticus,  quod  principes  bujus  a^vi  demum,  alterius 
scilicet  Dei  Chrislum ,  cruci  confixerint,  ut  et 
hoc  in  ipsum  recidat  ^i  Creatorem.  Porro,  cui 
supra  ostcndimus  ^^,  quibusmodis  gloria  nostra , 
a  Creatore  sit  depuianda,  praejudicatum  csse  debc« 
bit,  eam  quse  in  occulto  fuerit  apud  Creatorom, 
mcrito   ignotam    eiiain   ab   omnibus   ^^   virtuiibus 


el  potestatibus  Creatoris;  quia  nec   famulis   liceat  p  dc  Judaea,  i'l  cst,  do  Judaismo,  auferri  habens  in 

•   I  •  J  •  _  1  •ll*  A  M    *  ^^  J  •  f *  A  •  /^  !•*•••  •  •  J» 


consilia  nosse  dominorum,  ncdum  illis  apostalis 
angelis,  ipsique  principi  transgressionis  diabolo, 
quo  magis  extraneos  fuisse  contenderim  ob  cul- 
pam  ab  omni  conscicntia  dispositionum  Creatoris. 
Sed  jam  nec  mihi  competit  priocipes  hujus  aevi 
virtutes  et  potestates  interpretari  Creatoris,  quia 
ignorantiam  illi  adscribit  ApostoIus:4IS4l  Jesum  an- 
tem  et  secundum  nostrum  Evangelium  (18)  (Matth. 
IV )  diabolus  quoque  in  tcntalione  cognovit;  et 
secundum  commune  instrumentum  (Luc.  iv,  34), 
spiritus  nequam  sciebat  eum  sancium  Dei  esse;  et 
Jesum  vocari,  et  in  perditioncm  eorum  venisse. 
Etiam  parabola  fortis  illius  armati,  quem  alias 
validior  oppressit,  ct  vasa  ejus  occupavit  (Luc,  xi). 


adificationem  Christianismi,  positurus  unicum  fun« 
damentum,  quod  est  Christus  ?  quia  ct  de  hoc  per 
eumdem  prophetam  Creator  :  Ecce  ego,  ioquit 
(xxviii.  15),  injicio  in  fundamenta  Sionis  lapidem 
pretiosum,  honorahilem;etquiin  eum  credideritnon 
confundetur.  Nisi  si  ^^  structorem  se  terreni  operis 
Deus  profitebatur,  ut  non  de  Christo  suo  significa- 
rct,  qui  futurus  esset  fundamentum  credentium 
in  eum,  super  quod  proiit  quisque  superstruxerit, 
dignam  scilicet  495  vel  indignam  doctrinam  si  opus 
ejus  per  ignem  probabitur,  si  merces  illi  per  ignem 
rependetur  (19),  Creatoris  est;  quia  per  ignem  ju- 
dicatur  ^  veslra  supereedificatio,  utique  sui  ^^  funda- 
menti,  id  est  sui  Cbristi  :  nescitis  quod  templum 


si  in  Creatorem  accipitur  apud  Marcionem,  jam  D  Dei  sitis,  et  in  nohis  inhabitet  Spiritus  Dei?  Si  ho- 
nec  ignorasse  ultra  poiuit  Creator  Deum  gloriae,  mo,  et  res,  et  opus,  et  imago,  et  similitudo,  et  caro 
dum  ab  eo  opprimitur ;  nec  in  crucem  eum  figere,      per  terram,  et  anima  per  afflatum  Crcatoris  est ; 

Variffi  lectiones. 

^  Ortaneorum  Rhen.  SemL  Ohert.  notat  eorum.  Wouw.  ortam  eorum.  Jun.  ssProduciis  aU  ^  Praemons* 
travil  Jun.  ^^  Redigat  Men.  Seml.  Oberth.  «^  Ostenderiraus  Rhen.  Seml.  Oberth.  «  Hominibus  Ria.  Ve- 
net.^miuT  Lat.  65  Eiiam  Par.  ^  Noo  al.  «iSi  abest.Par.  ^  Indicatur  Par.  Fran.^^  Super  tnser.  Rhen. 
Seml,  Oherth. 

Commentarius. 

nos,  ssecula,  tempora  distinguent.  Hoc  loco  Gcnes. 
i,  abutuntur  qui  in  astrologiae  defcnsionem  illum 
assumunt,  facitque  contra  eos  hsec  interpretatio. 
Le  pr. 

(18)  Secundum  nosirum  Evangelium.  Ut  dislin- 
guat  a  depravato  Marcionis  codice.  Matih.  iv  haec 
referuntur,  et  paulo  post :  Scriptum  est  enim  apud 


me^Satanam  tn  Judam  tntrotsse.  Qui  locus  cstLucae 
XXII,  ex  quo  Marcion  apud  me  recensuerat.  Id. 

(19)  Simerces  illiper  ignem  rependetur.  De  ignc 
Porgaiorii  hunc  locum  Apostoli  explicant  fere  om- 
nes,  inter  quos  Franciscus  Turrianus  et  S.  J. 
latissime  id  expendit  in  defens.  canonum  Apost. 
lo. 


5J7 


LIB.  V  ADV.  MARCWNEM. 


518 


totus  '^^  ergo  in  alieno  habitat  Deus  Marcionis  '^^,  i  nostrum  immolatus  est  Christus,  Quare  pascha 


si  non  ''^  Creatoris  sumus  templum.  Quod  si  tem- 
plum  Dei  guis  vitiaveritf  viiiabitur,  ntique  a  Deo 
templi.  Uitorcm  intentans,  Greatorem  intentabit  "^^. 
Stulii  estote  utsitissapientes.QusLve^t  Sapientiaenm 
hujus  mufidi  stultitia  est  penes  Deum.  Penes  quem 
Deum  ?  Si  nihil  nobis  et  adhuc  sensuum  '^^  prislina 
praejudicaverun^  bene  quod  et  hic  adstruit  :  Scri» 
ptum  est  enim :  Deprehendens  sapientes  in  nequitia 
Ulorum.  Et  rursus :  Dominus  scit  cogitationes  sapien- 
ftttm,  qaod  sint  sapervacuse.  In  totum  enim  prae- 
seriptum  a  nobis  erit,  nuUa  illum  sententia  uti  po- 
tuisse  ejus  Dei,  quem  destrucre  deberct,  si  non 
illi  doceret.  Ergo^  inquit,  nemo  glorietur  in  homine. 
Et  hoc  secundum  Creatoris  disciplinam  (Jerem.  xvii, 


Ghristus,  si  non  pascha  figura  Christi,  per  similitu- 
diuem  sanguinis  salutaris,  ei  pecoris  Ghristi?  Quid 
nobis  et  Chrislo  imagines  ioduit  ^  solemnium 
Creatoris,  si  non  erani  nostra)?  Avertens  autem 
nos  a  fornicatione,  manifestat  carnis  resurrcctio- 
nem.  Corpus,  inquit,  non  fornicationi,  sed  Domino, 
et  Dominus  corpori;  ut  lemplum  Deo,  et  Deus 
templo.  Templum  ergo  Deo  peribit,  el  Deus  tem- 
plo.  Alquin  vides,  Qui  Dominum  suscitavit  et  nos 
suscitabit,  in  corpore  quoque  suscitabit;  quia 
corpus  Domino,  et  Dominus  corpori.  El  bene  quod 
aggerat :  Nescitis  corpora  vestra  membra  esse  Chri- 
sti?  Quid  dicet  haereticus?  Membra  Christi  non 
resurgent,  qusenostra  jam  non  sunt?  Empti  enim 


—  ___  ^^  _  _^ y  _  ^_  ^^  ^  j^__ ._.  _-.,^^    ^^  ^  .WV.WW 

h)^Miterumhominemyquispemhabetinhominem;ei  B  sumus  pretio  ^^  magno  (20).  Plane  nullo,  si  phan- 


(Psai.  c&vii),  Bonum  esi  fidere  in  Deo^  quam  fidere 
in  hoinine^^^ilBL  et  gloriari  (ICor.  iv,  i). 

CAPUT  VII. 

Etocculta  tenebrarum  ipse  illuminabit,  uiique 
per  Christum,  qui  Christum  "^^  illuminationem  re- 
promisit  (/^.  xui,  6);  se  quoque  lucernam  pro- 
nimUavit,  scrutantem  corda  et  renes  {PsaL  vii,  10). 
Abillo  erit  ct  laus  unicuique,  a  quo  et  contrarium 
laudis  ut  a  judice.  Certe,  inquis'^'',  vel  hic  mundum 
Deum  mundi  interpretatur,  dicendo  :  Speetaculum 
factisumus  mundo  et  angelis^  et  hominibus,  Quia  "^^ 
si  mundum  homines  mundi  signiBcasset ,  non 
etiam  homines  postmodum  nominasset.  Imo  ne  ita 
argamentareris,  providentia  Spiritas  sancti  demon- 
stravit  quidnam  '^^  dixisset,  Spectaculum  facti  su- 
mus  mundo ;  dum  angelis  qui  mundum  ministrant, 
et  hominibus  quibus  ministrant.  Verebatur  nimi- 
ram  taatae  constantise  vir,  ne  dicam  Spiritus  san- 
clQs,  prsesertim  ad  filios  scribens,  quos  in  Evange- 
lio  generaverat,  libere  Deum  mundi  nominare,  ad- 
TersQs  qaem,  nisi  exserte,  uon  posset  videri  prsedi- 
care.  Non  defendo  secundum  legem  Creatoris  dis- 
plicoisse  4LSG  illum,  qui  muliercm  patris  sui  ha^ 
buit,  communis  et  publicse  religionis  secutus  sit 
disdpUnam.  Sed  cum  eum  damnat  dedendum  Sa- 
tatUB,  damnatoris  Dei  praeco  est.  Yiderit  et  quo- 
modo  dixerit  in  interitum  camis,  ut  spiritus  salvus 


tasma  fuit  Chrislus^  nec  habuii  ullam  substantiam 
corporis,  quam  pro  nostris  corporibus  dependeret. 
Ergo  ^'  Christus  habuit  quo  nos  redimeret :  et  si 
aliquo  magno  redemit  haec  corpora,  in  quae  eadem 
committenda  ^^  fornicatio  non  erit,  ut  io  membra 
jam-Christi,  non  nostra  :  utique  sibi  salva  praesiQ- 
bit,  quae  magno  coinparavit.  Jam  nunc  quomodo 
honorabimus  ?  quomodo  tollemus  Deum  in  corpore 
perituro  ?  Sequitur  de  nnptiis  congredi,  quas  Mar- 
cion  constantior  Apostolo  prohibet.  Etenim  aposlo- 
lus,  et  si  bonum  continentice  prasfert,  tamen  con/u- 
gium  et  contrahi  pennittitt  et  usui  esse,  et  magis 
retineri  quam  disjungi  suadet.  PlaneChristus  vctat 

p  {Matth.  v  et  xix)  divortium,  Moyses  vero  permittil. 

^  Marcio  totuni  concubitum  aufcrens  fidelibus  (vide- 
rint  cnim  catechumeni  ejus)  repudium  antc  nuptse  ^ 
jubens,  cujus  sententiam  sequitur,  Moysi  an  Chri- 
sti?Atquinet  Christi  Aposlolus  ^^  cum  praecipit 
mulierem  a  viro  non  discedere,  aut  si  discesserit, 
manere  innuptam,  aut  reconciliari  viro;  et  repu- 
dium  permisit,  quod  non  in  totum  4197  prohibuit, 
et  matrimonium  confirmavit,  quod  primo  vetuit 
disjungi,  et  si  forte  disjunctum,  voluit  rcformari. 
Sed  et  coniinentise  quas  ait  causas  ?  Quia  tempus  in 
collecto  est,  Putaveram,  quia  Deus  alius  in  Christo  ; 
et  tamen  a  quo  est  coUectio  temporis,  ab  eo  eril  et 
quod  collectioni  temporis  congruit.  Nemo  alieno 
tempori  consulit.  Pusillum  Deum  adfirmas   taum, 


ttt  in  die  Domini^  dum  et  de  carnis  interitu,  et  de  D  Marcion,  quem  in  aliquo  coangustat  tcmpus  Crea- 


ttlate  spiritus  judicarit ;  el  auferri  jubens  malum 
de  medio,  Crcatoris  frequentissimam  sententiam 
eommemoraverit.  Expurgate  vetus  fermentum^  ut 
sitis  nova  conspersio  sicut  estis  azymi,  Ergo  azymi 
figurae  erant  nostrse  apud  Creatorem.  Sic  et  pascha 


toris.  Certe  prsescribens,  Tantum  in  Domino  esse 
nubendum;  ne  qui  fidelis  ethnicum  mairimonium 
contrahat,  legem  tuelur  Creatoris,  allophylorum 
nuptias  ubique  prohibentis.  Sed,  etsi  sunt,  qui  di^ 
cuntur  Dei,  sive  in  ccelisysive  in  terris;  apparet  quo- 


Varia)   lectiones. 

'OTuus Par.  Fran.  '^i  Marcion  Par.  Fran,  "  Nos  Rhen.  Seml,  Oberth,  ''»  Intentabis  fi/ign.  Seml.  Oberth. 
'*  Ad  hunc  scnsum  Par,  Fran.  '^^  Hominibus  Rhen.  Seml.  Oberth.  "^^  Christus  Venet.  Christi  cod.  Wouw. 
'^lnquit  al.  "'»  Qui  Pam.  ^^  Quomodo  Rhen.  Seml.  Oberth.  ^  Imbuit  Rhen.  Venet,  ^^  ?reiio  omitt.  Rhen. 
Seml.  Oberth.  ^^  Et  add,  Rhen,  Seml.  Oberth.  «s  Admittenda  Ciaccon,  ®*  Nuptias  Rhen,  Seml,  Oberth* 
nuptis  Jun.  ^  Christi  Rtien.  Jun,  Seml,  Oberth, 

Commentarias* 

(20)  Empti  enim  sumus  pretio  magno.  Ut  probet      phantasma  tantum   fuit ;  ma^no,  si   ipse  in  cOr« 
MaJrcioni    veram   carnem    induisse    Christum,  ait     pore  suo  delicta  nostra  portavit.  Ls  Pa* 
nos  pretio  magao  aut  nullo  redemptos ;  nullo,  si 


519 


TBRTULLIAMI  OPBRUH  PARS  II.  —  SBRIBS  I,  POLBHIGA. 


520 


modo  dixerit,  non  qoasi  ^  vere  sint  ",  qui  dican-  ■  ipsius  est?  et  qnale  erit,  ut  peecatorem  smuli  soi 

•  •  •  «1  «•  •  ^^  •-  1  •  •  •  A  •  «  •  i*  <  »V  « 


tur  quando  non  sint :  de  idolis  enim  coepit,  de 
idolotbytis-  disputaturas  :  Scimus  quod  idolum  nihil 
sit.  Crealorem  autem  et  Marcion  Deum  non  negat : 
ergo  non  potest  videri  Apostolns  Creatorem  quoque 
inter  eos  posuisse,  qui  dii  dicanlur,  et  tamen  non 
sint ;  quando  etsi  fuissent,  nobis  tamen  unus  esset 
Deus  Pater  ex  quo  omnia  ^.  Ex  quo  omnia  nobis, 
nisi  cujns  omnia?  Quaenam  ista?  Habes  in  prsete- 
ritis ;  Omnia  vestra  sunt,  sive  Paulus,  sive  ApollOf 
sive  CephaSf  sive  mundus,  sive  vita,  sive  mors ,  sive 
prcesentia,  sive  futura,  Adeo  omnium  Deum  Crea- 
torem  facit,  a  quo  et  mundus,  et  vita,  et  mors ; 
quse  alterius  Dei  esse  non  possunt.  Ab  eo  igitur 
inter  omnia  et  Christus.  Ex  labore  suo  unumquem- 


puniat  magis,  quam  e  contrario  foveat  Deus  zelo- 
tes?  Si  ab  illo  Deo,  atquin  punire  non  novit.  Ita, 
tota  ista  propositio  Apostoli  nulla  ratione  consistit, 
si  non  ad  disciplinam  Creatoris  est.  Deniqne  et  in 
clausula  prsefationi  respondet.  Hasc  autem  qu^mad" 
modum  evenerunt  illiSf  scripta  sunt  ad  nos  comm(h 
nendoSf  in  quos  fines  asvorum  decucurrerunL  0 
Creatorem  et  prsescium  jam  ct  admonitorem  aiie« 
norum  Christianorum  I  Prsetereo,  si  quando  paria 
eorum  quse  retractata  sunt,  quaedam  et  breviter  ex- 
pungo.  Magnum  argumentum  Dei  alterius,  permissio 
omnium  obsoniorum,  adversns  Legem ;  qaasi  non 
et  ipsi  confiteamur  Legis  onera  dimissa,  sed  ab  eo 
qui  imposuit,  qui  novationem  repromisit;  ita  e( 


que  docens  vivere  (21)  opor^ere,  saiisexempla  prse- B  cibos  qui  abstuUt  reddidit,   quod  et  a  primordio 


miserat  militum,  pastorum,  rusticomm;  sed  divina 
illi  aucloritas  deerat.  Legem  igitur  opponit  Crea- 
toris  ingratis  ^,  quam  destruebat:  sui  enim  Dci 
nuUam  talem  habebat.  Bovij  inquit,  terenti  os  non 
obligabis;  et  adjicit :  Numquid  de  bobus  pertinet 
ad  Dominum  ?  etiam  et  ^  bobus  proptcr  homines 
benignum  ?  Propter  nos  enin  scriptum  est^  inquit. 
Ergo  et  legem  allegoricam  secundum  nos  probavit^ 
et  de  Evangelio  viventibus  patrocinantem ;  ac  pro- 
pter  boc,  non  alterius  esse  evangelizatores,  quam 
cujus  lex,  quee  prospexit  illis,  cum  dicii,  Propter  nos 
enim  ^^  scriptum  est,  Sed  noluit  uti  legis  potestate, 
qui  maluit  gratis  laborare.  Hoc  ad  gloriam  smm 


prsestitit.  Cseterum,  si  quis  alius  deus  fuisset  de- 
siructor  Dei  nostri,  nibil  magis  suos  prohiboisset* 
quam  de  copiis  adversarii  vivere  (7  Cor.  xi.  xir). 

CAPUT  VIIL 
Caput  viri  Christus  est,  Quis  Christus,  qui  non 
est  viri  auctor?  Caput  enim  ad  auctoritatem-  posoit» 
auctoritas  autem  non  alterius  erit,  quam  auctoris. 
Cujos  denique  viri  caput  est?  Certe  de  quo  sabjidt : 
Vir  enin  non  debet  caput  velare,  cum  sit  Dei  imago  • 
Igiiur  81  Crealoris  est  imago  (ille  enin  Christum 
Sermonem  suum  intuens  bominem  futurum  :  Facia- 
mu^^  inqwiiyhominem  ad  imaginemetsimilitudinem 
nostram)  quomodo  possum  alterum  habere  caput,  non 


relulit,  quam  negavit  quemquamevacuaturum^  non  Q  eum  cujus  imago  sum  ?  Cum  enim  imago  sumCreato 


ad  Legis  destruciionem,  qua  alium  probavit  usu- 
rum.  Ecce  aulem  et  in  petram  offendit  csecus  Mar- 
cion,  de  qua  bibebant  in  solitudine  patres  nostri,  Si 
enim  petra  illa  Christus  fuit,  utique  CreaioriSy 
cujus  et  populus.  Cui  rei  figuram  extranei  sa- 
cramenti  interpretatur  (22)?  An  ut  hoc  ipsum 
doceret,  figurata  fuisse  vetera  in  Christum  ex  illis 
recensendum  ?  466  Nam  et  reliquum  exitum  po- 
puli  decursurus,praemittit :  Hasc  autem  exempla  no* 
bis  sunt  facta,  Dic  mihi,  a  Creatore  alterius  quidem 
ignotiDei  hominibus  exempla  sunt  facta?  an  alius 
Deus  ab  alio  mutuatur  exempla,  et  qnidem  semulo  ? 
De  illo  me  terret  sibi,  a  quo  fidem  meam  transfert  ? 
Meliorem  me  illi  adversarius  faciet  ?  Jam  si  deli- 
quero  eadem  qus  et  populus,  eademne  passunii 
sum,  annon  ?  Atquin  si  non  eadem,  vane  mihi  U- 
menda  proponit,  quae  non  sum  passurus.  Passurus 


rls,  non  est  in  me  locus  capiiis  alterius.  Sed  et 
quare  mulierpotestatemsuper  caput  habere  debebitt 
Si  quia  ex  viro,  etpropter  virum  factaest  secundum 
institutionem  Creatoris,  sic  quoque  ejus  disciplinam 
Apostolus  curavit,  de  cujus  institutione  canSas  disd- 
piinse  interpretatur.  Adjicit  etiam,  Propter  angelos. 
Quos?  id  est  cujus?  Si  Creatoris  apostatas,  merito,  ut 
iila  facies  quse  eos  scandalizavit,  notam  quamdam  re* 
ferat  de  habilu  humilitatis,  et  obscuratione  decoriai 
Si  469  vero  propter  angelos  Dei  allerius,  quid  ve- 
retur,  si  nec  ipsi  Marcionitce  feminas  appetunl? 
Ssepe  jam  ostendimus  hareses  apud  Apostolam 
inter  mala  ut  malum  poni,  et  eos  probabiles  intelr 
ligendos^  qui  hcereses  ut  malum  fugiant.  Proinda 
panis  et  calicis  sacramento  jam  {Luc,  xxi)  in 
Evangelio  probavimus  corporis  et  sanguinis  Do- 
minici  verilaiem  (25),  adversus  phantasma  Mar- 
cionis.  Sed  et  omnem  judicii  menlionem  Greatori 


autem  a  quo  ero  ?  Si  a  Creatore,  qualia  infligere 

Varifle   lectiones. 

w  Quia  al  ^  Scd  quia  sint  add.  Seml,  Sed  quia  sit Fran.  ^  Ex  quo  omnia  Seml.  legitur  Venet.  w  In- 
gratiis  Jun.  ^  De  Pam.  ^^  Enim  omitt.  Fran. 

ComffientarittS. 

(21)  Ex  labore  suo  unumquemque  docens  vivere.     solet  exiraneus  construere  cum  genitivo,  ut  supra 
Hic  variis  exempUs  probai,  unumquemque  victura      adv.  Marc,  lib.  ii :  Quis  maii  extraneus,   nisi   qui 


debere  sibi  comparare  ex  iabore  suo.  Sic  B.  Apo- 
Btoius  dioebat  olim  manus  sibi  minislrasse  ouse 
opus  ei  erant.  Qui  Evangelio  serviant,  ex  eodem 
vivere   debent.  Lb  Pr* 

(22)  Figuram  extranei  sacramenti.  Poterit  exponi, 
figuram  ejus  qui  sit  extraneus  a  sacramentOe  Nam 


et  inimicus  ?  Rbbn. 

(23)  Probavimus  corporis  et  sanpuinis  Dominiei 
veritatem*  Lib.  sdlicet  superiore ;  id  autem  factum 
contra  perversam  Marcionis  opinionem,  qai  car- 
nem  Christi  phantasticam  dicebat.  Lb  Pr« 


521 


LIB.  V  ADV.  IIARGIONBH. 


522 


eompetere,  ut  Deo  Jadid,  toto  pene  opere  tractatttm  *  pertinere.  Compara    denique  species   Apostoli   et 


€8t.  Nunc  de  spiritalibus  dico,  hsec  quoque  in  Chri- 
stom  a  Creatore  promissa,  sub  illa  prsescriptione 
jQStissima,  opinor,  qua  non  alterius  credenda  sit  cx- 
hibitio,  quam  cujus  probata  fuerit  repromissio.  Pro- 
nnntiavit  Isaias  (xi,  I):  Prodibit  virga  de  radice 
Jesse  ^t  et  flos  de  radice  ascendet,  requiescet  su- 
per  eum  spiritv^  Domini,  Dehinc  species  ejus  enu- 
merat :  Spiritus  sapientice  et  intelligentias,  spiri^ 
tus  consilU  et  vaUntiasy  et  spiritus  agnitionis  et 
reUgUmis ;  spiritus  eum  replehit  timoris  Dei,  Chri- 
sUun  enim  in  floris  figura  ostendit  oriturum  ex 
Ttrga  profecta  de  radice  Jesse,  id  est  Yirgine  gene- 
ris  David  filii  Jesse,  in  quo  Christo  consistere  habe- 


Isaiae  (xi) :  Alii^  inquit,  datur  per  Spiritum  sermo 
saptentias ;  statim  et  Isaias  spiritum  sapientise  po- 
suil.  Alii  sermo  scientias ;  hie  eril  sermo  intelli- 
gentiac  et  consilii.  Alii  fides  in  eodem  spiritu ;  hic 
eril  spiritus  religionis  et  limoris  Dei.  Alii  donum 
curationum,  alii  virtutum ;  hic  erit  valenliaB  spi- 
ritus.  Alii  prophetia^  alii  distinctio  spirituum,  alii 
genera  linguarum,  alii  interpretatio  linguarum ; 
hic  erit  agnilionis  spiritus.  Vides  Apostolum  et  in 
distribotione  facienda  unius  spirituSy  et  in  spi- 
ritualitate  ^^  interpretanda,  Prophetae  conspiran- 
tem.  Possum  dicere,  ipsum  qui  corporis  nostri  per 
multa  et  diversa  membra  unitatem  charismatum 


rel  tota  substantia  Spirilus  ;  non  quasi  postea  ob-      variorum  compaginiadoiquavit^  eumdemei  corporis 
Tentnra  illi,  qui  semper    spiritus  Dei  fuerit,  ante  B  humani,  et  Spiritus  sancli  dominum  ostendi,  qui  me- 

ritum  ^  charismatum  noluerii  esse  in  corpore  spiri- 
tus,  quse  nec  in  corpore  humano  collocavit,  qui  de 
dilectione  quoque  omnibus  charismatibus  praspo' 
nenda,  Apostolum  inslruxerit  principali  praeceplo, 
quod  probavit  et  Christus :  Diliges  Dominum  de  totis 
prascordiis,  et  totis  viribus,  et  tota  anima  tua^  ei 
proximum  tibi  ^*'  tanquam  teipsum  ^.  Quod,  etsi 
in  lege  scripliim  esset,  commemorat  in  aliis  linguis, 
et  in  aliis  labiis  locuturum  Creaiorem^cum  hac  com- 
memoratione  oharisma  linguarum  confirmat,ncc  hic 
potest  videri  alienum  charisma  Creatoris  praedicatione 
confirmasse.  iEque  praescribens  silentium  mulieri- 
bus  in  Ecclesia^  ne  quid  discendi  ^  duntaxat  gratia 


caraem  qnoque ;  ne  ex  hoc  argumenteris  prophctiam 
ad  eum  Christum  pertinere,  qui  ut  homo  tautum 
ex  solo  eensu  David,  postea  consecuturus  sit  Dei 
soi  spiritom.  Sed  quoniam  exinde  quo  floruisset  in 
came  sumpta  ex  stirpe  David,  requiescere  in  illo 
omoia  haberet  operatio  gratiae  spiritalis,  et  con- 
eessare  et  finem  facere  quantum  ad  Judaeos ;  sicut 
ei  res  ipsa  testatur,  nibil  exinde  spirante  penes 
illos  spiritu  Creatoris,  ablato  a  Judasa  sapiente 
et  prudente  architecto,  et  consiliario^  et  pro- 
pheta  (ba.  iii,  2);  nt  hoc  sit,  Lex  et  Frophetm 
usque  ad  Joannem  (Luc.  xvi,  16).  Accipe  nunc 
qoomodo  et  a  Christo  in  coelum  recepto  charisma' 


ta   obventura  pronuntiarit.  Ascendit  in  sublimita-  C  ^  Joquantur,  caeterum   propheUndi  jus  et  illas  ha- 


tem,  id  est,  in  coelum ;  captivam  duxit  captivita-' 

tem,  id  est,  mortem,  vel  humanam  servitutem :  Do- 

ta  dedit  ^^  filiis  hominum,  id   est  donativa,  quae 

ebarismata  dicimus.  Eleganter  filiis  hominnm   ait, 

noo  passim  hominibus;  nos  ostendens  filios  hominum 

id  est,  yere  hominum,  apostoiorum.   In  Evangelio 

enimj  inquit,  ego  vos  generavi.  Et  (Galat.   iv,  19), 

filii  mei,  quos  parturio  rursus.  Jam  nunc   et  illa 

promissio  Spiritus  absolute  facle  per  Joalem  (n) :  In 

wnriuimis  diebus  ^  effundam  de  meo  spiritu  in 

omnem  camem,  et   prophetabunt    /ilii  filiceque 

eorum ;  et  super  servos  et  ancillas  meas  de  meo 

spiritu  effundam.  Et  utique  si  in  4L90  novissimos 

diesgratiam  Spiritus   Creator  repromisit,  Christus 

lotem  spiritalium  dispensator,  in  novissimis  diebus 


bere  jam  ostendit,  cum  mulieri  eliam  prophelanli 
velamen  imponit,  ex  lege  accipit  subjiciendae  fcmi- 
nae  auctoritatem,  quam  ut  semel  dixerim,  nosse 
non  debuit,  nisi  in  destructionem.  Sed  utjam  a 
spiriialibus  recedamus,  res  ipsae  probare  debebunt, 
quis  nostrum  temere  deo  suo  vindicet ;  et  an  ^ 
nostrae  parti  possit  opponi,  haec,  etsi  Greator  re- 
promisit  io  suum  Christum  nondum  revelatum,  ut 
Judaeis  tantum  destinatum,  suas  habitura  in  suo 
tempore,  in  suo  Christo,  et  in  suo  populo  ope- 
rationes,  Exhibeat  itaque  Marcion  Dei  sui  dona  (24), 
aliquos  prophetas,  qui  tamen  non  de  humano 
sensu,  sed  de  Dei  spiritu  sint  locuti,  qui  et  futura 
4L9i  praenuntiarint,  et  cordis  occulta  traduxerint. 
Edat  aliquempsalmum,  aliquamvisionem,  aliquam 


apparoit,  dicente  Apostolo  (Galat.  iv,  4) :  At  ubi  n  orationem^  duntaxat  spiritalem,  in  ecstasi,  id  est 
tempus  expletum  est,misit  Deus  Filium  suum;  et  amentia,  si  qua  linguce  interpretatio  accessit.  Pro- 
rursos  (/  Cor.  vii,  29):  Quia  tempus  jam  in  collec-  bet  mlhi,  eliam^  mulierena  apud  se  prophetasse, 
to  est;  apparet  et  de  temporum  ultimorum  praedica-  ex  illis  suis  sanctioribus  feminis  *  magnidicam  (25). 
lione,  hanc  gratiara  Spiritus  ad  Christum  praedicatoris     Si  haec  omnia  facilius  a  me  proferuntur,  et  ulique 

Variae  iectiones. 

w  De  virga  add.  Pam.  ^3  Dedit  data  Pam.  ^  Temporibus  Seml.  »5  Specialitate  Venet.  ^  Merita  Rhen. 
^  Tuum  Fran.  ^  Ipsum  omitt.  Ober.  ^  Docendi  Rhen.  dicendi  Pam.  ^  G  loria  Seml.  ^  Quia  Par.  Fran.  a 
Rhen.  ^  Biiam  mihi  Pam.  ^  Magni  ducam  Venet. 

Conunentarius. 

(24)  Exhibeat  itaque  Marcion  Dei  sui  dona.  Va-  (25)  Ex  illis  suis  sanctioribus  feminis  Maximil- 

ticinia  sua  de  Deo  suo  proferat,  modo  Dei  spirito  lam  forsan  Montani  asscclam    notat ;    quanquam 

agiuti  fuerint  illi  prophetae,  iis  sane  obtemperabo.  non    temere  dixerim  hic  perstringere  multas,  ul 

Lb  Pb,  Simonis  Magi  Helenam,  Apellis  Philumeueni,  Car* 


Patiol.  n. 


17 


523 


TBRTULLIANI  OPBRUM  PiRS  II.  —  SBRIBS  I,  POLBHIGA. 


524 


conspirantia  regulis  et  dispositionibus  et  diaciplinis  ■  de  terra  est,  ibit  in  terram.  Hoc  abit,  quod  in  ter- 

/'^a#>jKtMM«a        A*MA     ^lvlvi/V       Y\ai        VMA«      AMll        At        ■'KaiialllCI  At  HMkrm     iKit      9    •      Kaa     liAaHliml         nt%t\^      Aa#llt  t\^mimm     M<«^     L^ 


Creatoris,  sine  dubio  Dei  mei  cril  et  Ghristus»  et 
Spiritus,  et  Apostolas.  Habet  professionem  meam, 
qui  voluerit  eam  exigere 

CAPUT  IX. 

Interim  Marcionites  nihii  hujusmodi  ^  (I  Cor. 
xv)  exbibebit,  qui  timet  jam  ^,  pronuntiare,  cujus  '^ 
magis  Chribtus  nondum  sit  revelatus.  Sicut  meus 
exspectandus  est,  qui  a  primordio  preedicatus  est, 
illius  idirco  non  est,  quia  non  a  primordio  sit. 
Melius  non  credimus  in  Ghristum  futurum,  quam 
haerelicas  in  nallum.  Mortuorum  resurrectionem 
quomodo  quidam  tunc  negarint  (26),  prius  dispi- 
ciendum  est.  Utique  eodem   modo  quo  et   nonc. 


ram  ibit  ^  ;  hoc  resurgit,  qaod  cadit.  Quia  per  ho- 
minem  mors,  et  per  hominem  resurrectio.  Hie 
mihi  et  Cbristi  corpus  ostenditur  in  nomine  homi- 
nis,  qui  constat  ex  corpore,  ut  ssepe  jam  docuimas. 
Quod  si  sic  in  Christo  vivificamur  omnes^  sieui 
moti/icamur  in  Adam :  Quando  ^^  in  Adam  corpore 
morti6camar,  sic  necesse  est  et  in  Christo  corpore 
vivificemur.  Cseterum,  similitudo  non  constaty 
si  non  in  eadem  substanlia  mortificationis  in 
Adam,  vivificatio  concurrat  in  Christo.  Sed  inter- 
posuit  adhuc  aliquid  de  Christo,  et  propter  prae- 
sentem  disceplationem  non  omittendum.  Tanto 
magis  enim  probabitur  camis  resurrectio,  qoanto 
Christum  ejus  Dei  oslendero,  apud  quem  ereditor 
Siquidem  semper  resurreciio  carnis  negatar.  Cse-  B  camis  resurrectio.  Cum  dicit :  Oportet  enim  regnw- 


tenim,  animam  et  sapientium  plures  divinam 
vindicantes,  salvam  repromitiunt ;  et  vulgus  ipsum 
ea  praesumptione  defunctos  colit,  qua  animas 
eorum  manere  confidit.  Cseterum,  corpora  aul 
ignibus  staiim,  aut  feris,  aut  etiam  diligentissime 
condita,  temporibus  tamen  aboleri  manifestum 
eBt.  Si  ergo  camis  resurrectionem  neganies  Apo- 
stolus  retundit,  utique  adversas  illos  tuetur,  quod 
illi  negabant,  carnis  scilicet  resurrectionem.  Habes 
compendio  responsum.  Caetera  jam  ex  abandanii. 
Nam  et  ipsum  quod  mortaorum  resurrectio  dici- 
tur,  exigit  defendi  proprietates  vocabulorum. 
Mortuum  ^  itaque  vocabulo  non    est,  nisi  quod 


re  eum^  donec  ponat  inimicos  ejus  subpedes  ejus; 
jam  quidem  et  ex  hoc  uUorem  Deum  edicit,  atque 
exindeipsum  qui  hoc  Christo  repromiserit  {PtaU 
Gix) :  Sede  ad  dexteram  meam^  donec  ponam  ini- 
micos  tuos  scabellum  pedum  tvorum ;  Virgam  vir* 
tutis  tum  emittet  Dominus  ex  Sion^  et  daminabi" 
tur  ^^  in  medio  inimicorum  tuorum ;  tecum,  et 
csetera  ^^.  Sed  necesse  est,  ad  meam  sententiam 
pertinere  defendam  eas  Scripturas,  quas  et  Judaei 
nobis  avocare  conantur  (27).  Dicunt  denique  honc 
Psalmum  (Psal,  cix)  in  Ezechiam  cecinisse,  quia  is 
sederit  ad  dexteram  templi,  et  hostes  ejus  averterit 
Deus  et  absumpserit  (lY  Reg.  xix) ;  propterea  igitur, 


amisit  animam,  de  cujus  facultate  vivebat.  Gorpus  |i  et  ante  luciferum  ex  utero  generavi  te^  in  Ezechiam 


est  quod  amittit  animam,  et  amittendo  fit  mor- 
tuum:  ita  mortui  vocabulum  corpori  competit. 
Porro,  si  resurectio  mortui  est,  mortuum  autem 
non  aliud  est  quam  corpus,  corporis  erit  resurre- 
ctio.  Sic  et  resurrectionis  vocabulum  non  aliam 
rem  vindicat,  quam  qus  cecidit.  Surgere  enim 
potest  dici  et  quod  4L919  omnino  non  cecidit,  quod 
semper  relro  jacuit ;  resurgere  autem  non  est  nisi 
ejus  quod  cecidit.  Iterum  enim  surgendo,  quia 
cecidit,  resurgere  dicitur.  Re  enim  syllaba  ite- 
rationi  semper  adhibetur.  Cadere  ergo  dicimus 
corpus  in  terram  per  mortem,  sicut  et  res  ipsa  tes- 
tatur,  ex  Dei  lege;  corporl  enim  dictum  est  {Gen. 
ui,  19) :  Terra  es^  et  in  terram  ibis.  Ita   quod 


convenire,  et  in  ^^  Ezechiae  nativitatem  (28).  Nos 
edimus  Evangelia  (29),  de  quorum  fide  aliquid 
utique  jam  in  tauto  opere  istos  confirmasse  debe- 
mus  (30),  nocturna  nativitate  declaranlia  Dominum, 
ut  hoc  sit  ante  luciferum,  et  ex  stella  Magis  intel- 
lecta,  et  ex  testimonio  M93  angeli,  qui  nocte  pasto- 
ribus  annuntiavit  natum  essecum  maximeCbrisium; 
et  ex  loco  partus :  in  diversorium  enim  ad  noctem 
convenitur.  Fortasse  an  et  mystice  factum  sit  ut 
nocte  Cbristus  nasceretur,  lux  veritatis  futurus  igno-^ 
rantice  tenebris.  Sed  nec  generavi  te  edixisset  Deus, 
nisi  filio  puero  ^\  Nam  etsi  de  toto  populo  ait  (Isa. 
i) :  Filios  generavi ;  sed  non  adjecit :  Ex  tUero* 
Gur  autem  adjecit  Ex  uterOy  tam  vane,  quasi  ali- 


Yari®  lectiones. 

s  Ejusmodi  Venet.  *  Etiam  Lat.  '^  Cujusnam  Lat.  ^Mortuorum  Par.;  itaqne  vocabuloomtf^  Seml.  ^  Cadit 
q.  i.  t.  abit  Ciaccon.  ^<>Quomodo  LatA^  Dominaberis  Fran.  etdominare  al.  ^^  Et  caetera  omitt.  Seml.  ^ 
Ante  cod.  Pithoe.  "  Vero  Ciacc.  prob,  Jun. 

CommentariuSe 

pocratis  Marcellinam,  et  Marcionis  ipsius  feminam  n  tat  adversus  Ebioneos,  hier.  30,  B.  Epiphaniu^,  pro* 
illam,  quam  Romam  miserat  ut  sibi  domum  preepa-  bans  ex  Scripturis  Ezechiam,  cum  prsediceret  Isaias 
ret,  Le  Pr. 

(26)  Mortuorum  resurrectionem  ^uomodo  quidam 
tunc  negarint.  Sadducseos  intelligit,  de  quibus  su- 
perius  egimus  satis  fuse.  Id. 

(27)  Judcei  nobis  avocare  conantur.  Rabbini  sd 
licet,  ut  suam  pervicaciam  tueantur,  e  manibus  nos- 
tris  locum  illum  cxtrahere  conantur,  dominabitur  in 
medio  inimicorum  tuorum^  explicantes  de  Ezechia. 
Id. 

(28)  Ei  in  Ezechias  nativitaiem.  Recte  istud  refa- 


cap.  VII :  Eccevirgo  concipiety  natum  fuisse  an.  ii. 
B.  Justino  suffecit  dicere  quod  Ezeehias  ex  virgine 
non  fuerit  nalus.  Pam. 

(29)  Nos  edimus  Evangelia,  elc.  Hic  protesutar 
quod  Marcion  tum  Evangeii  Lucse  tria  priore  capi- 
ta,  tum  totum  Matthsei  Evangeiium  rejiciebat,  afferre 
volens  ex  c.  u  Luc»  et  c.  iv  Mathsei  testimonia,  qate 
ipsa  etiam  paulo  prius  allegat  B.  Justinus,  Id. 

(30)  In  tanto  opere  istos  confirmasse  debemus. 
Istos,  nimirum  Judseos.  Rig. 


S25 


LIB.  V  AD?/  MARCIONBM. 


526 


qois  hominnm  ez  ntero  natus  dubitarelur,  nisi  qnia  ■  omnes  reges ;  quem  omnes,  nisi  Cbristatn  ?  Et  ser- 


curiosius  volnit  intelligi  in  Chrislam  :  Ex  utero 
generavi  te,  id  est,  ex  solo  utero,  sine  viri  scmine, 
caroi  deputans  ex  utero  spiritus  (31)  ?  Quod  et  in  ^^ 
ipso  hic  accedit :  Tu  es  sacerdos  in  (evum.  Nec 
tacerdos  autem  Ezechias,  nec  in  sevum,  etsi  fuis- 
set.  Secundum  ordinem,  inquit,  Melchisedech.  Quid 
EzechiaSy  ad  Melchisedech  Altissimi  sacerdotem, 
et  quidem  non  circumcisum,  qui  Abraham  circum- 
dsum  jam  accepta  decimarum  oblatione  benedixit  ? 
At  in  Ghristum  conveniet  ordo  Melchisedech^  quo- 
niam  quidem  Ghrislus  proprius  et  legitimus  Dei 
antistes,  prseputiati  sacerdotii  pontifex,  tum  in  na- 
tionibui  constitutus,  a  quibus  magis  suspici  habe- 
baty  ^^  cognituram  se  quandoque  circnmcisionemy 
et  Abrahs  gentem^  cum  ultimo  venerit,  accepta-  B 
tione  et  benedictione  dignabitur.  Bst  et  alius  Psal- 
mus  (lxxi)  ita  incipiens :  Deus^  judicium  tuum  regi 
da,  id  est,  Ghristoregnaturo :  etjustitiamtuam  filio 
regiSf  id  est,  populo  Ghristi.  Filii  enim  ejus  sunt, 
qoi  in  ipso  renascuntur.  Sed  ^''  et  hic  Psalmus 
Salomoni  canere  dicetur ;  qu»  tamen  soli  compe- 
tont  Gbristo^  docere  non  potuerunt  etiam  ceetera 
non  ad  Salomonem,  sed  ad  Ghristnm  pertinere  ?  De^ 
scendit,  inquit,  tanquam  imber  super  vellus  et  velut 
stillas  destillantes  in  terram.  Placidum  decensum 
^us  et  insensibilem  describens  494  de  coelo  in 
carnem.  Salomon  autem  etsi  desscendit  ahcunde, 
non    tamen  sicut  imber,   quia  non   de  coelo.  Sed 


vient  ei  omnes^  nattones  ;  cui  omnes  nisi  Christo  ? 
Sit  nomen  ejus  in  cevum ;  cujus  nomen  in  setemum, 
nisi  Christi  ?  Ante  solem  manebit  nomen  ejus,  ante 
solem  enim  Scrmo  Dei,  id  est  Christus.  Et  benedi- 
centur  in  illo  universa:  gentes;  in  Salomone  nulla 
natio  benedicitur,  in  Christo  vero  omnis.  Quid  nunc 
si  et  Deum  cum  ^^  Psalmus  iste  demonslrat  ?  Et 
beatum  eum  dicent,  quoniam  benedictus  Dominus 
Deus  Israelis,qui  facit  mirabiliasolus.  Benictumno- 
men  glorix  ejus,  et  replebitur  universa  terra  gloria 
ejus.  Gonira,  Salomon,  audeo  dicere,  etiam  quam 
habuit  in  Deo  gloriam  amisit,  per  mulierem  in  ido- 
lolatriam  usque  pertractus.  Itaque  cum  in  medio 
psalmo  illud  quoque  positum  sit :  Inimici  ejus  pul* 
verem  lingent^  subjecti  utique  pedibus  ipsius,  ad 
illud  pertinebit,  propter  quod  hunc  psalmum  et 
intuli,  et  ad  meam  ^ententiam  defendi,  ut  confir- 
maverim  et  regni  gloriam^  et  inimicorum  subje* 
aionem,  secundum  dispositionem  Greatoris,  con- 
secuturus  td,  non  alium  credendum,  quam  Grea- 
toris. 

GAPUTX. 

Revertamur  nunc  ad  resurrectionem,  cui  et  alias 
quidem  proprio  volumine  (32)  satisfecimos  omnibus 
haereticis  resistentes ;  sed  nec  hic  desumus  propter 
eos  qui  illud  opusculum  ignorant ;  Quid,  ait,  facient 
qui  pro  mortuis  baptizantur  (33)^  si  mortui  non  re- 
aimpliciora  quseque  proponam.  Dominabitur,  inquit,  C  surgunt  (I  Cor.  xv)  ?  Yiderit  institutio  isla.  Kalendse 
amariadmare,etaflumineusqueadterminosterras.  si  forte  Februariae  respondebunt  illi,  pro  mortuis 
Hoc  soli  datum  est  Ghristo.  Caeterum,  Salomon  495  pelere  ^^  (34).  Noli  ergo  Apostolum  novum 
nni  et  modicse  Judsese  imperavit.  Adorabunt  illum     statim  auctorem  aut  confirmalorem  ejus  denolare, 

Variae  lectiones. 
**  Quod  cx  ipso.  Huc  Oberth.  ^^  Et  add.  Seml.  ti  Sic  inser.  Lat.  Seml.  Oberth.   ^^  Meum  Rhen.  cum 
Venet.  ^^  Gonsecuturum  Pam.  ^  Petereot  Wouw* 

Commentarius. 


(3i)  Camis  deputans  ex  utero  spiritus.  Spiritus 
aanctus  in  eo  psalmo  verba  haec :  Ex  utero^  carni  si- 
gnificandse  deputavit.  Rig. 

(32)  Proprio  volumine.  Est  liber  de  Resurrectione 
camis.  Sexl. 

(33)  QtiiTpro  mortuis  baptizantur.  Scio  quosdam 
non  ae  bapUsmo  viventis  pro  mortuo  explicare,  sed 
de  absolutione  corporis  propter  sordes  quas  con- 
trazerit  ex  contactu  mortui.  Le  Pr. 


a  quibusdam  institutum,  ut  pro  mortuis  baptizaren- 
tur.  Deinde  ait ;  Viderit  institutio  ista  an  ratione 
aliqua  nitatur.  Et  statim  comparat  illi  morem 
ethnicum :  Kalendae,  inauit,  februarise  respondent 
et  comparari  possunt  illi,  pro  morluis  petere,  x{^ 
68x690ai  OiT^p  xwv  vixpcov,  illi  scilicet  ritui  sive  ia- 
stitutioni,  nempe  baptizari,  seu  petere  pro  mor- 
tuis.  Nam  et  februa  celebrantur  pro  chans  cogoa* 
torum  mortuis,  ataue  hinc  nomen  inditum  mensi 


Vota  deo  Diti  Febma  mensis  habet. 


(34)  Viderit  institutio  ista.  Kalendas  si  forte  Fe-  n  februario,  et  Kalendis  februariis.  Ovidius, 
kriariiB  respondebunt  illi.pro  mortuis  peterent.UtBC  *• 
scripiura  est  exemplaris  UrsiDi.  Nunc  vero  talem 
Tertuliiani  fuisse  non  existimo^  Nam  interroganti  Iiem. 
Aposlolo :  Quidfacient  qui  pro  mortuis  baptizantur^ 
si  mortui  non  resurgunt  ?  absurde  responsum  fuis- 
seijKalendm  februarias  pro  mortuispeterent.  Etenim 
nihil  propterea  juvaretur  institutio  illa,  guam  mo 
Apostolorum  fuisse  apud  quosdam  Septimius  cre- 
didit,  baptizari  pro  mortuis.  Nempe  hoc  interroga* 
tione  Apostoli  ponitur,  mortuos  non  resurgere. 
Itacpe  aicenti,  mortuos  non  resurgere,  quis  adeo 
stoude  repoodisset,  Kalendas  februarias  pro  mor- 
tuis  petituras?  Pro  mortuis  videlicet  non  resur- 
gentibus  tam  absurda  et  inutilia  fuissent  februa, 
quam  Baptismus:  Yideamus  ergo  quaenam  fuerit 
mens  Septimii.  Profert  Apostoli  verba  :  Quid  fc^ 
cient  qui  pro  mortuis  baptizanturf  si  mortui  non 
resurguntf  Quibua  verbis  significari  putat  fuisse  tunc 


Post  superom  cultut  vicino  Februa  mense 
Dat  Nnma  cognatis  Manibns  inferias. 

Hancce  autem  scripturam,  respondebunt  illi  pro 
mortuis  petere,  servavit  codex  Divionensis,  serva- 
vere  etcodices,  G[uibus  usus  est  Rhenanus.  Rig. 

—  Pro  mortuts  petere.  Idem  mihi  videtur  pro 
mortuis  petercy  ac  februa  poscere,  de  quibus  lib.  i 
Fast.  Ovid.  : 

Ipse  ego  flaminiaro  pascentem  fAbrua  vidi, 
Februa  poscenti  pinea  virga  data  est. 

Hoc  est  sacra  februa  sive  expiationem  postulare  pro 
mortuis,  sive  propter  osedem,  sive  propter  defectum 
exseqniarum.  Lb  Pr. 


527 


TBRTULLIAMI  OPRRUM  PAR8  U.  —  SBRIBS  I,  POLEMICA. 


528 


ot    tanio    magis   sisteret   carnis    resurrectioneni,  a  didt :  Non  primum  quod  spiniale.  Ad  hoe  eaim  et 
quanto  illi  qui   vanc  pro   mortuis  baptizarentur,  fide     de  ipso  Ghristo  prssiruit :  Factus  primus  homo 


resurrectionis  hoc  facerent.  Habemus  illum  alicubi 
{Ephes.  IV,  5)  unius  baptismi  definiiorem  ^^  Igitur 
et  pro  mortuis  lingui,  pro  corporibus  est  tingui ; 
mortuum  cnim  corpus  ostendimus.  Quid  facient 
qui  pro  corporibus  baptizantur,  si  corpora  non  re- 
surgunt?  Atque  adeo  recte  hunc  gradum  figimus, 
ut  el  Apostolus  secundam  disceptationem  a?que  de 
corpore  induxerit.  Sed  dicent  quidam :  Quomodo 
mortui  resurgent  ?  quo  autem  corpore  venient  ?  De- 
fensa  etenim  resurreclione  quse  negabatur»  conse- 
quens  erat  de  qualitate  corporis  retractare,  quae 
non  videbatur.  Sed  de  isla  cum  aliis  congredi  con- 
venit.  Marcion  enim  in  totum  camis  resurrectio- 


Adam  in  animam  vivam  ;  novissimus  Adam  in  spi^ 
ritum  vivificaniem ;  licet  siullissimus  haereticus  (35) 
noluerit  ita^esse.  Dominum  enim  posnit  novissi- 
mum,  pro  novissimo  Adam  ;  veritus  scilicct  ne  si 
et  Dominum  novissimumhaberetAdam,  et  ejusdem 
Ghristum  defenderemus  in  Adam  novissimo,  cujus 
et  primuni.  Sed  falsum  relucei.  Cur  enim  primus 
Adam,  nisi  quia  et  novissimus  Adam  ?  Non  habent 
ordinem  inter  se  nisi  paria  quaeque,  et  ejusdem  vel 
nominiSy  vel  substantise,  vel  auctoris.  Nam  etsi  po- 
test  in  diversis  quoque  esse  aliud  primum,  aliad 
novissimum ;  sed  unius  auctoris.  Cseterum,  si  et 
auctor  alius,  et  ipse  quidem  potest  novissimus  diei. 


nem  non  admittens,  et  soli  animse  salutem  repro-  B  Quod  lamen  intulerit,  primum    est ;   novissimum 


mittens,  non  qpialilatis,  sed  substanliae  facit  quse- 
stionem.  Porro  et  ex  his  manifestissime  obducitur, 
quse  Apostolus  ad  qualitatem  vorporis  iractat  pro- 
pter  illos  qui  dicunt,  Quomodo  resurgent  mortui  ? 
quo  autem  corpore  venient  ?  (jam  enim  preedicavit 
resurrecturum  esse  corpus)  ^^  de  corporis  qualitate 
traciari.  Denique  si  proponit  exempla  grani  tritici, 
vel  alicujus  ejusmodit  vel  quibus  det  corpus  Deus 
prout  volet ;  si  unicuique  seminum  proprium  ait 
esse  corpus  ;  et^  aliam  quidem  camem  hominum, 
aliamvero  pecudumet  volucrum;  et  corpora  ccsles 
tia  atque  terrena;et  aliam  gloriam  solis^  et  luna 
aliam^  et  stellarum  aliam :  nonne  carnalem  et  corpo- 


autem,  si  primo  par  sit.  Par  autem  primo  non  est, 
qui  non  ejusdcm  auctoris  est.  Eodem  modo  et  in 
homine  hominis  revincetur.  Primus,  Inqaii,  homo 
de  humo  terrenus ;  secundus  dominus  de  ccslo.  Quare 
secundus,  si  non  homo,  quod  et  primus?  aut  num- 
quid  et  primus  dominus,  si  ei  secundus?  Sed  suf- 
ficit,  si  Evangelio  Filium  hominis  adhibet  Ghristum 
et  hominem,  et  in  nomine  Adam,  eum  negare  non 
poierit.  Sequentia  quoque  eum  comprimunt.  Gum 
enim  dicit  Apostolus :  Qualis  qui  de  terra^  homo 
scilicet,  tales  et  terreni,  homines  utique  ;  ergo  ei 
qualis  qui  de  coelo,  homo,  tales  et  qui  de  cce\o, 
homines.  Non  enim  poterat  hominibus  terrenis  non 


ralem  porlendit  resurreclionem,  quam  per  carnalia  et  |i  homines  coelestes  opposuisse,  ut  statum  ac  spem 


corporalia  exempla  commendat?  nonne  etiam  ab 
eo  Deo  eam  spondet,  a  quo  sunt  et  exempla  ?  Sic 
et  resurreclio,  inquit.  Quomodo  f  sicut  ei  granum 
corpus  seritur^  corpus  resurgit,  Seminatio  deni- 
que  vocavii  di$solutionem  corporis  in  terram,  quia 
seritur  in  corruptela  resurgit  in  honestatemj  et  vir 
tutem,  Gujus  ilie  ordo  in  dissolulione,  ejus  ei  hic  in 
rcsurrectione  corporis,  scilicet  sicut  et  granum. 
Gsterum,  si  auferas  corpus  resurrectioni,  quod 
dedisti  dissolutioni,  ubi  consistet  diversitas  exitus  ? 
Proinde  etsi  seritur  animale  resurgit  spiritale.  Et 
si  habei  aliquod  proprium  corpus  anima  vel  spiritus, 
ni  possii  videri  corpus  animale  animam  significare, 
et  corpus  spiritale  spiritum ;  non  ideo  animam  di- 


studiosus  disiinguerei  in  appellationis  soaeiate. 
Statu  enim  ac  spe  dicit  terrenos  aique  coelestes 
homines ;  iamen  ex  pari,  qui  secundum  exitum  aut 
in  Adam  aut  in  Ghristo  depuiantur.  Et  ideo  jam 
ad  exhoriaiionem  spei  coelesiis  :  Sicut  portavimus^ 
inquit,  imaginemterreni,  portemusetimaginemcct' 
lestis ;  non  ad  snbsiantiam  ullam  referens  resurre- 
ciioniS;  sed  ad  prsesentis  lemporis  disdplinam. 
Portemus  enim,  inquit,  non  porlabimus;  praece- 
ptive,  non  promissive,  volens  nos  sicut  ipse  incessit, 
ita  incedere,  et  a  terrcni,  id  est,  veteris  hominis 
imagine  abscedere,  quse  est  carnalis  operatio.  De- 
nique,  quid  subjungit  ?  Hoc  enim  dico,  fratres^  quia 
caro  etsanguis  regnum  Dei  non  possidelmnt ;  opera 


cit  in  resurreciione  spiritum  faiumm  ^,  sed  cor-  D  scilicei  carnis  et  sanguinis,  quibus  ei  ad  Galataa 


pus,  quod  cum  anima  nascendo,  et  per  animam 
vivendo,  animale  dici  capit,  futurum  spiritale,  dum 
per  spiritum  surgit  in  seternitatem.  Denique,  si  non 
anima,  sed  caro  seminatur  in  corruptela  dum  dis- 
solvilur  in  lerram,.  jam  non  anima  erii  corpos  ani- 
male,  sed  caro,  quae  fuit  corpus  animale.  Siquidem 


{Galat.  V,  49-21)  scribens,  abstulii  Dei  regnnm,  so- 
litus  et  alias  substantiam  pro  operibus  substantis 
ponere ;  ut  cum  dicit,  Eos  qui  in  carne  sunt^  Deo 
placere  non  posse ;  quando  enim  placere  Deo  po- 
terimus,  nisi  dum  in  carne  hac  sumus  ?  Aiiud  tem- 
pus  operationis  nullum,  opinor,  est.  Sed  si  in  came 
quamquam  consiiiaii,  carnis  opera  fugiamns ;  tum 


de  animali  efficiiur  spiritale,  sicut  et  41NI  infra 

Varise  lectiones. 
3i  Diffinitorem  al.  ^  Id  inser.  Pam.  ideo  Ciaccon.  ^  Ut  Seml.  ^  Puiuram  Oberth* 

Commentarius. 

(35)  Licet  stultissimus  hasreiicus.  Is  est  Marcion,     ribus  depinguotur,  dom  talibus  titalis  decoraniur 
qui  hoc  encomio  celebraior  hiC|  ui  apud  S.  Uicro«>      Lb  Pa. 
nymum  Yigilantius,  Jovinianns,  aliiqne,  veris  colo-^ 


529 


LIB.  V  ADV.  MARGIONBH. 


530 


DOQ  erimat  io  earne  (36),  dum  non  ia  sabstantia  a 
camis  non  samas,  sed  in  497  calpa.  Quod  si  in 
nomine  camis  opera,  non  substanliam  camis  ja- 
bemur  exponere ;  operibus  ergo  carnis,  non  sub- 
slantiaB  carnis,  in  nomine  carnis  ^  denegatur  Dei 
regnam.  Non  enim  id  damnatur,  in  quo  male  fit, 
sed  id  quod  fit.  Venenum  dare,  scelus  est;  calix 
tamen  in  quo  datur,  reus  non  est,  Ita  et  corpus 
carnalium  operam  vas  cst,  anima  est  autem  quae 
in  illo  veneaum  alicujus  mali  facti  temperat.  Quale  ^ 
autemi  ut  si  anima  auctrix  operum  camis  mcre* 
bitur  Dei  regnum,  per  expialionem  eomm  quse  in 
^rpore  admisit  (37),  corpus  ministrum  solummodo, 
in  damnatione  permaneat?  Yenefico  absolulo,  calix 
erit  puniendus?  Et  tamen  non  utiquc  cami  defen- 


CAPUT  XI. 


Si  Deus  commnne  vocabulum  factum  est  vitio 
erroris  hamani,  quatenus  plures  dei  dicuntur  at- 
que  creduntur  in  saeculo,  benedictus  tamcn  Deus 
Domini  nostri  Jesu  Christi  Pater  non  alius  qnam 
Greator  iotelligetur,  qui  et  universa  benedixit,  ha- 
bcs  Genesim  49S  (cap.  i) ;  et  ab  universis  bene- 
dicitur,  habes  Daniclem  (cap.  lu).  Proinde  si  pater 
potest  dici  sterilis  Dei  nullius  magis  nomine  quam 
Greatoris ;  misericordiarum  tamen  pater  idem  erit, 
qui  misericors,  etmiserator,  et  misericordise  plurimns 
est  dictus  :  babes  apud  Jonam  (cap.  m,  iv)  cum  ip- 
so  misericordise  exemplo,  quam  Ninivitis  exoranli- 
bus  praestitit,  facilis  et  Ezechiae  {IV  Reg.  xx)  fleti- 
bus  flecti,  et  Achab   marito  Jezabelis   deprecand 


dimus  Dei  regnum^  sed  rcsurrectionem  substantise  B  sanguinem  ignoscere  Nabuthse  (III  Reg.  xvi),  et  Da- 


soae,  qaasi  januam  regni  per  quam  aditur.  Gsete* 
rum,  aliud  resurrectio,  aliud  regoum.  Primo  enim 
resurreetio,  debinc  regnum.  Resurgere  itaque  dici- 
mus  carnemj  sed  mutatam  consequi  regnum.  Re^ 
surgent  enim  mortui  incorrupti;  ilii  sciltcel,  qui 
faerant  corrupti,  dilapsis  corporibus  in  interitum. 
Et  nos  mutabimur  in  atomOy  in  oculi  momentaneo 
motu,  Oportet  enim  corruptivum  hoc  (tenens  utique 
carnem  suam  dicebat  Apostolus)  induere  incorru^ 
ptelam,et  mortale  hoc  immortalitatem;  ut  sciiicet 
babilis  substaniia  efdciatur  regoo  Dei.  Erimus  enim 
sicut  angeli.  Haec  erii  demutatio  carnis  ^  resasci- 
tatae.  Aut  si  nulia  erit^  quomodo  induet  corrapte- 


vid  agnoscenti  delictum  statim  indulgere  (  //  Reg. 
xu);  malens  scilicet  poeoitentiam  peccatoris,  quam 
mortem,  utique  ex  misericordiae  affectu  {Osee,  vi). 
Si  quid  tale  Marcionis  Deus  edidit  vcl  edixit,  agno- 
scam  patrem  miscricordiarum.  Si  vero  ex  eo  tem- 
pero  hunc  titulum  ei  adscribit^  quo  revelatus,  quasi 
exinde  sit  pater  misericordiarum,  quo  liberare  in- 
stituit  genus  humanum;  atquin  et  nos  ex  eo  tem- 
pero  negamus  ilium,  ex  quo  dicitur  revelatas  :  non 
potest  igitur  aliquid  ei  adscribere^  quem  tunc 
ostendit,  cum  aliud  ^  ei  ascribit.  Si  enim  prius 
constaret  eum  esse,  tunc  et  adscribi  ei  potest.  Ac- 
cidens  enim  cst  quod  adscribilur  :  accidentia  au- 


lam  et  immortalitatem?  Aliud  igitar  facta  per  de-  Q  tem  antecedit  ipsius  rei  osiensio  cui  accidunt;  ma- 


matauonem,  lunc  coosequetur  Dei  regnum;  jam 
non  caro  nec  sanguis,  scd  quod  illi  corpus  Deus 
dederit.  Et  ideo  recte  Apostolus  :  Caro  et  sanguit 
regnum  Dei  non  consequentur ;  demutationi  illnd 
adscribens,  quse  accedit  resurrectioni.  Si  autem 
tunc  fiet  verbum,  quod  scriptum  est  apud  Greatorem: 
Ubi  est,  mors,  victoria  tua,  vel  28  conteniio  tua? 
Vbi  est,  mors,  aculeus  tuus?  Verbum  autem  hoc 
Creatoris  est^  per  Prophetam;  ejus  erit  et  res,  id 
est  regnum,  cujus  et  verbum  fiet  in  regno.  Nec  alii 
Deo  gratias  dicit>  quod  nobis  victoriam,  utique  de 
morte,  referre  prasstiterit,  qaam  illi  a  quo  verbum 
insoltatorium  de  morte  et  triumphatorium  aecepit 
(//  Cor.  i,  lu  et  IV ). 


xime  cum  jam  alterius  est,  quod  adscribitur  ei, 
qui  prius  non  sit  ostensus,  tanto  magis  negabitur 
esse,  quanto  per  quod  affirmalur  esse,  ejus  est» 
qui  jam  oslensus  est.  Sic  ei  Testamentum  novum 
non  alterias  erit ,  quam  qui  illud  repromisit  ; 
etsi  non  littera,  at  ejus  spiritust  hoc  erit  novilas. 
Denique,  qui  litteram  tabulis  lapideis  iociderat, 
idem  et  de  spirilu  edixerat  (Joel.  iii,  28) :  Effundam 
de  meo  spiritu  in  omnem  carnem.  Et  si  Littera  oc^ 
cidit,  spiritus  vero  vivificat,  ejvis  utrumqae  estqai 
ait  {Dent.  xxxii,  39)  :  Ego  occidamy  et  vivificabo; 
percutiam,  et  sanabo.  Olim  duplicem  vim  Greatoris 
vindicavimus  ^o^  et  judicis  et  boni;  littera  occidcntis 
per  Legem  (38),  et  spiritu  vivificantis  per  Evange- 


Variffi  lectiones. 

»  Camis  hic  omitt.  Seml.  ^  Est  add.  Oberth.  2'  Sed  add.  Seml.  ^  Ubi  al.  »  Aliquid  Pam.  3o  Yindica- 
mos  Seml. 

Commentarius. 

(36)  Tum  non  erimus  in  carne.  Si  quandiu  vi-  n  oculis  nostris  legendum  exhibetur.  Bt  quandiu  ste- 
m  banc  e|;imu8,  carnis  opera  seu  peccata  evite-  ^  tit,  corporeum  aliquid  prsestabat.  Etenim  violata 
.__     —     ....  r  .         ,.  ^T  mortcm  inferebat;   observata,  praemium  feliciialis 

alicujus  corporese  sive  terrenae.  Yerba  autem  Ghri- 


tam 

mus,  non  ideo  in  carne  fuisse  dicemur.  Neque 
enim  substantiae  carnis,  Dei  regnum  dencgaiury 
sed  peccato.  Id. 

(37)  Per  expiationem  eorum  quos  in  corpore  ad' 
misit.  Non  abs  re  de  purgatione  post  mortem  sub- 
eunda,  accurata  quidem  et  diligenti,  hsec  intelligi 
poterunt.  Le  Pa. 

(38)  Littera  occidentis  per  Legem.  Pauli  verba 
sunt  IJ  ad  Gor.  iu,  6  :  Littera  occidit,  Spiritus  vi- 
vificat.  Liiteram  vocat  Leges  mosaicas,  Spiritum 
Evangelium.  Lex  Mosaica  per  Evangelium  abrogata, 
jam  mbil  est  quam  liltera,  corporeum  aliqaid  quod 


sti  Evangelio  comprehensa  spiritus  sunt  et  vita.  Et- 
enim  poenitentibus  reis  otferunt  miaericordiam  et 
graiiam  delictoram^  et  vilam  aeternani;  quse  cce- 
ieslia  sunt,  non  terrena.  Rig.  ^  Littera  occidentis. 
Menander  : 

N6(jL05  ^uXaxOeU,  oiBiv  ianv  ?[  v6p.oc. 

*0  [«.7)  f  uXa)(^OeU,  KA^  v6(JL0(,  xal  STiaioc. 

De  littera  Mosis.  Ghrysostomus  :  ^O  vo{aoc  <&v  xiBjn 
ttovia  ,  avatfir  xa\  t(  Xi^jfM  ^ovia;  ^uXa  {Xoc6cv  iv 
£a66d(Ti|»  ouXXi^avra  o  vo(w>(,  xa\  iXiOxffc  Rig,    ,     , 


531 


TBRTULLIAm  OPBRUM  PAAS  Q.  -  SBRIBS  I,  POLBMIGA. 


hU 


lium.  Non  possunt  daos  deos  faeere,  qnse  etsi  diver-  ■  deis  infidelibus,  in  quibus  operlum  est  aliquibos 


sa,  apad  unum  recenseri  prsevenerunt.  Gommemo- 
rat  et  de  velamine  Moysi,  quo  faciem  tegebat  incon- 
iemplabilem  /iliis  Israel.  Si  ideo  ut  daritatem 
majorem  defendcret  Novi  Teslamenti,  quod  manet 
in  gloriat  quam  veteris,  quod  evacuari  habebat; 
hoc  et  meae  convenit  fidei,  prseponenti  Evan- 
gelium  legi.  Et  vide  ne  magis  meee.  Illic  enim 
erit  superponi  quid,  ubi  fuerit  et  illud  coi  super- 
ponitur.  At  cum  dicit :  Sed  obtusi  sutU  sensus  mun' 
di;  non  utique  Creatoris,  sed  populi  qui  in  mun- 
do  est.  De  Israele  ^i  enim  dicit  :  499  Afi  hodier' 
num  usquevelamenid  ipsum  in  cordeeorum.  Figu- 
ram  ostendit  fuisse  velamen  faciei  in  Moyse,  vela- 
minis  cordis  in  populo,  quia  nec  nunc  apud  illos 


fivangelium  adhuc  sob  velamineHoysi.  Hlis  entm 
Deus  {Isa,  xxix,  13)»  labiis  diligentibus  eum^  eorde 
autem  longe  t^sistentibus  ab  eo^  minatus  fuerat  (Jsa. 
VI,  iO) :  AureaudietiSt  et  non  audietis;  oculis  vidc 
bitist  et  non  videbitis;  et  {Isa.  vii,  9)  :  Nisi  credi' 
deritis^  nec  intelligetis ;  et  {Isa,  xxix,i4):  Auferam 
sapienttamsapientium,  et  prudentiam  prudentium 
irritam  /'a^^iam.Hsecautem  non  utique  de  Evangelio 
Dei  ignoti  abscondendo  minabatur.  Ila,  non  33  hu- 
jus  sevi  Deus,  sed  infidelium^W^hujus  asviexcas" 
cat  cor,  quod  Ghristum  ejus  non  ultro  recognove- 
rint  de  Scripturis,  intelligendum.  Et  positum  in 
ambiguitate  distinctionis  hactenus  tractasse ,  ne 
adversario  prodesset,   contentus  victorise  ,  nse  ul- 


perspiciatur  Moyses  cordcj  sicut  nec  facie  tunc.  B  tro   ^4  possum  et   in  totum  contentionem  haac 


Quid  est  ergo  adhuc  velatum  in  Moyse  quod  perti- 
neat  ad  Paulum,  si  Ghristus  Greatoris  a  Moyse  prse- 
dicatus  nondum  venit?  Quomodo  jam  operta  et  ve- 
lata  adhuc  denotantur  corda  Judseorum,  nondum 
cxhibitis  prsedicationibus  Moysi,  id  est  de  Ghristo, 
in  quo  eum  intelligere  deberent?  Quid  ad  Aposto- 
Inm  Ghristi  alterius,  si  Dei  sui  sacramenla  Judaei 
non  intelligebant,  nisi  quia  velamen  cordis  illorum 
ad  csecitatcmj  qua  non  perspexerant  Ghristum, 
Moysi  perlinebat?  Denique,  quod  sequitur  :  Cum 
vero  converterit  ad  Deum,  auferetur  velamen;  hoc 
JUdaeo  proprie  dicit ,  apud  quem  et  est  velamen 
Moysi  :  qui  cum  transierit  in  fidem  Ghristi,  intel- 


prseterisse  simpliciori  reponso.  Prae  manu  erit 
scilicet  ^  hujus  sevi  dominuro  diabolum  iutcrpreta- 
ri^  qui  dixerit,  propheta  referente  {Isa.  xiv,  14)  : 
Ero  similis  Altissimif  ponam  in  nubibus  thronum 
meum;_  sicut  et  tota  hujus  sevi  superstitio  illi  man- 
dpata  est,  qui  excsecet  infidelium  corda,  et  in  pri- 
mis  apostatae  Marcionis.  Denique,  non  vidit  occur- 
rentem  sibi  clausulam  sensus  :  Quoniam  Deum^  qui 
dixit  ex  tenebris  lucem  lucescere,  reluxit  in  cor- 
dUmsnostris  ad  illuminationem  agnitionis  sute,  in 
persona  Christi.  Quis  ^6  dixit :  Fiat  luxf  Et  d9 
illuminatione  mundi,  quis  Ghristo  ait  (Isa.  xui,  6) : 
Posui  te  in  lumen  nationum,  sedentium  sciiicet  in 


ligit  Moysen  de  Gbristo  prsedicasse,  Gaeterum,  quo-  p  tenebris,  et  in  umbra  moitis  ?  Gui   respondet  Spi- 


modo  auferetur  velamentum  Greatoris  in  Ghrislo 
Dei  alterius,  cujus  sacramenta  velasse  non  potuit 
Creator,  ignoti  videlicet  ignota?  Dicit  ergo,  nos 
jam  aperta  facie,  ulique  cordis,  quod  velatum  est 
in  Judseis,  eontemplantes  Christum,  eadem  imagine 
transfigurari  a  gloria  (qua  scilicet  et  Moyses  trans- 
figurabatur  a  gloria  Domini)  in  gloriam  :  ita  cor- 
poralem  Moysi  ioluminationem  de  congressu  Domi- 
ni,  et  corporale  velamen  de  infirmitate  populi  pro- 
ponens  et  spiritalem  claritatem  in  Ghriuo  superin- 
ducens,  tanquam  a  DominOy  inquit  spirituum  ^*,  to- 
ium  ordinem  Moysi,  figuram  ignorati  apud  Judaeos, 
•gniti  vero  apud  nos  Ghrisli  fuisse  testatur.  Scimus 
quosdam  sensus  ambiguitatem  pati  posse,  de  sono 


tus  in  Psalmo  (iv,  7),  ex  providentia  futuri :  5t- 
gnificatum  estj  inquit,  super  nos  lumen  persante 
/fkS,/)omtn«.  Personaautem  Dei,Ghrislus  Dominus. 
Unde  et  Apostoli  supra  :  Qui  est  imago,  ipquit,  Dei.  . 
Igitur  si  Ghristus  persona  Greatoris  dicenlis,  Fiat  f 
lux ;  et  Ghristtts,  et  Apostoli,  et  Bvangelium,  et 
velamen  et  Moyses,  et  tota  series  secundum  testi- 
monium  clausulfle  Greatoris  est  Dei  hujus  eevi,  certe 
non  ejus  qui  nunquam  dixit :  Fiat  lux.  Praetereo 
hic  et  de  alia  Epistola,  quam  nos  ad  Ephedos 
pnescriptam  babemus,  haeretici  vero  ad  Laodice- 
nos  (40).  Ait  enim  {Ephes.  ii,  12)  meminisse  na- 
tiones,  quod  illo  in  tempore  cum  essent  sine  Christo, 
alieni  ab  Israele,  sine  conversatione,  et  testamen- 


pronuntialionis,  aut  de  modo  distinctionis,  cum  du-  D  tis,  et  spe  promissionis^  eiiam  sine  Deo  ^'^  essent, 

plicitas  carum  intercedit.  Hanc  Marcion  captavit, 

sic  legendo, /n  quibus  Deus  (evi  hujus  (39);  ut 

Greatorem  ostcndens  Deum  hujus  sevi;  alium  sug- 

gerat  Deum  alterius  sevi.  Nos  contra,  sic  distin- 

guendum  dicimus  :  In  quibus  Deus;  dehinc  :   awi 

hujus  exca^vit  mentes  infideUum;  in  quibuStJn- 


in  mundo  utique,  etai  de  Grcatore.  Ergo  si  natio- 
nes  sine  Deo  dixit  esse,  Deus  autem  illis  diabolus 
est,  non  Greator,  apparet  dominum  sevi  hujus  eum 
intelligendnm,  quem  nationes  pro  Deo  receperunt^ 
Don  Greatorem  quem  ignoraot.  Quale  est  autem  ut 
non    ejQsdem    habeatur    thesaurus    in    fictili' 


Yarise  lectiones. 

31  Israel  Oberth.  32  Spiritu  al.  33  Etsi  Venet.  ^  Nec  nltra  Lat.  ^  Scilicet  omitt.  Venet.  3«  Sic  add.  Seml 
31  Domino  Oberth. 

Commentarins. 


(39)  Deus  OBvi  hujus.  Cacodsemonem  notat,  quia 
dii  gentium  demonia,  ut  habeiur  in  Psal.  et  apud 
Apostolttm  :  Quarum  Deus  venter  est.  Lb  Pr. 

(50)  Hmretid  vero  ad  Uwdicenas.  De  hac  e^- 


stola  adversus  Marcionitas  etiam  producit  (estimo- 
nia  cap.  xvii  infra,  ubi  eiplicatur  etiam  illud, 
meminme  nationesy  etc.,sed  fooge  aliis  verbis  ma- 
gis  Apo^tok)  eongruentibtts.  P4m. 


533 


LIB.  V  AOY.  lURGlONBM. 


534 


bus  vasisnottris,  cajus  etvasa  suntfNam  sigloria  «  Epistola  strinxit  (41),  Et  mortm  resurgent  incor- 

*X^?  __«  ?_  iS_J*l*L •  A.  A.  tt  •11^«  ^^  «•  •  •  t*  «  <  .  1      •  •      • 


Der  esi  in  ficlilibus  vasis  tantum  thesauri  haberl ; 
vasa  autem  ficiilia  Greaioris  suut ;  ergo  el  gloria 
Creaioris  est ,  cujus  yasa  eminentiam  virtuiis  Dei 
sapinni,  et  virtus  ipsa.  Quia  propterea  in  vasa 
fictilia  commissa  suot,  ut  eminentia  ejus  probare- 
iur.  Ceeteruro,  jam  non  erit  alterius  Dei  gloria, 
ideoque  nec  virtus,  sed  magis  dedccus  et  infirmi- 
tas,  cujus  eminenliam  fictilia  et  quidem  aliena  ce- 
peruDi.  Quod  501  si  haec  sunt  fictilia  vasa  in  qui- 
bus  tanta  nospatidicit^  in  quibus  etiam  mortifica' 
tumem  circumferimus  Domini^ ;  saiis  iagratus  Deus 
ei  injusius»  si  non  ei  hanc  substantiam  resuscitatu- 
rus  esi  39,  in  qua  pro  fide  ejus  tanta  tolerantur,  in 
qua  et  mors  Christi  circumfertur,  in  quaet  eminentia 


rupti,  qui  jam  obierunt ;  et  nos  mutabimur^  qui  in 
came  fuerimus  deprehensi  a  Deo.  £t  illi  enim  re- 
surgent  incorrupti,  recepto  scilicei  corpore,  et  qui- 
dem  iutegro,  ut  et  hoc  sini  incorrupti  :  ct  hi  pro- 
pter  temporis  uillmum  jam  momentum,  et  propter 
merita  vexationum  Antichrisii,  compendium  mortis ; 
sed  mutati  consequentur  ^^,  superinduti  magis  quod 
de  C(elo  est,  quam  exuti  corpus.  Ita  si  hi  super 
corpus  induent  coelesle  illud,  utique  et  mortui 
recipienl  corpus,  super  quod  et  ipsi  induant  incor- 
ruptelam  de  coelo  :  quia  et  de  illis  aii :  Necesse  est 
corruptivum  istud  induere  incorruptelam,  et  mor- 
tale  MI9  istud  immortalitatem.  Uli  induunt,  cum 
receperini  corpus ;  isti  superinduunt ,   quia  non 


•.         ,  '  —   1 n x- — f 7     — r 1     T 

virtuiis  consecraiur.  Sed  enim  proponit  :  Ut  et  vita  D  amiserini  corpus.  Ct  ideo  non  iemere  dixit :  Nolen" 


Christi  manifestetur  in  corporenostro,  scilicet  sicut 
et  mors  ejus  circumferlur  in  corpore.  De  qua  ergo 
Chrisii  vila  dicit?  Qua  nunc  vivimus  in  illo? 
Et  quomodo  in  sequentibus  non  ad  visibilia,  nec 
ad  temporalia,  sed  ad  invisibilia  el  ad  aeterna,  id 
esi,  non  ad  praesenlia,  sed  ad  futura  exhortatur? 
Quod  si  de  futura  vita  dicit  Chrisli,  in  corporc  eam 
diceos  appariiuram,  manifeste  carnis  resurrectio- 
nem  prsedicavit,  exteriorem  quidem  hominem  nos- 
trum  corrumpi  diccns,  et  non  quasi  aeterno  inlc- 
ritu  post  mortem,  verum  laboribus  et  incommodis, 
de  quibus  praemisil,  adjiciens  :  Et  non  de/iciemu^. 
Nam  et  interiorem  hominem  nostrum  renovari  de 


tes  exui  corpore,  sed  superindui;  id  est,  nolentes 
mortem  experiri,  sed  vita  praeveniri ;  uti  devoretur 
mortale  hoc  a  vita,  dum  eripietur  morti  per  super- 
indumentum  demutaiionis.  Ideo  quia  ^^  ostendit 
hoc  melius  esse,  ne  contrislemur  morlis  si  forle 
praeventu,  et  arrhabonem  nos  spiritus  dicit  a  Deo 
habere,  quasi  pignoraios  in  eamdem  spem  superin- 
dumenti,  et  abesse  a  Domino^  quandiu  in  came  su' 
must  acpropterea  debere  boni  ducere  abesse  potius 
a  corporct  ct  esse  cum  Domino^  ut  et  mortem  liben- 
ter  excipiamus.  Atque  adeo,  omnes  ait  nos  oportere 
manifestari  ante  tribunal  ChristiyUt  recipiat  unus' 
quisque  quce  per  corpus  admisit,  sive  bonum ,  sive 


die  in  diem  dicens,  hic  ulrumque  demonstrat,  ei  Q  malum.  Si  enim  tunc  relributio  meritorum,  quo- 


corporis  corruptionem  ex  vexatione  tentalionum, 
et  animi  renovationem  ex  contemplatione  promis- 
sionam. 

CAJPDT  XU- 

Terreni  domicilii  nostri  *o  (11  Cor.  v,  vi,  vii,  xi, 
xii  et  xiu) :  Nonsic  ait  habere  nos  domum  (eternam^ 
non  manu  factam  in  coslis  ^S  quia  quae  manu  facta 
sii  Creaioris^  intereat,  in  toium  dissoluta  post  mor- 
tem.  Usec  enim  ad  mortis  metum,  et  ad  ipsius  dis- 
solutionis  eontristationem  consolandam  retractans 
eiiam  per  sequentia  manifestius,  cum  subjicit :  /n- 
gemere  nos  de  isto  tabemaculo  corporis  terreni, 
quod  de  ecelo  est  super  indui  ^^  cupientes;  siquidem 
et  despoliati  noninveniemur  *'  nudi  ;  id  est,  reci- 

piemus  quo  despoliati  sumus ,  id  est  corpus.  Et  D  postolos  dicit  operarios  dolosos ,  transfiguratores 
rursus  :  Etenim  qui  sumu^  in  isto  tabemaculo  cor^  sui,  per  hypocrisin  scilicet,  conversationis,  non 
poris,ingemimusquodgravemur^nolentes  exuifSed  paedicationis  adulteratae  reos  taxat;adeo  dedisci- 
superindui.  Uic  enim  expressit,  quod  in  prima      plina,  non  de  divinitate  dissidebatur.  Si  transfigu- 

Yarise  lectiones. 

38  Dci  SemL  39  Est  omitt.  Oberth.  ^^  Forte  terrenum  domicilium  nostrum  ex  Pam.  **  Coelo  Seml.  ^^  Su- 

Scrinduere  Oberth.  *3  Inveniamur  Fran.  **  Mortis  mutati  consequantur  Lat.  **  Ideo  qui  al.  ideoque  Ciaccon. 
^  Judicari  Venet.  sed  vmdicari  Lat.  ^''  Subsiantiam  cceteri  omnes  nullo  sensu. 

Commeniarius. 


modo  jam  aliqui  cum  Deo  potuerunt  deputari  ?  Ei 
tribunal  autem  nominando,  el  dispunctionem  boni 
ac  mali  operis,  utriusque  senlentiae  judicem  osten- 
dit,  et  corporum  omnium  repraesentationem  coofir- 
mavit.  Non  enim  poterit,  quod  corpore  admisssum 
est,  non  corpore  vindicari  ^^.  Iniquus  enim  Deus, 
si  non  per  id  punitur  quis  aut  juvatur,  per  quod 
operatusest.  Si qua  ergo  conditio  nova in  Christo  (42), 
coetera  transiemnt^  eccenovafacta  suntomnia,  im- 
pleta  est  Isaiae  prophetia  (xliii,  19).  Si  etiam  jubet 
uimundemusnosab  inquinamento  carniset  sangui* 
nis,  non  substantium  ^'^  capcre  regnum  Dei,  si  et 
virginemsanctamdestinatEcclesiamassignareChri' 
sto,  utique  ut  sponsam  sponso ;  non  potest  imago 
conjungi  inimico  veritatis  rei  ipsius.  Si  et  pseudoa- 


(41)  Quod  in  primaEpistolastrinxit.  Loquitur  de 
I  Episi.  ad  Cormth.  Annotat  auteni  Rhenanus,  ac- 
cipistrinxitpro  perstrinxit,  hocestobiter  indicavit, 
vel  leviier  attigit.  Pam. 

(42)  St  qua  ergoconditio  nova  in  Christo.  Condi- 


tio  ,  more  TertuIIianico ,  accipitur  pro  creatura  , 
graece  xxiaii.  Consentit  vero  etiam  cum  interpreie 
vulgato  Latino  vertens^  Si  qua,  pro  eo  quod  Isido- 
rus  clarius  cum  Erasmo  nimis  libere,  Si  quis» 
Id. 


585 


TERTULLIilNI  OPBRUH  PARS  U.  -  SERIBS  I.  POLBHIGA. 


5M 


ratur  Satanas  tn  angelum  lucis,  non  potest  hoc  A  Dei  ira?  utique  Crealoris.  Brgo  et  veritas  ejos  erit 

j;    •_;      •_      o ._ »N  •  1  __•  *•  i^iL^*  •.»  •*_ 


dirigi  in  Grealorem.  Deas  enim ,  non  angelus , 
Greator ;  iu  Dcum  iucis,  noo  in  angelum  transfigu- 
rare  se  dictus  esset,  si  non  eum  Satanam  signifi- 
caret,  qucm  et  nos  et  Marcion  angelum  novimus. 
De  paradiso  suus  stylus  est  ad  omuem  quam  patitur 
qusestionem.  Hic  iilud  forte  mirabor,  si  proprium 
potuit  habere  paradisum  Deus  ,  nullius  terrenae 
dispositionis,  nisi  si  etiam  paradiso  Greatoris  pre- 
cario  usus  est,  sicut  et  mundo.  Et  tamen  bominem 
tollere  ad  coelum  Greatoris,  exemplum  est  in  Uelia 
(/F  Reg.  ii.)  Magis  vero  mirabor  Domiuum  opti- 
mum,  percutieodi  et  sseviendi  aiienum,  ncc  pro- 
prium  saltem,  sed  Greatoris  angelum  Saiana^  cola' 
phizando  Apostolosuoapplicuisse^  et  ter  ab  eo  ohse' 


cujus  et  ira,  qns  revelari  babet  in  ultionem  verita- 
tis.  Etiam  adjiciens  :  Scimus  autem  jucUcium  Dci 
secundum  veritatem  esse;  et  iram  ipsam  probavit, 
ex  qua  veoit  judicium  pro  veritale,  et  veritatem 
rursus  ejusdem  Dei  coofirmavit,  cujus  iram  probavii 
probando  judicium.  Aliud  est,  si  yeritatem  Dei 
alterius  in  justitia  deleotam  Greator  iratus  ulcisd- 
tar.  Quantas  autem  foveas  in  ista  yel  maxime  Epi- 
stola  (43)  Marcion  feceril,  auferendo  quae  voluit,  de 
nostri  lostrumeoti  integritate  patebit.  Mihi  safficit 
quse  proinde  eradenda  non  vidit,  quasi  negligentias 
et  caecitates  ejus  accipere.  Si  eoim  judicalnt  Deus 
occultahominum^tam  eorumqui  in  lege  deliquerunt, 
quam  eorum  qui  sine  legCf  quia  et  hi  legem  ignO" 


cratum  bO&  non  concessisse.  Emendat  igilur  et  ^  rant^  etnatura  faciunt  quai  suntlegis;Si04L  vMqne 


dcus  Marcionis  secundum  Greatorem,  elatos  semu- 
lantem,  ut  deponentem  scilicet  de  solio  dynaslas. 
Aut  numquid  ipse  est  qui  et  ia  corpus  Job  dcdit 
Satanae  potestatem,  ut  virtus  in  infirmitate  com- 
probaretur  ?  Quid  et  formam  Legis  adhuc  tenet  Ga- 
latarum  castigator,  in  trtbus  testibusprcefinienssta- 
turum  omne  verbum  ?  Quid  et  non  parsurum  se 
peccatoribus  comminatur,  leoissimi  Dei  prsedicalor  ? 
Imo  et  ipsam  durius  agendi  inprassentia  potestatem 
a  Domino  datam  sibi  adfirmat.  Nega  nunc,  hsere- 
tice,  timeri  Deum  tuum,  cujus  Apostolus  timc- 
batur. 

GAPUT  XIII. 

Qaando  opusculum  profligatur,  breviter  jam  re- 
tractanda  suotquse  rursus  occurrunt;  qusedam  vero 
tramittenda  quae  saepius  occurrerunt.  Piget  de  Lege 
adhuc  coogredi,  qui  totics  ^^  probaverim  conces- 
siooem  ejus  nullum  argumcotum  prsestare  diversi 
Dei,  in  ^^  Ghristo  praedicatam  scilicet,  el  repro- 
missam  in  Ghristum  apud  Grealorem ,  quatenus  et 
ipse  Apostolus  ^  legem  plurimum  vidctur  exclu- 
dcre  [Rom.  i,  ii,  iii,  v,  vi,  vii).  Sed  et  judicem 
Deum  ab  Apostolo  circumfcrri  ssepe  jam  oslendi- 
mus,  et  in  judicc  ultorem,  et  creatorem  in  ultore. 
Itaque  ct  hic  cum  dicit  :  Non  enim  me  pvdet  Evan' 
gelii;  virtus  enim  Dei  est  in  salutcm  omni  credentiy 
Judceo  GrmcOf  quia  justitia  Dei  in  eo  revelatur, 
ex  fide  in  fidem ;  sioe  dubio  et  Evangclium  et 
salulem  justo  Deo  deputat ,  noo  bono ,  ut  ita 
dixcrim,  secundum  hseretici  distinctionem^  transfc- 
rcnti  ex  fide  Legis  in  fidem  Evangelii ;  suae  utique 
Legis,  et  sui  Evangeiii.  Quoniam  et  iram  *^  dicit 
revelari  de  cxlo  super  impietatem  et  injustiam  ho- 
minum^quiveritatemininjustitiadetinent  ^^.  Gujus 


is  Deus  judicabit,  cujus  suot  et  lex,  ct  ipsa  natara  ^^ 
quae  legis  est  instar  ignoranttbus  legem.  Judicabit 
autem  quomodo  ?  Secundum  Evangelium,  inquit,per 
Chrtstum^  Ergoet  Evangclium  et  Ghristusillius  sunt, 
cajus  et  lex  et  natura,  quae  per  Evangelium  et  Ghri- 
stum  vindicabuntur,  adeo  illo  judicio  Dei  quod  et 
supra,  secundum  veritatem.  Ergo  qua  defeodenda 
reveletur  de  ccelo  ira,  nonnisi  a  Deo  irae ;  ita  ct 
hic  sensus  pristino  cohaerens ,  in  quo  judiciam 
Greatoris  edicitur,  non  potest  in  alium  Deom  re- 
fcrri,  qui  nec  judicat,  nec  irascitur ;  sed  in  illum, 
cujus  dum  ^  haec  suot,  judicium  dico  et  iram  ^, 
etiam  illa  ipsius  sint  necesse  est,  per  qaem  baec 
Q  habent  transigi,  Evangelium  et  Gbristus,  el  ideo 
Ychitur  in  transgressores  Legis ,  docentes  non  fu- 
rari^  et  furantes^  at  homo  Dei  legis,  non  ut  Grear 
torem  ipsum  his  modis  tangeas,  qui  et  furari  ve* 
tans ,  frandem  mandaverit  in  ^Egypiios  auri  et 
argenti,  quemadmodum  et  caetera  in  illum  retor- 
quent.  Scilicet  Apostolus  Ycrcbatur  convicium  Deo 
palam  facere,  a  qno  non  verebatur  divertisse  ?  Adeo 
autem  Judaeos  iocesserat,  ut  ingesserit  propheticam 
iocrepationem.  Propter  vos  nomen  Deiblasphemalur. 
Quam  crgo  perversum ,  ut  ipse  blasphcmaret  eum, 
cujus  blasphemandi  causa  malos  exprobrat  I  Prae- 
ferl  et  cireumcisionem  cordis  prxputiationi :  apud 
Deum  ^  Legis,  est  facta  circumcisio  cordis,  noa 
l^  carnis  ;  spiritu,  non  littera.  Quod  si  haec  esl  cir- 
^  cumcisio  Jeremiae  [Jerem.  iv,  4)  :Et  circumcidemini 
prasputia  cordis^  sicut  et  Moysis  ^''  (Deut.  x,  16)  : 
Circumcidemini  duricordiam  vesiram;  ejus  eritspi- 
ritus  circumcidens  cor,  cujus  et  littera  melens  car- 
nem  ejus ;  eiJudams  qui  in  occulto,  cujus  et  Judceus 
in  aperto;  quia  nec  Judaeum  nomioare  vellet  Apo- 
stolus,  non  Judaeorum  Dei  servum.  Tunc  lex^  nunc 


Variee  lectiones. 

«  Gongredi,  quoties  Seml^^  Cessionem  Fran.  so  Quamvis  et  ipsaEpistola  Lat.^^Deiadd.  Fran.  "Deli- 
ant  Oberth.  ^3  Ignorantcs  natura  Ciaccon.  s*  Dum  abest.  Par.  55  Ira  SemL  scEnim  add.  Fran.  st  Moyscs 


neant 
Pam. 


(^ommentarius. 


(43)  Quantas  auiem  foveas  in  ista  vel  muxime  prolixissimae  in  medium  producat,  sicut  etiam  B. 

Epist.  ludicat  se  duntaxat  tractare,  quae  Marcion  Epiph.  Eodem  pertiueot  quae  habet  cap.  seq.  :  So^ 

eradenda  non  videt ,  cum  lamcn  abstulerii  quae  Uo  et  hic  amplissimum,  etc.  Pam. 
voluit ;  hinc  factum,  at  paucissimos  locos  Epistolae 


sn 


LIB.  V  ADV;  HARaONBM. 


588 


jiuHtia  Dei  per  fidetn  Chritti.  Quse  est  isla  distin-  A  num  aliam;  cam  is  utramque  debeat  credi :  cujus 


ctio?  Servivit  Deus  tuus  dispositioDi  CreatoriSy 
daos  ei  tempns  et  Legi  ejus  :  an  ejus  tunc,  cujus  el 
iranc?  ejus  lex,  cujus  et  fides.  Chrisli  distinctto 
disposltionum  est,  non  deorum.  Monet  justificatos 
ex  fide  Christi,  non  ex  lege,  pacem  ad  Deum  ha^ 
here  (44).  Ad  quem  ?  Cujus  nusquani  fuimus  hostes, 
an  eojus  legi  et  naturse  rebeliavimus?  Nam  si  in 
eum  competit  pax  cum  quo  fuit  bellum,  ei  et  justi- 
ficabimur,  et  ejus  erit  Christus,  ex  cujus  fide  justi- 
ficabimur,  ad  cujus  pacem  competit  redigi  hostes 
ejns  aliquando.  Lex  autem,  inquit,  subintroivit,  ut 
abundaret  (fe/tc^um,Quare?(/^  superabundaret/iQ' 
quit,  graOa.  Cujus  Dei  gratia,  si  non  cujus  et  lex? 
nisi  si  Creator  ideo  legem  ^  505  intercalavit  (45), 


prseceptum  et  bonnm  et  justum  est?  Si  autem  et 
spiritalem  confirmat  legem^  utique  et  propheticam, 
utique  et  figuratam.  Debeo  enim  et  hinc  constituere 
Christum  in  lege  figurate  prsedicatum,  quo  nec  a 
Judseis  omnibus  potuerit  agnosci. 

CAPDT  xiy. 

# 

{Rom.  VIII,  X,  XI,  XII,  XIII,  xiv)  Hunc  si  Pater  mi- 
sit  in  similitudinem  camis  peccati,  non  ideo  phan* 
tasma  dicetur  caro  quae  in  illo  videbatur.  Peccatum 
enim  carni  supra  adscripsit,  et  illam  fecit  legem 
peccati  habitantem  in  membris  suis,  et  adversan- 
tem  legi  sensus.  Ob  boc  igitur  missum  Filium  in 
simiiitudinem  carnis  peccati,  ut  peccati  camem  si- 


ul  negotium  procuraret  graiise  Dei  alterius,  et  qui-  B  mili  substantia  redimerety  id  est  camea,  qua  pec- 


dem  semuli,  ne  dixcrim  ignoti;  ut  quemadmodum 
apud  ipsum  regnaverat  peccatum  in  mortem,  ita  et 
gratia  regnaret  in  justitia  in  vitam  perJesum  Chri" 
stum^  adversarium  ipsius.  Propter  hoc,  omnia  con- 
cluserat  lex  Creatoris  sub  delictum,  et  totum  mun- 
dum  deduxerat  in  reatum,  et  omne  os  obstruxerat, 
ne  qui  gloriaretur  per  illam;  ut  gratia  servaretur 
in  gloriam  Christi,  non  Creatoris,  sed  JMarcionis. 
Possum  et  hic  de  substantia  Christi  praestruere,  ex 
prospectu  quaestionis  subsccuturae.  Mortuos  enim 
nos  inquit  Legi  (46).  Ergo  corpus  Christi;  et  ^^  po- 
test  corpus  contendi,  non  statim  caro.  Sed  et  quse- 
cnroque  substantia  sit,  cum  ejus  nominat  corpus. 


catrici  cami  similis  50G  esset,  cum  peccatrix  ipsa 
non  esset,  nam  et  hsec  erit  Dei  virtus,  in  substan- 
tia  pari  perficere  salutem.  Non  enim  magnum,  si 
spiritus  Dei  carnem  remediaret;  sed  si  caro  consi- 
milis  peccatrici,  dum  caro  est,  sed  non  peccati. 
Ita  similitudo  ad  titulum  peccati  pertinebit,  non  ad 
substantise  mendacium.  Nam  nec  addidisset  peccdtif 
si  substantise  similitudinem  vellet  intelligi,  ut  ne» 
garet  verilatem.  Tantum  enim  camis  posuisset, 
non  et  peccati.  Cum  vero  tunc  sic  struxeril  ^^,  car* 
nis  peccati,  et  substantiam  confirmavit,  id  est  car- 
nem,  et  similitudinem  ad  vitium  substantise  retulit, 
id  est    ad    peccatum.   Puta    nunc    similitudinem 


quem  subjicit  ex  morluis  resurrexisse,  non  potest  Q  substantise   dictam,  non  ideo  negabilur  substantis 


alind  corpus  intelligi,  quam  carnis,  in  quam  lex 
mortis  est  dicta.  Ecce  autem  et  testimonium  perhi- 
bet  legi,  et  causa  delicti  eam  excusat.  Quid  ergo 
dicemus?  Quia  lex  peccatum?  Absit.  Erabesce, 
Marcion.  Absit.  Abominatur  Apostolus  criminatio- 
nem  legis.  Sed  ego  delictum  non  scio,nisiper  legem. 
O  summum  ex  hoc  praeconium  legis,  per  quam 
liquet  «*  delictum  iatere  ^  \  Non  ergo  lex  seduxit, 
sed  peccatum  per  prascepti  occasionem.  Quid  Deo 
imputas  Legis,  quod  Legi  ejus  Apostolus  imputare 
non  audet?  Atquin  et  accumulat  :  Lex  sancta^  et 
proeceptum  ejusjustum  et  bonum.  Si  taliier  venera- 
lur  legem  Creatoris,  quomodo  ipsum  destruat  ne- 


veritas.  Cur  ergo  similis  vera?  Quia  vera 
quidem,  sed  non  ex  semine;  de  statu  similis, 
sed  ^3  vera  de  censu,  non  vero  dissimilis  ^.  Cae- 
temm,  simiiitudo  in  contrariis  nulla  est.  Spiritus 
non  diceretur  carnis  similitudo,  quia  nec  caro  si- 
militudinem  spiritus  caperct;  sed  phantasma  dice- 
retur,  si  id  quod  non  erat,  videbatur.  Similitudo 
autem  dicitur,  cum  est  quod  videtur.  Est  enim,  dum 
alterius  par  est  ^.  Phantasma  autem  (47),  qua  ^ 
hoc  tantum  c''  est,  non  est  similitudo.  Et  bic  autem 
ipse  edisserens,  quomodo  nolit  esse  nos  in  camej 
cum  simus  in  came;  ut  scilicet  non  simus  in  ^  ope- 
ribus  carnis,  ostendit  hnc  ratione  scripsisse  (/  Cor. 


scio.  Quis  disceruit  duos  deos,  justum  alium,  bo-  D  xv,  50)  :  Caro  et  sanguis  regnum  Dei  consequi  non 

Variae  lectiones. 

^  Legem  deest.  Rhen.  s»  Legi  per  corpus  Christi.  Ergo  Ciaccon.  ^Licuit  Seml.  Oberth.  ®»  Lalens  Ciacc. 
^  Tunc  sic  straxit  Seml.  utrumque  subsiruxerit  Lat.  ®3^Et  Lat.  ^  Vera  de  simili  Lat.  ^  Autem  negL  al. 
^  Quia  aL  ^^  Pro  hoc  lantum  vult.  LaL  osientum. «  Ex  SemL 

Commentarius. 

rium.  Graeci  l(i66Xt(iov  appellant  et  l(ji6oX((iarov.  lo 

(46)  Mortuos  enim  nos  inquit  Legi.  Eiiam  hoc  ex 
persona  Marcionis,  et  ex  corrapta  ejus  scriptura, 

Suippe  qui  verterit,  mortuos  nos  legi.  ubi  Apostolus 
icit,  mortuos  peccato.  Bom.  vi,  sub  initium  cap. 
Sed  recte  eum  confutat  ex  sequentibus  verbis,  ubi 
subjicit  Chrisium  ex  mortuis  resurrexisse,  Id. 

(47)  Phantasma  autem.  De  quo  pluribus  ante  dis- 
seruit  contra  Marcionem,  Cbristo  caraem  phanta- 
sticam  et  phantasma,  non  verum  corpus  tribuentem. 
Lb  Pr. 


(44)  Monet  justficatos  ex  fide^  etc,  pacem  ad 
Deum  habere.  In  his  verbis  initio  cap.  v,  omisso 
toto  cap.  IV  Epistolae  ad  Romanos  legit  Auctor  Ix'^- 
\u.^,  pro  eo  quod  alii  fx««>[iev,  habeamus.  Paii. 

(46)  Legem  intercalavit.  Id  est,  inquit  Rhenanus, 
interjecit,  inlerposuit,  inierseruit,  mediam  immi- 
sit  :  nam  hic  id  signiticat  intercalare.  Ejus  verbi 
meminit  Macrobius,  ctiam  de  ratione  iniercaiandi 
abunde  disserens.  Julius  Caesar  instituit  ut  unus 
dies  quarto  quoque  anno  iniercalaretur,  hoc  est 
inserereiur;  unde  bissextiiem  annum  Piinius  inter- 
calarem  vocat,  et  Livius  mensem  dixit  intercaliu 


S39 


TBRTOLLIANI  OPBRUM  PARS  n.  -  SBRIB8  I,  POLBHIGA. 


540 


pouunt;  non    sabstantiam    damnans,  sed  opera  4  tnvMft^ofttTtft  vub  <!;iu/Unde  iUa^^eraptiofExre» 


ejus  :  quse,  qma  possunt  non  admitti  a  nobis  in 
carne  adhuc  positis^  non  ad  reatum  substantiae, 
sed  ad  conversationis  pertinebunl.  Item,  $i  corpus 
quidem  nwrtuum  propter  delictum  (adeo  non  ani- 
mse,  sed  corporis  mors  est),  spiritus  autem  vita 
propter  justiiiam;  ei  ulique  obveniet  vita  propter 
justitiam,  cui  mors  obvenit  propter  delictum,  id 
est  corpori.  Non  enim  alicui  restituiiur  quid,  nisi 
quid  aliud  amisit;  et  ita  crit  resurrectio  mortuo- 
mm,  dum  est  corporum.  Nam  et  ^  subjungii  :  Qui 
suscitavit  Christum  a  mortuiSy  vivificdbit  et  mor^ 
talia  corpora  vestra.  Adeo  et  carnis  resurrectionem 
confirmavit,  abaque  qoa  nec  corpus  aiiud  dici  capit, 
nee  mortale  aliud  Intelligi,  et  Ghristi  substantiam 


cordatione  scilicet  Scripturarum,  quas  retro  revol- 
yerat,  ex  contemplatione  sacramentorum,  quse  supra 
disseruerat  in  fidem  Ghristi,  ex  lege  venientem.  Hsec 
si  Marcion  de  iodustria  non  "^^  erasit,  quid  apostolus 
ejus  exclamat,  nullas  intuens  divitias  Dei  tam  paupe- 
ris  et  egeni  quam  qui  nihil  condidit,  nihil  praedicavit, 
nihil  denique  habuit,  ut  qui  in  aliena  descendit?  Sed 
enim  et  opes  et  divitiae  Greatoris  olim  absconditae, 
nunc  reseralae  repromiserat  (Isa.  xly,  5)  :  Et  dabo 
illis  thesaurosoccultoSt  invisibiles aperiam  eis.lnde 
ergo  exclamatum  est  :  0  profundum  divitiarum 
et  sapientia  Dei!  cujus  jam  thesauri  patebant.  Id 
Isaise,  et  "^^  sequentia  de  ejusdem  prophetse  in« 
strumento  {Isa.  xl,  13)  :  Quis  enim  cognovit  sensum 


corporalem    probavit.  Siquidem    proinde    vivifica-  B  Dominiaut  quis  consiliarius  ejusfuit?  Quisporre' 


buntur  et  mortalia  corpora  nostra,  quemadmodum 
et  ille  resuscitatus  est,  non  alias  proinde  507  nisi 
quia  10  in  corpore.  Salio  et  hic  amplissimum 
abruptum  intercisae  Scripturse;  sed  apprebendo 
testimonium  perhibentem  Apostolum  Israeli  quod 
zelum  Dei  habeant,  sui  utique,  non  tamen  per 
scientiam.  Deum  enim,  inquit,  ignorantes,  et  suam 
justitiam  sistere  qucerentes,  non  svJbjecerunt  se 
justiticB  Dei,  Finis  enim  legis  Christus  in  justi" 
tiam  ''^  omni  credenti,  Hic  erit  argumentatio  hsere- 
tici,  quasi  Deum  superiorem  ignoraverint  Judaei, 
qui  adversus  eum  justitiam  •  suam,  id  est,  legis  suae 
oonstituerint,  non  recipientes  Gbristum  finem  le- 


xit  ei^  et  retribuetur  illi?  Qui  tanta  de  Scripturia 
ademisti,  quid  ista  servasti,  quasi  non  et  haec  Grea- 
toris?  Planc  novi  Dei  praecepta  50S  videamus. 
OdiOt  inquii,  habentes  malum,  et  bono  adhcerentes. 
Aliud  est  enim  apud  Greatorem.  Anferte  malum  de 
vobist  et  (PsaL  xxxui,  i4)  declina  a  malot  et  fac 
bonum,  Amore  fraternitatis  invicemaffectuosi.lion 
euim  id  ipsum  est :  Diliges proximum  tanquam  te? 
Spe  gaudentes;  utique  Dei :  Bonum  est  enim  {Psal. 
GXYU)  sperare  in  Dominum  ''^,  quam  sperare  in  mor 
gistratus,  Pressuram  sustinentes  :  Exaudiet  enim 
{Psal,  xu,  1)  te  Dominus  in  die  pressurx.  Habes 
Psalmum  :  Benedicite  et.  nolite  maledicere;  quis 


gis.  Gur  ergo  et  zelo  eorum  erga  Deum  proprium  P  hoc  docebit,  quam  qui  omnia  l>enedictionibus  condi- 


testimonium  perhibet,  si  non  et  inscientiam  erg» 
eumdem  Deum  eis  exprobrat?  quod  zelo  quidem 
Dei  agerentur,  sed  non  per  scieotiam;  ignorantes 
scilicet  eum,  dum  dispositiones  ejus  in  Ghristo 
ignorant  consummationem  legi  statuturo  ''^,  atque 
ita  suam  justitiam  tuentur  adversus  illum.  Atque 
adeo  ipse  Greator  et  ignorantiam  erga  se  eorum 
contestatur  (Isa.  i,  3) :  Israel  me  non  agnovit,  et 
populus  meus  me  non  inteUexit;  et,  quod  justitiam 
suam  magis  sisterent,  docentes  doctrinas  praecepta 
hominum  {Isa.  xxix,  13),  nec  non  et  {Psal.  ii,  2) 
congregati  essent  adVersus  Dominum,  et  adversus 


dit?  Non  altum  sapienteSf  sed  humilibus  assen" 
tantes  '''',  ne  sUis  apud  vos  sapientes;  vm  enim 
audiunt  per  Isaiam  (v,  21)  :  Malum  pro  malo  nemini 
retribueritis ;  et  {Levit.  xix,  18) :  Malitias  fratris  ves- 
tri  ne  memineritis  ''^.  Nec  vosmetipsos  ulciscentes  : 
Mihi  enim  {Deut.  xxxii,  35)  vindictam  et  ego  vindi- 
cabOy  dicit  Dominus.  Pacem  cum  omnibus  "^^  homi" 
nibus  habetote  :  ergo  et  logalis  talio  non  retributio- 
nem  injuriae  permittebat,  sed  inceptionem  metu 
retributionis  comprimebat.  Merito  itaque  totam 
Greatoris  disciplinam  principali  praecepto  ejus  con- 
clusit :  Diliges  proximum  tanquam  te.  lioc  Legis 


Cliristum  ipsius,  ex  inscientia  scilicet.  Nihi  igitur  n  supplementum  si  ex  ipsa  Lege  est,  quis  sit  Deus 


potest  in  alium  Deum  exponi,  quod  competit  in 
Creatorem,  quia  et  alias  immerito  Apostolus  Jidaeos 
de  ignorantia  sugillasset  erga  Deum  ignotum.  Quid 
enim  deliquerant,  si  justitiam  Dei  sui  adversus  eum 
sistcbant,  quem  ignorabant?  Atquin  exclamat  :  0 
profundum  divitiarum  (48)  et  sapientias  Dei,  et  (49) 


Legis  jam  ignoro  (metuo  ne  deus  Marcionis) ;  si  ve- 
ro  Evangelium  Ghristi  hoc  praecepto  adimpletur, 
Gbristi  autem  non  est  ^  Greatoris,  quo  jam  con- 
tendimus?  Dixerit  Ghristus,  an  non  :  Ego  non  veni 
legem  dissolvere,  sed  implere  {Matth.  v,  17)?  Fru- 
stra   de  ista  senientia  neganda  Ponticus  labora- 


Variae  lectiones. 

«9  Et  omitt.  Pam.  ''o  Qua  Jun.  •»»  Justitia  Seml.  Oberth^  "  Staturo  Riq.  gtatuero  Venet.  "  Enun  Lat. 
ista  Jun.  ^^  Non  omitt.  Pam.,  sed  est  in  cod.  Wouw.  '^^  Patebant  de  Isaia,  ut  Lat.  "^^  Domino  Oberth.  ''*' 
Adsectantes  Venet.  ''^  Memineris  Jun.  '^^  Onmibus  omitt.  Seml.  ^  El  Lat. 

Gommentarias. 

(48)  0  profundum  ditfitiarum.  A  ^i^,  pro  quo  txvC«otot,  id  est,  nan  vestigabiles,  bene  roulti  leg^n- 
Yulgata  :  0  altitudo.  Le  Pr.  dam  censent  investigabiies,  id  est  ^ttt  investtgari 

(49)  InvestigMles.  Quoniam  in  Graeco  est  ht^-     nequewU.  Id. 


Ml 


LIB.  V  ADV.  HARGIONBM. 


542 


vit  (60).  Si  EvBDgelittin  Ld||[em  Don  luiiinplevil,  ecce  A  resurgenty  quod  in  nubibus  auferentur  in  aerem^ 


Lex  Evangeliam  adimplevit.  Bene  antem  quod  et 
in  oUusalA  trilmnal  Christi  comminatur,  utique  ju- 
dicis  et  uitoris,  utique  Greatom  ;  iUum  certe  con- 
stituens  promerendum,  quem  intentat  timendum  , 
etiamst  aUum  prsdiearct. 

CAPUT  XV. 

Brevioribus  qooque  Epiatolis  non  pigebit  inten- 
dere  :  est  sapor  et  in  paucis.  Oedderant  Judanpra- 
pheias  suos.  Possum  dicere  :  Quid  ad  apostolum 
dei  alteriufi,  et  quidem  optimi,  qui  nec  suorum  de- 
licta  damnare  dicatur,  quiqne  et  ipse  prophetas 
eosdem  destruendo  quodammodo  perimat  ?  Quid 
enim  ^^  mali  admisit  apud  illura  Israel,   si   occidit 


obviam  Domino.  Agnosco  his  jam  tunc  prospectis 
mirari  substantias  coelestes  ipsam  Hierusalem  quse 
sursum  est  {Galat.  iv,  26),  et  per  Isaiam  (lx,  8) 
pronuntiare  :  Quinamhuc  velutnubesvolant,  tan^ 
quam  columbcB  cum  pullis  ad  meJ  Hunc  ascensum 
si  Ghristus  nobis  prseparavit,  erit  ille  Ghristus  de  ^"^ 
quoOsee  {Amos,ix. 6);  Qui ascensumsuum  oMti/icat 
in  ccelos^  utique  sibi  et  suis.  Exinde,  a  quo  sperabo 
nunc,  nisi  a  quo  haec  audivi  ?  Quem  spiritum  pro- 
hibet  exstingui  ?  et  quas  prophetias  velat  nihili  ^ 
haberi  ?  utique  non  Greatoris  spiritum,  nec  Greato- 
ris  prophetias  secundum  Marciooem  ;  qufie  enim 
destruxit,  ipse  jam  exslinxit , ,  et  nihil  fecit,  nec 

,   ,_   potest  prohibere   quee  nihili   fecit.  Ergo  incumbit 

qaosetille  reprobavit?  si  prior  inimicam  in  eos  i  MarcioniexhibereUOhodieapud  Ecclesiam  suam 


■onten^am  statuit  ?  Dereliquit  apud  Deum  ip- 
sorum.  Is  w  exprobavit  iuiquitatem,  ad  quem  per- 
tinel  iiesas ;  certe  quivis  alius,  quam  adversarius 
Isesi.  SeA  nec  onerasset  ilios  ,  imputando  etiam  Do- 
mioi  necem,  ^t  et  Dominum  interfecerunt,  509 
dicendo,  et  prophetas  suos  ;  licet  suos  adjectio  sit 
baeretici.  Quid  enim  tam  aeerbum,  si  alterius  Dei 
praedicatorem  Christum  intermereruni,  qui  sui  Dei 
prophetas  contrucidaverunt  ?  Status  autem  exag- 
gerationis,  quod  et  Dominum  et  famulos  ejus  per- 
emissent.  Deuique,  si  alterius  Dei  Christum,  alte- 
rius  prophetas  peremerunt,  aequavit  impietates,  non 
exaggeravit.  iEquanda  autem  non  fuit  ;  ergo  exag- 


exinde  spiritum  dei  sui  qui  non  sit  exstinguendus, 
et  prophetias  quse  non  sint  nihili  habendse.  £t  si 
exhibuit  quod  putat,  sciat  ^  nos  quodcumque  illud 
ad  formam  spiritalis  et  propheticae  gratiae  atque  vir- 
tutis  provocaturos,  ut  et  fulura  prsenunliet,  et  oc- 
culta  cordis  revelet,  et  sacramenta  edisserat.  Ciim 
nihil  lale  protulerit  ac  probiirit ,  nos  proferemus  el 
spiritum  et  prophetias  Creatoris,  secundum  ipsum 
pnedicantes.  Atque  ita  consiabit  Apostolus  ^  de 
quibus  dixerit,  de  eis  scilicet  quse  futuraerantin  Ec- 
clesia  ejus  dei,  qui  dumest,  spiritus  quoque  ejus  ^' 
operatur,  et  promissio  celebratur.  Age  nunc  ,  qui 
salutem  camis  abnuitis,  et  si  quando  corpus  in  hu- 


gerari  non  poiuit ,  nisi  in  eumdem  Dominum  com-  Q  jusmodi  praeoominatur,  aliud  nescio  quid   interprc- 


miasa,  ex  utroque  titulo.  Ergo  ejusdem  Dei  Christos 
ct  prophetse.  Quam  autem  sanctitatem  nostramvo* 
luntatem  Dei  dicat,  ex  contrariis  quae  prohibet 
agoosceres.  Abstinere  ^  inquit,o  stuproy  non  a  ma- 
trimooio.  Scire  unumquemque  suum  vasin  honore 
ttactare.  Quomodo?  Dnm  non  in  libidine,  qua  gen- 
tes  ;  libido  autem  nec  apud  gentcs  mairimonio  ad- 
seribitur,  sed  extraordinariis,  et  non  naturalibus  et 
porlentosis.  Sanctitas  luxuriae  est  turpidini  (51) 
quoque  immunditiae  ^  contraria  ,  quae  non  ma- 
trimonium  excludat ,  sed  libidinem  ;  quae  vas  nos- 
trum  in  honore  matrimonii  tractet.  Hunc  autem 
locom,  salva  alterius,  id  est  plenioris  sanctitatis 
praehtione,  tractaverim,  continentiam   ei  virginita- 


tamini  illud,  quam  substantiam  camis  ;  quomodo 
Apostolus  omnes  in  novis  substantiis  certis  nomini- 
bus  dislinxit,  et  omnes  in  uno  voto  constituit  salutis 
optansut  spiritus  noster  et  corpus  et  anima  sine  que- 
rela  in  adventum  Domini  et  salutificatoris  nosin 
Christi  conserventur  ?  Nam  et  animam  posuit  et  cor- 
pus,  tam  duas  res  quam  diversas :  licet  enim  et 
animae  corpus  sit  aliquod  suae  qaalitatis,  sicut  et 
spiritus ;  eum  tamen  et  corpus  et  anima  distincte 
nominantur,  habet  anima  ^^  suum  vocabulum  pro- 
prium,  non  egens  communi  vocabulo  corporis  ;  id 
relinquitur  cami,  qu»  non  nominata  proprio,  com- 
muni  utatur  necesse  est .  Etenim  aliam  subsiantiam 
in  homine  non  video  post  spiritum  et  animam,  cui 


tem  naptiis  anteponens  (52),  sed  non  prohibitis  ;  ^  vocabulum  corporis  accommodelur,  praeter  carnem. 
destructores  enim  Dei  nuptiarum ,  non  sectatores  Hanc  totiens  in  corporis  nomine  intelligens,  quo- 
castitatis  retundo.  Ait  eos  qui  remaneant  in  adven-  tiens  non  nominatur ,  multo  magis  hic,  cum  quae 
tum  ^  ChristifCum  eis  qui  mortui  in  Christo  primi     dicitur  corpus,  suo  nomine  appellatur. 

Varia?  lectiones. 

«1  Enim  omitt.  Seml  ^  Et  add.  Seml.  »3  Enim  add.  Oberth.  post  Seml.  ^  Portentuosis-Luxuria  est, 
tarp.  q.  etim.  non  Rhen.  ^  Adventu  Seml.  ^  Acre  Oberth.  ^  Amos  vult  Jun.,  et  merito.  «  Nihil  Pam. 
»  Scias  Venet.  ^o  Apostolorum  Pam.  9i  Eis  Seml.  mendose.  ^  Animam  Venet.  mendose. 

Commentarius. 

(50)  Ponticus  laboravit.  Optime  conjecit  Rhena-      omne  tollit.  Lb  Pr. 
nus  legendum  PonticuSyipro  Pontusjhoc  est  Marcion 
e  Ponto  oriundus.  Ls  Pa. 

(54)  Sanctitas  luxurias^est  turpitudini,  etc.  Non 
adeo  texttti  consentiunt  qui  legunt  luxuria,  et  qui 
adeo  notam  Tertulliano  impingunt  male  habiti  ma- 
trimonii ;  nam  quae  sequitur  particula,  non,dubiam 


(52)  Continentiam  et  virginitatem  nuptiis  ante* 
ponens.  Qui  virginitatis  vota  et  continentiae  inse- 
ctantur  haeretici,  ad  hunc  locum  advertant,  aliosque 
plurimos  apud  hunc  seriptorem,  de  Cultu  fem.^  de 
Vvrg.,  veL,  et  lib.  I  ad  Uxorem.  Le  Pa. 


54S 


TBRTULLIAISI  OPBRDM  PARS  H  -  SBRIBS  I,  POLBHIGA. 


544 


A  stom  in  caraeveniflse,  etsolYentes  JesQm,  sdltoel 
in  Deo  Greatore.  Secondam  vero  MarcioQem  nesdo 
ne  Ghristus  sit  ^  Greatoris:  nondum  enim  *>  venit 
apud  iilam.  Qnisquis  est  ^  autem  ei  duobos  qoflero, 
cur  veniat  in  omnivirtute  et  signis  et  ostentis  men^ 
dacii*!  Propterea^  inquit,  qiwd  dilectionem  veritatis 
non  susceperint,ut  salvi  essent ;  et  propter  hoc  erit^ 
eis  instinctum  fallacicBt  ut  judicentur  omnes  qui 
noncredideruntveritatifSedconsenseruntiniquitati, 
Igitur  si  Antichrislus  est  •  secundum  Creatorem  \ 
Deus  erit  Greator,  qui  eum  mitlit  ad  impingendos 
eos  in  errorem  ,  qui  non  crediderunt  yeritati  nt 
saivi  fierenty  ejusdem  erit  veritas  et  saius,  qui  ez 
submissu  erroris  nlciscitur,  id  est  Greatoris,  cui  et 
eompetit  zelus  ipse  errore  decipere  quos  veritate 


GAPDT  XVI. 
(In  U  Epist  ad  Thess. )  Cogimur  qusdam  iden* 
iidem  iterare,  ut  cohserentia  eis  confirmemus.  Do- 
minum  et  hic  retributorem  utriusque  meriti ,  dici- 
mus  circumferri  ab  Apostolo  ,  aut  Creatorem,  aut 
(quod  nolit  Marcion)  parem  Creatoris  ,  apud  quem 
justum  sit  afflictatorihus  nostris  (53)  rependi  affLL" 
ctatianem,  et  nobis  qui  afflictemur  requietem^  in 
revelatione  Domini  Jesu  venientis  acaslo  cum  ange" 
lis  virtutis  sucb^  et  in  flamma  ignis.  Sed  flammam 
et  ignem  delendo  (54)  bcereticus  exstinxit,  ne  scilicet 
nostratem  Dcum  faceret.  Lucet  tamen  vanitas  li« 
turee.  Cum  enim  ad  ultionem  venturum  scrilmt Apo» 
etolus  Dominum  exigendam  de  eis  qui  Deum  igno- 
rent  et  qui  non  obaudiant  EvangeliOt  quos  ait  po;. 
nam  ^^  luituros,  exitialemy  cetemam,  a  facie  Do^  B  non  cepit.  Si  vero  non  est  antichristus  secundum 


mini,  et  a  gloria  valentias  ejus ;  sequitur  ut  flam- 
mam  ignis  inducat,  scilicet  veuiens  ad  punien- 
dum  ;  ita  et  in  boc,  nolente  Marcione,  cremaloris 
Dei  Christu8  51t  est  ^  (1),  et  in  illo  Creatoris 
est,  quod  etiam  de  ignorantibus  Dominum  ulcisci- 
tur,  id  est  de  ethnicis.  Seorsum  enim  posuit  Evan- 
gelio  non  obaudienteSf  sive  christianos  peccato- 
res,  sive  Judseos.  Porro  de  ethoicis  exigere  pce- 
nas,  qui  Evangelium  forte  non  norint,  non  est  Dei 
ejus  qui  naturaliter  sit  ignotus,  nec  usquam  nisi 
in  Evangelio  sit  revelatus ,  non  omnibus  scibiiis. 
Creatori  autem  etiam  naturali  agnitio  debetur  ex 
operibus  iotelligendo,  et  exinde  in  pleniorem  no- 


nos,  ergo  Chrislus  est  Creatoris  secundnm  Mareio* 
nem.  Et  quaie  erit  ut  ad  ulciscendam  veritatem 
suam,  Christum  Creatori  ^  submittat  ?  Sed  et  si 
de  Antichristo  consentit,  proinde  dixerim,  519 
quale  est,  ut  iJli  Satanas  augelus  Crealoris  sit 
necessarius,  et  occidatur  abeo,  habens  fiEdlaciaeope* 
ratione  fungi  Creatori  ?  In  summa,  si  iudubitatum 
est  ejus  esse  et  angelum,  et  veritatem,  et  salutem, 
cujus  et  ira,  et  temulatio,  et  fallacise  immissio  ad- 
versus  contemptores  et  desultores,  etiam  adversus 
ignorantes  (ut  jam  et  Marcion  de  gradu  cedati 
Deum  quoque  zeloten  coocedens),  quis  dignius 
irascetur  ?  Puto,  qui  a  primordio  rerum  naiuram  ^ 


titiam  requirendo.  Ulius  est  ergo  etiam  ignorantes  a  operibus,  beneficiis,  plagis,  prsedicationibus '',   te- 


Deum  plectere,  quem  non  liceat  ignorari  ^^.  Ipsum 
qood  ait:  A  facie  Domini  et  a  gloria  valentiai  ejus, 
verbis  usus  Isais  (n,  19) :  ex  ipsa  causa  eumdem 
sapit  Dominum  consurgentem,  ut  comminuat  ter" 
ram.  Quis  autem  est  homo  delicti  (55),  /ilius  per" 
diUonis,  quem  revelari  prvas  oportet  ante  Domini 
adventum,  extollens  se  super  omne  quod  Deus  dici' 
tur,  et  omnem  religionem ;  confessurus  ^  in  templo 
Dei  et  Deum  se  jactaturus  f  Secundum  nos  quidem 
Autichristus,  ut  docent  veteres  et  novse  prophe- 
tiae ;  ut  Joannes  apostolus,  qui  jam  antichristoa 
dicit '(/  Joan.  iv,  1,  2)  processisse  in  mundum* 
prsecursores   Anlichnsti   spiritus»  negantes    Chri- 


stibus  ad  agnitionem  sui  prsestruxit,  nec  tamen 
agnitus  est ;  an  ^  qui  semel  unico  ^  Evangelii  in- 
atrumento,  et  ipso  incerto,  nec  palam  alium  Deum 
prsedicante,  productus  est?  Iia  cui  competit  vindieia 
etcompetet  materia  vindictae :  EvangeUum  dico,  et 
veritasy  et  salus.  Jubere  autem  operari  eum  qui 
velit  manducare,  ejus  disciplina  est  qui  bovi  tritu- 
ranti  os  liberumjussit. 

GAPDT  XVn. 

Ecclesise  quidem  veritate  Epistolam  istam  ad 
Ephesios  habemus  emissam  (Epist.  ad  Ephes  i  et 
ii),  non  ad  Laodicenos  (56) ;  aed  Marcion  ei  titulom 


Variffi  lectiones. 

^  Poenam  quos  ait  Lat.  ^  Est  omitt.  Pam.  ^lgnonre  Pam.  ^  Consecuturns  al.  ^"^  Nisisit  Christus  Wouw.\ 
ne  Christus  sit  Seml.  ^  Enimpmt^^Pam.  ^^  Est  omt^^  Fran.  ^  Dabit  Lat.  ^  Ei  Pam.  ^  Secundum  nos,  et 
Deus  cod.  Wouw.  ^Crcatoris  cod.  Wouw.  ^  Siomitt.  Pam.  ^  Naturse  cod.  Wouw.  "^  Praedicationum  Pam. 
^  Nec  cod.  Wouw.  ^  Dnico  cod.  Wouw. 

Gommentarius. 

(53)  Justum  sit  afflictatoribus  nostris.  Sic  istud  n  quam  hic  innuere  videtur  ex  Marciooe  Tertullianus  : 
rtit  11  Thessal.  u  Grsece  :  ^  dncodouvai  xot^  0X(-  ^  nam    quae    fragmenta  citantur  habentur   cap.    iv 

Epist.  ad  Ephes.  Errorem  dedit  interpretatio  pa- 
rum  accurata  iv  ad  Coloss.  ubi  habetur  'djv  Ix  Aao- 
$txi{a; ;  verteruot  enim  eam  quas  est  ad  Laodicenses, 
cum  vertendum  esset  eam  qurn  ex  urbe  Laodicea* 
Epistola  illa  quae  hodie  circumfertur,  apocrypha  vi- 
deiur  et  supposititia.  Beatus  Hieron.  de  Epist.  illa 
ad  Laod.  faisa  et  explodenda  loquilur  :  putantque 
nonnulli  primam  esse  ad  Timoiheum  quae  Laodi- 
ceae  scripta  est.  Inscripserat  autem  Marcion  Efus- 
tolam  aa  LaodicenoSj  quse  nobis  est  ad  Ephmos. 
Id. 


vertit 

6ouatv  4(Aac.  Pax. 

(54)  Sed  flammam  et  tgnem  delendo.  Yel  hinc 
patet  verum  esse  quod  scribit  B.  Epiphanius  ad^ 
versus  Marcionem  nihil  se  etiam  tractare  de  hac 
Epistola,  quod  nimium  jam  pervertit.  In. 

(55)  Homo  delicti.  Satis  expUcat  sUtim  qui  sit 
homo  delicti ,  Antichristus  scilicet ;  quo  nomine 
Marcionitas  appellat,  qui  eadem  perpetrasse  viden- 
tur  quae  de  Antichristo  prsedicu  suot.  Lb  Pe. 

(56)  Non  ad  Laodicenos.  Errant  sane  qui  pu- 
tant  EpistQlam  fuisse    ad  Laodicenos    scriptam , 


545 


LIB.  V  ADV.  MARGIONBM. 


546 


aliqnando  interpolare  gestiit,  quasi  et  in  isto  dili-  k 
gentissimus  explorator.  Nihil  autetn  de  titulis  in- 
terest,  cum  ad  omnes  Apostolus  scripserit,  dum  ad 
quosdam;  certe  tamen  eum  Deum  prsedicaos  in 
Cbristo,  cui  eompetunt  quae  prsedicantur.  Cui  ergo 
oompelent  secundum  boni  existimationem,  quam 
praposuerit  in  tacramento  voluntatis  suce,  in  dis^ 
pensalionem  adimpletionis  temporum  (ut  ita  dixe- 
rim,  sicutverbum  illud  in  Gndco  sonsL{,)recapitulare 
(id  est»  ad  initium  redigere,  vel  ab  initio  recensere) 
omnia  in  Christum,  quce  in  cc&lis,  et  quce  in  terris; 
Diai  cojas  erunt  omnia  ab  initio,  etiam  ipsum  ini- 
tium,  a  quo  et  tempora  et  temporum  adimpletio- 
nes  ^^p  dispensatio,  ob  quam  omnia  ad  inilium  re- 
censentur  in  Cbristo?  Alterius  autem  Dei,  quod 
initium,  id  est  unde,  cujus  opus  nuUum  ?  quse  tem-  B 
pora  line  initio  ?  quae  .adimpletio  sine  temporibus? 
qnse  di^pensatio  sine  adimpletione?  denique,  quid 
io  terris  egit  jam  olim^  ut  longa  aliqua  temporum 
adimplendorum  dispensatio  reputetur,  ad  recensenda 
omnia  in  Ghristo,  etiam  quae  in  coelis  ?  Nec  in  coelis 
antem  res  ab  altero  actas  existimabimus  qusecumque 
ftlS  sunt,  quam  ab  eo,  a  quo  et  in  terris  acta  ^^ 
omnibas  constat.  Quod  si  non  capit  alterius  omnia 
ista  deputari  ab  initio  quam  Creatoris,  quis  credet 
ab  alio  ea  recenseri  in  Cbristum  alium  et  non  a  aKio 
auctorey  et  in  suum  Chrisiam?  Si  Creatoris  sunt, 
diversa  sint  necesse  est  a  diversa  Deo.  Si  diversa^ 
Qtique  contraria.  Quomodo  ergo  contraria  recen- 
seantur  in  eum  a  quo  denique  destruuntur?  Nam  et  Q 
sequentia  quem  renuniiant  Christum,  cum  dicit,  Ut 
simtuin  hudem  glorice  nos  qui  prassperavimus  in 
Christum  (67)  ?  Qui  enim  prsesperasse  poluerunt, 
id  est,  ante  sperasse  in  Deum,  quam  venisset, 
nisi  Judaei,  quibus  Christus  prsenuntiabatur  ab 
initio  ?  qui  ergo  prsenunliabatur,  ille  et  praespera* 
balur.  Atque  adeo  hoc  ad  se,  id  est,  ad  Judseos  re- 
fert,  ut  distinctionem  faciat,  conversus  ad  nationes :  In 
quo  et  vos  cum  audissetis  sermonem  veritatis^  Evan" 
geliumf  tn  quo  credidistis,  et  signati  estis  Spiritu 
promissionis  ejus  sancto,  Cujus  promissionis?  Factse 
per  Joelem  (Cap.  u) :  In  novissimis  diebus  effundam 
de  meo  spiritu  in  omnem  camem;  id  est,  et  in  na- 
tiones.  Ita  et  spiritus  et  Evaogelium  in  eo  erit  Chri- 
8to,  qui  prsesperabatur,  dum  prsedicabatur.  Sed  el  " 
Pater  glorice  ille  est,  cujus  Christus  rex  glorise  ca- 
nilur  in  Psalmo  ascendens  {Psal.  xxiii,  10]  :  Quis 
est  iste  rex  gloria:  ?  Dominus  virtutum  ipse  est  rex 
glorice.  Ab  WXo^jpiritus  sapientias  optatur,  apud  quem 
hsc  quoqiie  spiriialium  species  enumerantur  inter 
septem  spiritus  per  Isaiam  (Gap.  xi).  Ille  dabit  illu* 
minatos  cordis  oculos,  qui  etiam  exteriores  oculos 
Ittce  ditavit,  cui  displicet  csecitas  populi  (Isa  xm. 


19)  :  Et  quisccecus^nisipuerimei^tlSX  :  Excascati 
sunt  famuli  Dei.  Apud  illum  sunt  et  divitias  hasre" 
ditatis  in  sanctis^  qui  eam  haereditateni  ex  vocatione 
natiODum  repromisit  (PsaU  ii,  8)  :  Postula  de  me, 
etdabo  tibigentes  hcereditaiem  tuam,  Ille  inoperatus 
est  in  Christum  valentiam  suam,  suscitando  eum  a 
mortuis,  et  collocando  eum  ad  dexteram  suam,  et 
subjiciendo  omnia,  qui  et  dixit  (Psal  cix,  2,  3) :  Sede 
ad  dexteram  meam,  donec  ponam  inimicos  tuos  scor 
bellum  pedum  tuorum.  Quia  et  alibi  spiritus  ad  Pa- 
trem  de  Filio  {PsaL  viii,  7)  :  Omnia  subjecisti  sub 
pedUfus  ejus.  Si  ex  his  alius  deus  et  alius  christus 
infertur  quae  recognoscuntur  in  Creatore,  quaera* 
musjam  Creatorem.  Plane,  puto,  invenimus,  cum 
dicit :  Illos  delictis  mortuos,  in  qu^us  ingressi 
erant,  secundum  asvum  mundi  hujus,  secundum 
principem  potestatis  aeris  hujus  ^^,  qui  operatur 
in  filiis  incredulitatis.  Sed  mundum  non  potest  et 
hic  pro  Deo  mundi  Marcion  interpretari.  Non  enim 
simile  est  creatum  creatori,  factum  factori,  mnndus 
Deo.  Sed  nec  princeps  potestatis  aeris  dicetur, 
qui  est  princeps  potesiatis  saeculorum.  Nunquam 
euim  prseses  5141  superiorum  de  inferioribua 
notatur,  licel  et  inferiora  ipsi  deputentur.  Sed  nec  in- 
credulitatis  operator  videri  potest,  quam  ipse  potius 
a  Judseis  et  a  nationibus  patitur.  SufQcit  igitur,  si 
haec  uon  cadunt  in  Creatorem.  Si  autem  et  est  in 
quem  magis  competant  ^\  utique  magis  boc  Apo- 
stolus  sciit.  Quis  iste?  Sine  dubio  ille,  qui  ipsi  Crea- 
lori  filios  incredulitatis  obslruit,  aere  islo  potitus, 
sicut  dicere  cum  propheta  ^^  refert  {Isa.  xiv,  14  : 
Ponam  in  nubibus  thronum  meum,  ero  similis  Altis- 
simo.  Hic  erit  diabolus,  quem  et  alibi,  (si  tamen  ita 
et  apostolum  legi  volunt)  Deum  asvi  hujus  agnosce- 
mus.  Ita  enim  totum  saeculum  mendacio  divinitatia 
implevit.  Qui  plane  si  non  fuisset,  tunc  hsec  in  Crea- 
torem  spectasse  potuissent.  Sed  et  in  Judaismo  con- 
versalus  ^^  Apostolus,  non  quia  interposuit  de  de- 
lictis,  in  quibus  et  nos  omnes  conversati  sumus,  ideo 
delictorum  dominum  et  principem  acris  hujus  Crea- 
torem  praeslal  intelligi ;  sed  quia  in  judaismo  unus 
fuerat  de  filiis  incredulitatis,  diabolunfi  habens  ope- 
ratorem,  cum  persequeretur  Ecclesiam  et  Christum 
Creatoris.  Propter  quod  et  iracundias  filii  fuimus^ 
inquit,  sed  natura.  Ne,  quia  filios  appeilavit  Judseoa 
Creator,  argumenletur  ^^  hsereticus  dominum  irsB 
Creatorem.  Cum  enim  dicit :  Fuimus  natura  filii  ira* 
cundias;  Creatoris  autem  non  natura  sunt  filiiJudsei, 
sed  adlectione  patrum ;  iros  filios  ad  naiuram  retu- 
lit,  non  ad  Creatorem.  Ad  summam  subjungens  : 
Sicut  et  casteri;  qui  utique  filii  Dei  non  sunt.  Ap- 
paret  communi  natnrse  omnium  bominnm  et  delicta 
et  concupiscentias  camis,  et  incredulitatem,  et  ira- 


VarisB  lecliones. 

io  Et  inser.  Jun.  ^^  Actas  vult  Jun.  ^^  Hujua  omitt.  Semler.  Oberth.  ^^  Competat  Pam.  ^^  Profert.  el 
Pam.  15  Fucrat  add.  Lat.  ^^  Hoc  add.  Jun. 

Commentarius. 
(57)  Prcesperaviftius  in  Christum.  Ad  verbum  ex  Grseco  i:^lnix6x^.  Isl  Pb» 


547 


TBRTULLIANI  OPBRUH  PAR8.  H.  —  SBRIB8  I,  POLBMIGA. 


548 


cnndiam  repatare  ",  diaboto   tamen  captante  na-  A  tasma.  Novnm  aatem  et  nove  natnm  ex  virgiae,  Dei 


tnram  (58,)  quam  el  ipse  jam  infecit  delieti  semine 
inlato  :  IpHus,  inquit,  sumus  factura  conditi  in  Chri" 
$to,  Aliud  est  cnim  ^^  facere,  aliud  condere.  Sed 
utrumque  uni  dedit.  Homo  autem  factura  Creatoris 
est.  Idem  ergo  condidit  in  Christo,  qui  et  fecit. 
Quantum  enim  ab  substantiam  fecit;  qoantum  ad 
gratiam,  condidii.  Inspice  et  cohsereotia  :  Memores 
vos  aliquandonationes  in  came  fuisse^^y  appellabo' 
mini  pra^Hum  ah  ea  quas  dicitur  circumcisio  in 
came  manu  facta,  quod  essetis  illo  in  tempore  sine 
Christo ,  altenati  a  conuersatione  Israelis,et  peregrint 
iestamentorum  et  promissionis  eorum^  spem  non  ha- 
bentes,  et  sine  Deo  in  mundo.  Sine  quo  antem  Deo  fue- 
runt  nationes,  et  sine  quo  Christo?  Utique  eo^cujus 


spiritu  :  ut  reconciliet  ambos  Deo ;  et  Deo,  quem 
utrumque  genus  offenderat,  et  judaicum  et  Gen* 
tile  21 ;  /n  uno  corpore^  inquit,  cum  interfecisset  ini- 
micitiam  in  eo  per  crucem.  Ita  et  hic  caro  corpus  in 
Christo,  quod  crucem  pati  potuit.  Hoc  itaque  ad" 
nuntiante  pacem  iis  qui  prope,  et  iis  qui  longe,  ae- 
cessum  consecuti  simul  ad  Patrem,  jam  non  sumu$ 
peregrini,  nec  advence,  sed  concives  sanctorum,  sed 
domestici  Dei ;  utique  ejus,  a  quo  supra  ostendimos 
alienos  (uisse  nos,  et  longe  constitntos.  Supermdi" 
ficaii  super  fundamentum  apostolorum.  Abstulit  hm-' 
reticus,  et  prophetarum^  oblitus  Dominum  posuisse 
in  Ecclesia  sicnt  apostolos,  ita  et  prophetas.  Timuit 
scilicet  ne  ^^  et  snper  veterum  prophetaram  fiinda- 


erat  conversatio  Israetis,  et  testamenta»  et  promissio.  B  menta,  edifieatio  nostra  constaret  in  Christo ;  com 


At  nunc,  inquit,  tn  Christo,  vos  qui  eratis  Umge^ 
facti  estis  prope  in  sanguine  ejus,  A  quibus  erant 
retro  longe?  A  quibus  snpra  dixit :  a  Chrisco 
Creatoris,  a  conversatione  Israelis,  a  testamen- 
tis,  a  spe  promissionis,  a  Deo  ipso.  Si  hsee 
ita  sunt,  ergo  bis  prope  finnt  nanc  nationes  in 
Christo,515  a  quibus  tunclonge  fuerant.Si  autem 
conversationi  Israeiis,  quse  est  in  religione  Dei  Crea- 
tioris,  et  testamentis  et  promissioni,  et  ipsi  Deo 
eorum,  proximi  sumus  facti  in  Cbristo,  ridiculum 
satis,  si  nos  alterius  Dei  Chrislus  de  longinquo  ad- 
movit  Creatori.  Meminerat  Apostolus  ita  prsedica- 
tum  de  nationum  vocatione  ex  longinquo  vocanda- 


ipse  Apostolus  ubique  nos  de  prophetis  exstmere 
non  cesset.  Unpe  enim  accepit  summum  lapidem 
angularem  dicere  Christum,  nisi  de  Psalmi  (cxvn) 
^ignificatione :  Lapis  quem  reprobaverunt  a^ifican. 
tes,  iste  factw  est  in  summo  angulit  De  manibna 
hffiretici  precidentis  non  miror,  si  syllabas  subtrahit, 
cum  paginas  totas  iderumque  subducat  ^^ 

51«  CAPUT  xvm. 

{In  Epist.  ad  Ephes,  m,  vi).  Datam  inqnit  sibt 
Apostolus  gratiam  novissimo  omnium,  iltuminandi 
omnes ;  qua  dispensatio  sacramenti  occulti  ab  ans 
in  Deo,  qui  omnia  condidit.  Rapuit  bsreticus  in 


rum  (/«oxLVi,  12) :  Quilonge  erant  a  me,  appro-  (J  prsepositionem,  ei  ita  legi  fecit :  Occulti  ab  amm 


pinquaverunt  justitice  meas.  Tam  enim  justitia,  quam 
et  pax  Creatoris  in  Ghristo  annuntiabatur,  ut  ssepe 
jam  ostendimus.  Itaque  ipse  est,  inquit,  pax  nostra^ 
qui  fecit  duo  unum,  judaicum  scilicet  populum,  et 
gentilem,  quod  prope,  et  quod  longe,  soluto  medto 
pariete  inimicitice  in  carne  sua.  Sed  Marcion  abs- 
tnlit  siMj  ut  inimiciliae  daret  carnem,  quasi  camali 
vitio,  non  Chrisio  aemulae.  Sicubi  ^  alibi  dixi,  et 
bic,  non  Marrucine,  sed  Pontice  (59),  cujus  supra 
sanguinem  confessus  es,  his  negas  camem,  Si  legem 
prceceptorum  sententiis  vacuam  fecit,  adimplendo 
certe  legem  (vacat  eoim  jam  Non  cuLulterabis^  cum 
dicitur  .  Nec  videbis  ad  concupiscendum :  vacat  Non 


Deo,  qui  omnia  condidit.  Sed  emicat  falsum.  Infert 
enim  Apostolus  :  Utnota  fiat  pricipatibus  et  pote* 
statibuSfin  superccelestibusper  Ecclesiamymultifaria 
sapientia  Dei,  cujus  dicit  principatibus  et  potesta- 
tibus?  Si  Creatoris,  qualeest  ut  principatibus  et  po- 
testatibus  ejus  ostendi  voluerit  Deus  iile  sapioitiam 
suam,  ipsi  autem  non?  quando  nec  potestates  sinesoo 
principe  potuissent  quid  cognoscere.  Aut  si  ideo  Deam 
non  nominavit  hic  quia  in  illis  et  princeps  ipse  re- 
putetur,  ergo  et  occultatum  sacramenlum  principati- 
bus  et  potestatibus  ejus  qui  omnia  condidit,  pro- 
Duntiasset ;  proinde  in  illis  deputans  ipsum.  Quod 
si  illis  dicit  occultatum,  illi  ^^  debebat  dixisse  ma- 
nifestum ;  ergo  non  Deo  erat  occultatum,  sed  ia 
Deo  omnium  conditore ;  occultum  autem  principa- 


occideSy  com  dicitur  :  Nec  maledices);  adversarium  ^ 

legis  de  adjutore  non  potes  facere.  Ut  duos  conde^  ^ 

retin  semetipso;  qui  fecerat,  idem  condens,  secun-     tibus  et  poteslatibus  ejus  {Isa.  xl.  13):  Quis  enim 

dum  quod  etsupra :  Ipsius  enim  factura  sumus,  con-     cognovitsensumDomini^autquisconsHiariuseifuitf 

ditiinChristo.InunumnovumhominemfacienspO'     Hic  captus  hsereticus  (60)  fortasse  mutavit,  ut  dicat 

cem.  Si  vere  novum^  vere  et  homiaem,  non  phan-     Deum  suum  suis  potestalibns  et  principatibus  notam 

Vanae  lectiones. 
i"?  Reputari  Pam.  ^^  Enim  omitt.  SemL  ^^  Qui  inser,  Oberth.  ^Sicuti  Fran.  ^t  Gentilem  populnm,  in 
Pam.  ^^  Sinonne  Rhen.  ^  Subducit  Pam.  ^  Ille  Seml.,  illis  Rhen. 

Commentlirius. 

ac  Marrucinos  sigDificare  ferme  pulaverim,  ea  autem 
utitur  voce  Tertull.  bis  cap.  vi  lib.  de  Pallio.  Ju- 
venalis,  Sat.  ii,  vocat : 


(58)  Diabolo  tamencaptante  naturam.  SicDiony" 
sius  Cato  in  dist.  dixit  «  captare  denarii  formam 
avare.»  Rig. 

(59)  Non  Marrucine^  sed  Pontice.  Marracini  po- 
puli  luerunt  Ferenunis  et  Vestinis  vicini  in  Italia 
extra  Latium,  adeoqae  barbari  et  inculii,  unde  Mar^ 
rucinus,  id  est  a|*i0»5c  wi  hai^xoi  Dflm  convi- 
cium  eo  nomine  stupidis  fieri  soIebat.Rupices  idem 


Monlanum  positis  audiret  vulgus  aratris.  Lb  Pr. 

(60)  Hic  captus  hasreticus.   Marcion,  qui   locus 
non  indiget  mea  explicatione.  Id. 


M9  LIB.  V  ADV.  MARCIONBM.  560 

laeere  voluisse  dispensationem  sui  sacramenti,  quam  a  vino  dedecori  ^^  inde  est,  ubi  sanctomra  indl)riatores 
ignorasset  Deus  conditor  omnium.  Et  quo  compe-      increpantur  :  Etpotum  dabatis  sanctis  meis  vinum 


tebat  prsetendere  ignorantiam  creatoris  extranei^ 
et  longa  separatione  discroli,  cum  domestici  quoque 
snperioris  Dei  nescissenl  ?  Tamen  et  Creatori  notum 
erat  futurum.  Annon  utique  notum,  quod  sub  coelo  ^ 
in  terra  ejus  habebat  revelari  ?  Ergo  ex  hoc  confir- 
matar  qnod  supra  struxinius.  Si  enim  Greator  co- 
gnituras  erat  quaDdoque  occultum  iilud  Dei  snpe- 
rioris  sacramentum ,  et  ita  Scriptura  habebat :  Oc- 
eulH  Deo,  qui  omnia  condidit;  sic  inferre  debuerat : 
Vt  nota  fiat  illis  multifaria  sapientia  Dei,  tunc  et 
potestatibns  et  principatibus  cujuscunque  Dei,  cum 
qaiboB  sdturus  esset  Grcator.  Adeo  subtractum  con- 
8tat,  qaod  et  sic  yeritati  su»  salvum  est.  Yolo  nnnc 


{Amosii,  12)  quod  prohibitus  erat  potare  etAaron 
sacerdoSf  et  fiiii  ejus,  cum  adirent  ad  sancta  (Deut. 
zxii).  Et  Psalmis  et  hymnis  Deo  canere  docere  ii- 
lius  est,  qui  cum  tympanis  potius  et  psalteriis  vinum 
bibentes  iucusari  a  Deo  (Isa.  xi,  12)  norat.  Ita,  cujus 
invenio  praecepta  et  semina  prceceptorum  vel  aug- 
menta,  ejus  apostolum  agnosco.  Gseterum,  mulieres 
viris  subjectas  esse  debere^  unde  confirmat  ?  Quia 
vir^  iuquit,  caput  est  mulieris.  Dic  mihi,  Mareioni 
de  opere  Greatoris  Deus  luus  legi  susb  adstruit  aucto- 
ritatem?  Hoc  jam  plane  minus  est,  cum  et  ipsi 
Christo  suo  et  Ecclesiae  ejus  inde  statum  sumit : 
Sicut  et  Christus  caput  est  Ecclesia^.  Similiter  et 


el  ego  tibi  de  allegoriis  ApostoU  controversiam  ne-  B  cum  dicit :  Carnem  suam  diligii^  qui  uxorem  suam  ^ 


ctere.  Quas  novus  -^  in  prophciis  habuisset  formas? 
CaptuKim,  inquit,  duxit  captivitatem,  Quibus  armis? 
qaibos  prseliis  ?  de  eujus  gentis  vastatione  ?  de  cujus 
ciyitatis  eversione  ?  quas  feminas,  quas  pueros,  quos- 
Te  ragulos  catenis  victor  inseruit?  Nam  et  cum  apud 
David  (Psal.  xliv,  4)  Ghristus  canitur  suecinctus 
gladio  super  femur^  aut  apud  Isaiam  (viii)  spolia 
accipiens  Samaria^  et  virtutem  Damasci^  vere 
ftlT  eum  et  visibilem  excondis  praeliatorem  ; 
ignosee  igitur  jam  et  armaturam  et  militiam  ejns 
fpiritalem,  si  jam  didicisti  esse  captivitatem  spi- 
ritalem,  ut  et  hanc  illius  agnoscas  :  vel  quia  et 
captivitatis  hujns  mentioncm  de  prophetis  Aposto- 


diligil^tctf^  et  Christus  Ecclesiam.  Vides  comparari 
operi  Creatoris  Ghristum  tuum,  et  Ecclesiam  tuam. 
Quantum  honoris  carni  datur  in  Ecclesise  nomine? 
Nemo,  inquit,  camem  suam  odio  habet,  nisi  plane 
Marcion  soIds  :  sed  et  nutrit  et  fovet  eam,  sicut  et 
Christus  Ecclesiam,  At  tu  solus  eam  odisti,  auferen 
illi  resurrectionem.  Odisse  debebis  et  Ecclesiam, 
quia  proindQ  diligitur  a  Ghristo.  Atenim  Christus 
51 S  amavit  et  carnem  sicut  Ecclesiam.  Nemo  non 
diliget  imaginem  quoque  sponsse,  imo  et  servabit 
illam,  et  honorabil,  et  coronabit.  Uabet  similitudo 
cum  veriiate  honoris  consortium.  Laborabo  ego  nunc 
eumdem  Deum  probare  masculiet  Christi,  mulieris  et 


his  snmpsit,  a  quibus  et  mandata  :  Deponentes  men^  p  Ecclesiae,  camis  et  spiritus ;  ipso  Apostolo  scntentiam 


daciumy  loquimini  veritatem  adproxtmum  suum  ^ 
quisque.  Et  irascimini^  et  nolite  delinquere,  ipsis 
verbis  quibus  Psalmus  (iv,  5)  cxponercl  sensus  ejus. 
Sol  non  occidat  super  iracundiam  vestram.  Nolite 
communicare  operibus  tenebrarum.  —  Cum  justo 
eidmjustus  eris^  et\cumperverso  perverteris  {Psal. 
XVII,  27).  Et  (L  Cor.  v,  13) :  Auferte  malum  de  me- 
dio  vestrum.  Et  (II  Cor,  vi,  17) :  Exite  de  medio  eo- 
rum,  et  immundum  ne  attigeritis.  —  Separamini, 
qui  fertis  vasa  Domini  (Isa.  lu,  1 1).  Sic  et,  inebriari 


Creatoris  adhibente,  imo  et  disserente  :  Propter  hoc 
30  relinquet  homo  patrem  et  matrem,  et  erunt  duo 
in  carnem  unam  ^*.  Sacramentumhoc magnum est. 
Sufficit  intcr  ista,  si  Greatoris  magna  sunt  apud  Apo- 
tolum  sacramcnta,  minima  apud  haereticos.  Sed  ego 
autem  dico,  inquit,  in  Christum  et  Ecclesiam  (61). 
Habet  interpretationem,  non  separationem  sacra- 
menti.  Ostendit  figuram  sacramenti  ab  eo  prsemini- 
stratam,  cujus  crat  utique  sacramcntum.  Quid  videtur 
Marcioni  ?  Greator  quidem  ignoto  Deo  figuras  pne- 


Varise  lectiones. 

^  Et  add.  Oberth.  secutus  Seml.  ^  Novas  Jun.  novimus  in  prophetis  habuissc  cod.  Vatican.  ^i  Suum 
omitt.  Seml.   ^  Dedecor  Rig.  Venet.  mendose.  ^  Suam  omitt.  Oberth.  ^  Hanc  Seml.  ^i  Came  una  Oter. 

Commentarias. 

(61)  Sed  ego,  inquit,dico  in  Christum  et  Ecclesiam.  n  in  ipsa  vivat  Christns,  et  ipsa  in  Ghristo.  Res  igi- 


Yerba  sunt  Pauli  ad  Ephesios  v,  ubi  agit  de  amore 
coDJugali,  et  matrimonium  ait  esse  sacramentum,  et 
qnidem  magnunr,  sed  continuo  subjungit,  'Ef^  U 
Xfp}  c((  Xpiorbv  xat  e^;  t9)v  'ExxXria(av.  Mysterium, 
Inqadifhocmagnum  est;  ego  autem  dico  in  Christum 
et  Ecclesiam.  Innuens  conjunclionem  illam  viri  et 
mulieris  magnum  esse  sacramenlum,  quia  magnum 
aliquid  significat  et  figurat,  quod  extendilur  in 
Christum  et  Ecclesiam.  Hortatur  Apostolus  conju- 
ges,  ut  se  invicem  diligant,  eo  scilicet  amore,  quo 
fiat  unum  e  duobus  :  ita  ut  ambo  una  sint  car6,  una 
anima.  Hanc  vero  dileciionem,  figuram  csse  ait  et 
sacramentum,  sive  typum  et  imagmem  et  speculum 
amoris  Christi  crga  Ecclesiam,  qu»  sic  adhaerere 
et  agglutinari  sponso  suo  debeat,  ut  unum  fiat  ex 
dnoDus,  et  ambo  unum  sint ,  adeoque  illa  non  alio 
spiritn,  qnam  Christi,  animaia  vivat  et  regatnr,  ut 


tur  agit  Apostolus  duas.  Yiri  et  mulieris  conjugium 
a  Deo  inslituium  esse  osiendit,  ut  fiat  unum  ex 
duobus  :  itaque  non  debere  hominem  separare  quod 
Deus  conjunxit,  nec  fieri  inter  conjuges  divortium  ; 
nam  si  conjux  a  conjuge  divortat,  jam  alterutrum 
separare  quse  sunt  a  Deo  conjuncta.  Hoc  primum 
agit  Paulus.  Deinde  vero  adjicit,  sanctam  et  castam 
esse  debere  inter  conju^es  concordiam;  quando- 
quidem  ex  ea  sumat  Christus  exemplum,  et  sacra- 
mentum  et  similitudinem  dilectionis  erga  Ecclesiam 
suae,  qualis  esse  debet  sponsi  erga  sponsam  :  quee 
diiectio  repensari  debeat  eodem  exemplo  dilectio- 
nis,  qualis  est  sponsae  erga  sponsum.  Hanc  vero 
comparationem  Paulus  ait  magnum  esse  mysterium, 
Quod  sane  doceat  pastores  t^c  MkXlmii  ^tSim  i^ik-ni 
dvOpcl^iuov,  usque  et  usque  fidelium  mentibus  incal- 
care.lRio. 


&&i 


TBRTULLIANI  OPBRUM  PARS  IL  -  SBRIES  I,  POLBMIGA. 


552 


ministrare  noa  potnit;  etiaoi  quia  adYersario.  Si  a  tum  traditio  Evangelica  ubique  manaverat,  quaoto 

noto»  Deu8  superior  ab  inferiore,  et  ad  destruendum     ' •  ** '  -— .—  — * ^: 

potius,  mutuari  nihil  debuit.  ObaudiarU  et  parentibus 
filii,  Nam  el  si  Marcion  abstulit,  Hoc  est  enim  pri- 
mum  in  promissione  prceceptum.  Lex  loquitur  (£a;o(2. 
xx) :  Honora  patrem  et  matrem,  Et :  Parentes^  enu- 
trite  filios  in  disciplina  et  correptione  Domini.  Audis- 
ti  enim  et  veleribus  dictum  :  Nurrabitis  hasc  in  au- 
ribus  /iliorum  vestrorum^  et  filii  vestri  asque  in  aur 
ribus  ^  filiorum  suorum.  Quo  jam  mihi  duos  deos, 
si  una  est  disciplina?  et  si  duo  sunt,  ilium  sequar 
qui  prior  docuit.  Sed  adversus  munditenentes  lu- 
ctalio  si  nobis,  o  quanti  jam  lii  crealores  I  Gur  enim 
non  et  hoc  vindicem,  uoum  munditenentem  nomi- 
nari  debaisse,si  Greatorem  signi6cabat,cujus  essent 


magis  nunc  I  Porro ;  si  nostra  est  quse  ubique  ma- 
navit,  magis  quam  omnis  hseretica,  nedum  Anto- 
nianiani  ^*'  Marcionis,  nostra  erit  apostolica  :  Mar- 
cionis  autem,  cum  totum  impleverit  mundum,  ne 
tunc  quidem  se  defendere  poterit  de  Aposiolica. 
Eam  cnim  et  sic  coostabit  essc,  quae  prior  mun-> 
dum  replevit,  iilius  scilicet  Dci  Evangelio,  qui  et 
hsec  cecinit  de  praedicationibus  ejus  {PsaL  xviii,  4) : 
/n  omnem  terram  exiit  sonus  eorum^et  in  terminas 
orbis  verba  eorum.  Invisibilis  Dei  imaginemait  Chri' 
stum,  Sed  nos  enim  invisibilem  dicimus  Patrem 
Ghristi,  scientes  Filium  semper  retro  visum,  si  qui- 
bus  visus  est  in  Dei  nomine,  ut  ima^inem  ipsius  : 
ne  quam  et  hinc  differentiam  scindat  Dei  vbibilis 


quas  prsemisit  potestates?  Porro,  cum  supra  quidem  I  et  invisibilis, cum  olim.Dci  nostn  sit  definitio  (Ezod, 


induere  nos  jubeat  armaturam,  in  qua  stemus  ad 
machinatianes  diabolit  jam  ostendit  diaboli  esse, 
qute  diabolo  subjungit,  potestates  et  munditener^ 
tes  tenebrarum  istarum^  quse  et  diabolo  deputa- 
mus.  Aut  si  diabolus  creator  est,  quis  erit  dia* 
bolus  apud  creatorem  ?  An  sicut  ^  duo  dei,  ita  et 
duo  diaboli,  et  pluraliter  potestales  et  mundite- 
nentes?  (62)510Sed  quomodo  creaior  etdiabolus 
et  Deus  idem?  cum  diabolus  non  idem  et  Deus  et  dia- 
bolus.  Aut  enim  ambo  et  Dei,  si  ambo  ^  jam  dia- 
boli ;  aut  qui  Deus  Hic,  et  non  diabolus,  sicut  nec 
diabolus  Deus.  Ipsum  vocabulum  diabolit  qusero  ex 
qua  delatura  competat  Greatori?  Fortasse  delulit 


XXIII,  20) :  5MI  Deum  ^  nemovidebitf  et  vivet.  Si 
non  est  Ghristus  prinksgenitus  conditionis,  ut  Sermo 
Creatoris  per  quem  omnia  facta  sunt,  et  sine  quo 
nihilfactum  est;  si^non  in  illo  condiia  sunt  univer- 
sa  in  caslis  et  in  terris^  visibilia  et  invisibilia,  sive 
throni^  sive  dominationeSf  sive  principatus,  sive 
potestates;  si  non  cuncta  per  illum  et  in  illo  sunt 
condita  (haec  enim  Marcioni  displicere  oportebai), 
non  utique  tam  nude  posuisset  Apostolus  :  Et  ipse 
est  ante  omnes.  Quomodo  enim  ante  omnes,  si  noi) 
ante  omnia?  Quomodo  ante  omoia,  si  non  primo» 
genitus  conditionis  (63)  ?  si  non  Sermo  Greatoris? 
Unde  ante  omnes  probabitur  fuisse,  qui  post  om- 


aliquam  Dei  superioris  intentionem,  quod  ipse  ab  Q  nia  apparuit  ?  Quis  scit  priorem  fuisse,  quem  esse 


archangelo  passus  est,  et  quidem  mentito.  Non  ideo 
^nim  interdixerat  illius  arbusculae  gustum,  ne  Dei 
fierent,  sed  ne  de  transgressione  morerentur.  Nec 
spiritalia  autem  nequitim  ideo  Greatorem  sigoifi- 
cabant  ^,  quia  adjecit,  in  ccelis.  Sciebat  eoim  et 
Apostolus  in  coelis  operata  esse  spiritalia  nequitise 
aogelorum  scandalizatorum  io  filias  hominum  {Gen. 
,  VI).  Et  quale  erit  ^e,  ut  ambiguilatibus,  et  per  aeni- 
gmata  nescio  quse,  Greatorem  taxaret :  qui  in  catc 
nis  jam  constitutusj  ob  libertatem  proedicaHoniSj 
constantiam  manifestandi  sacramenti  in  apertione 
orisy  quam  ibi  expostulare  a  Deo  mandabat,  Eccle- 
sise  utique  prsestabat? 

GAPDT  XIX. 


nesciit  ?  Quomodo  item  ^  boni  duxit  omnem  pleni" 
tudinem  in  semetipso  habitare?  Primo  enim,quae  est 
ista  plenitudo,  nisi  ex  illis  quse  Marcion  detraxit, 
conditis  in  Ghristo,  in  ccelis  et  in  terris,  angelis  e^ 
hominibus,  nisi  ex  illis  invisibilibus  et  visibilibus  ? 
nisi  ex  thronis,  et  dominationibus  et  principatibusi 
et  potestatibus  ?  Aut  si  hsec  pseudoapostoli  nostri  et 
judaici  evangelizatores  de  suo  intulerint,  et  ad  ple- 
nitudinem  Dei  sui  Marcion  qui  nihil  condidit :  cae- 
terum,  quale  est  ut  pleoitudioem  Greatoris,  aemu- 
las  et  destructor  ejus,  in  suo  Ghristo  habitare  vo- 
luerit  ?  Gui  denique  recondliat  omnia  in  semeHp" 
sum^  pacem  faciens  per  crucis  suoi  sangutnem^ 
nisi  quem  offenderant  una  ipsa  ^^,  adversus  quem 


(Jh  Epist.  ad*  Coloss,)  Soleo  in  frcescripHone  a4r  D  rdi)eliaverant  per  transgressionem,  cujus  novissime 
versusomnes  hasreses  de  testimonio  temporum  com- 
pendium  figere,  priorem  vindicans  regulam  no- 
stram  omni  baeretica  posteritate.  Hoc  nunc  probabit 
et  Apostolus  dicens :  De  spe  reposita  in  cceUs,  quam 
audistis  in  sermone  veritatis  Evangelii,  qtu>d  perve- 
nit  ad  vos  sicut  et  in  totum  mundum.  Nam  si  jam 


fnerant  ?  Gonciliari  enim  extraneo  possent ;  recon- 
ciliari  vero,  non  alii  qnam  suo.  Ita  et  nos  quondam 
alienutos  et  inimicos  sensu  in  malis  operibus,  Crca- 
tori  redigit  in  gratiam,  cujus  admiseramus  offensam, 
colentes  conditionem  adversus  Greatorem.  Sicubi 
autem  et  Ecclesiam  corpus  Ghristi  dicit  esse,  ut  hic 


Tari»  lectiones. 

33  Aures  Pam.  ^  Si  SemL  ^«Ambo  omitt.  Oberth.  ^  Significabunt  SemL  36  Gfat  Oberth.  ^*!  Antoniani 
Rig.  38  Dominum  Rhen.  39  Autem  SemL  ^Universa  Obert. 

Commentarius. 

(62)  iidv^mmttnd^^tffien^^.yulgatahabetmun-  autem  mundiienentes  spiritalia  mox  nequitiae  pro 

di  rectores ;  sed  quoniam  etymum  servat  non  sine  icvsmorcuc^  t^c  mvifiplac.  Ls  Pr. 

auperstilione  aliqna,   ita  vertit    quod  Graece    est  (63)  Primogenitus  conditionis.  Roc  est  primoge- 

xoo|AMipdifofac.    Daemoncm   autem    significat  iUos,  nitus  omnium  a  Deo  conditorum  et  creatorum.  Ri«. 


S53 


LIB.  V  ADV.  MARCIONBM. 


554 


^XiAdifnpleresereliquapressurarufnChristiincar'  ^  Lcgis  esl  Ghrislus,  si  corpus  est  umbrae.  Si  autem 


«e,  frro  corpore  ejue  quod  est  Ecclesia ;  dod  pro- 
pterea  et  ia  totom  mentionem  corporis  transferes  a 
sobstantia  camis.  Nam  et  supra  reconciliari  nos  ait 
ifft  corporeejuspermortem ;  ulique  in  eo  corpore,  in 
qno  mori  potuit  per  camem ;  mortuus  esi,  non  per 
Eedesiam,  plane  propter  Ecclesiam ;  corpus  commu- 
tando  pro  corpore,  carnale  pro  spiritali.  At  cum  mo- 
nel  eavendum  a  subtililoquentia  etphilosophia  (64) 
et^^  inaniseductione^  quce  sit  ^^  secundum  591  ele- 
menta  mundi;  non  secundum  coelum  ^ut  tcrramdi- 
oenSy  sed  secondum  litteras  saeculares ;  et  secundum 
Iradt^toiimiScilicethomiaumsubtililoquorum  et  phi- 
kwophonim :  longum  est  quidem  et  alterius  operis  os- 
tendere,  hac  sententia  omnes  hsereses  damnari,  quod 
omnes  ei  aubtililoquentise  viribus  et  philosophiae  re- 
gnlis  eonstent.  Sed  Marcion  principalem  suse  fidei  ter- 
minnm  de  Epicuri  schola  agnoscat,  Dominum  inferens 
hebeCemy  ne  timeri  eum  dicat,  collocans  et  cum  Deo 
Greatore  materiam,  de  porticu  Stoicorum  :  negans 
camis  resurreclionem,  de  qua  proinde  nulla  phi- 
losophia  consentit.  Cujus  ingeniis  tani  longe  abest 
Teritas  nostra,  ut  et  iram  Dei  excitare  formidet,  et 
omnia  iUum  ex  nihilo  protulisse  confidat,  et  caraem 
eamdem  restituturum  repromittat,  et  Ghristum  ex 
Toiva  Tirginis  nalum  non  erubescat,  ridentibus 
philosophis  et  hsereticis  et  ethnicis  ipsis.  StuUa 
enim  mundi  elegit  Deus,  ut  confundat  sapientes 
{lCar.  i,  87) ;  ille  sine  dubio,  qui  ex  respectu  hujus 
sne  dispositionis  perditurum  se  sapientiam  sapien- 


et  aliquos  taxat,  qui  ex  visionibus  angelicis  dice- 
bant  cibis  abstinendum  ne  attigerisy  ne  gustaveriSj 
volentes  in  humilitate  sensus  incedere,  non  tenentes 
caput ;  uon  ideo  Legem  et  Moysen  pulsat,  quasi  de 
angelica  superslitione  consiitueritinterdiciionem  quo- 
rumdam  eduiium.  Moysen  enim  a  Deo  accepisse 
Legem  constat.  Denique,  hanc  disciplinam,  secun' 
dum  prcecepittf  inquil,  et  doctrinam  liominum  de- 
putavii  in  eos,  qui  caput  non  lenerent,  id  est  ipsum ; 
in  quo  oinnia  recensentur,  in  Christum  ad  initiiun 
revocala,  ctiam  iadifferentia  escaram.  Csetera  prse- 
cepiorum,  ut  eadem,  satis  sit  jam  alibi  docuisse 
quam  a  Creatore  manarint ;  qni  cum  vetera  prsedi- 
caret  transitura,  nova  factnrus  universa,  mandans 
599  etiam  (Jerem.  i\,  3)  :  Novate  vobis  novamen 
novum ;  jam  tunc  docebat  deponere  veterem  ho- 
mincm,  et  novum  induere  (Epist,  ad  Philipp,). 

CAPUT  XX. 

Cum  prsedicationis  enumerat  varietatem,  qnod 
alii  ex  fiducia  vinculorum  ejus,  audentius  sermo" 
nem  enuntiarent,  alii  per  invidiam  et  contentia^ 
nem,quidam  vero  et  per  sermonis  existimationem  ^, 
plerique  exdilectione,  nonnuUi  ex  cemulationejam 
aliqui  et  ex  simuUate  Christum  prasdicarentf  erat 
utique  vel  hic  locus  taxandae  ipsius  prfledicationis  do 
diversitate  sententise,  quae  tanlam  efficeret  etiam  ani- 
monim  varietatem.  Sed  caussas  solas  animorum,  non 
regulas  sacramentorum  in  diversilale  proponens; 


tinm  prseminabatur.  Hac  simplicitate  veritatis  con-  Q  unum  tamen  Christum,  et  unum  ejus  Deum,  quo- 


traria  sabtililoquenliae  et  philosophiae,  nihii  perversi 
possnmas  sapere.  Denique  si  nos  Deus  cum  Christo 
pivi/ieatj  donans  delicta  nobis,  non  possumus  cre- 
dere  ab  eodelicta  donari,in  quem  admissa  non  fuerint, 
ot  retro  ignotum.  Age  jam,  cum  dicit :  Nemo  vosju^ 
dieet  m  cibo  etpotUj  et  in  parte  diei  festi  et  neome- 
mof  et  Sabbati,  quas  est  umbra  futurorum,  corpus 
autem  Christi ;  quid  tibi  videtur,  Marcion  ?  De  iege 
jam  non  retractamus,  nisi  quod  et  hic  quemadmodum 
exdasa  sit  edocet,  dum  scilicet  de  umbra  transferlur 
in  eorpos,  id  est,  de  figuris  ad  veritatem,  quod  est 
Ghristus.  Ergo  et  umbra  ejus,  cujus  et  corpus ;  id 
est  et  lex43  ejus,  et  Chnslus.  Segrega  alii  ^^  Legcm, 
et  alii  Deo  ChrisUmi,  si  potes  aliquam  umbram  ab 


cunque  consilio  prsedicatum  confirmat ;  et  ideo  : 
Nihil  mea^  inquit,  sive  caussatione,  stve  veritate 
Christus  annuniietur^  quia  unus  annunliabatur,  sive 
ex  causatione,  slve  ex  veritate  fidei.  Ad  fidem 
enim  prsedicationis  relulit  mentionem  veritatis, 
non  ad  regulse  ipsius  :  quia  una  quidem  erat  re- 
gula,  sed  fides  prsedicantium  quorumdam  vera,  id 
est  simplex,  quorundam  nimis  docta.  Quod  eum  ita 
sit,  apparel  eum  Christum  prsedicatum,  qui  sem 
per  adnuntiabatur.  Nam  si  alius  longe  ab  apostolo 
induccretur,  fecisset  diversilatem  novitas  rei.  Nec 
enim  defuissent,  qui,  prsedicationcm  evangelicam 
nihilominus  in  Christum  Crealoris  inlerprelaren- 
tur ;  cum  et  hodie  major  pars  sil  omnibus  in  locis 


eo  eorpore,  cnjus  umbra  est,  separare.  Manifeste  D  sententise  nostrae,  quam  hibreticse  :  quo  nec  ^^  hic 

Varice  lectiones. 

*»  Ut  Pam.  «  Fit  Par.  ^  Lux  Pam.  **  Deo  add.  Seml.  *5  Boni  sestimationem  Lat.  *«  Quo  ne  Pam.  quia 
nee  Lat.  qnia  nec  al. 

Gommentarius. 


(64)  Cavendum  a  subtiUloqueniia  et  philosophia. 
Non  noo  ia  loco,  licet  aliter,  hunc  locum  Apostoli 
citavit ;  nam  lib.  de  Prasscript.,  cap.  7,  de  hac 
vanitate  philosophica  locutusest,  etalioloco  hasreti- 
ecrum  patriarchas  vocat  philosophos.  Qusenam  au- 
tem  sit  illa  philosophia,  dubium  esset,  nisi  peri- 
pateticam  Patres  indicarent,  quse  licet  prava  con- 
saetudine  apud  Caiholicos  invaluerit,  Carpocralia- 
Bis  tamen  et  Gnosticis  arma  ad  lurbandam  verita- 
tem  ministravit.  Sanclus  Ambrosius  in  offic.  et 
Origenes  conira  Celsum  fipicuri  dogmatis  pernicio- 

Patrol.  U, 


siorem  sectam  demonstrant.  Atque  etiam  regnante 
Philippo  Augusto,  coacto  contra  Almarici  haeresim 
concilio,  cremata  fuisse  Aristotelis  metaphysica 
nuper  in  Galliam  e  Grspcia  advecta  testatur  Rigor- 
dus,  lib.  de  Gestis  Ph.  Aug.  Alquc,  quovl  in  gratiam 
Penpaieiicorum  observandnm  cst,  memini  me  legere 
apud  Alexandruiii  Necam  Aegelum  lib.  de  Rerum 
natura,  in  ea  fuisse  tunc  sonlenlia  viros  eruditos,  ut 
libenler  pronuntiareot  solum  Anlichristum  posse 
capere  libros  Aristotelis  quibus  uleretur  ad  confii- 
tandos  eos  qui  contra  se  disputaturi  essent.  Lb  Pe« 

18 


555 


TBRTULLIANI  OPBRUM  PARS  11.  —  SBRIES  1,  POLBMIGA. 


556 


Apostolos  de  diTersitatis  denolatione    el  incrcpa-  ■  ex  Lege,  sed  qwB  per  ip$mn,  acilieet  Gbriatam,  ex 


tione  tacoisget.  Ita  cum  diversitas  ne  taxalur  qui- 
oem,  novilas  non  probalur.  Plane  de  substantia 
Chrisli  putanl  et  hic  Marcionitae  suffragari  Aposto- 
lum  sibi,  quod  phantasma  carnis  fuerit  in  Christo, 
cum  dicil,  quod  in  effigie  Dei  constitutus,  non  ra- 
pinam  existimavitpariariDeo  (65),  sed  exhausit  se- 
metipsumj  accepta  effigie  servi,  non  varietate ;  et  in 
similitudine  hominiSj  non  in  homine ;  et  figura  in» 
ventus  homoj  non  subslantia,  id  esl  non  carne  : 
quasi  non  et  figura,  el  similitudo,  et  effigies  sub- 
stantise  quoque  accedanl.  Bene  autem  quod  ct  alibi 
Ghristum  imaginem  Dei  itivisibilis  appeliat.  Numquid 
ergo  et  hic  qua  ^*'  in  effigie  eum  Dei  coliocat? 
^que  non  erit  Deus   Ghrisius  vere,  si    nec  homo 


Deo.  Ergo,  inqois,  hac  distiactioM  Lex  non  ex 
Deo  erat  Christi.  Subtiliter  satie.  Accipe  itaque 
subiilius.  Cum  enim  dicit  :  Non  quas  ex  lege^ 
sed  quce  per  ipsum ;  non  dixisset,  per  ipsum,  de 
alio,  quam  cujus  fuit  lex.  Noster,  inquit,  municipa' 
tus  in  caslis.  Agnosco  veterem  ad  Abraham  promis- 
sionem  Creaioris  {Gen.  xxii,  17)  :  Et  faciam  semen 
tuum  tanquam  stellas  in  ccelo,  Ideo  et  stella  a  stella 
differt  in  gloria,  Quod  si  Christus  advenlens  de  cas' 
lis  transfigurabit  ^9^  corpus  humilitatis  nostrm, 
conformale  corpori  glorias  suce;  rosurget  ergo  corpus 
hoc  nostrum  quod  bumiiiatur  in  passionibus  et  in  ^^ 
ipsa  lege  mortis  in  terram  dejectum.  Quomodo  enim 
transfigurabit  ^^,  si  nullum  erit  ?  Aut  si  de  eis  di- 


vere  fuit  in  effigie   hominis  constilutus.  Utrobique  B  ctum,  qui  in  adventu  Dei  deprehensi  in  carne  de- 

enim   veritas  necesse  habebit  eludi ,  si  effigles  et 

similitudo  ct  figura  ^^    phantasmali  vindicabitur. 

Quod  si    in  effigie  et   imagine,  qua  Filius  Palris 

yere  Dei  praedicatus  csi  ^',  etiam  in  effigie  ct  ima- 

gine  hominis,  qua  filius  hominis,  vere  hominem 

iDvenlum,  nam  et  inventum  ratione  posuit,  id  est 

593  certissime  hominem  :  quod  enim   invenitur, 

eoDstat  esse.  Sic  et  Deus  inventus  est  per  virtutem, 

sicut  homo  per  camem ;   quia  nec  morti  subditum 

proDuntiasset,  non  iu  substaotia  mortali  constitu- 

tum.  Plus  est  autem  quod  adjecit  :  Et  mortem 

crucis.  Non  cnim  exaggerat  ^  atrocitatem,  extol- 

hndo  virtutem  subjectionis  ^^  quam  imaginariam 


putari  ^  habebunl  (66),  quid  facient  qui  primi  re- 
surgent  (67)?  Non  habebuntde  quo  transfigurentur? 
Atquin,  cum  illiSy  dicit,  simul  rapiemur  in  nubi- 
hus  obviam  Domino.  Si  cum  illis  Sublati,  utiqae 
cum  illis  et  transfigurati. 

CAPUT  XXI. 

(/n.  Epist,  ad  Philem.).  Soli  huic  EpistolsB  bre- 
vitas  sua  profuit,  ut  falsarias  maous  Harcionis 
evaderet.  Miror  tamen,  cum  ad  unum  homiDem 
litteras  factas  receperit,  quid  ad  Thimotheum  duas, 
et  unani  ad  Titum,  de  ecciesiastico  statu  eomposi* 
tas  recusaverit.  Adfectavit,  opinor,  etiam  niunenim 


phantasmate  scissct,   frustrato  potius  eam,  quam  p  Epistolarum  interpolare.  Memento,  iospector,  quod 

•  ..i>.*  •  li         "  ...  .      •*       .1 


ea  quae  pertractata  suDt,  retro  de  Apostolo  quoque 
probaverimus  (68) :  et  si  qua  iu  hoc  opus  dilata 
erant,  expuDxerimus ;  ue  aut  hic  supervaciiam 
existimes  iteraliouem,  qua  confirmavimus  spem 
pristinam,  aut  illic  suspectam  habcas  dilatiooem, 
qua  cruimus  tempora  ista.  Si  ^^  totum  opusculum 
inspexeris,  nec  hic  rcdundaniiam,  nec  illic  diffiden- 
tiam  judicabis. 


experto ;  dcc  virtute  fuucto  io  passioDC,  sed  lusu. 
Quas  autem  retro  lucri  duxeraty  quae  et  supra  nu- 
merat^  gloriam  camis,  notam  drcumci^ionis,  ge- 
neris  hebrsei  ex  hebraeo  censum,  tiiulum  tribus 
Benjamin,  pharisseae  candidse  dignilatcm  ;  hsecmodo 
detrimento  sibi  dcputat,  non  Dcum,  sed  stuporcm 
Judseorum.  Hsec  ac  si  stercora  existimat,  pras 
eomparatione  agnitionis  Christi,  non  prs  rejectione 
Dei  Creatoris,  habensjustitiam,  nonsuamjam  qucB 

Yariae  lectiones. 

"  Quia  al.  *^  Cura  Ven.  mendosc.  *^  Praejudicatus  Obert.  ^  Exaggeraret  Lat.  ^^  Collectionis  Rhen.  ^^  In 
delet  Ciacc.  ^^  Transfiguravit  Venet.  transfigiiraverit  Rig.  transfigurabitur  Pam,  ^^  Demutari  al.  demulati 
Lat,  *  Scd  Fran. 

Commentarius. 

(65)  Non  rapinam  existimavit  pariari  Deo.  Si  transfigurari.  Rig. 
phantasticum  fuisset  Christi  corpus,  haec  omnia 
illi  non  coniigissent,  neque  mortem  subiisset.  Quod 
hic  locus  late  probal,  et  paulispcr  a  Vulgata  re- 
cedit,  nam  pariari  est  parem  esse,  sTvai  W,  et 
exhausit  semetipsum,  hoc  est,  abjecit,  iauidv  Ixi- 
vu>as,  seipsum  exinanivit.  Le  Pr. 

(66)  Qui  in  adventu  Dei  deprehensiy  in  carne  de- 
putari  habebunt.  Imo  demutari,  quod  mox  dicet 


(67)  Quid  facient  qui  resurgent  primi,  Consimili 
schematc,  quo  Paiilus  dixit,  Quid  facient  qui  bapti- 
zantur  pro  mortuis  f  Rio. 

(68)  Expunxerimus.  IIoc  est,  Ex  debito  absolve^ 
rimus,  praestiterimusque.  Sic  lib.  iv  praecedente  : 
Et  si  commemoremur,  inquit,  promissionis  Moysi, 
hic  invenietur  expuncta.  Khen. 


557  LIBER  ADV.  VALENTmiANOS,  558 


Q.  SEPT.  FLOB.  TERTULLIANI 

ADVERSUS 

VALENTINIANOS 

LIBER. 

PROOBMIUM. 

Hieresim  Yalenlini  enipisse  sub  Aotonio  Pio,  imperium  adepto  anno  i38,  affirroant  TertuUianus  (De 
PrasscripU  cap.  30)  ac  Theodoretus  {De  Hasretic»  fah,,  lib.  i).  Fuit  autem  Valentinus  Phnebonites  patria, 
ex  inaritima  ^ypti  ora,  Platonicae  sectator  philosophia;,  imbutus  Graecorum  arlibus,  ac  iignientis,  atque^ 
nt  suijactabant  (Apud  Orig.  \n  DiaL  adv,  Jtfarrton.)*  anditor  Theodalis,  discipuli  Pauli  aposloli.  Natum 
Yaleotioum  censet  Massuetus  {Dissert  in  Iren,,  num.  7),  anno  Ghristi  85,  denatum  vero  158.  Scripsisse 
fertur  Yalentinus  psalmos  nonnullos,  epistolas  item  a  Clcmente  Alexandr.  in  ii  et  iii  Stromatum  libris 
laadatas,  quarum  epistolarumunainscribitur  adAgathopodem  diaconum  Antiochenum,  utopinantur  Grabius  ct 
CsTeus.  Edidit  Yalentinus  etiam  homilias  atque  opus  inscriptum :  n60cv  x^  xax^,  ii  ost.  Unde  mala,  cujus 
operis  fragmenta  exstantapud  laudatum  Clementcm^  lib.  vi,  ct  595  Epiphanium,  hsores.  xxxi.  Evan- 
geliam  scripsisse  proprium  nemo  nisi  auctor  novem  posteriorum  capitum  libri  De  Prcescriptione  referL 
Ad  Eedesia  catholica  deficit,  quoniam  episcopatum,  cujus  ardebat  desidcrio,  conscqui  non  valuit,  uti  ad- 
Terstts  eumdem  Yalentinum,  cap.  4,  tradit  TertuIIianus.  Rclicta  Alexandria,  Valentinus  Bomam  vcnit,  se- 
denta  Hygino,  ibiquc commoratus  cst  usquead  Anicetum.  Prielcr  D.  Irenseum,  TcrtuIIianum,  Epiphaniumac 
Tbeodoretum,  plura  de  Yalenlinianis  scribunt  Massuetus  {Disserlat,  ead.  ibib.)^  Natalis  Alcxander  (in  Hist, 
Ecles.  sa^ul.  ii,  cap.  2,  art.  6),  Beausobre  (in  Hist,  Manichceorumt  part.  ii,Iib.  v),  Somlcrus  (L  Band  der 
Polemik  der  Baumgartens),  nec  non  Valchcus  (Kezergeschichte,  i  Baud),  ct  luig.  {Disscrt.  en  de  hn'- 
resiarchisy  sect.  n,  cap.  5,  ct  ejusdnm  Dissert.  appcndice  ad  sect.  n,  cap.  5),  ac  demum  recienlius  Matlcr 
{Bist.  du  Gnosticisme^  t.  II).  Elsi  vero  fabulosa  Yalcntini  hseresis  sola  descriptionc  sui  appareatabsurdissima, 
foere  tamen  nonnuUi  qui  ipsum  Valentinum  orthodoxum  existimarunt,  ut  abbas  Faydit,  qui  edidit 
DilBddationem  doclrinae  priorum  ssoculorum;  mullaque  ad  Valenlini  systema  emoliendum  Manichscomm 
historise  inseruit  ctiam  Beausobre  (Lumper,  Histor.  theolog.  critica  de  Vita,  Scriptis  atq,  Doctr.  SS.  Pa' 
trum,  part.  iii,  scct.  iv,  cap.  3.  Disseit.  praev.  art.  1). 

Porro  c^irto  certiuscstTertiiIlianum,dum  suum  adversus  Valentinianos  llbrum  eiucubravit,  cam  prse 
oculis  babuisse  sancti  Irenaei,  episcopi  Lugdim.,  Ubrorum  adversus  ha^rcscs  interpretationcm  Latinam, 
veterem  et  vulgatam,  quam  ad  usque  tempora  nostra  scrvatam,  Ircna;o  ipso  vcl  adhuc  in  \ivis  supcrslite, 
vel  nuper  erepto,  editam  fiiisse  constat.  Quisquis  Irenseum  Latinum  cum  TertuIIiano  contulerit,  in  prompiu 
deprehendet  hunc  adeo  vestigia  illius  premere,  adeo  verbis  ipsis,  verborumquc  figuris  et  ordini  adhaerero, 
nt  id  unum  sibi  proposuisse  videatur  eadem  paucioribus  contraherc  ;  iisdcm  sa^pc  servalis  verbis,  imniix- 
tis  tamen  pro  more  dicteriis  quadamafri  ingenii  procacitatc  propalatis  (Gonf.  Iren.  lib.  i,  cap.  li,  num.  3, 
cum  Tertull.,  cap.  23,  et  Iren.,  num.  5,  cum  TcrtuII.,  cap.  25,  etc.  Vide  Massueti  Disserl.  ii,  iu  Iren.  lib., 
oam.  55,  p,  89,  90). 

Hkc  plurinia  hinc  el  inde  loca  similia  sedulo  colligenda,  ac  ul  facilius  ea  lector  conferre  queat,  in  noiis 
adponenda  curavimus.  Ncc  jam,  ni  fallor,  nemini  ambiguum  crit  praeivisse  Tcrtulliano  Irenseum,  ac  proindo 
perperam  ea  in  dubium  rcvocasse,  et  int6r5^0  spuria  repudiassc  Joann.  Salomon.  Scmlerum,  viruni,  si 
quisuoquam,  ad  omnia  fere  venerandse  antiquitalismonumentaexaucloriiatc  suadcjicicnda  profcctonalum; 
hic  enimm  Historica  Isagoge  ad  BnumgarteniiPolemicam  (vol.  11,  p.  \'^2)^  in  Prolusione  decavenda  mo- 
lesta  sedulitatesacra  ad  corrigendas  quasdam  henmiet  Tertulliani sententias  (Edit.  HijhT,  1772)  clin/)«-. 
sertatione  de  varia  et  incerta  indole  horum  librorum  TcrtuIIiano  Halcnsi  adjecta  (\ol.  V,  p.  245-290,  ed., 
HalaeMagdeburg.,  1828),  iidem  Irenaei  minuere  ejusque  libros  in  suspicionem  voOsia;  adducere  tcniavit  :at 
defensionem  illorum  suscepit  celeberr.  Valchius,  theologus  Gottingensis,  in  novis  commentariis  Societatis 
Begi»ScientiarumGotlingensi8(t.  V,part.  100,  ann.  1774-1775;  Lumper,  lib.  cit.,  cap.  2,arl.  I,  p.  218).  Eoo. 

Cseterum  Tertulliani  esse  librum  hunc  ad^ersus  Valeniinianos  vel  inde  constat,  quod  cap.  16.  nomina- 


559  TBRTULLIANI  OPBRUM  PARS  II.  -^  SBRIBS  l  POLBMIGA.  S60 

lim  libri  adTeraas  Hermogenem  meminerit,  qnem  ejas  esse  consUt.  Et  Tero  seripsisse  illiim  adyersns 
Yalentinianos  lucw^uti  sunt  testes  B.  Optatus  Hilevitanus,  lib.  i  adversus  Parmeniam.  Donatistam,  et 
YiDCcntitts  Lirinensis,  lib.  de  Profan.  Rosres.  novitate.  Yisus  fuit  etiam  jam  olim  ms.  a  Trithemio  et 
Politiano,  et  inter  primos  a  Rheoano  edilus  primum  scholiis,  deinde  et  annotationibus  ita  illustratus,  ut 
nusquam  diligentior  fuerit.  Non  contemnendam  tamen  esse  uostram  postremam  hanc  recognitioncm,  id- 
que  ex  B.  Irensei,  lib.  i,  cap.  1,  et  aliquot  sequentibus,  eoque  tam  Grseco  apud  Epiphanium,  quam  Latino 
juxta  versioues  varias,  et  tribus  Yatic.  ras.  exemplaribus,  colligel  facile  leclor,  ex  iis  quas  majoris  ad- 
huc  lucis  gratia  adjecimus  adnolationibus,  Argumento,  imo  et  Catalogo  iEonum  ac  situs  ipsorum  delinea- 
tione  apcriioribus.  Pambuus. 

Opportunior  sane  se  dabit  occasio  de  immensa  farragine  rM2£EQS  in  genere  ac  de  arduo  themate  Ya- 
leniiniano  in  specie  uberius  disserendi,  ubi  de  prsestantisaimis  Irenaei  adversus  haereses  libris  dicendum 
erit.  Nobis  igitur,  pro  more,  moduloque  nostro,  sufficiat  hsec  pauca^  prooemii  instar,  prselibasse,  paucu- 
laqueaddere  hinc  inde  desumpta,  sive  ex  Pamelio,  sive  ex  Massueto,  addere,  quibus,  anteqnam  librum  hunc, 
obscumm  sane  et  inlellectu  impervium,  aggrediamur,  lectori  prseluceal  tum  interpretatio  nominum  iEonam 
YalentiDi,  tnm  syotagma  gnoseos  ex  ejusdem  hypothesi  concinnatum.  Edd. 


NOMINA  JSONUM  BT  DEORUM  YALENTINI, 

iiDO  crimiDum  potios  qoam  DamiDum,  aliorumqueeodem  pertiDentium. 

(EXE0IT.  PAMKLU.) 

De  his  Dominibus  infra,  c.  6,  sic  TertuIIianus :  Qw>rumdam(mf\\x\i)  de  Gruseo  interpretatio  non  occurrit^ 
quorumdamnec  desexu  genera  conveniunt^  quorumdam  usitatior  in  Graco  notitia  est.  Itaque  pluri" 
mum  Grasca  ponimus,  significantias  per  paginarum  limites  aderunt ;  nec  Latinis  quidem  deeruni 
Grasca,  sed  in  lineis  desuper  notabuntur. 

597-5)M  Hactenus  ille.  Quod  tamen  cum  in  ms.  codicibns  neque  Rhenanus,  neque  ego  factum  in- 
venerimus,  expediebat  ad  inlellectum  majorem,  hune  Nominnm  Gatalogum  prsefigere.  Quem  nunc  et 
locnpletavi,  et  in  ordinem  congruum  redcgi,  adjecto  majoris  explicaiionis  graiia  capitum  numero,  ubi  de 
aingulis  ipsorum  agiiur.  Annotavi  etiam  qus  hic  aut  alibi  TertuHiaoo  usitata^  quae  Irenaeo  Latiao  lib.  i, 
adv.  haBtes.^  c.  1,  quse  denique  EpiphaDioGrseco.  haeres.Si,  autejusIotcrpretiLaiiao;  e  quibusetiam  noroina 
aliquot  castigata  sunt.  Pam. 


OBNBEALIA  MOMINA,  AD  PRODUCTiOinUI,  CONJUGIA,  ET  MUIIBRUM  AONUM  PERTINBNTU  ,  BX 

GAP.  VU,  VIII,  XU,  XXIU,  XXX  BT  XXXI. 

SERIES  SERIES  NOMINUH 

NOmNUM    UTINA.  NOMINUM  GRiEeA.  INTERPRETATIO. 

&6vi,  Tertull.  Iren alm^  Epiph Saeculum, /h^  Eptpy^. 

JE6neB a^u^vec Ssecula. 

Syzygia o^u^a }  ^''"JV^**^^' J^f**{f  • 

^    .  *  jCopuIatio,    Tertull. 

Nymphdn vufKpoiv |  tJJP,3*''"'"  ^^^^^' 

Probol^ «po&X* Emissio,  Tertull. 

Ogdoas iyloiLc jOctonarius,  Tertull. 

lOclonanus.  Iren. 
^  /  Quatemarius,  Int.  Epiph* 

Telras,  TertulL  Iren xtxp^i^Epiph jQuadriga  TertuU. 

'  Qualernaiio,  Iren. 

Decas Ri»i« Denarius. 

D6d'Cas •  .      &o$exa(.  ...       Duodenarius. 

Triacontas xpiaxcytxki Tricenarius. 

Betrbma lxTpu>(ia ,   Partus  abortivus. 


561 


LIBBR  ADV.  YALBNTINIANOS. 
XXX.  iSONUM  NOMIMA. 

OODOAS,  8BQ  QUADRIGA  DUPLBX,  JBONUM.  GAP.  YH. 


562 


Bythus,  TertulL  Iren 
Mfk  Idios  .  .  . 


I. 


l 


IL 


ArehA 

Proarch^.    .   .  . 

Propat6r.  •  .   • 

Paier 

Pater  pant6Q  .  . 

Pro6a  .  •  .  .  . 

Aatopat6r,  Epiph 
Anarchos,  Iren, 
Risa,  Epiph.   .   . 
^xg^yTertulU  Iren 

Eanoea 


Charis 

Mater 

Nus 

Monogcaes  •  •   . 
III.  <     Protogenes,  TertulL 

Pater,   TertulL  Iren 

Arch6   t6n  pantAn 
lY.      A16theia 

¥•  Logos,  Iren 

VL  Zo6,  TertulL  Iren.  . 

VII.  Anthr6pos,  Iren,  .   . 

VIIL  Ecclesia,  TertulL  Iren 


fM^,  Epiph Profundan),  Int.  Epiph. 

-7,\u  wi..^^  J  SflBculum  per^ectum. 

•^'^"'^ j  iEon  perfiinas, /ren. 

.  ^    >  ( Initium»  Iren. 

^^ (Principium. 

npoofx^)  Iren Prior  principio. 

ic«T^P Pater. 

icoT^p  ndcrtm Pater  omniam. 

X  ( Prsexistens. 

''P^^' { Qui  ante  fnit,  Iren. 

oOTOTcdTcop Ipse  per  se  pater. 

dfvapxoc  .   .  * Garens  principio. 

p(^ot Badix. 

otyvi,  £ptpA Silentium,  Int.  Epiph. 

rvvoia Ilnlelligcntia. 

|Go|;itatio. 

X^ptc Gratia. 

(ji«!tv)p *   .   .   •  .  Mater. 

vou( Mens. 

{lovo^^cv^c ' Uoigenitus^ 

npoTo^ev^; Prior  genitas^  TertulL 

naxiip Pater. 

dlpTC^TMV  irdvTcov •  .   .  Initium  omnium. 

«AilOtta Veritas. 

sjr   ,  fSermo,  Tertull 

^^ i  Verbum. 

Cw^ Vila,  TertulL 

Mptaim Homo,  TertulL 

ixxX7)a{a EcdesiAm,  TertulL  Iren. 


IX.  Bythios,  Tert,  Iren  .  .  , 

X^  Mixis 

XL  Ag6ratoa 

XII.  Hen6si8 ?vu>at( 

XDL  Autophyes a&To^ijc 


DBCAS  iBONUH.  GAP.  Vin. 

p66ioc,  Eptp/i Profundus, /it^  £ptpA. 

(xfitc   ....   * Mistio. 

dlpJpaToc Non  senescens. 

Unio. 

Per  senaturalis. 


XIV.  H^don^ ^M 

XV.  Akinetos dbc(vY}T0< 


Voluptas. 
Immobilis. 


XVI    \     Syncrasis,  TertulL  .    ouYxpaatc.  .  .   .' Gommistio. 

*   }     Homosyncrasis,  Iren,    6f&oa6Yxpaat; Similis  commisUo. 

XVn.  Monogrnos (iovoyev^c Unigenitus. 

^^•«-- ^p'« •  •  iKK^i.. 

OODBGAS  iEONUlI,  BODBM    CAP.   VIII. 

XIX.  Paracletus,  TerL  Iren  .   .    7capaxXy)Toc,  Epiph Paracietus,  Int.  Epiph. 

XX.  Pistis ic{artc Fides^ 

XXI.  Patricos icarpixbc Palemus. 

XXII.  Eipis iX)c\c Spes. 

XXIII.  M6tricos.   ..•*...    (Jiv)Tptxb( Matemus. 

XXIV.  Agapd. AyoKTi Garitas^ 

XXV    {       Ainos dKvo( Laus. 

^'  \     Ainus,  Epiph..  .  .   .    ietvoo;.   .  .   .   : Semper  mens. 

TTVi     i     Synesis aOveat^ Intelligentia. 

^^*'   l     Phronesis  Bt7/to.  .   .    yp6vi»ai?,  Bill Prudentia,  Bt7L 

XXVn.  Bcclesiaftticus e»cX7)ataaTixb« Ecclesiasticus. 

XX  VUL  Macariotes |Aaxapi6T7ic Beatitudo. 

Telctus,  Tert.   '  .   .    TeXiT6< Perfecins,  TertulL 

Philelus,    Tert  .   .  .    (piXr)Tb« Amabilis,  TertulL 

*  ^    V      f  S  Volnntas,  Int.  Epiph. 

»eXi,T6«,  Iren }  VolunUrius,  InL  Theod. 


xxrx. 


XXX.  Sophia 


Theletus,  Iren 


ao^ia Sapieulia. 


CUSTODIS   PLBROMATIS  HORI  BX  BTTHO  80L0  PRODUCTl   NOMINA,  CAP.   IX  BT  X 

Horos,  TertulL  Iren tpoi,  Epiph Terminus,  7n/.  Epiph. 

SUuros,  Iren oTaupb? Crux,  TertulL 

Lytrotes XuTpcotiljc Redemptor. 

Carpistes,  .   , .  •  xapmar^c ■   .  .  .  Traductor. 


5i»  TERTULLIANI  OPBRUIl  PARS  IL  SBRIBS  I,  POLBMICA.  564 

Metagogeus ftETaYwttv^ Cincumductor,  TertuU. 

o      .u  .A                                         1    i^i  \  Finitor,  seu 

Horothetfis d^^oUvra }  Finium  designalor. 

EGTROMATIS,  SIVE  ABORTIVI  FOBTUS  NOMINA,  CAP.   IX-XIV  ET  XXI.       * 

I?  .u        •     -r   .  II  f                      i  ftr           I,  .  ,.  iAniniatio.  TertuU. 

Enihymesis,  TertuU.  Iren Iveu{jir,aic,  Eptph (GogiUtio,  TertuU. 

Achamoth,  TertulL  Iren ax«H**^«  ^P^P^ nmn  Sapientia. 

Sophia Go^ta Sapientia. 

Ogdoas.    .   .   .   • ^YBoi; Octonarius. 

G(t ^  -n Terra. 

Maier [Lr,Tnp Mater. 

Pneumahagion jrvsu^jia  dlyiov Spiritus  sanclus, 

Hierusalem,    Iren ^epouaoXTjiJt Hierusalem. 

Kyrios xiSpio^ Dominus. 

NOVORUM  EX  PRIMO  MONOGBNE  DUORUM  JEONUM  NOMINA,  CAP  XI. 

Christus,  TertuU-  Iren xpiTcoc^  Epiph Christu8,in<.  £ptp/i. 

Pneuma  hagion Tuvsu^xa  dt/iov Spiritus  sanctus . 

£ONIS  BX  OMNIBUS  iEONIBUS     CONCINNATI  NOMINA,    CAP  XII. 

lesus,  TertuU,  Iren ?y.ao\3;,  Epiph lesus,  Int,  Epiph. 

Sol^r awT^p Salvator. 

Christns ypioTo; Christus. 

Logos x'6-fo; Verbum. 

Paraclotus KapixXiQTo; Paracletus. 

problema,  Iren 7rp(56XT){jia Problema. 

ANOELORUM  EX  IISDEM  PRODUCTORUM  NOMINA,  EODEM  GAP,   XII. 

Angeli,  TertuU.  Iren  ......    exYYeXoi,  Epiph Angeli, /71/.  £ptp/i. 

Doryphori,  £ptp/i Bopu^^poi Satellites. 

TRINITATIS  GENERUM  EX  ACHAMOTH  NOMINA,   CAP.   XVII  AC   XVIII. 

Hylicum,  Iren OXotbv,  Epiph Materiale,  Tertul. 

Psychicum 4»u)(^i;cbv Animale. 

Pneumaticiim TcveupiaTixbv Spiritale. 

DEMIURGI  EX  ACHAMOTH  ET  ANIMALI  SUBSTANTIA  NOMINA,  CAP.    XVIII,   ET  XX. 

Demiurgus,  TertuU.  Iren ^Ti(xioupYbc,  ilptp/i Opifex,  in^  £ptp/i. 

M6tropat6r p.T)TpowaTwp Mater  et  pater. 

Apat6r awdtTwp Sme  palrc. 

Pater raTrjp Pater. 

Basileus PaaiXeu; Rex. 

Hcbdomas  • ISoopii; Seplenarius, 

Archangelus,  T^r^ti// <i?X.*TT^^o5»  TertuU Archangelus,  Tcr^u//. 

Angelus, ayycXo; Angelus,  Int.  Epiph. 

Pantocrat6r,    Epiph TuavTcxp^rwp Omnipotens. 

Ctist6s xTCaTT)? Creator. 

CHRISTl  FILII  DEMIURGI  NOMINA,  CAP.  XXVI  ET  XXVII. 

Christus,  TertuU.  Iren XP^<"^«»  Epiph Christus.  Int.  Epiph. 

lesus,  Epiph iTjaou; lesus. 

Sot6r awTT^p : Salvator. 

Ph6s ipwc Lux. 

Logos x^-^o; Verbum. 

Nus vou; Mens. 

ARCIUM  QDIBUS  SLNGULl  iEONES  COLLOGATl  SUNT,NOMINA,  CAP.  XXIU,  XXIV,  XXV. 

TRICBNARU  ALIORUMQUE  ALIQUOT    .EONUM  SEDIS    NOMINA. 

/  UQiversitas    TertuU. 

?l6rom2i,  TertuU.  Iren 7cXiipo>pua,  Epiph JPlenitudo,  TertuU.  Iren. 

( Complementum,  Int.  Epiph. 

Cen6raa, /rcw T^i^ftA^f  Epiph Vacuum, /ren.  rer/u//. 

Mesotfitos  topos,  £ptp/t (xeaoTYjTo;    t67co; |   Locus   |nQediati8. 

TaK,iio«,«i  I  medium,  TertuU. 

Tabularum.  .  .  j  secundum.  TeriuU. 


56S  LIBBR  ADV.  VALBNTLNIANOS.  596 

DBMIURGI  I^CCS  SUPBR  SEPTBIIPLIGI  COELO. 

Sabbatum,  TeriulL  Iren 9a66aTov,  Epiph Stihhuinm,  Int.  Epiph. 

Solium  demiurgi,  Tertull Tertull 

Topos  ouramos,  £prp/i oupdvio^.  t6icoc  £ptp^ Subcoelestis  locus, /ren. 

DIABOLI   ET  HQMINIS  LOCUS 

lLi9\L0i,  Tertull xoa[jLo«,  Epiph Mundifs,  Tertull.  Iren. 

CREATURARUM  A  DEMIURGO  ET  ACHAMOTH  CONDITARUM  NOMINA,  CAP.  XX,  XXU,  XXV. 

SPIRITUALIUM. 

Hebdomas  ouran6D,  Epiph.   .   .   .    le^ofxi^  oupavwv r» ^io.um  { ^®P'®"™P^®*  ^^®**^»  ^^^» 

j  septenarius,  Iren, 

Ourani,    Epiph o6pavo\,  Epiph Coeli,  Tert.  Iren. 

Angeli,  Tertnll   fren 017^1X01  .    .   .   • Angeli,,  Int,  Epiph. 

ParadiBas TuapaSeiac^ Paradisus» 

Angelus d^X^^^ Angelus. 

Archangelus  quarius,   TertulL .   . 

Diabolus,  TertulL  Iren ^id6oXo(,  Epiph Diabolus,  Int.  Epiph. 

r^^^^^^tA^  ,  I  Mundi  dominus. 

Cosmocrat6r xoa|.oxp4Tcop J  Mundiienens,  Teriuli. 

Dsroonia ^at(jL6via Daemonia. 

Pneamatica  pon^rias TcveupiaTixdc  irov7)p{ac Spiritaiia  nequitise,  Tert*  Iren. 

MATERIALIUM. 

Hyl^,  Epiph CXv),  Epiph Materia,  Tertull.  Iren. 

Cosmos,  Tertull x69(ioc Mundus. 

Stoiehia, /^j?}';)^ aTotxtta Elementa. 

Pyr «Op Ignis. 

-Aer oi^p Aer. 

Hydor C8<op Aqua 

<jft xn Terra. 

ANIMALIUM. 

Anthrdpos,  £ptpA.  .......   dlvapwwo;,  Epiph Homo,  Tertuli.  Iren, 

T^ C»» Animanti» 

TRINITATIS,  SIVB  TRIUM  GENBRUM  H0MIN1S.   NOMINA,  CAP,     XXVI 

^^txxSy  TertuU.lren y own,  Epiph Terreus,  Int.  Epiph. 

Psycbicus ^uywo; Animalis. 

Pneomaticus TcvcuptoTixbc Spiritalis,  TertulL  Iren. 

ALTERIUS  BTTHI  CONJUGIS  SECUNDUM  QUOSDAM  NOMBN,  GAP  XXXUI. 

Telto, /rew Stkr^QK;^  Epiph Voluntas,  tertulL 

OGDOADIS  ALTERIUS  8BCUNDUM  QUOSDAM  BTTHO  ANTERIORIS  NOMINA,  CAP.  XXXV. 

Proarch^,  TertulL  Iren wpoapx^,  Epiph Prior  principio, /n^.  E/^pi/i. 

Anr^nno^ios d^tvvdrjToc Incogitabiii^. 

....  -,,  ( Inenarrabilis. 

^0^10« <2ff^^o« JArcanus, 

Aoratos .    iopaTo; Invisibilis. 

Arch6 apy^ Principium. 

AcaUlftptos dbtaTdXTjirro? Incomprehensibilis. 

Anonomastos dfvovdjiaoToc Innommatus. 

Agenn^tos i-fi^^r^To^ Ingenitus. 

TBTRAS  iEONUM,    QUOS  ALII  OMNIUM  iEOlfUM   PARENTES  FACIUNT,  NOMINA,  XXXVII. 

Monot^s,   Tert,  Iren {i.ov6t7jc,  Epiph SingullariUs,  TertulL 

Henoi^s fevoTrj^ Unitas. 

Monas jiovdc; Solitas. 

Ucn Sv Uuum. 


S67 


TERTULLIANI  OPBRUM  PARS  II.  -  SBRIB8  I.  POLBMIGA. 


588 


SCHEMA  GNOSTICUM 

EX  VALENTINI  EJUSQUE  DISCIPULORUM  FABUUS 


CmUNTIB.  BDD.  DESGRIPTim. 


[ 


O 


O 

H 

•-a 

fiu 


OGDOAS 

PaiMIGENA.  JgONCM 
SBaiBS. 


TETRAS 

OMmUll   RADIX 
ET  SUBSTANTIA. 


I.  Btthos,  ^onam  caput,  rerum  prindpium. 

II.  ExNOEA,  Bylho,  sociata,  conjugis  instar. 

III.  Nous,  JZonum  pater 


TETRAS 

SBCUNDA. 


f 


DEGAS 

SBGUNDA.    iEONUM 
SBRIBS. 


EX     LOCO 

SBCUNDI  iEONUM 

AGMINIS  DUCB 

BT   ZOB    GONJUGB. 


DODEGAS 

ULTIMA.  nx  JEONUM 
8BRIBS. 


AB  HOMINE 

ET 
ECCLESIA. 


EX  ENNOEA, 

Suscepto  a  bttho 
semine. 

EX  UNIGENITO  BOBUM 
PATRE. 


iX.    BVTHIOS. 

X.  Mms. 

XI.  Ageratos. 

XII.  Henosis. 

■ 

XIII.  AUTOPHTBS. 

XIV.  Hbdone. 
XIX.  Paracletos. 

XX.   PlSTIS. 

XXI.  Patrieos. 

XXII.  Elpis. 

XXUI.  Metricos. 
XXIV.  Agapb. 


unigenitas. 
IV.  Albtheia. 

V.  LOGOS. 

VL  ZoE. 

VH|  Antbr6pos. 
VIII.  Ecclbsia. 


XV.  Akinetos. 

XVI.  Stncrasis. 


XVII.  MONOGENBS. 

XVIII.  Makaria. 


XXV.  AiNos. 

XXVI.  Synesis. 

XXVII.  ECCLBSIASTIGOSJ 

XXVIII.  Makariotbs. 

XXIX.  Teletos. 

XXX.   SOPHIA. 


i 

o 
a 

H 


o 
•J 
o 

fO 

14 

M 

s 

s 


o 

ss 

H 


Ot 

cn 

o 

co 


BTTHOS,   SUPREMUS  PATBR    PBR  NOUN    UNIGENITUM  BMITTIT    NOVUM    PAR    AONUM 


XXXI.  CHRISTOS.  cum  angelis  custodibus.  |    XXXLI.  PNEUMA  HA6I0N. 
Ex  toto  Plerornate  nascitur  sidus  veluti  iEonum  ac  perfectissimus  fructus 

XXX.  IHSODS. 

XYXiv.  Exti*a  pleroma  relegatur  sophiae 
ENTHYMESIS  sbu  ACHAMOTH 


ex  ejus  passione  ex  ejus  conversione  ex  ejus  imaginalione 

MATBRU  SUBSTANTIA.  ANIMALIS  SUBSTANTU.  SPIRITAUS  8UBSTANT1A. 

XXXV.  ex  AGHAMOTH  et  ANIMALI  SUBSTANTIA. 

oritur  DBMIURGOS ; 

unde  KOSMOS 

XXXIV.  .£on  et  ultimas. 

I  COELUM.   II  COELUM.  III  CCELUM.   IV  COELUM.   V  COELUM.   VI  CCELUM.  VII    COELUM 

I.  HOMO  CHOICUS      U.  HOMO  GNOSTICDS      III.  HOMO  SPIRITUALIS 
scu  damnandos  perfectus  et  perficiendus. 


d09 


LIBBR  ADV.   VALBNTINIANOS. 


570 


ADVERSUS   VALENTINIANOS 

UBER 


5MMMI5   ARGUMENTUM. 

Adversus  Valenttnianos  Juereticos  scripturus  Tertulr 
lianus,  differens  congressionetn,  solam  pro/itetur 
errorum^  seu  potius  fabularum,  cum  rtsu  narra- 
tionem, 

I.  Imprimis  aulem  narral,  quod  Valentiniani, 
freqnentissimum  sane  inter  haerelicos  collegium, 
nilul  maf^s  curent,  quam  occultare  quod  prsedicant. 

n.  Deinde  cum  illi  simpHces  nuncuparent  Catho- 
iioos,  Seripturis  simplicitatem  probari  docet. 

III.  Qnantumvis  interim  se  adscondant  (cum  ve- 
ritas  e  contrario  non  erubescal),  scire  tamen  sim- 
plices  Christianos  omnes  eorum  fabulas  et  genea- 
logias,  quas  dammat  Apostolus,  indelerminatas, 
quas  proinde  solummodo  demtnstrare,  destruere  sit« 

IV.  Notam  etiam  esse  Valentinianorum  originem  a 
Valentino  ;  licet  ab  eo  abscesserint  Ptolemaeus,  He- 
radeon,  Secundus,  Magus  Marcus,  ac  Theotinus, 
ita  ut  nusquam  jam  Valentinus,  et  tamen  Valenti- 
niani  ab  illo  ;  cum  solas  inlegras  ejus  regulas  cu- 
stodiret  Antiochise  Axionicus  quidam. 

V.  Sibi  interim  cum  Archetypis  esse  discepta- 
tionem,  idque  non  confictis  materiis,  utpote  quas 
ipsius  haeresiarchae  contemporales  instructissimis 
volumiDibus  prodiderint,  et  retulerint,  Juslinus 
martyr,  Miltiades,  Irenseus  et  quidem  Proculus. 

VI.  Deinde  verbis  pariim  initio  hujus  Argumenti 
addnctis,  partim  illi  infra  subjectis ,  demonstratio- 
nem  solam  arcani  ipsorum  promittens,  methodum 
indicai  qua  uti  statuit. 

VII.  Porro  a  prima  ogdoade  iEonum  Valentinia- 
oorum  sive  tetrade  dnplici,  auspicalur,  in  qua  ex 
Bytho  ac  Sige  orti  Nus  et  Veritas,  Sermonem  et 
Vitam  procrearint.  e  quibus  homo  et  Ecclesia. 

VIII.  Inde  ex  secunda  illa  tetrade,  Sermonem  et 
Viiam  decuriani  iEonum  simul  fudisse,  hominemet 
Ecdesiam  duodenarium,  numerum,  quo  sic  imple- 
retur  tricenarise  divinitatis  Pleroma  seu  plenitudo. 

IX.  Jam  vero  fecundiiate  toia  deficiente,  a  novis- 
simo  iSone  Sophia  confirmata  ab  Horo  ne  dissol- 
veretur,  ex  vi  passionis,nulIa  opera  conjugii,  abor- 
tivum  foelum  Enthymesin  expositam  esse. 

X.  Tota  inierim  propinquiiate  supplicante  So- 
phiam  conjugi  suo  Teleto  restitotam,  Enthymesin 
vero  extra  Pleroma  relegatam. 

XI.  Ne  qua  igitur  hujusmodi  rursus  concussio 
contingeret,  Nun  illum  novam  edidisse  copulatio- 
nem,  Ghristum  et  Spiritum  sanctum. 

XII.  Deinde  ex  omnibus  simul  ^onibus  compac- 
tom   esse  perfectum  Pleromatis  fnictum    Jesum, 


A  qnem  et  Soterem,  et  Christum,  et  Sermonem  nun- 
cupant ;  et  satellites  ejus  angelos. 

XIII.  Atque  hactenus  (inquit  ludens  auctor) 
prima  tragoediae  scena  ;  alia  jam  extra  Pleroma 
cothumatio. 

XIV.  Eam  Enthymesin,  sive  jam  novo  et  interpre- 
tabili  nomine  51IO  Achamoth,  in  inane  illud  Epicuri 
explosam,  quamquam  a  Christo  non  sine  Spirita 
sancto  0  superioribus  misso  jam  formatam  ;  quia 
tamen  ad  lumen  illud  Pleromatis  non  potuit  attin- 
gere,  ab  Horo  custodienle  extremam  ejus  lineam 
exclusa,  afflictam  moerore,  metu,  constematione, 
iguorantia. 

XV.  Atque  ex  his  originem  traxisse  materiam, 
quam  Pythagorid,  et  Stoici  et  Plato  ipse  innatam 

B  volunt,  et  elementa  ipsa. 

XVI.  Conversam  inde  ad  preces,  cum  ad  se  mis- 
sus  esset  Paracletus  Soter  Jesus,  eam  denuo  con- 
firmatam,  et  ab  omnibus  iojuriis  passionis  expu* 
micatam,  ex  conversione  illa  animalcs  corpulentias 
produxisse. 

XVII.  Prae  gaudio  abhinc  ex  contemplatione  illa 
Soteris  et  angelicorum  qui  una  venerant  luminum  , 
spiritales  produxisse,  et  sic  factam  trinitatem  ge- 
nerum. 

XVIII.  Ex  animali  autem  substantia  productum 
deinde  Demiurgum,  Deum  hunc  nostrum  regem 
nnive^ram. 

XIX.  Quamquam  hac  de  inter  eos  non  conve- 
Q  niat. 

XX.  Porro  a  Demiurgo,  extra  Pleromatis  limites 
constituto,  hunc  mundum  conditum  ex  animalibus 
et  materialibus  substanliis,  ex  incorporalibns  vero 
septemplicem  coelorum  scenam. 

XXI.  Quibus  interdum  interserit  varia  Achamoth 
sive  Sophise  secundae  nomina. 

XXn.  Quid  ?  quode  et  diabolum  opus  Demiurgi 
faciant,  Muoditenentem  appellantes. 

XXin.  Inde  singularum  potestatum  situm  inter- 
serens,  etiam  ignem  his  omnibus  corporibus  et  ele- 
mentis  inflabellatum  addit. 

XXIV  Demiurgum  post  hsec  ad  hominem  manus 
II  coniulisse,  et  carnem  ei  creasse,  non  limo  terrse, 
sed  materia  illa  philosophica. 

XXV.  Cui  cum  animam  Demiurgus  mox  de  afflatu 
suo  communicaret,  etiam  ad  Achamoth  pariter  in 
illium  derivatum  semen  spiritale,  quod  nuncupa- 
bant  Ecclesiam. 

XXVI.  Hinc  tria  hominum  genera  describit ,  sive 
trinitatem  hominis,  et  quem  ezitum  sortiantur. 


m 


TBRTULLIANI  OPBRUM  PAR8   IL  --  SBRIIS  I,  POLBHIGA. 


M2 


XXVII.  Emisisse  eliain  Demiurgum  Christum  Pi-  ^     XXXIV.  Alios  etiam  qui  aut  nullum  sezum  Bytho 
lium  suum  naturalem  per  virginem,  non  ex  virgine      deputant,  aut  hermaphrodilum  faciunt. 

editum  ;  et  super  hunc  devolasse  Sotepem  ia  specie 
columbae  eumque  mansisae  ia  Chrislo  impassibi- 
lem,  passum  vero  animalem  Christum. 

XXVIII.  Animas  qaoque  meliores  allegi  in  pro- 
phetas,  sacerdotes  ac  reges. 

XXIX.  Hominum  vero  tria  genera  ab  eis  consti- 
tui,  choicum,  animale,  spiritale. 

XXX.  Spiritalibus  autem  (quos  se  esse  jactitant 
operationes  non  necessarias,  sed  nobis  utpote  psy- 
chicis,  id  est  animalibus  537  hominibus,  martyrii 
quoque  necessitatem  sic  eludcutes. 

XXXI.  Et  vero  in  consummatione  ita  dispensari 
mercedem    ut     Achamoth     de  medio    tabulato    in 


XXXV.  Bsse  item  q^  Bytho  non  principatom, 
sed  postumatum  defendat,  post  ogdoadem  primam 
ex  tetrade  quidem  et  ipsam,  sed  aliis  nominibos 
derivatam. 

XXXVL  539  Quosdam  qui  ex  patre  Bytho,  et 
Ennoea  matre  ,  integram  ogdoadem  illam  uno  partu 
exclusani. 

XXXVII.  Item  alium  quemdam  qui  monoteta  et 
Henoteta  parcntes  primos  faciat,  ex  quibus  Monas 
ctUnio,et   ex   illis  reliquos  iEonas. 

XXXVIII.  Humaniorem  denique  secundum,  qui 
tetradas  duas  dividens  in  dextram  et  sinistram, 
lumen  et  tenebras,  lanium  defectricem    illam    vir- 


Pieroma  transferatur,  excepta  a  Sotere  compacti-  B  tutem,   Achamoth  nempe,  vull  non  ab  aliquo  MO" 
lio  illo   Si)onso,   et  Demiurgus  de  hebdomade  sua      lum  deduci. 
ccelesti  in  vacuum  malris  locum. 

XXXII.  Humanam  vero  gentem  in  exitus  tales 
iluram :  choicae  quidem  et  materialis  notae  animas 
interituras:  psychicorum  veros  justorum  animas  (id 
esl  noslras)  in  medielalis  illius  receptacuia  trans- 
mitli ;  spiritalium  denique,  ipsorum  nempe,  ad 
Pleromatis  palalium  traductas,  sponsas  angelo- 
rum  assumi. 

XXXIH.  Ab  Valentino  vero  in  hoc  dissentire 
emendatores  Piolom«i,  quod  Bytho  duas  affingant 
copjuges,  Cogitationem  et  Voluntalem,  atque  ex 
Cogilaiione  ortam  Veriutem,  ex  VoluoUte  Mono- 
genem. 


XXXIX.  Postremo  majorem  esse  de  ipso  Jesu  di- 
versitatem,  cum  Valentinus  ex  omnium  iSonum 
flosculis,  alii  ex  solis  deccm,  aut  solis  duodecim» 
alii  a  Christo  et  Spiritu  Sancto  Untum,  alii  aliunde 
eum  conficlum  contendunt.  Atque  ita  doctrinas  Va- 
lentinianorum  in  sylvas  jam  exolevisse  Gnostico- 
rum. 

CAPUT    PRIMDM  (1). 

Valentiniani  ^  frequentissimum  plane  collegiam 
inter  hsereticos,  quia  2  plurimum  cx  apostatis  veri- 
tatis,  et  ad  fabulas  facile  est,  et  disciplina  noa 
539  terretur,  nihil  magis  curant,  quam  occulUre' 


Variae  lectiones. 
*  Valentini  collegium    Crojus  in  Grab.Fran.  2Qui  Oberth.  solus,  forsan  typograph.  lapsu. 

Commentarius. 

(i)  A  prima  hujus  capitis  fronte  occurrunt  intri-  p  catur^  dum  ab  iis  religio  adseeratur  vel  adservatur^ 
catissima,  si  quae  fuerunt,  Tertulliani  verba,  multa  "  sive  proferatur,  sive  laceatur.  f^am  et  inter  iUa 
adhucdum  respersa  calicrine,  crebris  licet   doctissi-      eleusinia  sacra  (quae  hceresis  sunt  et  ipsaex  atiicm 

__    __..__  •_ •II  ..  .•  •  «•«•  •  f  A  1_*_«_\  1  A—   ^  ^^A       AMA»lM% 


marum  virorum  illiislraia  commentis,  innume- 
risque  iectionum  variaruni  tcntaminibus  emendata. 
Textum  equidem  resarcire  ac  sanare  sumus,  ut 
potuimus,  enixi,  ex  collaiis  Rhenani,  Scaligerii, 
Pamelii,  Casaoboni,  Peuvii,  Salmasii,  Rigallii, 
Priorii,  Junii,  Latinii  Franequanee,  Parisine,  Ve- 
netae,  Hallensis,  Wiceburgensis  editionum  reccn- 
sione,  necnon  el  usi  sumus  duplici  correctione  quas 
CL.  viri  Lobeck  et  Seguicr  de  Saint-Brisson  inse- 
ruerunt,  ille  quidcm  in  suo  praeclaro  AgIaophamo,i. 
1  lib.l,  §  V,  hic  vero  in  operc  recenli,  sat  paucis 
eruditis  noto,  cui  tilulus  :  Essai  sur  le  polytfiiisme, 
I.  II,  p  105  et  seqq.  At  omissa,  vel  saliem  inferius 
remissa  ,  texlus  quem  exhibuimus  indagalione,  et 
seclusa    nimia  molesti    commenUrii   mole,   nobis 


superstitionis  fonte  derivata),  quod  tacent  epoptffi 
seu  sacris  \niihii,pudor  est.  Idcirco  aditum^  id  est, 
adeuntes  sive  discenles,  per  ambages  et  experi- 
menta  cruciant  et  peno  enecant ;  hinc  diutius  ifU" 
tiant  quam  consignanty  plus  temporis  conterunl  in 
prseparanda  quam  in  perficicnda  initiatione ;  cum 
et  ante  portas  ad  probandum  eos  qui  epoptae  fieri 
cupiunt  quinquennium  instituunt  ideo  ut  ingenlera 
opinionem^  favenle  diniMmo  suspendio  arcanae  co- 
gnitionis,  adslruanl  et  cedificent :  atque  ita  tantam 
m  abditis  sacris  majestatem  exhibere  videantur  ac 
aspoTrjTa ,  quajitam  pra^struxerunt  cupiditatem^ 
aniinumque  ad  rragna  ominanda  ercxerunt.  Ad 
haec  sequitur  jam  silentii  lex  et  officium ;  attente 


quippe  custoditur,  quod  tarde  invenitur.  Ceeterum 
visum  est  quam  citius  festinandum  ad  planiorem,  ^  tota  abdiu  in  adytis  divinitas,  tot  siparia  portarum 
saoioremque  Scplimii  in  hoc  prooi^mio  Sf^nsum  D  valvis  affixa,  totum  hoc  secrcti  signaculum  linguas 
breyiter  exponendum,   quem    porro   sic  se  habcre      impressum,  in  lurpia  desinit,    et  consummata    tam 


arbiiramur : 

Valentiniani  (quorum  frequentissimum  planede" 
bet  essc  collegium  inter  hasreticos,  lum  quia  plu' 
rima  retinuit  ejuratae  fidei  dogmaia,  lum  quia  ad 
vulgares  fabulas  facile  pronumque  est^  tum  quia 
asperiori  di5^i/;/ina  non  deterretur),  nihit  magis  cu- 
rant  quam  occultare  guod  profdicant,  si  tamen  ii 
prcedicant  aul  praedicare  dici  queunt,  qui  occultant. 
In  iis  enim,  sollicitum  arcanse  cu^todiof  officium, 
merito  habendum  est  conscientiasmfde  sanse  officium 
seu  indicium.  j^^moram   turpium    confusio  prasdi" 


morosa  initiritione,  foedum  duntaxat,  proh  pudor ; 
simulacrum  membri  virilis  revelatur.  Sed  naturm 
venerandum  nomen  pne  se  ferens  inaoiaquc  com- 
menta  allegorica  turpium  fabuiarum  dispositio  prce^ 
tendens,  favente  patrociniocoactas  ct  insulsae  figura:^ 
sacrilegium  obscurat,  imminuit,  repudiat,  etcoHvi^ 
cium  falsi  toedique  Ogmenii  manifestum  ementilif 
istiusmodi  simulacris  excusat. 

Quibus  Tcapafpacrrucwc  expositis  haud  exiguum 
opus  nobis  incumbere  videretur,  nempe  ut  ilia 
TerluUiani  verba    sigiilatim    commentaremur,  sive 


ST3 


LIBBa  ADY.  VALBNTINUNOS. 


574 


qaod  prsQdieanl  ^  (2)  :  gi  tamen  praedicant,  qui  a  Atlicae  fiHW  supersliiionis  ^  (4)]  quod  (aeeDt  ''; 
oecuitaDt.  Gustodiffi  officiuu),  coDseieatise  officium  *  pudor  est.  Idcirco  et  aditum  prius  cruciaat  ^  (5). 
ett.  Coofusio  (3)  prsedicatur,  dum  religio  adseve-  Diutius  ioitiaati  quam  ^  coasigaant  ^^  (gj^  eum  et 
ratur  K  Nam  et  illa  Eleusioia  [haeresis  et  ipsa     aote  porlas  ^^  (7)  quinqaeaoium  insiituuat  ^^  (8); 

Yaride  lectiones. 

^  Hasc  verba,  uncinis  inclusa.omnino  repudiat  utspuria  Lobek,  contra  omnesedit,  et  mssxodices,  Haec 
uncinis  non  includuni  Rhen,  Pam.  Par.  Venet.  Seml.  Oberth.  Includunt  vero,  et  merito,  Paris.  Welchel, 
1566  et  D.Seguier  de  S.  Brissony  loc.  infr.  cit.  *  Indidum  proponit  ibid.  D.  Seguier.  ^  Adservalur  Welchel 
Jun.[D.  Seguiei\  ^Uncinis  includitD.  Seguier. qtwdplerique  aliicojnmatibusdisttnguunt. Tacet.Lofr^cA.laient 
WelcheL  ^  Adilurum  Jun.  aditu  Salmas.  ^  Crucianl  Distinguunt  Welchel.  Pamel.  Seguier.  ^^  Linguam  Rig, 
quem  Jun.  ^^  Resignaiii  Seguier.  os  sigoant  Salmasius.  ^^  Et  portas  ante  Rhen.  Seml.  Oberth,  Welchel. 
Pamel.  Epoptas  Scaliger.Rig.  Paris.  Casaubon.  Wouw.  Lobeck.  Anie  portas  optime  correxit  D.  Seguier. 
Ad  portas...  instiluunt  Petav,  in  Themist.  Inslruunt.  Lat. 

Commentarius. 
genuinam  tuendo  auctorilatem  lextus,  quem  post  d  ad  Amos,  cap.  ix,  p.  1397  :  Ogque  appellatus  est 

tol  emendationes  cdere  ausi  sumus,  sive  hoc  prooe-      "* *-*•' ■*-' >— /.-     i- *  : :~:~ 

mium  cum  cseieris  ejusdem  argumcnti  lestimoniis 
couferendo,  mullaque  inde  ad  veteres  religiones 
explicandas  eruendo  documenta.  Hinc  facile  ingens 
exurgeret  dissertatio  de  saepessepius  trita,  densis 
licet  etiam  dudc  tenebris  obsita ,  myslcriorum 
Eleusiaiorum  disciplina,  quam,  utpote  ab  aliis  bene 
multis  et  longe  doctrina  proestanlioribus  propcmo- 
dum  exhaustam  omittere  satius  cst.  Duobus  tantum 
iribusve  bujus  prooemii  punclis  aliquid  iucis  affe- 
remus  nonnullas  subindo  variorum  notis  adnola- 
tiones  subnectendas  curantes.  Quae  si  uberius  et 
laoquam  ex  professo  tractari  cupias,  videsis  War- 
burton.  De  div.  legat.  Moysis,  lib.  11,  sect.  4; 
Uichael  Maler.  Symbol.  aureas  mensx^  lib.  iii,  et 


Basan  et  interpretatur  a?ax,6vri,  hoc  est  ignominia, 
quam  si  confusionem  transferre  volumuSj  magis 
a^-firjav*  significat.  Glossae  Graec.  Lat.  AJoxwvt]  — 
Confusio  LoBECK. 

{i\  Hceresis  et  ipsa  Atticce  superstitionis.  Ea  fuisse 
videtur  Tertulliani  sentenlia  :  eleusinos  epoptas 
defecisse  a  communi  Atheuieasium  superstiiioue, 
ac  velut  hsereticos,  pecuUarem  sibi  selegisse  doc- 
trioam,  vulgariaque  dogmata  vel  aovis  auxisse, 
vel  deleciu  miuuisse,  vel  pro  iageuii  ludibrio 
mutasse.  Hiuc  iaferi  D.  Seguier,  adversus  Lobeckii 
Aglaophamum,  DODDuIIa  fuisse,  ad  meatem  Tertul- 
liaai,  id  Eleusiaiis  sacris  mysticae  discipliase  arcana. 
Edd. 


2Q  Hteroglyph.  hb  iv;  Plessmg,  Memnomtum  t.  II;      ^:A„  tri«HnrA  ^nnntin    immi  A.ihptinnp    ^XiiZi.' 


Ro.th«iZ?^^   i^^^AV       V    BL^nn^n;;.    ;.:  V  '      vici^  trisliore,  sileado,  humi  cubatioae,  castimouia 

£'£'^J;.6'Lt^^^  »S  c  ^  ^"^  '^''  '^^'^"^  "^"^  ^"^'""^' 

Oavaroft,£cS5ai  sur  les  tnystdres  d'Eleusis;  Lobeck,  ** 
Agl(wphamus  sive  de  Theologias  mysticce  Grascorum 
^ausiSt  lib,  i ;  Saintc  Croix,  Recfierches  histor.  et 
4ritiq,  sur  les  myst.  du  pagan,,  deuxidme  6dit,  de 
Sacyy  t,  I,  3,  4,  5  sect. ;  YilloisoD,Dd  triplici  Theol. 


Seguier  de  Saint-BrissoDjEssat  sur  le  Panth^isme^ 
t,  II,  p.  3,  Textum  vero  Terlulliaai  emendavere 
slir  codicum  collalione  nixi,  alii  proprio  ingenio 
plus  minusve  tuto  confidentes  :  Scaliger  in  Emen- 
ilat,  temp.,  lib.  V,  v.  393  ;  Salmasius  ad  Spartian. 
^drian.,  p.  33  sqq.;  Ca?aubon,  ad  Athen.  VI. 
«p.  15;  Wouwer,  ad  Petron.  c.  i7;  Petavius,  ad 
Themist.t  p.  414 ;  Guiher,  De  Jure  Ponti/ic.  i  , 
«,25;  Croius,  in  Specim  observat.^  p.  15,  in 
Crabii  lrenaso;V.  Halloix,  iVo^a/.  arf.  Vit.  Quadrat. 
c  4,  p.  695  seqq. ;  Pamclius,  de  Cistophoris, 
m.  84;  Petil,  ad  Legg.  Att.,  p.  99;  Van  dale, 
Mssert.  agon^,  p.  608  ;  Lobeck,  Aglaopham.,  t.  1, 
p.  32  seqq.  Seguier  de  SaiiU-Brisson,  lib.  citat., 
\*.  105-409.  Edd. 

(2)  Nihil  mayis  curani,  quam  occultare  quodprce- 
^iicant.  Ab  cxordio  ducem  sequitur  TcrtuIIianus 
B.  Irenaeum,  qui  in  prooeraio  Iib.  I,  haec  habet  : 
Tl  ^ip  ^cXdvii  xaO*  auTijtj  ptiv  oux  l7Ci8£(xvuTai,  Tva  jx^  -piJL- 
Vcdlfr<TaYiyinTatxaTif(i>pc^'mdava)  Zl  7C£pi6Xi{(jidTi  irttvoup- 
TxiK  xoofjiou[xcvri,  xa\  auT7]5  t^?  ikrfitia^  aXrjOe^jT^pav  lauwjv 
mcix^tiffalytatioii  ^iAt^S  f^wOev  ^avTaaia;Totc  ajceipoTtpoi;* 
«  Error  enim  secundum  semelipsum  non  ostcn- 
ditur,  ne,  denudatus,  fiat  comprehensibilis,  suasorio 
autem  cooperimento  subdole  adornatus,  ct  ipsa 
yerilate  (ridiculnm  est  et  dicere)  vcrioreoiv  semet- 
ipsum  praeferi,  ul  decipiat  exieriori  phantasmate 
radiores.  »  Veterem  interpretalionem,  quae,  uti 
Qonnuilis  visum  cst,  adeo  esi  antiqua,  ut  forsan 
ipsiusmet  Tertulliani  oculis  subjecia  fuerit,  prae 
aliis  in  hoc  notarum  decursu  dcinceps  affcrendam 
enrabimus.  Cl.  Avologet.  vii.  super.  i.  I,  p.  6.  Edd. 

(3)  Confusio.  Id  est,  turpitudo.  Hieronym.  comm. 
in  Isaiaro,  cap.  ii,  p.  27,  edii.  BB.   et  iisdem  verbis 


(6)  Diutius  initiant  quam  consignant.  Hoc  est, 
7cX£iova  )(^p6vov  jxuouaiv  ^  TcXouai  :  Plus  temporis 
in  prseparan  lo,  qu  im  in  docendo  ct  consummando 
conteruni.  Consignare  cst  :  lmaffpa.yXza^<tt,  xiko^ 
^fftOirvai,  Sicut  ajppaY^  et  TeXeCwai;  pro  Baptismo; 
vid.  Segaar  ad  Clement.  Quis  dives  adv.  p.  380, 
consignare  seu  obsignare  baptismo,  idem  quod  t£- 
Xtiouv ;  vid.  Milles,  ad  Cyrill.  Cateches  11,  p.  35, 
et  de  mysteriis  ipsis  Cicmenl.  Cohort.  p.  94. 
LoBECK.  —  Consignati  dicebantur  |xspi.u7)(XEvoi  et 
a^pa-jrtoOivTs;.  Philo,  de  Mon.;  Iren.  lib.  1,  cap.  24; 
Prudenl.  in  Martyr  S.  Romani;  Arnob.  Iib.  iii, 
Le  Pr. 

(7)  Ante  portas,  Primus  ausus  esi  Scaliger 
tacentibus  mss.  codicibus,  in  hunc  textum  Epoptas 
inlrudere.  Casaubon.  ad  Athen.  vi,  c.  15,  Wouwer. 
ad  Petron,  c.  17,  Scaligeri  emendationem  proba- 
runi.  la  eam  reclo  pede  abiit  Rigaltius,  eamque 

0  huc  illuc  ad  cseteras  cdiliones  transmisit.  Jam  vcro 
illud  Scaligeri  inventum  improbavii  doctissimus 
Peiavius,  co  prseter  codicum  silentium  insuper 
usus  argumcnto,  tirones  possc  instiiui  ci  fuisse 
institutos,  minime  vero  nec  fuisse  nec  potuisse 
Epopias,  eos  nempe  qui  ad  uliimum  iniiiaiionis 
gradum  pervenerani  :  quinque  enim  ^radus  alii, 
vero  alio  nomine  dislinguunt.  Olympiodorus ,  in 
Phcedon.  cap.  13.  haec  habel  :  »Ev  Tot;  Upor; 
^youvTo  o\u.h  xaOdpasic  7Cdiv^»ju.oi,  «TTa  lizi  Tau- 
Tat;,  ai  i:iofpT)T0T6pai  ,  |ut&  TauTa;  ovaT^aei;, 
xal  knX  TauTai5  {jiuijasi;,  iv  TiXet  B*  eicojrretai, 
Similiter  quinque  numcrai  Theon.  Smyrnensis, 
licet  divcrso  ordinc  et  noinine  disiinctos,  nempe 
xaOapfxb;,  tsXittj,  Ixomzia,  tiXo;  t?)5  ej:o7rce(a; ,  scu 
iniiiationis  consummaiionem,  summum  denique  bo^ 
num^  seu  vita;  perfectionem.  Edd. 

(8)  Quinquennium  tnstituunt.  Celebris  est  inde 
exoria  erudiiorum  controverbia  inicr  se  disceptan* 
iium  quando  tempore,  an   quinque,    vel  uno  aut 


575 


TBRTULLIANI  OPBRDM  PARS  H.  -  SBRIBS  l,  POLBHIGA. 


576 


ut  opiDionem  sospendio  cognitioois  .  sedificent :  A  quod  tarde  invenitur.  Gseterum  tota  in  54W  ady tis 
atque  ita  tantam  majestatem  541  exhibere  vi-  divinitas,  tot  ^^  siparia  ^^  portarum  ^^  (9),  totuin 
deantur,  quantam  prflestruxerunt  cupiditatem.  Se«  signaculum  linguse ,  simulacrum  membri  virilis  ^^ 
quitur  jam  silentii   officium  :   attente  custoditur     revelatur  (10).  Sed   naturse  venerandum   nomen 

Variae  lectiones. 
13  Tota  Rip.  Lobeck.  ^^  Suspiria  Rhen.  Seml.  Oberth.  Lober.k.  Paris.  Latin.  Jun.  Petav.  Suspicia,  id  est 
6ittp(a(.  Crojus  in  Jun^  *^  fipoptarum  Rig.  Par.  Lobeck.    Portarum  legerunt  Rhen.  Jun.  WelcheL  Pamel. 
Seml.  Oberth.  Seguier.  ^^  Membri  viralis  (Mp(ou  -pvatxcfou.  Jun,  membri  mulieris  Seguier* 

Commentarius. 
paucioribus  annis    perseveraverit    prseparatio    ad      cariosissimi  sunm  iogenium  vexare,  trahere ,  ac 


sacra  EieusiDia  suscipienda.  Non  defuere  qui  sen- 
tentiam  Terlulliani  quinojuennium  instilutum  fuisse 
assevcrantis  pra^fracte  impugnarent ,  inter  quos 
D.  Petavius  et  recentissime  Lobeck  in  Aglaophamo. 
Quorum  praecipua  momenta  saltem  obiler  hic 
attingere  lubet.  i®  Opponuntur  verba  Herodoti, 
Hb.  VIII,  c.  45,  qui  ct  ipse  Dicaeum  quemdam   in- 


faiigare  maluerunt,  ut  abdita  qusedam  summse , 
honestissimaeque  doclrinae  semioa  in  eis  mysteriis 
relegerent.  Hic  ibidem  celari  vult  artis  hermeticaB 
praecepta  Michael  Malcr,  SymboL  aurece  mensas. 
iib.  III,  p.  105,  et  in  hicroglyphic.  iib.  iv,p.  183, 
Deos  ab  ioitio  fuisse  homines  aperte  Epoptas 
didicisse  contendit  Warburlon,  de  div.  Legat.  Uojfs. 


ducit  cum  Demarato  rege,  de  sacrorum  Eleusinio-  B  sect.  4,  p.  210,  et  post  eum  Villoisoo,  de  Triplid 


rum  celebratione  disputantem,  el  hsec  inter  plura 
dicealem  :  T^v  lopxTjv  TatSmnv  aYouai  'AOtivaroi  ava 
Tcdhfxa  IxEtt  T^  M7)Tp\  xal  t^  R6py)  xat  aOT6b>v  Te  ^ouXo'- 
(jLe7}o;  tCiv  aXXtov  EXXiivwv  |iiuErTat.  Quid  vero,  quod 
manifeslum  eo  loci  occurnt  sphalma  ?  Si  enim  di- 
cere  voluisset  Herodotus  sacra  quotannis  agi,  reve- 
Iari((ue,  sane  scripsisset :  i^h  -kcL^  Ito^.  —  Fil  crgo 
per  se  certum  loco ,  icdhrra,  legendum  esse  tcIvte, 
quod  mirum  in  modum  noslri  Septimii  sententiae 
suffragatur. 

2®  At  aperie  asserit  Socrates  reveiari  quotannis 
mysteria  :  xat  Ta  p.uaTTpia  ?ti  xa\  vuv  xaO'  Ixaorov 
IvtauTbv^eCxvupitv.Quid  verosibivult  bsec  voxultima, 
an  reipsa  magna  mysteria  quotannis  redeunda,  an 
parva  duntaxat,  an  tantum  danda  quotaonis  candida- 

tis  documenta,  an  demum  revelanda  iotcr  Thesmo-  p  arcanorum  prsecentor  Payoe  Knigt  in  iis  adinvenit 

\t  intellcctualem  ac  veluti    iranscendentaltm  Dei  na- 


Theologia,  p.  48 ;  Meiners,  Vermische  Schriften^ 
t.  ni,  p.  299;  Barth^iemy,  Anach.  t.  V,  p.  65.  Ab- 
slrusas  tantum  celari  doctrinas  Pythagoreas,  Pia- 
tonicasque,    asserit  Plessing  in  Memnonis  t.  11, 

{).  91.  Nihil  nisi  diluvia  qusedam,  cyclos  et  ca- 
endaria,  in  iis  dogmatihus  inesse,  ut  et  in  tota  retro 
antiquitate  sibi  uni  tanlum  revelata  putida  arro- 
gaotia  jactat ,  plaudentc  Yoltario  tam  exigus  ve- 
tenim  disciplinarum  peritiae,  impius  Boulanger, 
Antiquiti  divoilie^  lib,  iii,  c.  5.  Audacior  vero  aen 
insanior,  tribus  anticyris  insanabile  caput,  Dupuis, 
cui  compertum  videbaiur  in  priscis  mysteriis  gen* 
tium  altiora  longe  el  puriora  abscoiidi  documenta 
prae  omnibus  religionis  Christianae  dorumenti^, 
Orig.  des  Cultes^  p.  i,  t.  IV.  p.  369.  Alter  turpiom 


phorias  Cereri  sacras  t^c  dbco^^iiTa?  Certe  nihil  inde 
certum. 

3**  Necetiam  Tertulliano  nostro  rectius  opponenda 
sunt  quaedam  aevi  posterioris  exempla  quibus  cons- 
tat  ariquaudo  sprelam  fuisse  antiquam  quinqueooii 
legem  :  quod  ioreliciter  accidisse  scimus^  dum  De- 
metrius  Poliorcetes  urbem  Atheoamm  obsideret,  dum 
tyraooidem  io  eam  affeciareot  Philippus  Macedooius 
rex,  Persei  pater  ;  Sylla,  urbe  expugoata  ;  Aotooius 
Iriumvir,  Augustusque  de  toio  orbe  post  Acliacam  pu- 
goam  triumphaturus.  Quo  plura  dareotur  legis  violatae 
teslimooia,  eo  clarior  eoiterel  ipsius  auctoritas  ac 
iodeclioaoda  ootitia.  Cf.  Oftried  Muller :  Gottingis^ 
che,  Gelehte  Anzeigen.  Janv.  1830 ;  Seguier.  t.  II, 
p.  liO-ilS. 

4<^  A  D.  Lobeck  objeclis  alia  perplura  obsistunt 
testimooia  pro  quioquennio ;  afferenda  forent  verba 


turae  cognilionem,  Inquirv  into  the  symb.  lung.  in 
Diario  classico,  t.  aXII,  p.  4.  Nec  isti  opposita 
fronle  refragatur  Doctiss.  Heeren,  cui  haec  Obiter 
indaganti  illusisse  videntur  quaedam  verae  deorum 
notiones  physicae  et  symbolicae,  Ideen  uber  die  Po- 
litikj  t.  ni,  p.  99,  quod  simul  arridcre  debuit  ma- 
gno  mylhorum  parenti  ac  symbolicarum  nubium 
consarcmatorii  Creuzcr,  qui,  tcbte  D.  De  Sacy  in 
not.  ad  Sainte-Croix  0|).  t.  i,  p.  448,  nec  longiua 
ab  eadem  senlentia  cxulante ,  a^i  ibidem  voluil 
tum  de  primigcnia  rerum  compositione ,  ac  vetere 
cosmogonia,  tum  de  animorum  ascesi  ac  morum 
exerciianicntis,  tum  de  rci  rusticae  praecoptis  ac 
laudibus,  tum  de  D.o  uno,  aetcrnuque,  tum  da 
hominis  simul  et  mundi  fine.  His  demum  accessit 
in  speciali  tractatu    cui  titulus   :    Essai  sur  les 


magni  Etymologici  ad  vocabulum  \epo7coto(,  PoIIucis  ■%  mysteres  d'Eleusis^  Ouvaroff,  ex  hyperborea  plaga 
lib.  viii.  c.  107  ;  Theophrastae  in  3»  Caractere  'A^o-  ^  in  palaeatram  academicam,  haud  absque  laude,  in- 
Xtax,tac;  Thconae  Smyroeosis  el  Artemidori,  de  qui- 


bus  supra,  et  fusius  D. Seguier,  op.  cit.  p.  il5-i20. 

EOD. 

(9)  Tot  siparia  portarum.  Quamquam  conseotiuot 
exempiaria  quae  vidimus  omoia,  tamco  ausi  sumus 
pro  suspiria  scribere  siparia  :  suot  autem  siparia^ 
vela  quibus  utebaotur  in  sceois  fabulamm  actores, 
auctore  Festo.  De  hac  voce  plura  dicam  infra  cap- 
13,  locum  illum  explicaturus  :  c  Alia  autem  trans 
siparium  cothurnatio  est.  «  Caeterum  sacrrdotcs  Eleu- 
sinae  Cereris  portas  adyti  multiplicibus  velis  obtege- 
bant.  De  hac  sipariorum  oppan^ionc  hic  loquitur. 
Rhen. 

(iO)  Simulacrum...  revelatur.  —  Id  sempcr  fuit 
Apologeiis  Christianis  ratum,  omniooque  comper- 
tum,  secretos  mysleriorum  ccelus  helluandi  et 
scorlaodi  caussa  tum  ab  ioitio  coogregatos,  tum  in 
postemm  retentos  fuisse.  Miris  tamen  modis  neote- 
rici  quotquot  sacrorum  Eleusiniorum  exploratores 


gressus,  qui  voluit  et  ipse  in  Elcusinae  discipUnae 
tuto  fuisse  conimissam  quasi  Primitivas  patriarcho' 
rum  revelationiSy  summam  ac  veneranda  qucedam 
de  homine  lapso  et  reparando  vaticinia.  ista  suoi 
praecipua  recentiorum  de  Eleusinis  arcanis  fig- 
menta.  Quod  si  ad  vetercs  redire  aoimus  est,  va- 
rias  ioter  ipsorum  senteolias  erit  ut  aooeps  he- 
reas.  Haud  enim  ioficiari  velim  ex  111!^  plures. 
Piodamm  videlicet,  Platonem,  Ciceronem,  Epicte- 
tum,  sacra  Cereris  Eleusioia  magois  excepisse  iaa- 
dibus  ac  nosieris  conimeodasse ;  oec  facile  quem- 
quam  adduci  possc  ad  credendum  tot  et  taotos 
viros,  oobili  menlis  et  animi  haud  secus  ac  ingeoii 
praestantia  insignes ,  caeca  hallucioatiooe ,  turpia 
nro  liooestis  habuisse,  et  unaoimi  collusione  ad 
nunc  errorem  fovendum  ex  industria  conspirasset 
nec  omnino  proindc  nulla  causa  est  cur  censeas 
adusque  quomdam  temporis  lapsum ,  aliquateoas 
ab  initio  misse  pia  Gereris  sacra.  Undenam  igitor 


577 


LiBBR  ADV.  VALBNTINIANOS 


578 


allegoriea  dispositio  prsetendens,  patrocinio  m  Valentiniana    feoenint    lenocinia ,  sancia    sileutio 


eoactae  ligurse  (11)  sacrilegium  obscurat,  et  con- 
vieinm  falsi  ^''  simulacris  eicusat  (12).  Proinde 
quos  nunc  destinamus  baereticos  (13),  sanctis  nomi- 
nibus  et  titulis  et  argumentis  verae  reiigionis, 
vanissima  atque  turpissima  figmenta  coofigurantes, 
faciii  charilaii  (14)ex  divinae  copiae  occasione  (15), 
qnia  de  multis  multa  succedere  ^^  est :  £leusinia  ^^ 


magno,  sola  taciturnitate  coeiestia.  Si  bona  fide 
quaeras,  concreto  vultu,  suspenso  supercilio,  AUum 
estf  aiunt  (16).  Si  subtiliter  tentes,  per  ambigui- 
tates  bilingues  communem  fidem  affirmant  (17). 
Si  scire  le  subostendas  negant  quidquid  agno- 
scurit  (10).  Si  cominus  20  certes,  tuam  21  simpli- 
citatem  sua  csede  dispergunt  (19)  :  Ne  discipulis 


Variae  lectiones. 
^^  Salacis  simulacri  Seguier,  falsis  simulacris  Pam.  ^^  Succidere  suspicatur  Rig,  ^^  fileusinia  Valenliniani 
Rig,  Prior  mavult.  Jun.  eleusinia  ao  valeutiuiana.  ^^  Certe  Rhen.  SemL  Oberth.  ^^  Statuam  Rhen,  SemL 
Oberth.  cum  distinctionis  commate  faluani  Rig.  Par. 

Gommentarios. 
omncsy  nemineexceplo,  Patres  sanctissimi,  ac  prae- D  pientibus   defecisse   honesti  sensum  ;  imo    magis 


dpae  vetustissimi  Apolo^etici  uno  ore  de  m^steriis 
iniandis  conclamatum  voluere,  ac  ceriatim  m  ipsa 
verbis  invehi  religioni  duxere  ?  Verum  enim  vero 
Jostinns,  Atbenagoras,  Taiianus  afQrmant  nihil  nisi 
Jovis  incestum  in  Eleusiniis  ostentari.  Acriter  ac 
toiios  animi  impetu  in  ea  invehitur  Giemens 
jUexandrinus,  Jovisque  cum  Gerere  et  filia  concu- 
hitam  exprobrat,  cistarum  mysticarum,  papaverum, 
apium  secreta,  cseterasque  evoivit  quisquilias,  tum 
horrel   referens    inter    Themidis    symbola    xicvb^ 

fi»Y0tt3lE(ou  effigiem  in  phalla^ogia  ferri,  postre.no 
ierophaotas  et  Daduchos  increpat,  eosque  qui 
puerum  miscre  dilaniaium,  et  mulierculani  cju- 
lantem,  et  corporis  partes  pudendas  venerentur, 
atheornm  in  numi^ro  habendos  csse  judical  (S.  Glem. 
Alex.  Protrept.p.  19,  30).  Ealem  haud  minus  vc- 
hementi  exprobratione  prolata  habeni  Arnob.  adu. 


desipuisse  reci;ntiores  qui,  praeluccnte  traditionis 
face  ac  Evaujgelii  lumine.  haec  fseda  tenebrarum 
opera  demirati  sunt,  symbolisque  insulsis  ac  ina- 
nibus  fabulis,  quo  minus  horroris  incutiant,  in- 
texere  conati  sunt.  Siandum  proinde  huic  acerbo 
TertuIIiani  in  Eleusinia  diclerio,  merilo  sale  re- 
sperso  :  «  Tota  in  adyiis  diviniias,  tot  siparia  por- 
tarum,  totum  signaculum  linguse,  simulacrum 
Phallagogia:  revelatur.  >  Edd. 

(11)  Patrodnio  coactce  figurce.  Allegorise  scilicet 
obsceni  iliius  rerum  naturam  signiiicantis.  Rig. 

(12)  Et  convicium  falsi  simulacris  excusat.  Elea- 
siniorum  antistites  ad  illud  membri  virilis  simnla- 
crum,  velut  ad  diviniiatem,  adoraotium  habitu 
accedunt.  Itaque  falsi  crimine  tenentur,  qui  aliud 
oculis  colunt,  aliud  ntente.  Eteuim  aiunt  coH  abs 
se  noo  simulacrum,   sed   reruni  Naluram  eo  simu- 


Gent.  lib^  v,p.l76^cf.Maire;  August.  in  Qtuest,  e  vet.  p  lacro  expressam.  Quod  est  recusationem  falsi  simu- 

10  D.  inAppendice,  t.III,  ^  lacris  excusare,  mendacium  mendacio  diluere,  fal- 


ttnov.Testam.mist.^.K^Q 
p.  II,  ed.  BB;  Chrjjsost.  Orat.  deS'babyla  in  Jul. 
1. 11,  p.  558 ;  Asterius,  Encom.  in  SS.  martyr  Bi- 
bUoth.  PP.  Auctar.  II,  193,  CoU,  l.XVIll.  ed  Gom- 
befi.^.;  Epiphn.  adv.  hoBres.  lib.  iii,  g  11,  t.  II, 
p.  4093.  —  Quinam  igitur  ex  ulraque  parte  stent 
testes  velim  recenseas  :  hinc  porro  gentium  sa- 
pientes  vaies,  legislatores,  infle  vero  Ecclesiae  Pa- 
tros,  doctores,  pontitices  :  nec  est  ut  ad  facilius 
inter  illos  litem  componendum,  id  tibi  forsan  dicas, 
duplicem  dislinguendum  esse  Eleusinioruni  aetatem  : 
onam  prisea  veiustate  fuliginosam,  in  qua  sacra  pio 
eoltu  prosequebantur,  alteram  recenti  superstitio- 
nnm  colluvie  foedam,  et  a  Patribus  meriio  vapu- 
lantem ;  nec  etiam  remanet  ultimum  ancipitis 
animi  perfugium,  illud  tibi  intra  te  cogitanti,  Pa- 
tres  asperiori  in  gentium  sacra  contempiu  et  ira  fer 
tidiori  abreptos  ultra  aequae  critices  limites  trans- 
tliisse.  Etenim  non  desunt  vel  prisc»  aetatis  et 
ethnicse,  vel  aevi  cbristiani   Patrumque  coietanei, 


sum  falso;  quid   enim  aliud  est   simulacrum,  nid 
falsum  ?  RiG. 

(13)  Proindequos  nunc  destinamus  hasreticos,etc. 
Hsec  ila  conjunguntur  sequentibus  :  «  Proinde  Va- 
lentiniani,  quos  nunc  destinamus  haereticos  sanclis 
nominibus  et  tilulia,  Eleusinia  fecerunl  lenocinia,  1 
etc.  RiG. 

(14)  Facili  charitati.  Fralrum  scilicei,  sive  Fitle- 
lium.  Gharitas  facilis,  utVirgilio,  Faciles  Numphofy 
et,  Faciles  Napoece.  Vel  poiius  caritas  facilis,  quse 
omnia  suffert,  omnia  credit,  I  Gor.  xiii.  Rig. 

(15)  Ex  divinoe  copice  occasione,  Sacrarum  Scri- 

{>turarum  copiam  signiGcat,  sive,  ut  ipse  loqui  amat, 
atiludines.  Quo  sensu  lib.  de  Spectaculis  :  «  Late 
tamen  semper  scriplura  divina  dividitur,  ubicum(|ue 
secundum  praesentis  rei  sensum  etiam  disdplma 
munitur.  »  Et  lib.  de  Prasscript.  «  Et  utique  se- 
cundior  divina  litteratura  ad  mculiatem  cugusque 
materiae.  »  Rig. 


testes   gentiles,   ex  quibus  in  qualibet   tempestate  D     jl6)  Altum  est  aiunt.  Auctor  est  Irenaeus  non 


eosdem  ritus  fuisse  infamatos  innotescat.  In  Gae- 
cilii  fabala  iegitur  Titthe  fr.  1.  Per  mysteria  hic  in^ 
honesie  eam  gravidavit  stupro.^PimX.AuluLpro^ 
log.  36  :  Illam  stupravit  Cereris  vigiliis..  In  iis  fre- 
qaentes  affuisse  meretriculas  patet  ex  Alciphron 
ip.  fragm.  iv.  Ex  Athen.  xiii,  591 ;  P.  Themistius 
Bliqais  morte  mulctalur  quod  citharissam  Rhodiam 
i^vn  Tot;  ^Xeuaivou;  Dinarch.  contra  Demosth. 
p.  93.  Plularch.  istius  modi  probra  refert,  Sympos. 
n.,  8,  73  :  Ev  iXeuotvt  \km  toi  (xuonjpia  tyj^ 
iGOEyi)y^pcii>c  oot^own^<;.  Gf.  de  Isid.  et  Os.  §  36. 
Nec  in  eo  capite  a  sua  dicacitate  abstinuit  Lucia- 
nus,  nti  videre  est  in  Alex.  seu  Pseudo^mant.  §  39, 
V.  opp.  p.  99-400,  ed  Bipont.  Gf.  Diod.SicuI.  lib.  i, 
^  88.  PloHn.  Ennead.  ni,  Hb.  vii,  c.  9.  Habemus 
igiiur  eonBtentes  reos,  nec  obstantibus  aliorum 
testium  saera  landantium  encomiis,  sequo  jnre 
taneiendum   e&t  vel  in  ethnicse  superstitionis  sa- 


fuisse  Yalentinianis  eum  candorem,  ut  porlentosas 
nugas  omnibus  facile  communicarent.  Eos  enim 
docebant,  qui  habebant  quod  numerarent.  Sic  enim 
scribit  :  Quse  etiam,  inquit,  convenienter  videntur 
mihi  non  omnes  velle  manifesto  docere,  sed  soloa 
illos,  qui  etiam  grandes  mercedes  pro  talibus  mys- 
teriis  praeslare  possunt.  Non  enim  jam  dicunt  simi- 
lia  illis,  de  quibus  Dominus  dixit  :  Gratis  cmcepistis, 
gratisdate  {Matth.Xj  8).  Sed  separataet  porteniosa 
et  alta  mysteria,  cum  magno  labore  exquisiia  falla- 
cibus.  Rhen. 

(17)  Communem  fidem  af/irmant.  Irenseus  : «  Si- 
miiia  quidem  nobis  loquentes,  dissimilia  vero  sen- 
tientes.  1  Rio. 

(18)  Negant  quidquid  agnoscunt.  Quidquid  sciii- 
cet  agnoscunt  sdre  te  de  ipsorum  mvsteriis.  Rig. 

(19)  Tuam  simplicUatem  sua  coede  dispergunt. 


m 


TBRTULLIANl  OPBRDH  miS  II.  -^  SBRIBS  I.  POLBMIGA. 


580 


qtiidem  propriis  ante  oommiitattt,  qnam  suos  fece-  ■  totamque  prudentiam  in  latebraram  ambagibus  tor- 


lint.  Habent  artifieiam,  quo  prins  pcrsnadeant  ^ 
qnam  edoceant.  Yeritas  autem  docendo  persuadet, 
non  suadendo  docet. 

CAPUT  n  (20). 

Ideoque  simplices  notamur  apud  illos,  nl  hoc 
tantum,  non  etiam  sapienles  :  quasi  staiim  deficere 
cogatur  544  a  simplicitate  sapientia,  Domino 
ntramque  jungente :  Estote  prudenies  ut  serpentes, 
et  iimpUces  ut  columbce  (Matth.  x,  10).  Autsi  nos 
propterea  insipientes,  qnia  simplices ;  num  ergo  et 
iili  propterea  non  simplices,  quia  sapientes  ?  No- 
ccntissimi  autem   qui  non  simplices,  sicut  stultis- 


qneat,  alte  habitet,  in  cseea  detrudatur,  per  anfra- 
ctns  seriem  suam  evolvat,  tortuose  procedat,  nee 
semel  totus,  lucifuga  beslia.  Nostrae  columbae  ^o 
etiam  domus  simplex,  in  editis  sempcr  et  apertis 
et  ad  Incem.  Amat  fignra  ^i  Spiritus  sancti  Orien- 
tem  33^  Ghristi  figuram  (23).  Nihil  veritas  erube- 
8cit,  nisi  solummodo  abscondi  :  quia  nec  pudebil 
illum  aures  ei  dedere,  cum  Deum  recognoscere, 
quem  jam  illi  natura  commisit,  quem  quotidie  in 
operibus  omnibus  sentit,  hoc  solo  minus  notuni^ 
quod  unicum  non  putavit,  quod  in  numero  nomina- 
vit  33,  quod  in  aliis  adoravit.  Alioquin  a  turba  eo« 
rum  et  aliam  frequentiam    suadere,  a  domestico 


simi  qui   aon  sapienles.   El    lamen  malim  in  eam  B  prindpatu  ad  incognitum  iransmovere,  a  manifesto 


partem  meliori  sumi  vitio,  si  forte  ^^  praestal  minus 
sapere  quam  pejus,  errare  quam  fallere.  Porro,  /a- 
cies  Deispectat^^insimplicitatequ(erentes^{Sap,  i), 
ut  docet  ipsa  Sophia  ^"^,  non  quidem  Yalentini,  sed 
Salomoois.  Deinde  infanles  testimonium  Christi 
sanguine  litaverunt  (21).  Pueros  vocem  qui  crucem 
elamant  ?  nec  pueri  erant,  nec  infantes,  id  est, 
simplices  non  erant.  Repuerascere  nos  et  Apostolus 
jubetsecundum  Deum  (I  Cor.  xiv,  20),  ut  maiitia  in- 
fantes  per  simplicitatem  ita  demum  sapientes  sen- 
sibus;  simul  dedi  ^^  in  sapienliae  ordinem  (22)  de 
simplicitate  manantis  ^,  In  summa  Christum  co- 
lumba  demonstrare  solita  est,  serpens  vero  ienlare. 
Illa  et  a  primordio  divinse  pacis  praeco  ;  ille  a  pri- 


ad  occultum  retorquere,  de  limine  fidem  34  offen- 
dere  est.  Jam  si  et  in  totam  fabulam  initietur,  nonne 
tale  aliquid  dabilur  te  in  infantia  inter  somni  diffi- 
culiates  a  nutricula  audisse,  Laraise  turres  (24),  ei 
pectines  solis  ?  Sed  qui  ex  alia  conscientia  veaerit 
fideiy  si  statim  inveniat  tot  nomina  ^onum,  tot  con- 
jugia,  tot  genimina  25,  tot  exitus,  tot  eventus,  feli- 
citates,  infelicitates,  dispersse  atque  concisae  divi- 
nitatis  ,  dubitabitne  ibidem  pronuntiare  has  esse 
fabulas  et  genealogias  indeterminalas  (25),  qnas 
Aposloli  spiriius,  bis  jam  tunc  puliulantibus  semi- 
nibus  hsereticis,  damnare  praevenit  ?  Merito  itaque 
non  simplices,  34S  merito  lantummodo  prudentes, 
qui  talia  neque  facile  producunt,  neque  exerte  de- 


mordiodivm»!  imagmis  prado  Ii«  facilius  sm.pli- C  fenduni,  sed  nec  omnes  quos  edocenl,  perdocent, 
citas  sola  Deum,  et  agnoscere545  potent,  elosten-  ^^;  ^  „j  j^^j^  .  ^^,^^^^  inljumane,  si 
dere  ;  pradentia  sola  conculere  polius  et  prodere.         ^^^^^^^  g^  ^^^^  ^^^^^^  „„3  ,<,,  omnia  scimns. 

CAPUT  in.  Denique  hunc  primum  cuneum  congressionis  arma- 

Abscondat  itaque   se    serpeas  quanlum  potest.      vimus,  detectorem  ct  designatorem  totius  consci^ 

Variae   lectiones. 

22  Persuadent  Par.  23  CogiturMen.  SemL  Oberth.  2*  Malim  in  eam  parlem  melior  sume  se  vitio.  si  forte, 
Praestat  Jun.  25  Exspcctal  SemL  Oberth,  26  Quaerendi  Rhen.  SemL  Oberih.  ^  Ipsa  sapientia  alii,  Alii  Grce^ 
cum  nomen  pra^ferunt.  ^  Simus  divinae  sapienliae  ordinem  Fran.  Par.  ^  Amando  Fran.  Par.  Jun,  retinet; 
manando  mavult,Semter;  Minandi  est,  ait,  verbum  eorum  guijumenta  ducunt  '^  Eliam  omitt,  SemL  Oberth. 
3^  Figuram /^/len.  SemL  Oberth.  32  Orientem  Chrisli  figuram  SemL  Oberih.  33  In  numeros  nominavit  Jutik. 
3*  Fidem  omitt.  hhen.  SemL  Oberth.  35  Gcmina  P^hen.primaed.  SemL  Oberth,  ^  Nos  omnessumus  Hhen. 
prima  ed.  SemL  Oberth. 

Commentarius* 

Vocabulnm  casdis,  et  casdendi  verbum,  in  eumdem 


sensum  usurpal,ut  cum  in  libro  quem  pro  mariy- 
ribus  scripsity  cap.  2 :  t  Non  clanioribus,  inquit, 
spectaculorum,  alrocitate  vel  fnrore,  vel  impudicitia 
celebrantium  caederis.  »  Imilatus  Teriullianum  D. 
Hieronymus  in  Vita  Hilarionis  Eremiim  dixit  : 
<  Caede  manus.  Iralus  itaque  sibi,  inquity  et  peclus 
pugnis  verberans,  quasi  cogitationes  csede  manus 
posset  excludere.  »  Pam. 

(20)  Vide   ultimam  notam  hujus  libr.,   col.  594. 

(21)  Infantes  testimonium  Christisanguine  lita- 
verunt.  £odem  omnino  sensu  dixit  Augustinus 
lib.  X,  de  Genesi  ad  litt,  cap.  23  : «  Habet  et  illa 
parva  a:tas  magnum  testimonii  pondus,  quse  prima 
pro  Christo  roeruerit  saoguinem  fundere.  »  Pax. 

(22)  Itademum  sapientes  sensibuSfSknul  dedi  in 
tajnentice  ordtnem.  Hano  locum  in  omnibus  editio- 
nibus  corruptis^mum  eroendavimus  ex  cod.  Pithcea- 
no.  RepuenMcere,  inqait,  noS|  et  ApKMtoius  jubet 
aecundum  Deum  ut  malitia  infantes,  umul  dedi  in 


sapientiae  ordinem  de  simplicitate  manantis.  In 
cod.  Ms.  legitur,  manandij  mendose.  Rio. 
U  (23)  Orientem  Christi  fi^guram.  Orientis  vocabnk) 
Christus  saepe  inteltigitur  in  sacris  litieris,  ut  apud 
Zachariam  :  Ecce  ego  adducam  servum  meum  orien' 
tem,  et  paulo  postapud  eumdem  :  Ecce  vir  Oriens 
nomen  ejus.  Oriens  autem  appcllatur,  quia  in  die- 
bus  ejus  orta  estjuslitia,  et  hinc  habes,  Christia- 
nos  veteres  ad  orientem  versos  precari  solitos,  quod 
etiamnum  observamus.  Rhen. 

(24)Iawia?  turres  et  peciities  5o/i5?FabeIl8e  pue- 
riles  apud  Carthaginem  tempore  Tertulliani.  Ifox 
scripsunus,  Totgemina;  et  paulo  post,  c  Et  taman 
simplices  nos  omnia  scimus,  >  ex  Gorziensi  colla- 
tione.  Nos,  hoc  est,  orthodoxi.  Rig. 

(25;  Has  esse  fabulas  et  genealogias  indetermina^ 
tas.  Irenseus  pruicipio  hbri  adversus  Valentioja« 
Bos :  €  Quatenus  veritatem  refutantes  quidam  hi- 
ducunt  verba  falsa  et  genealogias  infinitas  >,  elCf 
Grseca  apud  Epiphaninm,  ftveaXoY^ac  |xaTa{a$.  Apo* 
slolus  dixerat,YiveaXoY^acdicEpdvTeu(.  ITimoth.  i.Rlo. 


»1 


LIBBR  ADY.   VALBMTmiANOS. 


m 


Us  illorum,  primamque  haoc  vicloriam  ^^  auspica-  A  dam,  el  Secundus.  oi  ma^s  Marcus  *o  (28).  Mullum 


iDvr :  quia  quod  tnnto  impendio  absconditur,  etiam 
solummodo  demonstrare,  destrucre  esl. 

CAPUT  IV. 
Novimus,  inquam,  optime  originem  quoquc  ipso- 
rnm,  et  seimus  ^,  cur  Valentinianos  appcilemus/ 
kcel  Don  esse  videantur.  Abscesserunt  enim  a  con- 
diiore,  sed  minime  origo  delelur ;  et  si  fortc  mulan- 
tur,  lestatio  csl  ipsa  mutatio.  ^peraverat  cpiscopa. 
tum  Valcntinus,  quia  et  ingenio  poterat  ct  clo({uio. 
Sed  aliuni  ex  martyrii  praerogativa  loci  poliium  in- 
dignalus,  de  Ecclesia  aulhenticae  regulae  abrupit  (26), 
ut  soleot   auimi    pro  prioratu  exciti  praesumptione 


circa  imagines  Legis  Theoiimus  operatus  est.  Ita 
nusquam  jam  Valcntinus  :  547  et  tamea  Valen- 
tiniani,  qui  per  Vaientinum.  Solus  ad  hodiernum 
Antiochiae  Axionicus  ^*  memoriam  Valentini  inte- 
gra  custpdia  regularum  ^^  ejus  consolatur.  Alio- 
quin  tantum  se  huic  hseresi  suadere  permissum 
est  (29),  quan  tum  lupje  feminse  formam  quotidie 
supparare  *3  solemnc  cst.  Quldni?  cum  spiritale 
illud  scmen  suum  sic  in  unoquoquc  rccenseant.  Si 
aliquid  novi  adstruxerint,  revelalionem  statim  ap- 
pellani  prsesumptioncm,  et  charisma  ingenium ;  nec 
unitatem,  sed   diversilatcm.  Ideoque    prospicimns» 


ttltionis  accendi,  ad    expugnandam  conversus  veri-  n  seposita  illa  solemni   dissimulatione  sua,  pierosque 


tatem :  et  cujusdam  veteris  opinionis  semen  na- 
ctus  Colarbaso  ^  viam  doliniavit  (2'7).  iiam  posimo- 
dum  Ptolomaeus  instravit,  nominibus  et  uumcris 
^num  distinctis  in  personales  substantias,  sed 
exlra  Deom  determinatas,  quas  Valentinos  in  ipsa 
summa  divinitatis,  ut  sensus,  ct  adfectas  et  motus 
incluserat.  Deduxit  et  Heracleon  inde  tramites  quos- 


B 


dividi  quibusdam  articulis,  eliam  bona  fide  dictu- 
ros  ^*  Hoc  ita  non  est;  ol,  Hoc  aliter  accipio;  et, 
Hoc  non  5*19  agnosco,  Varietale  enim  innovatur 
regularum  facies,  habct  ctiam  colores  ignorantiarum. 

CAPUT  V. 
Mihi  autem  cum  archetypis   erit   limes  principa* 
lium  magislrorum  (30),  non  cum  affectatls  ducibus 


Variae  lectiones. 

^  Rinc  conjicit  SemL  *  Et  omit.  Venel,  ^^  Nactus  colubroso  viara  Hhen,  SemL  semini,  actu  colubroso 
Ijat.  *®  Bfagnus  alii  male,  Rig,  Prior,  Venet.  *^  Arionicus  cod.  vatic.  teste  Jun.  *•  Regulare  Rhen.  Seml-^ 
€berth.  ^^  Superare  Rhen,  SemL  Oberth,  **Dicturus,  nifallor^  primigenia  est  lectio,  Edd, 

Commentarius. 


(26)  De  Ecclesia  authenticm  regulce  abrupiL  Noia- 
^erat  Pithoeus,  quasi  maluissei,  De  Ecclesice  au- 
^henttca  regula  erupit,  Rig 

(27)  Cujusdam  veteris  opinionis  semen  nactusCo^ 
iarbuso  viam  deliniavit,  Sic  emendaudum  ceusuit 
latioius  cum  antea  legeretur  :  c  Cujusdam  opinio-  C 
viis  semini  actu  colubroso  viam  deliniavit.  »  Qua 
cie  iectione  abdicanda  quo  magis  addubitem,  facit 
veterom  exemplarium  auctoritas,  faciunt  etiam  quse 
cie  serpente  supra  Septimius  dixit  :  «  AUe  habitet, 

i  n  caeca  detrudatur,  per  anfractus  seriem  suam  evol- 
vat,  tortuose  procedat,  »  etc.  Denique  Irenaeus  et 
IBpiphanius,  imo  ipse  auctor  Catalogi  hsercdcorum, 
Colarbasum  Plolomaeo  aique  Secundo  posteriorem 
«eosnere.  Rig 

(28)  Magus  Marcm,  De  isto  vide  in  doctissimis  D. 
Bfassucti  dissertationibus   praeviis    ad   opp.    Irenaii 
Dissert.  i,  art.  11,  §  VI,  p.  50.  Eadem  fere  com- 
pendiose  exponit   quae  hic  habet  Rhenanus  :  Mar- 
cum  Valentini  magistrisui  emendatorem  tradit  Ire- 
Daeos,  magicae  imposturse  peritissimum   fuisse,  per 
quam  cum  viros  multos,  lum  feminas  non  paucas  |% 
seduxerit,  ad   se  conversos  velut  scientissimum  el  ^ 
perfectissimum,    virlulemque    maximam  ab   invisi- 
bilibos  Logis  habentem.  II le  vero  lotum  hoc  Anaxi- 
lai  prsesti^iis  et  magica  vanitate  couficiebat,  verus 
\ntiehris(i  praecursor.  Nos  unum  et  alterum  homi- 
nis    perdiUssimi   pra^stigiarum  ex  eodem    auctore 
prodemiis  exemplum.  Misio  vino  pro  calice  simulans 
se  gratias  agere  ,  sive  euxflipKTTgrv  quod  hodie  con« 
tecrare  dicimus,  post  longam  invocationem  ,  purpu- 
reum  et  rubeum  apparere  faciebat,  ut  putarent  sim- 
piiciores  divinitus  in  illius  calicem  distiliasse  san- 
gumem^et  idcirco    cuperent  omnes  ex  eo  poculo 
gustare  ,  gratiae  coelestis  sic  futuri  participes.  Aite- 
ram   iiDposturae    genus.  Exhibebat  mulieri  calicem 
mistom  ,  ipsam  gratias  agere   jubens.  Mox  capadus 
poculum    proferens ,  in  id    transfundebat  minorem 
dlmn    calicem  ,  qui  erat  Eucharistia  factus,  magao 
Tidentium  miraculo ,  cum   miyor  non  solum  implere- 


tur,  sed    etiam    suporfluerel    Prseterea    daemoncm 

paredrum  hat>ebai,  vul^us  spiritum  familiarem  ho- 

die  vocat.  MulifTcs  huncsio  loco  natas,  et  opulentas, 

maxime,  circuniveniebat,   redlens  eas  prophelicas, 

his  verbis  :  «  Sume  a  me  sponsum,    et  cape  cum, 

ct  capere  in  eo.  Ecce  gratia  descendit  in  te,  aperi 

os  tuum,  et  prophela.  »  Multarum  pudori  etiam    il- 

lusit.  Cerle  quod  constat,  diaconi  cujusdam  in    Asia< 

uxorem  formae  haud  quotidianae  clanculum    abduxit. 

Quae    po:it  multum  lemporis   reversa,    non     mente 

modo,  vcrum  etiam  corpore  se  a  Marco    islo  corri^ 

tam    asseruit,   reliquumque    vit^    in    exomologesi 

perpctua  consumpsit.  Unde  quidam  sanctus  vir,  quem 

cilat  Irenaeus  hujusmodi  verbis   praesti  giatorem  is- 

tum  redarguit  :    «    Idolorum    fabricator  Marce,  el>^ 

portentorum  inspector,  astrologiae  cognitor  et  magi- 

cae  artis,   per  quae  conOrmas   erroris  doctrmas,    si- 

gna  oslendens  his    qui  a  te   seducuntur,  aposlaticae 

virtutis  operationes,  quae  tibi  praestat   tuus    paicr, 

Satanas  pier  angelicam  virtutem  Azazel,     habens  te 

Sraecursorem  contrariae  advcrsus  Deum  hequitiae.  » 
[ic  Marcus  Somniis  Valenlini  numerorum  mysteria 
accommodassse  se  gloriabatur.  Porro  de  Theotimo 
nulln  apud  aliquam  auclorem  quem  hactenus  vidi 
mentio ;  fortassis  legendum  :  Tatianus ;  nam  de  illo 
scripsit  supra  hb.  Prasscript.  adv.  hier,  cap.  52 
haeres.  (20),  quod  t  totus  secundum  :  Valentioum 
sup.  »  MassuBT. 

(29)  Tantumsehuic  ha^esi  suaderejpermissum  esU 
Irenaeus:  «  Suadenler  quidem  illicinnt  per  bono- 
rum  morem  simpliciores  ad  requirendi  modum.  » 
Et  paulo  post  :  «  Suasorio  cooperimento  subdole 
adornatus.  »  Ria. 

(30)  Mihi  autem  cum  archetypis  erit  limesprin* 
cipahum  magistrorum,  Ait  se  stringere  stylum  ad- 
versusorigines  ipsaset  auihentica  ipsa  principalium 
magistrorum:  atquc  hossibi  limites  proponere,  qnos 
ultra  Dolit  congredi.  Archetypi  magistri  sunt  prio- 
cipes  magistri,  vetustiores.  Atilius  Portnnatianus  ia 
Arte  :  «  Veteres  lege,  id  est,  ut  ait  Laeiiius,  ar* 


583 


TBRTDLLIANI  OPBRUBl  PARS   IL  —  SBRIB8  1,  POLBMICA. 


m 


passivonun  diacipalomm  (31).  Nec  undique  dice-  a 
mar  ipsi  nohis  fioxisse  materias,  quas  tol  jaoi  viri 
aanctitate  et  praestantia  insigoes,  nec  solum  nosiri 
antecessores,  sed  ipsorum  hseresiarcharum  contem- 
porales,  iustructissimis  voluminibuSy  et  prodiderunt, 
et  rotuderunt  :  ut  Jusiinus  philosophus  et  mar- 
tyr(32),  ut  Miltiades  Ecclesiarum  sophisu  (33),  ut 
Irenseus  omnium  doctrinarum  curiosissimus  explo- 
rator  (34),  ut  549  Proculus  noster,  virginis  se- 
nectae,  et  Christianae  eloquentiae  dignitas  (35) :  quos 
in  omni  opere  fidei,  quemadmodum  in  isto,  optave- 
rim  assequi.  Aut  si  in  totum  hsereses  non  sont,  nt 
qui  eas  pellunt,  fioxisse  credantur,  mentietur  Apo- 
stolus  prsedicator  illarum  (/  Cor.  ii,  49).  Porro  si 


CAPUT  VL 


Igitur  hoc  libello,  qno  ^  demonstrationem  solam 
promittimus  illius  ^^  arcani,  ne  quem  ex  nominibos 
tam  peregrinis,  el  coactis,  et  compaciis,  et  ambiguis, 
caligo  ^^  sufTundat,  quomodo  eis  usuri  simus,  priua  de- 
mandabo.  Quorumdam  enim  de  Grseco  interpretatio 
non  occurrit  ad  expeditam  proinde  nominis  formami 
quorumdam  nec  de  sexu  genera  conveniunt,  quo- 
rumdam  usilatior  in  Grseco  notitia  est.  Itaque  plu- 
rimum  Graeca  ponemus;  significanliae  per  pagina- 
rum  limiles  aderunt  (36),  nec  Latinis  quidem  dee- 
runt  Graeca,  sed  in  lineis  desuper  notabuntur,  ui 
signum  hoc  sit  personalium  nominum,  propter  am- 
biguitates  ^  eorum  quse  cum  alia   significaiione 


sunt,  non  alise  erunt  quam  quse  retractantur.  Nemo  communicant.  Quanquam  autem  distuierim  congres- 
tam  otiosns  fertur  stylo,  ut  materias  habens,  fin-  B  sionem,  solam  interim  professus  narrationem,  sicu- 
gat.  bi  tamen  indignitas  meruerit  suggillari,  non  erit 

Varise    lectiones. 

^  Quod  Venet.  ^^  Promittimus  solius  Fran.  prsemittentes  solius  Rhen.  ^^  Calido  Venit  mendose.  Oberth. 
Seml.  ^  Ambiguitatem  alii» 

Commentarius. 


chetypa,  unde  haec  sunt  omuia  nata.  Archetypos 
amicos  >  dixit  Martialis.  Rio. 

(34)  Passivorum  discipulorum.  Id  est,  vulgarium. 
Rio. 

(32)  Ut  Justinus  vhilosophust  et  martyr.  Alludit, 
quantum  opinor,  ad  lib.  Justini  contra  omoes  hae- 
reses,  cujus  facit  mentionem  (inquit  Uieronymus, 
Catal.  Script,  Eccl.)  in  Apologetico,  quem  dedit  An- 
tonino  Pio,  his  nempe  verbis  :  £5^  autem  nobis  liber 
contra  sectas  et  hasreses  compositus.  Pam. 

(33)  Ut  Miltiades  EccUsiarum  sophista.  Hic  scri- 
psit  adversus  Montannm ,  Priscillam,  Maximillam- 
que,  advenius  gentes,  adversus  Judaeos,  et  pro  Chri- 
stianis  Apologeticum  Commodo  et  Severo  Csesari- 
bns  obtnlit :  auctor  Hierooymus.  Yocat  auiem  So- 
phistam  ecclesiarum  non  prbbroso  nomine,  led  quod 
disputando  de  qoibusiibet  rebus  et  sacrse  Scripturae 
locis  multum  posset.  Nam  hoc  veteribus  Sovhista 
fuit,  Hieronymus  epist.  ad  Anton.  de  modestia: 
I  Contra  Sophistas  quoooe  ssecuii,  inquit,  et  sa- 
pientes  mundi  Petrus  et  Jacobus  piscator  mittun- 
tnr.  »  Hujusmodi  Ecclesiarum  Sophista  fuit  olim 
Beda  presbyter  ille  Anglo-Saxo,  cujus  tot  exslant 
in  omni  disciplinarum  genere  monumenla,  qua  sa- 
f  ra,  qua  profana,  tametsi  magis  sacris  deditus  fuit. 
Rhen. 

(34)  Irenasus^omnium  doctrinarumcuriosisstmus 
explorator.  Inter  muJta  maximi  pretii  documenia 
quffi  ex  hoc  Tertulliani  in  Valentinianos  opusculo 
accepimus,  illud  prae  cseteris  memoratu  dignum  est 
testimonium  de  magno  pontifice  nosiro,  doctore  nec 
non  et  martyre,  beatissimo  Irenaeo,  quem  «  haere- 
siarcharum,  vere  conteroporalem,  sanctiute  et  prse 
stantia  insignem,  instructissimorum  voluminum  au 
ctorem,  omnium  doctrinarum  curiosissimum  explo- 
ratorem,  »  curiosior  et  ipse  Septimius,  aut  saliem 
seque  studiosus,  judicat,  cseteroquin  dignus  sane 
qui  tantum  veritatis  assertorem  judicet.  landibus 
efferat  ac  sieculo  futuro  recommendet.  Hinc  nemo 
satis  poterit  mirari  undenam  tanta  quibusdam  au- 
ctoribus  novis  et  novaturientibux  audacia  venerit, 
nt,  spreta  tot  Eeculomm  canitie,  eversa  tot  sibi  sue- 
cedentium  prseconionim  majestate,  oppressa  tanto- 
rum  a  Tertuiiiano  testium  voce,  unns  aut  dno,  vix 
nomine  innoiesoentes,  dicere  ausi  fnerint,  nejqua- 
quam  in  rerum  natura  ante  Tertuliianum  txstitisse 
Irenaei  opera  adversus  bsereses  omnes  nunquam  sa- 


tis  laudanda,  evolvenda  et  amplcctenda.  Porro  hanc 
portenio  similem  sententiam  sibi  jure  proprio  yin^ 
dicat  Jac.  Saiom.  Semler,  qui  ex  hoc  ipsomet  Sep- 
timii  in  Yalentinianos  libro  argumenta  ad  omnem 
D.  Irenseo  fidem,  auctoritatemque  depromendam, 
desumpsit  et  contorsit.  Quae  ut  apprime  retundan- 
tur,  nihil  nobis  satius  visum  est,  quam  ut  genuina 
ipsamet  Irenaei  verba  prope  Septimiano  textm,  sequo 
pede  et  una  fronte  incedenda  conferendaque  eure- 
f«  mus.  Inde  enim  cerio  certius  fiet,  nec  nllum  homi- 
^  nem  falli  fas  erit,  TertuUiano  suum  libellum  scri- 
benli  praeluxisse  non  tantum  sanctissimi  martyris 
opera  vera,  non  tantum  in  grseca  veritate  ezarata, 
verum  et  jam  latina  versione  translata ;  et,  quo  id 
clarius  emteat.  siogula  veteris  interprctationis  Ire- 
nsei  verba  quibus  vel  usus  est,  vel  allusil  TertuIIia- 
nus,  dislincto  charactere  in  lucem  proferemus* 
imo  vel  cseiera  verba  haud  ita  Septimiano  textoi 
cousimilia,  ad  rem  nostram  facient;  quippe  quibus 
constet  TeituUianum  multis  usum  auctorious  abeo 
laudatis,  Justino  nerope  philosopho,  Miltiade  Ecele- 
siarum  sophista,  nec  non  et  suo  Proculo^  more  vi- 
delicet  colligentis  et  aliena  sibi  propria  efticien- 
tis,  modo  Irenaeum  elucidassc,  vel  explicasse,  modo 
nonnulla  de  ejus  plenitudiue  detraxisse,  modo  hinc 
et  inde  /[usedam  mutasse  parumper,  nec  tamen  cni- 
quam  negare  permisisse  Irensum  fuisse,  ut  ipse 
testatur,  antecessorem  ac  ducem  sunm,  eademque 
omnino,  quse  et  nos,  ipsom  ante  oculos  opera  ha- 
D  buisse.  Caeterum  ad  rem  funditus  evincendam,  con* 
ferenda  sunt  C.  W.  Franc.  Walch.  Comment.  deAu^ 
thentia  libror.  Irenasi ;  in  Nov.  Cpmmentat.  soc. 
reg.  GotHng.  Y,  2,  3etseqq.  Contra  i  Sal.  Semler- 
Isagog.  Histor.  ad.  Baumgartenii  polemtcam  prolag. 
de  cavenda  molesta  sedulitate  sacra  ad  comaendas 
quasdam  Irenanet  TertuUianisententias  et  JdsserU 
final.  de  varia  et  incerta  indole  librorum  Ter^ 
tulliani.  Edd. 

(35)  Ut  proculus  noster^  virginis  senectm  et  chriS' 
iianas  eloguentias  dignitas.  Pacianus  ad  Sympron. 
de  Cathol.  nom.  t  Ipsi  illi  Phryges  nobiliores  qoi  sa 
animatos,  roentiuntur  a  Leucio,  institutos  a  Proca- 
lo  gloriantur.  »Bi6. 

(^6)Signi/icantiasperpaginarum  limitesaderuni. 
Qoas  hic  iodigitat  TertuUianus  marginales  notaa,  el 
interlineares,  earum  nullus  vel  vetustissimos  codn 
quselibet  vestigia  servavit.  Edd* 


585 


LIBER  ADV.  VALENTIN1AN08 


586 


delibaiione  transpnnctoria  ^  expn^atio  (37).  550  •  Hunc  substantialiter  quidem  AIQNA  TEAEION  ap- 

^  ••!_•_ J  M  1 4.  _«-.  ■■  II  A  ^  B^  m  !•»  •rwwxy^  k  nvri-vmf  • 


CongressioDis  lusionem  deputa,  lcctor,  aole  pu- 
gnam  ^  (38).  Ostendam,  sed  non  imprimam  vulncra. 
Si  et  ridcbitur  alicubi,  materiis  ipsis  satisfict : 
multa  suQt  sic  indigna  revinci,  ne  gravilate  ado- 
rentur  ^^  Yanilati  proprie  festivitas  cedit.  Congruit 
et  veritati  ridere,  quia  Istans;  de  aemulis  suis  lude- 
re,  quia  secara  est.  Curandum  plane  ne  risus  cjus 
rideatur,  si  fuerit  indignus.  Caeterum  ubicunque 
dignus  risuSy  officium  est.  Denique  hoc  modo  inci- 
piam* 

CAPUT  vn. 

Primus  omnium  Ennius  poeta  romanus,  Cosnacula 
maxima  cali  simpliciter  pronunliavit,  de  lati  situs 


pellant ,  551  personalitcr  vero  IIPOAPXHN  et 
THN  APXHN  (43),  etiam  Bython  54  (44) ;  qaod  in 
sublimibus  habitanti  minime  congruebal.  Innaturo, 
immensum,  inGnitum,  invisibilem,  setemumque 
deOniunt  :  quasi  stalim  probent  esse  si  talem  defi- 
niant  qualcm  scimus  esse  debere,  ut  sic  ^s  et  anle 
omnia  fuisse  dicatur.  Sed  ut  sit  expostulo  (45)  : 
nec  aliud  roagis  in  hujasmodi  denoto  (46),  quam 
quod  post  omnia  invcniuntur,  qui  ante  omnia  fuisse 
dicunlur,  et  quidem  non  sua.  Sit  itaque  Bythos  (47) 
iste  infinitis  retro  aevis  in  maxima  et  altissima 
quiete,  in  otio  plurimo,  placidae  et,  ut  ita  dixerim, 
stupenlis  divinitatis,  qualem  jussit  Epicurus.  Et 
tamen  quem  soium  volunt,  dant  ei  secundam  in 
nomiae  ^3,  yel  quia  Jovem  illic  epulantem  legerat  B  ipso  et  cum  ipso  personam,  Ennoean,  quam  et  Cha- 


apud  tiomerum.  Sed  haeretici  quantas  supemitates 
tupernitatum;  et  quantas  sublimitates  sublimita- 
tum  (39)  in  habiiaculum  dei  sui  cujusque  suspen- 
derint,  extulerint,  expanderint,  mirum  est.  Etiam 
creatori  nostro  Enniana  coenacula  (40)  in  sedicula- 
ram  disposita  sunt  forma,  aliis  atque  aliis  pergulis 
superstructis,  et  unicuique  deo  per  totidem  scalas 
distributis,  quot  haereses  fuerint.  Meritorium  factus 
est  mundus,  Insulam  Feliculam  ^3  credas  (41)  tanta 
tabulata  coeiorum;  uescio  ubi  (42).  Illic  enim  Ya- 
kntinianorum    Deus  ad  summas  tegulas  habitat 


rin  et  Sigen  insupcr  nominant.  Et  forte  accedunt 
in  illa  commendatissima  quiete,  monere  ^  eum  de 
proferendo  tandem  initio  rerum  a  semetipso.  Hoc 
vice  seminis  in  Siges  suae,  veluli  genitalibus  ^i 
vulvae  locis,  coUocat.  Suscipit  illa  statim,  et  prae- 
gnans  efficitur,  et  parit  utique  silentio  Sige,  et 
quem  parit  Nus  est,  simillimum  patri  et  parem  per 
omnia.  Deniqae  solus  hic  capere  sufficit  immensam 
illam  et  incomprehensibUem  magnitudinem  patris. 
Ita  et  ipse  55)9  Pater  dicitur,  initium  omnium, 
et  proprie  Monogenes.  Atquin  non  propriCy  siqui- 


Variae  lectiones, 

Transfunctoria  Yen,  Deliberatione  transfunctoria  Pam,  Fran.  Par.  Deliberatione  transpunctoria  ]un,  et 
manusc,  ^  ilaud.  pugnam ;  Paris,  alii,  an  pugnam ;  alii  aut  pugnam.  ^i  Adornentur  Jun.  ^^  E  lati  situs 
Rhen.  Seml,  ^3  Feliculam  deest  in  Seml.  Oberth.  ^^  Bythion.  Rhen.  SemL  Oberth,  ^  Ut  abest  d  Rhen»  ei 
o/tu.  ^t  Movere  Rhen.  Pam,  et  alii,  ^"^  Yelut  iu  genitalibus  Rhen,  et  alii, 

Commentarius. 
(JSn)Noneritdelibationetranspunctoriaexpugna' rD\c\ini\xT  autem   per    translationem  insulse   etiam 
tio,  Hoc  est,  sugiilabimus  quidcm  et  libabimus,  scd      domus  magnse,   circumquaquc  via  publica  cinclae  : 


non  transpuDgemus.  Sugillatio  pungit.  Expugnatio 
transpungit.  flic  igitur  non  erit  de  su^illatione  aut 
libatione  transpunctoria  expugnatio.  Sic  Icgitur  in 
antiquis  exemplaribus,  et  verissimam  esse  lectio- 
nem  declarani  quae  sequuntur  :  «  Ostendam,  sed 
noa  imprimam  vulnera.  1  Quasi  diceret :  Pungam, 
non  per  fodiam.  Ric. 

(38)  Congressionis  lusionem  depuia^  lector,  dnte 
pugnam.  Sic  habent  libri  veteres.  Sed  nihilominns 
icgendum,  Congressioni,  Alludit  ad  praelusiones 
gladiatorum,  quae  fiebant  rudibus.  Etenim  lusio 
ante  pugnam  est  praelusio.  Ait  igitur  :  Hanc  lusio- 
nem  ante  pugnam,  lector,  dcputa  coDgrcssioni  et 
?ero  certamini.  Id. 

(39)  Sublimitates  sublimitatum.  Irenaeus,  In  in- 
Tisibilibus  et  inenarrabilibus  altitudinibus.  1  Id. 

(40)  Casnacula,  Coenacula  sunt  supcriora  domas. 


ha^  fere  solent  tabernas  institorias  per  omne  latus 
habere.  Hoc  gcnus  aliquam  suspicor  Romae  cele- 
brcm,  aut  certc  Carthaginiis.  Fcliculam  apparet 
dictam  a  Felice  insulae  domino,  nisi  roavis  a  copia 
rerum  v^nalium.  Rhbn. 

(42)  Nescio  ubi,  Haec  reperiuntur  in  codicibus  an- 
tiquis,  scd  nihilo  magis  probanda.  Rig. 

(43)  nPOAPXHN  et  THN  APXHN.  Vetus  excm- 
plar  Pilhoei.  AHPOAPXn  HPAPPXHN ,  etiam  Dif 
thion.  Ex  cujus  scripturae  vestigiis  legendum  vide- 
tur  ,  nPOHATOPA  et  IIPOAPXHN,  etiam  Byth. 
Irenaeusr/func  autem  et  Proarchen  et  Propatora  et 
Bython  vocant^  Graeca,  apud  Epiphan.,  habent  tan- 
tum  lI^o:;d7opa  xa\  BuObv.  Rig. 

(44)  Etiam  Bython,  Rjobv  dicunt  Graeci  profun- 
dum.  Qui  autem  a  profundo  convenit  nomen  habere 
summum  Valeotiniaoomm  deuni,  habitantem  non 


Virtruvius  Archiiecturce  lib.  11 :  «  Cum  enim,  inquit,  i|  in  profundo,  sed  in  sublimibus,  et  ad  summas  coe- 
-..-.^  -.. —  :^  — j —  t>« ..^..»1^    •.«-««-^  o  lestiunj  coenaculorum   tegulas,    ul  jocans    scribit 

Tertull.  Bython  Irenaeus  vocat.  TertuUianus  By^ 
thion,  Rhen. 

(45)  Sed  ut  sit  expostulo.  Id  est:  Hoc  etiam  adver- 
8us  eos  contendo  :  Deum  ante  omnia  fuisse  ,  quod 
tamen  ipsi  negant  qui  coaetaneam  Deo  comitem  tri- 
buunt  Ennoeam  sive  Sigen.  R16. 

(47  Nec  aliud  magis  in  hujusmodi  denoto.  In  hu- 
jusmodi,  scilicct  ^onum  fabula.  Id. 

(45)  Et  quidem  non  sua.  Sit  itaque  Bythos.  Ita 
scripsit  Rhenanus;  cum  antea  legereiur  :  Et  qui' 
dem  non  sua  se,  Itaque  BythoSi  ^^*  ^* 


aucto  mirum  in  modum  Romano  populo,  necesse 
fuisset  in  coenaculis  habitari  (nam  ante  cum  per 
laxitatem  urbis  licebat,  unius  tantum  contignationis 
erant  aedificia),  ad  edificiorum  altitudines  deventum 
et  aedium  freqtientiam.  »  Rhen. 

(41)  Insulam  Feliculam  credas.  Insule  nomine 
appellantur  aedes  quae  non  jungunlur  parictibus  cum 
vicmis.  Haec  igitur  fuit  insigne  aliquod  meritorium, 
in  quo  tabulaia  quamplurima,  nomen  domino  for- 
tcan  inditum  Felici.  Is  vero  Feliculae  suae  tabulatum 
supremum  habitabat.  Est  in  Arriani  Epicteticis  ser- 
vi  Domen,  Felicio.  Rig.  —  Insulam  Feliculam,  Sic 
Bcripsimus,  quando  consentiunt  exemplaria    msi. 

Pateol.  II. 


19 


587 


TBRTULLIANI  OPBRUH  PARS  n.  —  SBRIB8  I,  POLBHIGA. 


^ 


dem  non  solns  agnosdtar  ^.  Nam  com  illo  processit  m  et  Ecclesia,  quod  ia  Patris  gloriam    fmticasset. 


et  femina,  Veriias  ^,  Monogeaes,  qnia  prior  geni- 
lus,  quanto  congruentius  Protegenes  vocareturl 
Ergo  Bythos  et  Sige,  Nus  et  Verilas,  prima  qua- 
driga  (48)  defcnditur  Valenlinianae  factionis,  matrix 
et  origo  cunctorum.  Namque  ibidem  Nus  simul  ac« 
t  cepit  ^  prolaiionis  suae  officium,  emittit  et  ipse  ez 
semetipso  Sermonem  et  Vitam,  quse  si  retro  non 
erat,  utique  nec  in  Bytho.  £t  quale  est,  ut  in  Deo 
vita  non  fuerit  1  Sed  et  hsec  soboles,  ad  initium 
universitatis,  et  formationem  ^^  Pleromatis  totius 
emissa,  facit  fructum,  Hominem  et  Ecclesiam  pro- 
creat.  Habes  Ogdoadem,  Tetradem  duplicem,  ez 
conjugationibus  ^^  masculorum  et  feminarum  (49) ; 
cellas,  ut  ita  dixerim,  primordialium  ^num  :  fra- 


Hinc  ^  558  numero  gestientes  ei  ipsi  tale  quid 
Patri  de  suo  offerre,  alios  ebuUiunt  felus,  proinde 
conjugaleis  ^  per  copulam  utriusque  naturse  :  Uac. 
Sermo  et  Vita  decuriam  ^onum  simul  fundunt ; 
illac  Homo  et  Ecclesia  duos  ampiius,  sequiparando 
parentibus,  quia  et  ipsi  duo  cum  illis  decem  tot 
efficiunty  quot  ipsi  procreaverunt.  Reddo  nunc  no- 
mina,  quos  decuriam  dixi :  Bythos  et  Mixis  :  Age- 
ratos  et  Uenosis :  Autophyes  ^  et  Uedone  :  Acine- 
tos  et  Syncrasis  :  Monogenes  et  Macaria.  Gontra, 
duodenarius  numerus  hi  erunt :  Paracletus  et  Pistis : 
Patricos  et  Elpis  :  Metricos  et  Agape  :  Ainus  et 
Synesis  :  Ecciesiasticus  et  Macariotes :  Tbeletus  et 
Sophia.  Gogor  hic,   quid  ista  nomina  desiderent» 


terha  connubia  valentinianorum  deorum  :  census  B  proferre  de  pari  eiemplo.  In  scholis  ^  Garthagi- 


omnis  sanctitatis  et  majestatis  haereticse  :  nescio  cri* 
minum  an  numinum  turbam,  certe  fontem  reliquse 
fecunditatis  (50). 

GAPUT  vin. 
Ecce  enimsecunda  Tetras,  Sermo  et  Vita,  Hoino 


nensibus  (51)  fuit  quidam  frigidissimus  s''  rhetor 
latinus,  Phosphorus  ^"^  nomine  :  554  cum  virum 
fortem  peroraret :  Venio^  inquit,  ad  vos^  opHmi  ci- 
ves,  deprcelioy  cumvictoria  mea,  cum^^^  felicitaU 
vesira,  ampliatus,  gloriosus,  fortunatus,maximuSf 
triumphalis.  £t   scholaslici  statim  Familiae  Pho»- 

Varise  lectiones. 

^  Agnascitur  Fran.  ^^  Gui  veritas  Rhen.  et  al,  cui  veritas  nomen  Jun>  cui  et  nomen  ab  aliis  absuni. 
^  Simul  accepit  Pam.  Seml,  ^*  Formati  Rhen.  Pam.  Prior.  Paris,  Venet,  Semler.  omnes  editiones^  for- 
mam/un.  formationem  emendaverunt  recte  doctiss.  Grab.  et  D.  Massuet,  in  Iren.  lib.  \,  cap.  1.  ^^Gonjun* 
ctionibus  Rhen,  Seml,  Oberth.  ^^  Huic  Rhen.  Jun.  Seml.  ^  Gonjugaiis  Rhen.  antioua  terminatione  eis 
pro  es,^  Ageratos ci  Henosis  :  Antophycs  omitiit  Rhen.  Seml.  ^ IscJis  vett.  editt.  et  coad.  conjecturam  Rhen. 
in  scholis  recepit  Fran.,  alii  in  solis'.  Jun.  retinei  iselis.  ^^  Rigidissimus  Rhen*  Seml.  ^  Jun.  mavuli 
Phosphorins  et  postea  Phosphorii.  c^  Tum  Jun. 

Commentarius. 
(48)  Prima  quadriga.  Alludit  ad  quatuor  factiones  r  7cpo6E6XfJ(j6at  xata  ovHiuflaM  "AvOpcoirov  xxi  ^ExxXixjfav  • 

agitatorum.  Rig*  xa\  i7vai  Taurrjv  dpx^T^^^o^  'OyBod&a,  pH^av  xa\  {iK^araavf 

(i^)  Ex  conjugationibus  masculorum  et  feminar. 


AUter  Irenaeus  ;  sed  codem  sensu  :  Esse  enim  illO' 
Tum  unumquemque  masculo  feminam.  Epiphaaius, 
dp^gv60T)Xuv.  Id. 

(50)  Ab  hoc  septimo  capite  suam  Semleru^s  insti- 
tuit  collalionem  Irenseum  inter  et  Tertullianum ; 
eidem  post  eum  tramiti  insistentes,  utriusque  sub 
uno  conspectu  edimus  teztum,  et  Graeco  fonti  Ire- 
naei  addimus  Latinam  veterem  translationem,  ut 
pateat  vera  et  certa  operis  TertuIIianicae  indoles  ; 
tunc,  supradictis  obsequentes,  ut  singula  verba 
vel  membra  consimilia  htteris  Italicis  sedulo  edan- 
tur,  ac  apertius  in  medium  proferantur,  curabimus : 
AIyoucti  y^  Tiva  tTvai  h  iopdbot;  %ol\  dxaTovo(AdbToic 
&4'<d(Aao(,  TtXetcv  aluva  npo6vTa  *  toutov  B^  xa\...  Hpo- 
i:dbofa'xa\  BuObv  xaXouaiv...  &ffdoy ovra S' aOrbv  dx<^~ 


TWV  JCdVTCOV,  X,  T.  X. 

Interpretatio  vetus.  —  Dicunt  esse  quemdam  in 
invisibilibus  etinenarrabilibus  altitudinibus  perfe- 
ctum  ^ooem,  qui  ante  fuit :  huuc  autem  et  FrMr" 
chem  et  Propatora  et  Bython  vocant :  esse  autem 
illum  invisioilem,  et  quem  nulla  res  capere  possii* 
Cum  autem  a  nullo  caperetur  et  esset  invisibiliSt 
sempiternuSy  et  ingenitusy  in  silentio  et  in  quiete 
multa  fuisse  in  immensis  Monibus.  Cum  ipso  atUm 
fuisse  et  Enno^an,  quam  etiam  Charin  et  Sigen  V(h 
cant ;  ct  aliquando  voluisse  a  semetipso  emittere 
hunc  Bylhum ,  initium  omnium  (et  velut  semen 
prolalionem  hanc  premiiti  voluit),  et  eam  depo* 
suisse  quasi  in  vulva  ejus,  quse  cnm  eo  erat,  Sige. 
Uunc  autem  susceoisse  semen  hoc,  et  prcegnantem 
factam  generasse  Nun,  similem  et  aeaualem  ei  qui 


p7)Tov,  xa\  dopaTov,  di^i(Sv  re  xa\  d^^wT^TOv,  Iv  ^(t\»y(i^  n  emiserat,  et  solum  capientem  magniludinem  Patris, 
xa^peiJLia  nokkfi  Y»lfovlvai  Iv  djcsipoi?  atoat  xP^vttv.  2u-      — Nun  au^^     '  '  "  '  *    .  -  . 


vuwdpxiiv  ^  ouTw  xai  "Ewoiav,  ^v  ^^  xa\  Xdf  iv  xal  Siy^v 
6vopidtou9t  •  xdl  lvvo7}0lvTi  izoil  df '  iauTcu  icpoCaXiorOac 
Tbv  BuOov  toOtov  dpx^v  tuv  ndvTcov  \  xa(  xaOdirtp  aTC^puia 
djv  irpoGoXffV  TatSTTjv  {h  3cpo6aX£o0at  lvvoi{Ov))  xa\  xaOto- 
Oai,  &(  Iv  p.iixpa,  TfS  auvuirapxo«oi'l  lauttf  Si*]fiJ.  TadTnv 
tk  &7Co8ESa(jLlw)v  Tb  ajclppia  touto,  xa\  lYxOpiova  YEVopkt- 
vnv  dTcoxu^aat  Houv,  &(&ot6v  te,  xa\  pk6vov  x<^oOvTa  ib 
(jiIyeOoc  tojJ  7wzo6^.  Tov  8i  Nouv  toutov  xa\  Mcvoytvii 
icaAoOot,  xat  «aTtpa  xal  dpxvjv  t«v  «dvTtov  au(Axpo6€^^a- 
Oat  ^ik  aOT&  'AXi{6£tav  •  xat  ETvat  Ta^TUv  icpcorov  xot 
dpx«Ycvov  UuOaYopix^jv  TETpaxTbv,  ^v  xa\  ^(C«v  t»v 
icdvTcuv  xoXouatv.  ^EoTt  f^tp  BuOb;  xol  ^vfh,  iiuixot 
Nou;  xa\  'AXi{OEta.  A{a0o(xfiv6v  Tfi  Tbv  Mcvoyfiv^  toutov  Io* 
oT;  TcpoE^iJOv),  icpo^aXfitv  tfitX  a&Tov  Aopv,  xa\  Zto^v,  icd- 
Ttpa  icdvToiv  (ar'  outov  laopivcAV,  3ca\  dpx^v  xa\  (jiop^tt* 
oiv  icovt^  toO  IIX])p«»|taTO(  •  I»  8i  toO  A6^ou  xa\  t^;  Zo^; 


autem  hunc  et  Vnwenitum  vocant  et  Pairem 
et  initium  omnium.  —  Una  autem  cum  eo  emissam 
Veritatcm  et  hanc  esse  primam  et  primogenitam 
Pythagoricam  quatcrnationem,  quam  et  radicem 
omoium  dicunt :  Est  enim  Bythos  et  Sige^  deinde 
Nus  et  Aletheia  sentientem  autem  Unigenitumhunc 
immosprolaiusestt  emisisse  et  ipsum  Logon  eiZoen^ 
pairem  omnium  eorum  qui  post  se  fuiuri  essent,  el 
initium  et  formationem  universi  Pleromaiis.  De 
Logo  autem  et  Zoe  emissum  secundum  conjuga^' 
iionem  llominem  et  Ecclesiam,  et  esse  hanc  pri" 
mogenitam  octonationem  radicem  et  substaniiam 
omnium.  Edd. 

(51)  In  scholiis  Carthaginensibus,  In  antiquis 
excmplaribus  legitur  :  In  isclis.  Quod  fortasse  esl 
vocabulum  Africanom.  Rio. 


589  LIBBR  ADV.  VALBNTINIAHOS. 

phori  ■'0  (58) :  «^U  (63)  !  Audisli ''«  Forlunatam ,  et  a 
Hedonem,  ct  Acinctum,  rt  Thelelum,  acclama  :  Fa- 
miliae  Ptolomspi  ^^  ^&i !  Hoc  erit  Pleroma  illud  ar- 
canum,  divinitatis  tricenarise  plenitudo.  Videamus 
quae  sint  istorum  privilcgia  numerorum,  quaterna- 
rii,  el  octonarii,  et  duodenarii  ''^.  Interim,  in  trice- 
nario  fecunditas  tota  deficit;  castrata  est  vis  et 
potestas  et  libido  genitalis  iEonum.  Quasi  non  et 
hnmeronim  tanta  adhuc  coagula  superessent ,  et 
nulla  alia  ^^  de  paedagogio  nomiua.  Quare  enim  non 
ct  quinquaginta  et  centum  procreantur  ?  quare  non 
et  stercolae  '»5  et  syntrophi  (6i)nominantur  (55)? 


S90 


CAPUT  !X. 
ft55  Sed  et  hoc  exceptio  personanim  est,  quod 
soius  ille  Nus  ex  omnibus  immensi  patris  fruiiur 
notione,  gaudenit  et  exsu!tans,  illis  ulique  moeren- 
libus  16.  Plane  Nus  "'',  quantum  in  ipso  fuit ,  et 
voluerat  et  tentaverat  caeteris  quoque  communicare 
quae  norat,  quantus  et  quam  incomprehensibilis 
pater  :  sed  intercessit  mater  Sige,  illa  scilicet,  quae 
et  ipsis  hsereiicis  suis  tacere  praescribit  (66)  :  etsi 
de  patris  nulu  aiunt  facium,  voleniis  omnes  in  de- 
siderium  sui  accendi  (67).  Iiaque  dum  macerantur 
intra  semetipsos,  dum  tacita  cupidine  cognoscendi 
Variae  lectiones. 

''5  Phosphorifae  Rhen,  qui  suspicabantur  Phosphoricao.  ^i  Audis  in  Lat.  "^^  Ptolomaeifae  Rhen.  SemL 
Oherth.  '^  El  denarii  adaendum  esse  Jun,  suspicatur.  "^*  Forte  et  mille  alia  Jun.  ''5  Alii  stercoije  ,  inde 
slerceiae  ve/sterceae  Rhen.Rig.  vei  sterciae:  Quce  scripturas  omnes  Jun.  probantur.  "^^  Merentibus  Rhen. 
Seml.  Oberth. "  Et  addit  Rhen.  Seml.  et  Oberth. 

Commentarius. 

(52j  FamilicB  Phosphori.  Id  est  sectatores  Rheto-  d  dioso  leclore  qui  haud  aegre  digito  sentict  uter  al- 
ri>   iJJius  Carlhaginensis,  et    paulo  post,  familice      teri  praeiverit. 

Ptolemcei,  familia  enim  hic  pro  familiare,  ut  apud         -        •      .  -  ...  .        _    _ 

Graecos  o^tot  Itarpoi.  Lb  Pr. 

(53)  <tȣu  acclam^int.  Gratalanlium  uti  idem  ad- 


Doiat)  atque  laudanlium,  et  «4  tantam  praeceptoris 
sui  eloquentiam  ohilMpiflfWiitetiro  sc]).olaslicorum 
liic  vox  fcO.  Apnd  Graecos  ^  noff  ^am  dolentis 
est,  sed  et  admiranlis.  Atqui  etiam  hic  alludit  ad 
verba  Iren.  lib.  i,  cap  5,  lu  itt,  Pfieu  Pheu ! « Tra- 
aicum  enim  dicere  oportet  super  hanc  nomioum 
Dctionem.  »  Quod  iliustrat  Epiphan.  addita  hac 
paraphrasi  :  c  Scd  et  sacer  (Inquit)  Irenaeus  deri- 
dens  ipsos  ob  praedicta,  tragicum  illud  in  medium 
addaxit  lu  lu,  ct  Pheu  Pheu.  Tragicum  enim  hoc 
rcvera  ob  talem  calamitatem  licet  proferre  eorum, 
qui  ridicula  haec  nominum  figmenta  descripserunt, 
etejus  qui  tanla  audacia  citra  omnem  ruborem 


Ircnaei.  adversus  Hasres.  lib.  i,  cap.  i,  n.  2,  §  2, 
—  Tourou^  B^  Tcu(  A^cova^  tU  o6^av  xou  Tcarpb^  7Cpo6e- 
6XiQ(jiivou;,  PouXviBivTa^  xal  aurou;  iih.  tqu  t^fou  ^6^a<jai 
Tbv  TCXTepa,  «poSoXeTv  TrpoSoX&^  Iv  oul^uYia  •  Tbv  ja^v  A6yov 
xal  T^v  ZwTjv  (jLET^cTb  ffpo6aX^a6ai  t^v  AvOpwicov  xal  Tijv 
*£xxXrj7(av,  aXXou^  Sixa  A^cova;  £v  -zh.  ^v6p.aTa  X^Youai 
TauTa  •  BuOio;  xa\  M(5i;,  'A-yiJpaTo;  xa\  "Evwai;,  Auto- 
9u^;  xa\  'HocvJj,  'A«{vy)To;  xa\  SiSyxpioi;,  Mcvuyevt);  xal 
Maxap(a  *  c^Tot  H%x  A^&ve;,  o6;  xal  ^dcoxouaiv  Ix  Acyou 
xa\  Zufi^  77pc6s^^at  •  Tbv  81  "'AvOpuTcov  xal  a^Tbv  Trpo- 
SaXEtv  (xeTcierJi;  '£xxXv)a(a(  A^uva;  ;  6c!>^Exa  of;  TauTa  fh 
ivopwtTa  j^apfl^ovTat  •  napaxXTjTo;  xa\  IKoTi;,  IlaTptxb;  xa\ 
'fiXKi;,  METptxb;  xa\  'AYamr,,  'Aeivou;  xxi  Suveatf,  '£x- 
xXTiaiaoTtxb;  xa\  Maxapt^nri;,  SEXifrrb;  xal  Zo^fa. 

§  3.  (K)Tot  Etatv  ot  Tptdbcovra  A^uvt^  r^;  9cXdEv7)C  a^Tuv 
TOUTO  To  ^opOTov  xa\  luvEuuLaTtxbv  xttT*  a^Tob;  trXi)p(i)pLflr 


mendacio  suo  nomen  imposuit.  »    Ita  autem    legi  p  Tptx^  SiEorapivov  lU  d^^oa^a  xal  ^Md^Sa,  xal  ^(o$exa$a, 
debere  apud  Iren.   (imo  etiam  meo  judicio  apud      x.  t.  x. 


Epipban.  Graece  ct  Latine)  comprobat  Feuardentius 
ex  Aristophane  in  Avibus,  et  m  Ajace  Sophoclis. 
Paiibl. 

(54)  Quare  non  et  stercolas et  syntrophi  nominan- 
tur  f  Quae  praecessere,  satis  indicant  accipienda 
bcc  esse  de  paedagogio,  hoe  est,  de  cunamm  cura- 
toribuset  alumnorum  conlactancis  et  conlusoribus. 
Cogitaveram  dc  custodibus  septi  domestici,  quos 
Graeci  dicuni ,  lpx(Ta; :  ut  Hercium  Jovem  et 
Hercios  Lares,  nec  displicebat ,  quod  vir  doctissi- 
mos^  proposuil ,  auvcpx£(cuc.  Verum  haec  omnia 
longios  abeunt  ab  vetcris  scripturae  vestigiis,  quae 
lamen  quanlum  fieri  potest  premenda  sunt ,  etiam 
eam  ioqninamenti  periculo.  Sic  igitur  habent  libri 
veleres  :  Stercejoe  et  Syntrophi,  Alii  Sterceas;  uno 
Talicani,  Stercojas.  Quod  postremum  quam  proxime 


Interpretatio  vetus.  —  §  2.  Hos  autem  JZonas 
in  gloriam  Patris  emissosy  volentes  et  ipsos  de  suo 
clariticare  Patrem  emisisse  emissiones  tn  conjuga^ 
tione  ;  Logon  quidem  et  Zoen,  posteaquam  emissus 
est  Homo  et  Ecclesiaf  alteros  decem  ^Eonas  quo^ 
rum  nomina  dicunt  hcec  :  Bythius  et  Mixis;  Agera- 
tos  et  Henosis,  Autophyes  et  Hedone,  Acinetos  et 
SyncrasiSy  Monogenes  et  Macaria.  In  decem  Mo^ 
ncs  quos  dicunt  ex  Logo  et  Zoe  emissos.  Anthro- 
pon  aulcm  et  ipsum  emisisse  cum  £cclesia  iEonas 
auodccim,out^U5nofnma  heec  donant :  Paracletus 
et  PistiSy  Patricos  et  Elpis,  Metricos  et  Agape,  Aenos 
et  Synesis,  Ecclesiasticos  et  Macariotes,  Theletus  et 
Sophia. 

§  3.  /ft  sunt  triginta  erroris  eorum  jEones  qui 
tacentcs  et  non  agnoscuntur,  hoc  invisibile  et  spiri^ 


ad  veritatem  accedit.  Manus  antiquariorum  saepe-  g  talesecundumPleramatripartitedivisuminoctona^ 

ant,  pro  1.  Siercojae »  ^  tionem,  et  decada  et  duoaecada,  elc.  Edd. 


■omero  sic  peccant»  nt  scribant, 
pro  Stercolae.  Neimpe  jocatur  Scpiimus,  et  quaerit 
ab  Anctoribus  ^num  ,  qui  varias  cellas  in  muiti- 
ptieibus  illis  tabulatis  et  sexuum  conjugia  commi- 
aiscebantur,  unde  tit  ut  tota  fecundiias  tricenario 
eomprehendatur ,  quasi  non  supersint  alia  quam- 
plunma  de  paedagogio  nomina.  Quare,  inquil,  non 
et  Stercolae  et  Syntropbi  nominantur?  Stcrcolas 
didt,  nutrices  qua)  cunas  purgant  aut  motant,  ea- 
dem  forma  qua  Stercolum,  qui  siercorandis  agris 
pnesit.  Ri6. 

(55)  Nominantur.  Quae  cuni  hoc  TertuUiani  capite 
apud  Irenaenm  conveniunt,  hic  ex  integro,  et  su- 
pni,  apponeuda  volumusi  et   confcrenda  a  stu- 


(56)  Quce  et  ipsis  hasreticis  suis  tacere  prasscribit. 
Valentinianis  scilicet,  quorum  lenociuia  sunt  sancta 
silentio  magoo,  sola  tacilurnitate  coelestia,  ut  dixil 
supra.  RiG. 

(57)  Volentis  omnes  in  desiderium  sui  accendi. 
Graeca  Irenaei  quae  apud  Epiphanium  leguntur,  ex- 
pressit.  Septimms  :  Atdc  Tb  O^itv  ndivTaf  a&Tcu;  eU  fvvotav 
xa\  ]c60ov  trtvf^intai  tou  icpoEipv)(x£vou  irpoTcdETopo;  auTcov 
dYoqsiv.  Nam  aliud  sonant  Latina  :  Continuit  autem 
eum  Sige  voluntate  patnsj  quoniam  nollet  omnes 
hos  intellectum  et  aesiderium  exquisitionis  pairis 
sui  adducere.  Idem. 


591 


TBRTULLIANI  OPBRUM  PARS  0.  -  SBRIBS  I,  POLBMIGA. 


592 


patrem  uruntur,  pene  sceliis  factum  est.  Namque 
ex  illiscluodecim\£onibus,  quosHomo  et  Ecclesia 
ediderant  '^^  novissima  natu  i£on  (viderit  soloecis- 
mus)  Sophia  enim  nomen  est,  incontinentia  soi, 
sine  "^9  conjugis  Phileti  societate  ^o  (53)  prorumpit 
in  patrem  inquirere,  et  genus  contrahit  viiii,  quod 
exorsum  quidem  550  fuerat  in  illis  aliis  qui 
circa  Nun,  in  hunc  autem,  id  est  8*  in  Sophiam 
deri^aral,  ut  solenl  vitia  in  corpore  alibi  connaia  «a, 
in  aliud  membrum  perniciem  suam  efflare^  Sed 
enim  sub  prsetexlo  ^  dilectionis  in  patrem,  sema- 
lalio  superabat  in  Nun  solum  de  patre  gaudentem. 


A  Ut  vero  iropossibilia  conlendens  Sophia  frustrarat  ^. 
et  vincitur  difficnltate,  et  extenditur  affeciione  (59), 
modico  abfuit  prae  vi  dulcedinis  ^  et  laboris  de- 
vorarj,  et  in  reliquam  substantiam  dissolvi  (60) , 
nec  alias  quas  pereundo  cessasset,  nisi  bono  fato 
in  Horon  incursasset  ^,  (quaedam  et  hnic  vis  est, 
fundamentum,  universitatis  illius  extrinsecus  cus- 
tos),  quem  et  Grucem  ^  appellant,  et  Lytroten,  ei 
Carpisten.  Ita  Sophia  periculo  exempta,  et  tarde 
persuasa,  declinaia  ^  investigatione  patris  conqnie- 
vit,  ct  totam  Enihymesin,  id  est,  animationem  cum 
Passione  quae  insuper  acciderat,  exposuit  ^  (61  ]• 


Varise  lectiones. 

"^8  Ediderunt  iidem,  ''^  Suive  Par.  sine  al.  suine  conjugis,  sui  sive  Lat.  ^  Satietate  Rhen.  e  Gorziensi. 
8*  Vel  in  sophiani  Rhen,  et  alii.  ®2  Conata  Jun.e  Vatic.  ^  Praetextu  Par.  ^*  Frustra  erat  forte  Jun.  ^^  Os- 
ccdinis  alii  post  Jun.  ^  llic  comma  ponit  Rhen.  et  verba  qusedam...  custos  uncinis  tncluduntur  Par, 
Fran.  Jun.  autem  legit  in  Uoron  incursasset  qucmdam  (ct  hic  vis  esl,  fundamentum  universitatis,  illius 
exirinsecus  cuslos)  quem,  etc.  s"'  Ei  quem  Rhen.  et  alii.  ^^  De  inclinata  Rhen,  quam  lectionem  Jun,  ad 
Irenoei  similitudinem  magis  putat  accedere.  ^^  Deposuit  alii. 

Commentarius, 

(58)  Sine  conjugis  Philett  societate.  Iren,  Sine  D  ^tv^fAsvov,  x.  t.  X.  'ExT6iv6(Atvov^  isi  Ijci  rb  wpoaOEv,  bi^ 
complexu  conjugis  Theleti.  Idem.  —  Malim  ego  re-       tw?  ^Xuxutyjto?  auToO  TtXeuTaTov  fiv  xaTa7UE7:6a6ai,  xa\  ivot- 

'"'    *  '      '-'         '  •  XcXuffOai  %U  TTjv  SXyiv  cuaiav  e?  p)  tJ  (rrBpiCouai),  xaX  Ix- 


linere  Phileti  quam  Theleti.  Sensui  magis  conve- 
nit.  Amatoriam  enim  vult  signidcare.  Le  Pr. 

(56)  Et  extenditur  affectione.  Irenaeus,  Cum  ex- 
tenderetur  semper  in  priora  ad  ultionem  ejus.  In  qui- 
bus  verbis,  aut  menJum  aliquod  latet,  ita  ut  le- 
gendum  sit,  ad  dulcedinem  ejus,  est  enim  apud  Epi- 
phanium,  ttj^  0?:^  y^u)^^^'^'^^^  auTou,  aut  ultionem 
dixit  pro  ulterlore  conatu,  seu  potius  dilcctione; 
quod  proxime  antecedit.  Barbare  ({uidcm  utrum- 
que,  sed  hominis,  ut  ipse  de  se  ait,  apud  Celtas 
commorantis;  in  barbarum  sermoncm  plerumque 
avocari.  Graeca  cerle  taciliora  sunt  :  Ral  t^v  npb; 
aOTbv  oTop-yrjv  !xTeivop.svov  ii\  ln\  ^h  7Cp6o0ev  Oicb  tjIc 
yXux6ttitoc  aiTou.  RiG. 

(90)  In  reliquam  substantiam  dissolvi.  Ita  ut 
quidquid  substantiae  sibi  reliquum  erat  dissolvere- 
tur.  Irenaeus  ;  Absorptum  fuisset  et  resolutum  in 


Tbs  Tou  d^^^nTou  (itYiOouc  fuXaaoo^oT)  ra  oXa  ouv^tu^e  ^u- 
vdf[i£i  •  TauTYJv  ^i  t^v  ouvafxiv  xa\  ''Opov  xaXouot,  x.  t. 
X.  Kal  {JL^^Yt^  lirtoTp^tl^avTa  e^  lauTbv...  aTcoOeoOat  Tijy 
npoT^pav  lvTO(jt.Yiatv  abv  tu  lniYtvopi£v(|>  icaOti  Ix  tou  ix2rXi{- 
XTou  ixe(vou  Oau/AOTOC. 

Interpretatio  vetus.  —  §  i.  JE^  Propatorem  qui^ 
dem  eorum  cognosci  soli  dicunt  ei  qui  ex  eo  natus 
est,  Monogeni,  hoc  est^  No :  Reliquis  vero  onmibus 
invisibilem  ei  incomprehensibilcni  esse.  Solu^  au- 
tem  Nus  secundum  eos  dclectabatur  videns  Patrem 
et  magniludinem  immensam  ejus  considerans  ex^ 
sultabat  et  excogitabat  reliquis  quoque  /Eonibus 
participare  magnitudinem  Patris;  quantus  et  quem-' 
admodum  erat  sine  initiOf  et  incapabilis  et  incom^ 
prehensibilis  ad  videndum.  Continuit  autem  eum 
Sige  voluntate  Patris,  quoniam  vellet  omnes  hos  in 


universam  substantiam  Rig  — ■"y  ——-—•--»•-'-'-  «-.•».,  >|..w. --.«..>  w.w/v  v^.ww  .ww  *>» 

(61)  Totam  Enthymesin  e^osuit.  Hoc  esl,  depo-  C  ^^Jf^^^^^j/  desiderium  exquisitionis  Patris  sui 

smilrenB^m,  Depos^isse  pristtnam  intentionem  cum     ^^^^^^^^'  Pj'®'^.^"*  9"^^/"™  fones  omnes  taciU 
.j-^l-. .f^.  T_  .  quodammodo  desiderabant  prolatorem  semtnis  sut 


ea  quce  acciderat  passione.  lo. 

—  Iren.  adversus  Hceres.  lib.  i,  cap.  2,  §  1.  — 
Tbv  uilv  ouv  IIpoirdTopa  auTuv  Yivt&oxeoOat  pi^vcp  Xlf  ouoi 
T(5>  i?  auTOu  YtYOVOTi  Movo^evti',  tout  latt  Tcji  NSi  •  T0T5 
8t  XotTCot^  Tcaoiv  di6paTov  xa\  dbcaTd^7)irT0v  mr^pyetv  •  (xrf- 
V05  ^l  6  Nouc  xaT*  aiTou;  iTepTceTo  Oewpwv  tov  IlaTepa, 
xai  Tb  [jL^YtOo;  Tb  (J{jilTpTfjTov  a^Tou  xaTavo&v  ^YaXXeTo,  xa\ 
^ievoetTO  xal  Tot;  Xoiwoti;  Atooiv  dvaxoivwaaaOat  Tb  p.^- 
YtOoc  Tou  IlaTpb;  ^Xfxwc  Te  xa)  oaw;  hi^^xt ,  xa\  «5  ^y 
avap/0'5  T6  xai  aj^wpTiToc,  xa\  oO  xaTaXtiJTTbc  i^efv,  xaT^ox* 
8t  aOrbv  ^  Siyyj  pouXT^aei  tou  IlaTpb;,  ^ti  tb  OiXeiv  Tudv- 
Ta;  auTou;  tU  h^oia^  xal  TC^Opv  CriTiiatu);  tou  wpoetpy)fx£vou 
TupOTudTopo;  a6T«vdYaYerv,xa\  ol  uiv  Xot7Uo\  6{i.o(«5  Atove; 
h^^lLji  ^^^  IjuewdOouv  tov  TUpoSoXta  ToiS  o^uippiaTo;  a^xwt 


videre,  et  eam,  quae  sine  initio   est,   radicem   con- 
templari. 

§  2.  Praesiliit  autem  valde  ultimus  et  junior  de 
duodecada  ea  quce  ab  anthropo  et  Ecclesta  emissa 
fuerat^  Mon ;  hoc  esl,  Sophia;  et  passa  est  pasno" 
nem  sine  complexu  conjugis  Theleti  ;  quae  exorsa 

3uidein  fuerat  m  iis  qui  sunt  erga  Nun  et  Alethiam  ; 
erivavit  aulem  in  hunc  Monem,  id  est,  Sophiam, 
demutalam  sub  occasione  quidem  dilectionis  ;  temc- 
ritatis  autem,  quoniam  non  communicaverat  Patri 
perfectOf  quemadmodum  et  Nus.  Passionem  autem 
esse  exquisitionem  Patris  :  volunt  enim,  ut  dicunt, 
magniludinem  ejus  comprehendere.  Dehinc  cum  non 

m  *•  ■••«  ■ 


Toti;  i7Ui7uXcx^;Toui;uYou  tou  BtXijTou  •  6  IviJpJaTO  jaIv  Iv  Tof; 
irep\  Tbv  Nouv,  xa\T7jv  'AXijOttav,  djuiaxTj^J/t  h  t?;TGOTovTbv 
TuapaTpaTU^VTa,  irpo^aaiv  jilv  ^7^7:*);,  T6XpLTj;  ll  8i3t  Tb  jxiH 
iiexotv(i>v^odaiTfi)HaTp\T<5)  TtXefw,  7udOo;  xal  6  Nou;  •  Tb  W 
jcdOo;  eTvai  Ciii^i^v  tou  waTp6;  •  ^iOtXe  Y«p,  »;  XlYOuat,  Tb 
piY^^o?  ftwToO  xaTaXa6ttv  •  l^uetTa  jjl^  BuvTjO^vat,  8ti  t6 
d^uvdry  IjciSoXirv  9cpdY(taTi,  xa\  Iv  luoXXcf  «dw  dYwvi 


cum  extenderctur  semper  in  priora,  a  dtilcedine 
ejusnovissime  forte  absorptumfuisse  et  resolutum  in 
universam  substantiam,  nisi  ei  quae  confirmatet 
extra  inenarrabilem  mngnitudinem  custodit  omnia, 
occurrisset  virtuii.  Hanc  autem  virtutem  et  Horon 
vocant  a  qua  abstentum  et  confirmatum^  vix  rever- 
8um  in  semetipsum,  et  credentem  jam   quoniam  in 


583 


LIBER  ADV.  VALENTINIANOS. 


594 


55T  GAPUT  X. 


Sed  cpiidam  exitum  Sopbise,  et  restitnlionem, 
aliter  somniavenint.  Post  irritos  conatus  et  spei 
dejectionem,  deformatam  eam  pallore  credo,  et 
macie  et  incuria  formse,  uti  quse  patrem  non  minus 
denegatum  dolebat  quam  amissum.  Deliinc  illo 
moerore  ex  semetipsa  sola,  nulla  opera  conjugii 
eoneepit,  et  procreat  feminam.  Miraris  haec?  Et 
gallina  sortita  est  de  suo  parere.  Sed  et  vuliures 
feminas  tantum  aiunt  (62) :  et  tamen  sine  masculo 
mater^.  Primo  quidem  contristari  propter  incon- 
sammationem  generationis  (63) :  metuere  postremo 
ne  finis  quoque  insisteret :  hserere  de  ratione  casus  : 
eurare  de  occultalione.  Remedia  nusquam.  Ubi 
enimjam  tragoediae  et  comaediae  (64),  a  quibus  forma 


^  pinquius  pro  ea  snpplicat,  vel  maxime  Nus  (65) 
quidui  ?  causa  mali  tanti.  Nullus  tamen  Sophiae 
exilus  vacuit  ^^,  omnes  serumnse  ejus  operantur. 
Siquidem  et  illa  tunc  conflictatio  in  Malerise  origi- 
nem  pervenit,  ignoranlia,  pavor  ^s^  moeror,  sub- 
stantiae  fiunt.  Ibi  demum  pater  aliquando  molus, 
per  Monogenen  Nun,  quem  supra  diximus  Horon, 
in  haec  promit  ^  in  imagine  sua  femina  mare,  ^^  (66), 
quia  de  patris  sexu  ita  variant.  Adjiciunl  autem, 
Horon,  etiam  Metagogea  (id  est  circumductorem) 
vocari,  et  Horotheten.  Hujus  prsedicant  opera,  et 
repressam  ab  illicitis,  et  purgatam  a  maiis,  et  dein- 
ceps  confirmatam  Sophiam,  et  conjugio  resiiiutam, 
et  ipsam  quidem  in  Pleromatis  censu  remansisse. 
Enthymesia  (67)  vero  ejus  (68)  et  illam  appendi- 


mutoaretnr  exponendi,  quod  cilra  pudorem  ^^  erat  B  cem  Passionem  ab  Horo  relegatam  et  crucifixam, 
natum  T  Dnm  in  malis  res  est,  suspicit,  convertit  et  extra  cum  ^^  factam  (69),  Malum,  quod  aiunt, 
ad  Patreo),  sed  incassum  enisa,  et  ^^  vires  desere-  foras  :  spiritalem  tamen  subslantiam  illam ,  ut  na- 
Imntj  in  preces  succidit  ^\  Tota  eliam   55S  pro-      turalem  quemdam  impetum  ^onis  (70),  559    sed 

Variae  lectiones. 

»  Matres  Jun.  ^^  Circa  pudorem  Rhen.  et  Seml.  ^^  Ut  Jun.  ^^  Succedit  Rhen.  et  alii.  ^  Forte  potuit  Jun. 
>sPavor  et.  Jun.  antea  pavorem.  ^e  per  Monogenem  Nun  in  haec  promit.  Rhen.  et  alii  praemitiit  mendose 
hin.  ^   Foeminamare  Par.  Fran.  Rig.  ^  i£vum  Rhen.  Seml. 

Commentarius. 


eomprebensibilis  est  Pater,  deposuisse  pristinam  tn- 
tentionem,  cum  ea,  quas  acciderat  passione,  ex  illa 
stuporis  admiratione.  Edd. 

(62)  Sed  et  vuUures  feminas  tantum  aiunt.  Sic 
vetusexemplar.  Qui  parere  inserunt,  dictionis  Ter- 
tullianicae  acumeo  non  capiunt.  Rig. 


rem  aperie  profiteretur.  Idcm  iterum,  itcrumque 
ex  affercndis  infra  Irenaei  verbis,  luce  meridiana 
clarius  emicabit.  Nonnulla  praescrtim  in  praesenti 
capilc,  prorsus  praevia  non  indigerent  animadver- 
sione,  ut  oculos  vel  caeca  incredulitale  occlusos 
perslringant,  argumentoque  sint  haec  ipsamct  qua3 


{b3)  Primoquidemcontristaripropier  inconsum-^  haihemmlreniei  opera  tuisse   fontem   unde  plenis 


mationem  generationis.  Irenaeus  lisdem  verbis  : 
c  Primo  quidcm  contrislatam  proptcr  inconsum- 
mationem  generationis.  ■  Unde  manifestum  cst 
Latina  Ireoaei  versata  esse  manibus  TertuUiani. 
8ed  et  rursus  occurrunt  aiia  quae  persuadeant 
ipanm  etiam  vidisse  Graeca,  quae  apud  Epiphanium 
legnntur.  lo. 

Ifik)  Vbi  enim  jam  tragasdiai  et  comxdias.  Elenim 
illic  narrantur  exposiii  infantes  de  pudendiset  fur- 
tivis  amplexibus  nati,  haec  vero  d(CuYO(  de  suo  pe- 
pererat.  lo. 

(65)  Vel  maxime  ^us.  Hoc  non  habent  Latina 
Irencei ;  Graeca  sic  habcnt ;  ouvSsT)67]vai  hl  oOtt)  xai 
TMc  Xoi7»u;  a(uva;  •  (jLdEXiota  h\  tbv  vouv.  Sed  ex 
his  emendanda  sunt  Lalina  :  «  Una  autem  cum 
ea  rogasso  et  rcliquos  iEonas,  maximc  autem  Nun. 
Hinc  dicunt  primum  inilium  habuisse,  »  etc.  Yulgo 
legitnr  :  a  Cum  ea  rogasse  et  reliquos  ^onas, 
mazime  autem  Iiinc  dicunt,  »  elc.  Id. 

{^^)Femina  mare.  Iren.  Masculo  femina.  Duriu-  Q 
scnla  est  ejusmodi  composilio,  Graecis  est  elcgans, 
Latiais  non  item  j  quasi  diceret :  masculo-feminia  i^- 
^voftnXuc  id  significat  Graecis.  Ila  Tullius  hermera- 
das  et  Hermcrathenas  ail  icunculas,  lib.  i  epist.  ad 
Atticum.  Le  Pb. 

(67)  Enthymesin.  Iren.  Concupiscentiam  cumpas- 
sione.  Id. 

(68)  Et  illam  appendicen  passionem.  Hoc  habet 
Septimius  ab  Ircnaeo  Latino.  Rig> 

(69)  Extra  asvum  factam,  lcgitur  in  antiquis  exem- 
plaiibus.  Attamen  scribendum  :  Et  extraeum  factam. 
Nam  ipsissima  verba  sunt  Irenaei  Latini.  Et  in  Graeco 
legitur,  Uxhi  aOtou  Y<vo(i£v7)v.  Id. 

(70)  ^onis.  TerluIIiaous  in  praecedentibus  capi- 
tibus  cnm  Irenaeo  confcrri  non  potuit  quio  se  non 
tantam  imitantis,  sedlegentis,  lectaque  edentis  mo- 


haustibus  Scptimius  accipere  non  dubitaverit.  Haec 
porro  simt  nolalu  dignissima  :  !<>  TcrtuIIianus  in 
lisdem  ac  inierpres  mendis  ipsismct  terminis  labi- 
tur;  hinc  utcrque  legit  TeXo?  pro  TeXEfo);  finefn- 
que  est  interprelatus  :  2^  eadcm  uterque  verbo  ad 
verbum  habet  sub  hujus  capilis  finem,  nempe  :  «  Ut 
naturalem  quemdam  impctum  ^onis,  scd  infor- 
mem  el  sine  specie,  »  aut  pro  suo  more  aud^ciori 
Terlulhanus,  mspectatam,  cic. ;  3®  eadcm  ad  litte- 
ram  verba  habent  optimae  TerluDiaoi  ac  Irenaei  edi- 
tiones  paulo  supra,  versusejusdem  capitis  initium  : 
c  Pl<imo  quidem  contrislari  propier  inconsumma- 
tionem  gcneralionis  metuere.  >Haec  ultima,  sola 
Rhenani  ediiionc  imperfecta  nixus,  Semlerus  omit- 
tere  non  dubitavit ;  caelera  autem,  quae  illum  noo 
minus  ac  ista  confodiunt,  dare  debuit,  imo  et  con- 
fiteri  hinc  et  inde  ea  esse.prorsus  consimilia.  To- 
tum  vero  hoc  Irenaei  caput  ex  integro  hic  subji- 
ciendum  est 

Lib.  I.  cap.  2,  §  3.  —  "Evioi  ^i  aOrtdv  r.w;  to  jcadog 
T^;  Socpia;,  xa\  ttIv  ^iri<rcpo^V  (auOoXoyouciv  •  d^uv«Ta> 
xa\  axaTaX/.TPTcp  wpd^jiaTi  aOrrjv  Iwixnpilffaaav,  tsxciv  ou- 
a(av  d|xop9ov,  olat  ^uoiv  eTxs,  GiiXeiav  Tixetv  •  tiv  xal  xara- 
voiioaaav,  TcpwTov  (xev  XuTrod^vai,  ^i3t  to  axtkU  Tfjg  yeve- 
aew?,  fjieiTa  ^oSrjOTJvai  (xrjol  auTo,  TotTvai  TeXfiCto;  ex^iv  • 
eTTa  IxoTTJvai  xa\  dicop^aai  CrjTouoav  ttjv  a?T{av,  xal  ovTiva 
Tp6;cov  d;coxpti<|/€i  to  yiyov6;.  'E-yxaTaYevofxlvT.v  Bk  T&r? 
wdOeot,  XaSetv  IntoTpo^ijv,  xal  Ik\  tov  IlaTlpa  dvaBpa(jLcrv 
TCEipaoOTJvai,  xai  (xix.P'  "^^^^  ToXw.T5oaoav,  lEaoOsv^aai,  xat 
IxItiv  tou  naTpb;  fevloBai,  ouvdeTjO^vai  oi  aiTf)  xai  tou; 
XoiTCou;  Aicbva^,  [idXtoTca  Sl  tov  Mcuv  •  IvTcuOev  XcYOuot 
«pti>T7jv  dpxTjv  loxTOxivai  TTjv  «6o(av,  TTJ?  \jikni  Ix  t^?  dhy- 
vo(a{,  xa\  T^c  XuTcn;,  xa\  tou  fo6ou,  xa\  t^;  IxttXtI^ko;. 

§  4.  'O  81  TcaTi^p  Tbv  TcpocipvifAivov  •  "Opov  <jc\  T06T015 
Bih  ToS  MovvYevou';  9cpo6dXXcTai  Iv  tix^vi  {8(a,  »,  x.  X.  Tov 


Sd5  TBRTULLIANI  OPERUM  PARS  IL  -  8ERIB8  I;  POLBMIGA. 

informem  et  inspeciatam  (71) 


59S 


prehendis  et  :  ideoque  fmctam 
nam  pronunliatam : 

CAPDT  XL 


Igilur  post  Entbymesin  extorrem,  et  matrem  ejus 
Sophiam  conjugi  reducem,  ille  iterum  Monogenes, 
ille  Nus,  oliosus  plane  de  patris  cura  alque  pro- 
speclu,  solidandis  rebus  (1%),  et  Pleromati  mu- 
niendo,  jamque  ^  figendOi  ne  qua  ejusmodi  rursus 
concussio  incuteret  ^,  novam  excludii  copulalionem, 
Ghrislum  el  Spiritum  sanctum :  turpissimum  par 
duorum    masculorum   :    tut  femina  erit  Spiritus 


,  qaatenus  nihil  ap«  a  inducere  ^onas  naturam  co^jagiorum  (74)   vides 
n  infirmum,  el  femi-      quam  rem  plane  ^,    et,  innati   conjeetationem,  el 

idoneos  efQcere  generandi  in  se  agnitionem  patris, 
quod  capere  eum  non  sit  neque  comprehendere, 
non  visu  denique,  Don  auditu  compotiri  ejus,  nisi 
per  Monogenen.  Et  tamen  tolcrabo  quod  ita  di- 
scunt  ^  patrem  nosse  ne  nossent  ^.  Ulam  magis  do- 
ctriose  denotabo  perversitatem  (75),  quod  doceban- 
tur  incomprehensibile  quidem  patris,  causam  esse 
perpeluitatis  ipsorum:  comprehensibiie  vero  ejus, 
generationis  iliorum  et  formationis  esse  Rationm. 
Hac  cnim  dispositione  iilud  opinor  insinuatur,  ez- 
pedire  '^  Deum  non  apprehendi  :  siquidcm  inappre- 


sanctus:  et  vulneratur  a  femina  masculus  (73).  p  hcnsibile  ejus,  perpetuilatis  est  5G1  causa :  ap- 
Numen  his  datur  unum,  procnrare  concinnatio-  ''  prehensibile  autem,  non  perpetuiiatis,  sed  nativitaiis 
nem  ^  ^ooum.  Et  ab  ejus  officii  societate,  duas  et  formationis,  egentium  perpetuitatis.  Fitium  aa- 
scholse  protinus,  duse  cathedrse,  560  inauguratio  tem  constiluunt  apprehensibilem  patris.  Qaomodo 
quffidam  dividendsedoctriuffi  Yalentini.  Ghristierat^'    tamen  apprehendaturf  tum  prolatus  Ghristus  edo- 

Varide  lectiones. 

^  Etiamque  Jun.  ^  Incurreret  Fran,  Par.  ^  Gonsummationem  reponebat  Pam.  concinnationem  defendit  Lat. 
3  Ghristi  enim  erat  docere  iEonas  Jun.  sic  et  Irenceut  docuisse.  ^  Quam  rem  piam  Fran.  Par,  ^  Disceduni 
Rhen.  Seml,  Oberth.  ^  Nosse  ne  nos  illud  magis  Rhen,  Seml.  Illud  magis  doctrinae  Rig.  Illam  ma^is  doctri- 
nae  Fran.  Par.  Illud  magis  denotabo,  doctriase  perversitatem ;  quod  doceantur  Jun,  e  mss.  '^  Experire  ilAen. 
Seml,  Oberth. 

Commentarius. 


xai  u;ctp  a^^ivo^,  xa\  Oicip  O^  dijXou;  i?vai  OiXouai !  Tbv  ^k 
"Ofov  TcuTov  xa\  SuXXuTpuTyjVy  xa\  RapTnadjv,  xal  'Opo- 
0«Tr)V,  xa\  MiTafoyifla  xoXouot.  Ata  8t  tou  "Opou  to6tou 
9a9\  xExaOdpOai.  xa\  dTCoxaTaoraO^vat  t^  oul^uYfa*  ycopta* 
6i{cr7)(  y3tp  Tfi;  'EvOuumiaiw;  an  auT^s  '  wv  TtJ>  iTciYtvopivto  I 
TcofOit,  aOrnv  [xiv  Ivto;  nXt)pt(>[iaTo;  itvat,  t^v  81  lvO)3[JL7)atv 
auTTJc  *  ouv  Tto  TcdOii,  Orcb  toC  °'Opou  d^ optoOYivat,  xa\ 
dTCOffTEpYiO^vai,  *a\  Ixih^  auTOu  -iitvoix^vYiv,  itvai  (jiiv  «viu» 
{AaT'x^v  o5o(av,  ^uoixiiv  Ttva  Auovo^  'p(^4^  TU^dvouoav, 
a[JLOp^ov  ^6  xa\  dcvi(Seov  Btdt  rb  [irMt  xaTaXaSeiv  *  xa\  ^ia 
TOUTo  xaprcbv  daOevT)  xa\  O^Xuv  a^Tcv  X^YOuat,  x.  t.  X. 

Interpretatio  vetus.  —  §  3.  Quidam  autem  ipso- 
rum  hujusmodi  passionem  et  reversionem  Sophias 
velut  fabulam  narrant  :  impossibilem  et  incouipre- 
hcnsibilcin  rem  eam  aggrcssam,  peperisse  substan- 
tiam  informero,  qualem  naiuram  habebit  femina  pa- 
rere  :  in  quam  cum  intendisset,  primo  quidem  con- 
tristatamj  propter  inconsummationem  generatio^ 
nis ;  post  deinde  timuisse,  ne  hoc  ipsum  finem  ha^ 
beat  :  dehinc  expavisse  et  aporiatam^  id  est,  coDfu- 
sam,  quasrenten  causam,  et  quemadmodum  absconr 
deret  id,  quod  erat  natum.  In  iis  autem  passionibus 
factam^  accepisse  regressionemet  inPatrem  regredi 
conari :  et  aliquandiu  ausamy  tamen  defecisse,  et 
supplicem  Patris  factam.  Una  autemcum  ea  rogasse 
et  reliquos  jEonas,  maxime  autem  Nun.  Rinc  dicunt 
primum  initium  habuisse  substantiam  materioi,  de 
ignorantid  et  teedio  et  timore  et  stupore. 

§  4.  Pater  autem  prasdictum  Horonsuper  hasc  per 
Monogenem  prasmittit  in  imagine  sua,  sine  coujuge 
niasculo  femina.  Patrem  cnim  aliquando  quidem 
cum  conjuge  Sige,  modo  vero  et  pro  masculo  et  pro 
femina  esse  volunt.  Horon  vero  hunc  et  Stauron  et 
Lylroteu  et  Carpisten  et  Horotheten  et  Metagogea 
vocant.  Per Horon  autem  hunc  dicunt  mundatamet 
confirmatam  Sophiam  et  restitutam  conjugi.  Sepa- 
rata  onim  intentione  ab  et.  cum  appendice  passione 
ipsam  quidem  infra  Pleromaperseverasse^  concupir 
scentiamvero  ejus^  cum  Passione  ab  Horo  separatam 
et  crucifixam,  et  extra  eum  factam^  esse  quidem 
spiriialcm  substantiamy   ut  naluralem  quemdam 


jEonis  impetum^  informem  vero  et  sine  specie^  quo- 
niam  nihil  apprehendisset.  Et  propterhoc  frtsctum 
ejus  invalidum  et  femineum  dicunt.  Edd. 
(71)  Inspeciatam.  Irenaeus,  Sine  specie,  dvsCBcov. 

RlG. 

C  (l^)  Solidandis  rebus^et  pleromatimuniendo.  Hie 
expressa  sunt  Graeca  Irenaea,  lu  ic^^tv  xa\  oTyjpf^dibv  xolt 
7cXviptt>(jiaTo;,  quae  non  apparcnt  in  Latinis.  Id 

(73)  Et  vulneratur  a  femina  masculus.OHenditaT 
masculus  fcmina  sua,  pari  secum  potcslate  otticio* 
que  praedita.  Hoc  sequentia  suggerunt.  Id. 

(74  Christi  erat  inducere  jEonas  naturam  conjU" 
gior,  Hoc  sibi  vult,  ducerc  iEonas  in  naturam  con- 
jugiorum.  Irenseus  dixit :  Docuisse  eos  conjugationU 
naturam.  Ailudit  Septimius  ad  lenonias  artes,  qua- 
rum  est  inducere  ac  perducere.  Et  in  Apologetico, 
perductores  conjuugit  aquariolis.  Nempe  isti  YaleD- 
tiniani  spurcis  fabularum  suarum  ailegoriis  san- 
ctissima  Ghristi  munia  contaminabant.  Apage  per- 
ditissimorum  dcliria  ncbulonum.  1d. 

(75)  Et  tamen  tolerabo  quod  ita  discunt  Patrem 

Dnosse  ne  nossent :  illam  magis  doctrinae  denotabo 
perversitatem.  Sic  postremo  edidit  Riienanus,  et 
reclum  esse  persuasit  Pamelio.  At  nihilominus 
scripluram  veterem  redhiberi  velim.  Ea  fuit  hujus- 
modi  :  mutabo  tantum,  discebant,  pro  discebunt. 
(c  Et  tamen  toleraboquod  ita  discebant  Patrem  nosse, 
ne  nos  et  illud  magis.  Denotabo  doctrinae  pervcr- 
sitatem,  »  eic.  De  Dei  Patris  agnitione  sic  tradebant 
Valentiniani,  Quod  capere  eum  non  sit,  nequc  com- 
prehendere;  non  visu  denique»  non  auditu  compo- 
tlriejus,  nisi  per  Monogenem.  Quse  doctrina  consen- 
tanea  jam  tum  erat  catholicae  et  authenticae  regulse. 
Itaque  ait  TertuIIianus,  hoc  se  libenter  tolerare, 
quod  ita  discebant  Patrem  nosse,  ne  nos  et  illud 
magis.  Hoc  est,  ne  nos  Gatholici  melins  istud  disca- 
mus,  scilicet  Patrem  nosse,  qui  nimirum  bodie  de 
Deo  scire  potissimum  debeamus,  humanis  ingeniig 
minime  comprehemli  posse.  Demde  sequitur :  De" 
notabo  doctrincs  pm/er^ito^em  quoddocet>autur,etc. 
Jam  enim  sanam  doctrinam  perfida  conscqueutia 
depravabaut.  1d. 


sin 


LIBER  ADV.  VALBNTraiANOS. 


S98 


eait.  SpiritQs  vero  sancti  propria,  ut  de  doctrins 
stadio  omnes  peracquati,  gratiarum  actionem  pro- 
aequi  nossent  (76),  ei  veram  inducerentur  quie- 
tem  (77). 

CAPUT  XII. 

Itaqae  omnes  forma  et  sapientia  ^  persaquantur, 
facti  omnes  quod  unusquisque  :  nemo  aliud,  quia 
alteri  omnes  (78).  Refunduntur  in  Nus  ^,  in  Sermo- 
nes  to,  in  Homines  >^  in  Philetos  ^^.  ^que  ^^  fe- 
minae  in  Sigas  ^\  in  Zoas,  in  Ecclesias,  in  Fortu- 
natas  ti  i  ut  Ovidius  Metamorphoseis  suas  dele- 
fiseet^  si  hodie  majorem  cognovisset.  Exinde  re- 
fecti  8unt,  et  constabiliti  sunt,  et  in  requiem  ex 
▼eritate  ^^  compositi,  rnagno  cum  gaudii  frucla 
hymnis  patrem  concinunt.  Diffundebatur  et  ipse 
Helitia,  iitique  bene  cantantibus  filiis  et  nepotibus. 
Quidni  diffunderetur  omni  jocunditate,  Pleromate 
liberato  (79)  ?  Quis  nauclerus  5G9  non  etiam  cum 


II  dedccorelaetatur?  Videmusquotidienauticomm  (80) 
lascivias  gaudiorum.  Iiaque  ut  nautae  ad  symbo- 
lam  f  (81)  semperexsultant ;  tale  aliquid  et  ^ones; 
anum  jam  omnes,  etiam  forma,  nedum  sententia ; 
convenientibus  ipsis  quoque  novis  fratribus  ^^  et 
magistris  Christo  et  Spirita  sancto,  quod  optimum 
atque  pulcherrimum  unusquisque  t9  florebat,  con- 
ferunt  in  medium.  Vane,  opinor.  Si  enim  uoum 
eranl  omnes  ez  supradicta  persequatione,  vacabat 
symbolse  ratio,  quae  ferme  ex  varictatis  gratia 
constat.  Unum  omnes  bonum  conferebant,  quod 
omnes  erant.  De  modo  forsitan  fuerit  ratiOf  aut  de 
forma  ipsius  jam  peraequaiionis.  Igitur  ex  sere  col- 
latitio  30  (82),  quod  aiunt,  in  honorem  et  gloriam 
patris,  pulcherrimum  Pleromatis  sidus  fructum- 
que  perfeclum  compingunt,  Jesum.  Eum  cognomi- 

B  nant  Soterem,  ct  Christum,  et  Sermonem,  de  pa- 
truitis  3^  Et  Omnia  jam,  ut  ex  omnium  defloratione 
construclnmf  Graculum    iEsopi  (83),   Pandoram 


Variae  lectiones. 

^Sententia  Fran.  Iren.  sententia  yv«(jl»j.  »  Noas  Iren.  nodisvet.  in^er.  Nun  Rhen.  Seml.Oberth.  NotJ;/ttn. 
NovJv  Par.  quae  addit  sermones.  ^o  Seraiones  omitt.  Rhen.  Seml.  Oberth.  **  Omnes  in  homines  Rhen.  et 
ii,  "  in  Chrislos  fran.  hoc  non  hab,  Iren.  "  Et  quse  Rhen.  et  alii.  **  In  Alelhias  Fran.  *»  in  spiritus 
Fran.  Nihil  ejus  generis  habet  Iren.  sive  Grxce,  sive  Latin.  ^^  Forte  cx  varieiate,  sicut  postea  ex  varieta- 
lis  gratia.  Ad  perfectum  vet.  int.  Seml.  xt\Ui.  "  Cymbalam  Par.  vitiose  ut  patet  ex  Iren.  Jun.  *8  Novis 
non  haly.  Seml.  *^  Uniuscujusque  Lat.  unicuique  mavultjun.  aut  sic  transponenda  verba  quod  ont.  alquc 
pulch.  florebat,  unusquisqoe  confer...  20  Collocatio  Rhen.  SemL  Oberth.  collaiivo  a(,  coUocalitio  vet 
exempU  ^t  Groece  7CQCTp<i>vu{jLixa>c,  patronymice  Iren. 

Gommentarius. 

(76)  Gratiarum  actionem  prosequi  nossent.  Iro-  p  ejus,  quod  quidem  filius  est.  Et  haec  qiiidem,  qui 
^us  :  Eos  omnes  gratias  agere  docuit.  sCtxapiaTsrv  ^  nunc  emissus  erat,  Cbristus  in  ris  operatus  est. 
~  *■    *^  §  6.  Spiritus  vero  sanctus  adcequatos  eos  omnes. 


aa^us 
(77)  Iren.  aduersus  Hceres.  lih.  1.  cap.  2,  §  5.  — 

Mcidc  B^  Tb  dif  &pi(76iivai  TauTViv  Ixrb;  tou  icXr|p(i>[iaTOc 
Twv  A{eftvu>v  ,  rijv  tc  Mtiiipa  auT^;  dlTCCxaTaaTaOTJvai 
xjl  V^ia  ou)^uYia,  tov  Movoysvw  red^iv  iTgpav  jcpoSoX^a  ai 
ni^u^av,  xaTi  TipcptTiOeiav  tou  llaTpb;  ivaix^  6p.9((i>$  TauTTj 
«dOi]  Ti«  Twv  A?u)Vo>v,  XpiaTov  xai  Ilvsupta  "A^iov,  et; 
«n^v  xa\  OTtsptYpubv  tou  ;:Xr)p((»(jLaTo;,  u^*  &v  xaTapTi;0^vai 
Tou^  Alttvot;  *  Tov  p.lv  yap  XptTTbv  Bi^dl^at  auTou;  ouCuy^a; 
0601V,  dYsvVTjTou  xaTiXrnldv  iiveiaxovTa;  Ixavou;,  sTvai, 
cvorfopsuaaC  ts  Iv  auTor;  T^v  tou  IlaTpb;  Ij^iYVwatv,  oTiTt 
ivwpino^  loTt,  xa\  dxaTdXrjjrco;,  xa\  oux  ?aTiv  oCtr  i^«rv, 
OUTE  axouoai  ouTbv,  tJ  ^ta  (jl6vou  tou  Movo-jfsvou;  -ytvoia- 
ttTOt.  Ka\  TO  (xsv  aiTiov  t^;  aJwviou  ^iap,ovTi;  toT;  XoiJiot; 
10  ic^MTOV  «aTaXriTCTbv  {inioyitvi  tou  HaTpb;,  Tii;  ^l  T^vi- 
««*;  oe^cu,  xai  pLop^codEto;,  to  xaTaXviTrrbv  auTou,  ci>  Btj 
!oo;  iaT(.  Ka\  TauTa  jxb  6  ipTt  ;cpo6X7)6si{  XptaTb;  Iv  au- 
xoT;  lor,p.ioup'p;as. 


gratias  agere  docuit  et  veramrequiem induxit.  Edd. 

(78)  Quia  alteri  omnes.  Hsec  et  sequentia  edidi- 
riius  uti  sunt  io  codice  Pithoei  :  «  Omnes  sunt  al- 
tcri,  non  aliud,  >  hoc  est  :  omnes  sunt  Sermones, 
omncs  Homines,  omnes  Phileti,  omnes  Sigae,  omnes 
Zoae.  Itaquo  primus  est  Philetus,  secundus  altcr 
l^hiletus,  terlius  alttir  Philctus  ;  et  sic  de  caeteris. 
Sic  enim  omnes  alteri,  ideoque  non  aliud.  Rio. 

(79)  Pleromate  liberato.  Nam  ^ones  Pleroma  con- 
cusseranl,  Bylho  negoiium  facessituri,  Nunc  vero 
ordinaiis  cl  compositis,  ac  per  Christum  et  Spiri- 
tum  sanctum  institulis  iEonibus,  nullum  amplius 
periculum  crat  Pleromati.  Effcclum  enim  constabat, 
propter  quod  venerat,  nempc  solidalae  res,  et  ple- 
roma  munitiim  atque  confirmatum,  ne  qua  similis 
concussio  rursus  incurreret.  Rhen. 

(80)  Videmus  quotidie  nauticorum.  Ex  hoc  loco 


g  6,  To  o^  iv  nvsu(Aa  Tb  aYtov  IStacoOlvTa;  aurou;  7:<£v-  Q  vides  Tertuilianum  maris  fuisse  accolam,  ut  in  Car- 
Toc    eux*p«JTeiv    lo(oafe  xa\    ttjv   dXYjOivTjv    dvaTcxuatv      thaginensi  agro  versanlem.  In. 


Interpretatio  vetus.  —  g  5.  Postea  vero  quam  se- 
farata  sit  extra  Pleroma  Monum,et  mater  ejus  re- 
dintegrata  suce  conjugationi^  Monogenem  iterum  al- 
terum  emisisse  conjugationem.secundum  providen- 
tiamPatriSfChristum  et  Spiritumsanctum,aquibus 
eonsummatos  esse  dicunt  /Eonas.  Christum  enim 
docuisse  eos  conjugationis  nnturam,  innati  conpre- 
hensioncm  cognoscentes ,  suffi,cientes  ,  sive  idoneos 
me  :  declarasse  auoque  in  eis  Patris  agnitionem^ 
([wmiam  incapabilisestetincomprehensibiliSyet  non 
est  neque  viaere,  negue  audire  cum  nisi  per  solum 
Monogenem,  Et  causam  quidem  asternce  persevera- 
tionis  iis  amnibus  incomprehetisibile  Patrts  esse  :  -  suis  ostentant.  Rui^n. 
generationis  autemet  formutionis,  comprclicnsibile 


(81)  Ad  symbolum.  Collationem  synibola  signi- 
ticat,  quoties  scilicet  a  singulis  aliquid  in  communc 
confcrtur.  Hinc  asymbolus,  qui  nihil  in  mediura 
confcrl.  Id. 

(82)  jEre  collatitio.  Quod  in  antiquis  exemplari- 
bus  legilur,  collocatitio,  mendosum  esse  satis  ar- 
guii  Irenaeus  cum  aii :  *  Dnumqucmque  eo  quod 
nab''bai  in  se  optimum  florentissimum  confercntcs, 
collationem  fecisse.  »  Rig. 

(83)  Graculum  jEsopi.  De  hoc  exstat  apologus 
inter  eos  qui  iEsopo  iribuuntur,  unde  Graecis  na- 
tum  proverbium  AJawireto;  X0X0165,  hoc  est,  .fiso- 
picus  graculus,  dici   solilum  in  eos  qui  alieua  pro 


599 


TERTULLUNI  OPBRUH  PARS  fl.  -  SBRIBS  h  POLBMIGA. 


Uesiodi,  Aeei  Patinam  ^.  Nestoris  Gocetum,  Mis- 
cellaDeam  JMS  Ptolomaei.  Quam  proprius  ^^  foit 
de  aliquibus  Alticis  curis  Pancarpon  ^,  vocari  (84), 
a  tam  oiiosis  auctoribus  nominum  ?  Ut  auiem  tan- 
tum  si^'llarium  exirinsecus  quoque  inornarent  ^ » 
satellites  ei  angelos  proferunt :  par  genus.  Si  inter 
se,  potest  fieri  :  si  vero  Soteri  consubstantivos  (am- 
bigue  enim  positum  inveoi),  quae  erit  eminentia 
ejus  inter  satellites  cosequales  (85)  ? 

CAPUT  XIU. 

Continet  hic  igitur  ordo  primam  processionem 
pariter  ct  nascentium,  et  nubentium,  e(  generan- 
tium  JSonum  :  Sophiae  ex  desiderio  patris,  pericu- 
losissimum  casum,  Hori  opporlunissimum  auxilium, 
Enihymeseos  et  conjunctae  Passionis  expiatum  , 
Christi  et  Spiritus  Sancti  paedagogatum,  iBonum 


A  tutelarem  reformatum ,  Soteris  pavoniniim  ofM^ 
tum  ,  angelonim  comparatitium  antistatum  (86). 
Quod  superset,  ioquis,  vos  valete  et  plaudite.  Inoio 
quod  superest,  inquam ,  vos  audite  et  projiciia, 
Cseterum,  haec  intra  coetum  Pleromatis  decucur- 
risse  dicuntur ;  prima  tragoedise  scena.  Alia  autom 
trans  si  parium  cothurnatio  esl,  extra  Pleroma 
dico  :  et  tamen  si  talis  sub  siau  patris  intra  tmbi- 
tum  Hori  custodis,  qualis  extra  jam  in  libero,  ubi 
Deusnonerat? 

561  CAPUT  XIY. 

Namque  Enthymesi,  sive  jam  Achamoth  (quod 

abhinc  scriplum,  hoc  solo  inintcrpretabili  ^e  ^97^ 

nomine)  ut  cum  vilio  individuse  Passionis  explosa 

D  est  in  loca  luminis  aliena,  quod  Pleromalis  res  est» 

-  in  vacuum  atque  inane  illud  Epicuri,  miserabilii 


Variae  lectiones. 

^  lun,  itaordinat. :  Pandoram  Hesiodi,  graculum  ^opi;  tragici  vaHnam  ut  de  utroque  jEsopo  fabula* 
rum  scriptore  et  histrione  sermo  sit.  ^^  Quin  propius  al.  ^  Locus  hic  mire  depravatus  de  aliquibus  hos- 
iias  curis  Pancapipan  Nirapion  Rhen.  SemL  De  stticis  curis  carpram  vocari  Fran,  Par.  Jun,  ita  restituit : 
misccllaneam  Ptolemsei  philomusi;  quam  propius  fuit  de  atticis  historiis  Pancarpii  pancarpiam  vocari^  a 
tam,  etc.  ^^  Inornassent  Seml,  ^  Interpretabit  Fran, 

Commentarius. 


(84)  Quam  propius  fuit  de  aliquibus  Atticis  scur* 
ris  Pancarpon  vocari.  Sic  edidimus,  seculi  vestigia 
cod.  Pithoeini  :  «  de  allquibus  hostia  scurris.  » 
Quae  sunt  dcpravata  quidem.  Sed  ex  iis  tamcn  sic 
verum  tandem  elicimus  :  «  Qam  propius  fuit  de 
aliquibus  Atticis  curis.  »  Curas  Atticas  dicit  libros 
Gra^corum,  qui  ob  titulos  hujusmodi  ambitiosa  festi- 
vitalc  conccpios  mcrito  sunt  Pliniana  ad  Yespasianum 
prtelatioue  derisi.  Rig. 

Pancarpon.Yeins  exemphr  tPancapipannirapiam. 
Seplimius  fortean  scripseral.  UArKAPHON,  HTO- 
HAN.  Etenim  Atticas  inler  curas  istos  eliam  titu- 
los  fuissc  notai  AgcIIius,  cap.  ultimo,  lib.  xx,  uti 
locus  ilie  dcscriptus  est  in  optimo  codice  Biblioth. 
Reg.  «  Est  praeterca  qui  Pratum.  Est  itidem  qui 
Pancarpon.  Kst  qui  TO  HAN.  Sunt  item  mulli,  »  etc. 

ID. 

(85)  Iren.  adversus  Hasres,  lib.  i,  cap.  1,  §  6.  — 
OSxco^TE  pkcp^^t  xalYVUfxY)  focu;  xaTaoTOcO^vai  Tcb;  Aicovac 
Xlyouct,  TcdvTa?  if6vopi.«vott§  Noi;,  xal  iz6crzo.%  A^youc  xa\ 
iravTa?  ' AvOp(i>irous ,  xa\  rcdtvToc;  Xpiorcu;,  xa\  Tot;  OrjXeias 
6p.o((i>^  :;dcaac  'AXT^Oe^a^,  xxl  irioa^  Z(i>3cf,  xat  nvEu[i.aTa 
xal  'ExxXrj(j(a;  •  crTtiptcOivTa  Bl  I-kX  toiStw  Ti  5Xa,  xal 
dva}rauodi[jL£va  rtkita^  \kixh.  pi.efdiXif)(  x^P^^  ^rjOiv  &p.v'noat 
xbv  IIpoTcdTopa,  tcoXX^;  E^^paafa;  [jtSTaox^vTa.  Kal  OTclp  Tvic 
Euivotia;  TauTT^;  ^ouX^  [xta  xai  YV(i>p.y)  xh  rSt  7cX){p(o(xa  tuv 
A?ft>v&>v  ouvEu^oxouvTo;,  Tou  XptoTou  xa\  Tou  lr/eup.aTo;, 
Tou  il  HaTpb^  ouTuv  ouve7cta9aYiCofi.lvou,  Iva  Ixaorov  T(ov 

A{a>V(i)V,  ^TCEp  eT^EV  h  ioUTU  xdXXtOTOV  Xa\  dcvOTjp^TOTOV  ou« 

VEVEYxa[jiivou;,  xa\  loavtaafjuivou;,  xa\  TauTa  dp[jLcSt(o( 
^cX^^avra;^  xa\  I[x[a£X(o;  evt&aavTa;,  ;cpc6aXloOat  npoCXij*^ 
(jiaTa  E^;  Tt[jL7)v  xal  §6^av  tou  ^uOou  TEAEt^TaTov  xdXXo;  Tt 
xai  doTpov  Tou  7cX7]p(i>[xaTo;  T^Xetcv  xapTtbv  tov  'Iisaouv, 
8v  xa\  ^(oT^pa,  jcpoaaYopEuO^vat,  xa\  XptoTbv  xtt\  A6^ov 
naTpovujitxb);,  xa\  (xaTa)  irdvTa,  ^i3t  Tb  iazh  ndvT(ov  eTvai- 
^opo^opou;  TE  auT(ov  eJ;  ti[jlt)v  t^v  aOToiv  d^xoYEvets  'AyY^- 
Xou;  au[x7Cpo6e€X^o0at,  x.  t.  X. 

Interpretato  vetus,  —  §  6.  Et  sic  forma  et  sen^ 
tentia  similes  factos  /Eonas  dicunt,  universos  fac- 
tos  Noaset  Logos,  etomnes  AnthropoSyCtomnesChris- 
tos.Etfeminas  similiteromnes  Alethias  etZoas,etSpi' 
ritus  et  Ecclesias.  Confirmata  quoque  inhocomata 
et  requiescentia  ad  perfechm,  cum  magno  gaudio 


discunt  hymnizare  Propatorem,  magnas  exsultatuh 
nis  participantem,  El  propter  hoc  bcneficium,  aoa 
yoluntate  et  seotcnlia  universum  Pleroma  iEonum, 
consentiente  Christoet  Spiritu^  unumquemque  jEo' 
num,quodluibebat  in  se  optimum  et  florentissimum 
confeientes,  coUationem  fecisse  ;  et  hasc  apte  com» 
pingentes  etdiligenter  in  unum  adoptantes,  emi^ 
sisse  problema  et  in  honorem  etgloriam  Bythi  per^ 
C  fectissimum  decoremquemdam  et  sidus  pleromatis^ 
perfectum  fructum  lesum  quem  et  Salvatorem,  yo- 
cari  et  Christum  et  Logon,  potronymice,  ac  Omnia^ 
quoniam  ab  omnibus  essot.  Satellites  quoque  et  in 
honorem  ipsorum,  ejusdem  generis  angelos  cum  eo 
prolatos,  Edd. 

(86)  Angelorum  comparatitium  antistatum,  An« 
tistatum  angelorum  dicit,  angelos  apparitores  So- 
teris,  ante  ipsum  stantcs,  sive  apparentes  ei  ad 
obcunda  minisleria.  Comparatitium  vero,  quia  ge- 
Dus  eorum   comparari  poterat  substanlise  Soteris. 

RlG. 

(87)  Achamoth,,,  hoc  solo  ininterpretabili.  Auda- 
ciorcs  Tertuiliano  ,  nisi  Hebraicae  linguae  peritiores, 
recentes  Patrum  interpreies  qui  hdjus  vocabuli  ori- 
^inem  ab  Hcbraicis  fontibus  deduxere.  Feuarden- 
tius  enim  recte,  ut  doctis  videtur,  illud  derivatur 
a  niOOTy  Hochma,  Sapientia,  cujus  radii  D^n  Ha- 
cham,  sapiens  fuit  :  Achamoth  verOj  sive  riTODn 
idem  nomen  est  adhibitum  in  plurah  numero  per 
^[ifaotv,  cujus  exemplum  babes  Prov.  1,  20.  Porro 
ex  co  quod  ha)reat  in  glossemate  extraneo  Tertul- 
Uanus ,  caeteroquin  doctissimus,  minime  Scmlero 
adsentiendum  est,  inde  inferenti,  nondum,  tcmpore 

D  Teriulliani,  accurate  a  Ghristianis  indagatam  fuisse 
rem  Valentinianam,  ac  proinde,  quod  pedibus  ma- 
nibusque  inscctatur  Semlcrus,  de  antiquitate  libro- 
rum  D.  Irensei  dubitandum.  Nemo  non  videt  quam 
insulsum  sit  istiusmodi  argumentum,  in  apice  suf^ 
fixum,  vocula  nempe  hebraicse  linguae,  quam  conslat 
nondum  fuisse  a  barbaris  idiomaiibus  sejunctam, 
nec  Romanos  inter  et  Graecos  jure  civitatis  dona- 
lam,  nec,  nisi  sero,  praesertim  Patribus  Lalin» 
Ecclesise  exculiam  radicitua,  intusque  et  ente  no- 
tam.  Edd. 


801 


LIBBR  ADV.  VALENTINIANOS 


m 


^dxm  de  loco  est.  Certe  nec  forma  nec  facies  nlla, 
defectiva  ^  scilicet  et  abortiva  genitara  ^.  Dum 
ita  rerum  habet,  flectitur  a  vaperioribus  Ghristus  ^, 
dedadtur  per  Horony  aborsum  ut  iliud  informet  de 
suis  viribus  solius  substantiae  oon  etiam  scientiae 
forma.  Et  tamen  cum  aliqno  peculio  relinquitur  30 
bterim  odor  incomiptihilitatis,  quo  compos  casus 
sui,  potiorum  desiderio  suppararetur.  Hac  miseri- 
eordia  functus  non  sine  Spiritus  sancti  societate, 
recurrit  Christus  in  Pleroma.  Usus  est  rerum,  ex 
liberalitatibus  quoque  nomina  accedere.  Enthy- 
mesis  de  actu  fuit :  Achamoth  unde,  adhuc  quae- 
ritQr  ;  Sophia  de  Patre  ^^  manat ;  Spiritus  sanctns 
ex  angelo  apud  ^  Christum  ^^,  a  quo  derelicta  sta- 
tim  aenserat  ^  desiderium.  Ilaqne  prosiluit  et  ipsa 
lomen  ejns  inquirere  ;  quem  si  omnino  non  nove- 


II  rat  ut  invisibiliter  operatum,  qnomodo  Inmen  ejus 
ignotum  cum  ipso  requircbat?  Tamen  tenlavit,  et 
fortasse  apprehendisset,  505  si  non  idem  Horos, 
qui  matri  ejus  tam  prospere  venerat  ,  nunc  tam 
importune  filiae  occnrrisset,  ut  etiam  inclamarit  in 
eam,  Jao  (88),  qoasi  Porro  Quirites  (89),  aut  Fi- 
dem  Ccesaris  (90),  inde  invenitur  Jao  in  Scriptu- 
ris  (91).  Ila  depulsa  quominus  pergeret,  nec  habens 
snpervolare  Crucem,  id  est  Horon,  quia  nullum 
Calulli  Laureolum  fuerit  ezercitata  (92),  ut  desti- 
tuta  Passioni  illi  sase  in  trica  multiplici  atque  per- 
plexa  ^  560,  omni  genere  ejus  coepit  affligi  moe- 
rore ;  quod  non  perpelrasset  inceptum  ;  metu,  ne 
sicut  luce,  ita  et  vita  orbaretur  ^ ;  constematione, 
tnm  ignorantia.  Nec  ut  mater  ejns.  Illa  enim  i£on  : 

B  at  hmc  pro  conditione  deterius  ;  insurgente  •  adhue 


Yariae  lectiones. 

"  Devestiva  Seml.  Oberih.  ^  Jun.  hunc  locum  ita  distinguit :  miserabilis  etiam  de  loco  est  certe,  nec 
fbnna  nec  facie  ille,  divestiva  scilicet  et  abortiva.  ^  B  super.  Chrisius  deducitur  Jun,  ^  Cum  aliquo  pecu- 
lio  relinqQitur  iterato,  odore,  etc.  Jun,  intcrim  odor  incorr.  Lat.  ^^  Sophia  de  matre  Rhen.  Seml.  ^a  Apud 
miti.  codices,  ^  Christi  Fran,  '*  Se  statim  senserit  Rhen.  Seml  Oberth.  ^  In  tricha  multiplici  perplexa 
Fran.  ot  destituta  passionis  iili  suae  in  trechea  multiplici  Jun,  ^  Tum  constematione  addit  Jun. 

Gommentarins. 


(88)  Ut  eHam  inclamarit  in  eam  Jao.  *Ia«»,  au-n)- 
ptav  et  IviootW  interpretatnr  Eusebius  in  fine  libri  vf 
Demonstr.  Evang.,  Chrysostomus,  in  Jtfa///i.,cap.  1 : 
To  Iy^ocuc  Syoua  xr^  tcov  'E6pa((i>v  ^ u)vf|  acodjp  X^jetat. 
Gyrillus  :  'lacA  irjv  aumipfav  'E^pafot  IXeyov.  Et  niisse 
Dotum  etiam  profaois  nomen  indicat  Apollinis  Clarii 
versus  : 

4>p^eo  Tbv  ffdh^Tcov  i>iraTov  Oibv  I|A(xcv  'lac(>.  RlG. 

(89)  Porro  Quiriies.  Sic  bajuli  mclamabant  popu- 
hun,  ut  quisque  sibi  caveret,  ne  cui  impmdentes  sar- 
dnam  impingerenl.  Rhbn. 

i90)  Aut  fldem  Ccemris,  Fortassis,  inquit  Ter- 
ianus,  hoc  sibi  vutt  incognitum  illud  vocabulum, 
qoaM  Horos  ille  custos  Pleromatis  videns  enthynie- 
sim  tanta  temeritate  irruere,  dum  lumen  illud  amis- 
sam  ezquirit,  cum  in  summo  periculo  non  superes- 
set  idiud  remedium,  inclamaverit  fidem  Caesaris, 
quae  non  solet  implorari,  nisi  in  atroci  casu.  Rhen. 

(91)  Inde  invenitur  Jao  in  Scripturis.  An  sacris  ? 
Non  satis  memini  quibus,  nisi  depravatum  hoc  fuerit 
de  nomine  Jova,  aut  Jehova.  Certe  sanclissimum 
aliquod  nomen  iniclligi  debcri  videtur,  cujus  majes- 
tas  Adiamoth  vehementius  erumpcntem  coercuerit. 
Quod  autem  apud  Irena^um  legiiur :  «  Coerccntem 
eam  ne  adversarius  irruerct,  dixisse  Jao  :  »  fallor, 
Disi  hoc  velit,  Cocrcentem  eam  ne  ultcrius  in  ad- 
versum  tenderet.  KcaXuovTa  a^T^v  t^c  lU  .To5[JL7cpoa0ev 
^p-^c*  RlG. 

(92)  Quia  nullum  CatuUi  laureolum  fuerit  exer" 
citata.  Phrasis  tcrtullianica  :  exercitata  laureolum, 
At4|ui  (ioquil  Rhenan.)  Naevius  poeta  Laureolum 
tabulam,  et  Leontem  in  carcere  scripsisse  fertur. 
Post  bunc  Catullus  Mimographus,  gualis  Laberius 
qooque  fuit,  duos  Mimos  composuit,  quorum  uni 
Pbasmaii  nomen  fuit,  alteri  Laureolo,  Utriusque 
meminit  Juvenalis  Satira  viii,  his  vcrsibus  : 

Consamptis  opibas  vocem,  Damasippe,  locasti 
Sipario,  clamosum  ageres  «t  Phasma  CalullL 
Laureolum  velox  etiam  beneleatutus  egit, 
Judice  me  dignus  vera  crnce... 

Sic  Laberius  Mimum  quemdaro,  ut  auctor  est 
GeU.Gopbinum  inscripsit,  alium  Alexandriam,  aliom 


FuIIonem.  Ergo  in  Laureolo  Mimo  jndez  agebatnr 
in  crucem  :  idque  apud  populum  ficte  reprsesenta- 
batur.  At  Domitianus  sontem  quemdam  capitalis 
noxae  convictum  ac  damnatum  serio  jussit  in  cracem 
Q  suffigi,  atque  ab  ursa  postea  discerpi,  spectaculum 
rei  verae  populo  exhibens.  De  quo  facto  perquam 
elcgans  Epigramma  apud  Martial.  exsiai,  hb.  i.  Id 
est  hujusmodi  : 

Qaaliter  in  Scythica  religatus  mpe  Prometheoa 

Assiduam  vivo  pectore  pavit  avem  ; 
Nada  Calydonio  sic  pectora  praebait  urso, 

Non  falsa  pendens  in  cruce,  iMureolus. 
Yivebant  laceri  membris  stillantibus  artas, 

Inque  omni  niisquam  corpore  corpus  erat* 
Deniaae  supplicinm  dederat  necis  ills  patem», 

Vel  domini  jugalum  foderat  ense  nocens  : 
Templa  vel  arcano  demens  spoliaverat  aaro, 

Subdiderat  saevas  vel  tibi  Roma  faces  : 
Yicerat  antiqaaB  sceleratus  crimina  fams, 

In  quo,  que  faerat  fabula,  pcena  fuit. 

Laureoli  Mimi  Romae  reprsesentati  Suetonius  men- 
tionem  facit  in  C.  Cali^ula .  Lauroatum  Mimum 
vocans  .  sic  enim  in  quibusdam  codicibus  legitur. 
n  Et  cunri  in  Laureato  Mimo,  inquit,  in  quo  auctor 
proripiens  se  ruina,  sive  potius  prorepens  e  ruina, 
sanguinem  vomuit,  ut  plures  secundarum  certatim 
experimentum  artis  darcnl,  cruore  scena  abnudavit. 
Josephus,  Antiquitatum  lib.  xix,  C.  Caligulse  mor- 
tem  describcns,  velut  explicat  argumenium  Lau- 
reoh  Mimiy  dum  inquit  :  In  illo  siquidem  spectaculo, 
duo  ei  auguria  proveneruut.  Mimus  namque  est 
introductus,  quo  actum  est,  ut  judex  deprehensus 
crucifigeretur.  Et  Pantomimus  fabulam  sallavit  Cyni- 
rse,  in  qua  et  ipse  occisus,  et  ejus  filia  Myrrha  vi- 
dcbatur,^  atque  sanguis  Mimica  arte  diffusus,  et  circa 
judicem  crucifixum,  et  circa  Cyniram  atque  Myr- 
rbam.  Porro  Tertuiliani,  qui  omnis  antiquitatis  peri- 
lissimus  fuit,  sensushicest :  Enthymesin  uon  fuisse 
exercitatam  in  scena,  in  agenda  fabula  iila  quam 
Catullus  Mimographus  Laureolum  inscripsit,  in  qua 
judex  in  cruce  agebatur.  Aliogui  si  illam  scenicorum 
histrionum  in  reprsesentanda  in  cracem  acii  prsesidis 
fabula  dexteritatem  habuisset,  fortassis  crucem  su- 
pervolaaset,  id  est  Horon.  Pam. 


603 


TERTULLIANI  OPBRUM  PARS II.  -  SBRIBS  I,  POLBIIICA- 


601 


et  alio  fluctu  ^  conversioDis  scilicet  in  Ghristum,  a  a  etiam  ipsius  Demiargi,  id  est  Dei  nostri.  Aodisli 
quo  vivificata  fiierat,  et  in  hanc  ipsam  conversionem     mcerorem  et  timorem  ;  ex  his  initiata  sont  caetera. 


temperata  (93). 


M7  CAPDT  XY, 


Agenunc  discant  Pyihagorici,  agnoscant  Stoici, 
Plato  ipse,  unde  materia  ^s,  quam  innatam  volunt, 
et  originem,  et  substantiam  traxerit  in  omnem 
hanc  slruem  mundi,  quod  nec  Mercurius  ille  Tris- 
megistus  magisler  omninm  Physicorum  recogiiavit. 
Audisti  Gonversionem,  genus  aliud  Passionis  ;  ex 
hac  ominis  anima  hujus  mundi  ^  didtur  constitisse. 


Nam  ex  lacrymis  MHI  ejus  universa  aquarum 
natura  manavit.  Hic  sestimandam,  quem  exitum 
duxerit,  quantis  lacrymarum  generibus  inundariU 
Habuit  et  falsas,  habuit  et  amaras,  et  dulces,  et 
calidas,  et  frigidas  guttas,  ei  biiuminosaa»  et  fer- 
ruginantes  (94)  et  suiphuranies,  utique  et  vene- 
natas,  ut  et  Nonacris  inde  sudavorit  quie  Alexan- 
drum  occidit,  et  Lyncestarum  inde  defluxerit  qu» 
ebrios  efficit ,  et  Salmacis  inde  se  solverit  qun 
masculos  molles  ^  (95).  Goelestes  imbres  pipiavit 


Variae  lectiones. 

31  /lc/d.  scilicet  Pran,  guod  delet.  Jun.  ^  Maieriam  Rhen.  Seml.  ^o  Htuusmodi  Rhen,  et  pauci  contra 
cceter.  ^^  Moilefadl  Par.  moiles  fadt  Fran,  mollescit  Rh.  Seml. 

Commentarius. 

(93)  Tetnperata.  Totum  Irensei  3  cap.  brevissima  n  esset  per  separationem  pleromatis,  concupiseat  eo- 
tantum  epiiome  contraxit  Terlullianus  in   suo  ca-  ■*  rum^  quce  meliora  essent,  habens  aliquam  adora- 
pite  13.  Fusius  et  presso  vestigio  IrenflBum  sequitur      "  .......  -.  . 

in  hoc  14  capite  ;  nonnuUa  quidem,  cavillantis  more 
et  jocantis  addit :  nonnulla  vero  pro  libitu  dividit, 


transferivMomittit;aperte  tamen,  utantea,  ipsomet 
confitente  Semlero^  Graecalrenaei  prse  oculis  habuisse 
ostendit. 
Iren.  contra  Eceres.  cap.  4,  §  1.  —  T^v  IvWfxuaw 

nSc  av«»  SofCacf,  4iv  xal  'AxapcjjO  xoXouaiVy  d^^ opioOtroav 
lou  IIXT)p((>(xa70;,  ouv  Tb>  naOei,  Xl-^fouaiv  2v  axiafc  xa\  xe- 
VttfioToc  T6r.0'.$  *  IxjScSpdoOai  xaT^t  dvdEYxi)v,  l^tt  Y^cp  f  u- 
Toc  l-ylvETo,  xal  IUp((>[jLaToc  dt{xop9o;,  xa\  dveCSco;,  &a- 
;cEp  IxTpcoLLa,  ^id  To  (jivi^lv  xaT£iXv)cplvai.  06cTe(pavTd  Tt 
aOr^v  Tov  XpiOTbVf  xal  ^i3c  tou  STOwpoQ  IncxTaOlvra,  t{| 
Xfjict  ^uvdaet  (jiop^tt>aat  p.cip9(i>atv  t^v  xot*  c&o{av  [aovov, 
dXX'  oO  TTjv  xaTa  Yvuaiv.  Kal  npd^avTa  touto,  dvaBpa[ieTv, 
ouareCXavTa  a^Tou  rnv  ^vapi.iv,xa\  xaToXtrcerv  (aurnv),  itztAi 


tionem  immortalitatis  relictaminsemetipsaaChrir 
sta  et  Spiritu  sancto,  Quapropter  ot  ipsam  duobui 
nominibus  vocari.  Sophiam  patemaliter  (Pater  emm 
ejus  Sophia  vocatur),  et  Spiritum  8anctum,ab  eo  qoi 
est  erga  Christum  spiritus.  Formatam  autem  eam 
et  sensatam  factam,  statim  aulem  euacuatam  ab  eo 
quiinvisibiliter  cumea  eratverbo,  hoc  estfChristo^ 
in  exquisitionem  egressam  ejus  luminis,  guod  se 
dereliquisset  et  non  potuisse  apprehendere  illud^ 
quoniam  coercebatur  ab  Horo.  JBit  sic  Uoron  coer- 
centem  eam,neanterius  irrueret,  dixisset  loco  :  unda 
et  Itua  nomcn  factum  dicunt.  Et  cum  non  posset  per» 
transire  Horonj  quoniam  complexa  fuerat  passUh 
ncm,  et  sola  fuisset  derelicta  foris,  omni  parti 
passionis  succubuisse,  multifarice  et  variag  exstS" 
tentis  :  ei  passam  eam  tristitiam ,  quoniam  non 


7:Xr.pJ>uLaTo;,  opcxOrJ  t5>v  ^ia^ep^vTtov,  lyouad  Ttvd  o^(xt)v  ^  eam  lumen^  sic  et  vita  relinqueret ,  constcmatiO' 
da>Oapa(a;,  iTxaTaXet^Oeuxav  Tot;  dfji^oTepoi;  iv6(jLaot  xa-      nem  autcm  super  hosc :  ignorantia  autem  omnso. 


^c(jiv7)  Tou  7C6p\  aur^v  jcdOou;  ^ta  ti)v  d7:aXXaYT,v  tou  p  apprehendtt ;  timorem  autem  ne  quemadmodum 

TcXr.pt&jxaTo;,  opcxOrJ  t5>v  ^ia^ep^VTtov,  lyouad  Ttva  o^(XT)V  u  ea7»  (umew,  . 

d^Oapofa;,  iTxaTaXet^Oeuxav  Tot;  d^jL^oTlpoi;  dv6(JLaot  xa-  ' 

XetoOaf    So^fav   T6  ffaTp6>vu(iixfi>;    (6  yip    Tcar^p  auTfj; 

2a>^(a  jzXntl^cTai),  xal  IIvEujAa  dytov,  aTcbTou  7wp\  tov  Xpi- 

OTov    7:vfU|xaTo;  •    (xop^toOcfadv    T6  auTijv,    xa\    ^(jL^po- 

va    •yEvrjOetoav,  Tcapaurfxa  81  xcvcoOsroav    dopdTOU    auTJj 

ouvovTo;  a6you,  tout*   ifoTt  tou   XpioTOU,  irii  WTTioiv  op- 

(jiTiTai   Tou   xaTaXiJcovTo;  auTrjv  ^toTb;,  xai  p,Ti    ^uvr,OTivai 

xaTaXaSctv  aOTO,  ^id  to   iuoXuOTJvai  Ojco   tou    "Opou.  Ka\ 

IvTauOa  Tbv  "Opov  xcoXuovTa  aurTjv  t^;    ef;  TOU(x7:poa0ev 

6p(iTj;  ilTZsXf  'iaci.  *'O0ev  Tb  'law  5vo(xa  YSYevv^oOai   <pd- 

axouot  •  (JtT)    ^uvriOeujav  Sk  Sto^euaat  Tbv  "Opov  5id  to 

a\)[LT:n:Xi'/jioLi  Ta>  irdOet,  xai   (ji6vt)v  dTCoXetfOetaav  l(a>, 

7cavT\  (JL^psi  Tou  TcdOou;  ujcoircoetv  7CoXu(icpou;,  xal  7CoXu- 

jcoixtXou  ujcdpYOVTo;,  xal  JcaOeiv,  Xujct]v  [jiv,  6ti  o^  xaT^- 

Xa6c  •  96€ov  oi,  fJiTJ  xaOdjccp   a67TJv  to  ^;,  o^xta  xat  t^ 

|[fiv  ijctX(ic]fj,  djcopCav  te  IjcI  TO^Tot;.   'Ev  difvoia  81  t4 

jcdvTa  xa\  ou  xaOdjcep  ^  (AiJtTjp  auT^;  ^  JCpt&TTi  So^fa  xal 


Et  non  quemadmodum  mater  eius  prima  Sophia 
Mon,  demutationem  in  passionibus  habuit^sed  oonh 
trarietatem.  Super  licec  autem  evenisse  ei  et  alte^ 
rum  affectionem  conversionis  ad  eum ,  gui  vivir 
ficavit.  Edd. 

(94)  Bituminosas  et  ferruginantes.  Ridct  basce 
nugas  Ircnsus,  et  credibile  esse  ait,  Achamoth  in 
tanta  consicrnalione  non  flevisse  tantum,  sed  et 
sudasse.  Ilaque  fluxisse  aquas,  ex  lacrymis  quidem 
salsas  ;  at  ex  sudore  dulccs.  Quio  et  vesicam  ejos 
pavore  nimio  solutam  minxi^se  acidas,  bitumin<^ 
sas,  ctc.  RiG. 

(95)  Et  Salmacis  inde  se  solverit^  quas  masculos 
molles.  Yerissima  esl  haec  antiqui  cxcm|)iaris  scri- 
ptura.  Etenim  prsecessil  verbuni,  efficit,  quid  hic 
dcbeat    tacendo    repeti.   Lynceslarum  fons  ebrios 


A?6>v,  lTcpo(a>atv  <v  Tot;  jcdOcotv  tTxev,  d>Xd  IvavTtoTTjTa.  D  efficit,  Salmacis  masculos  moilcs.  RiG.  —  Et  Sal" 
'Ejciau(x6e6r,xivai  ^' auT^  xa\  Ir^pav  ^tdOcaiv,  T^v  TTJ;  Ijct- 
OTpo^ri;  Ijci  tov  CcooJCotijoovTa,  x.  t.  X. 

Interpreiatiovetus.  —  §  1 .  Enthymesin  illiussupe- 
riorisSophia^,  quam  et  Acfiamoth  vocant,  separatam 
a  superiore  Plcromatc,  cum  passione  dicunt,  in  umr 
brcevacuitatislocis  defervisse  per  nccessitatem;extra 
enim  lumen  facta  est  et  extra  Pleroma^  informis 
et  sine  specie,  quasiabortus,  a.deo  quia  nihil  appre- 
hendit.  Misertum  autem  ejus  superiorem  Christum 
et  per  crucem  extensum,  sua  virtute  formasse 
formam,  quse  esset  secundum  subsiantiam  tantum, 
sed  non  secundum  agnitionem  :  et  hsec  operatam. 
rccurrere,  subtrahentem  snam  virtotem  etreliquisse 
illam  :  uti  scnOens  passioncmy  guas  erga  illam 


macis  inde  se  solverit,  quce  masculos  mollesm  Atqui 
ob  hunc  (inquit  Rhenan.)  cffccium  Ovidius  obsccc- 
nam  vocat  his  carminibus,  i.  xv  Metamorph. : 

Quodqae  magis  mirnm,  sunt  qui  non  corpora  tantom, 
V  crum  animos  etiam  valeant  mutare  liqnores. 
Gui  non  audita  est  obscuenae  Salmacis  unda, 
i£ibiopesque  lacus  ?  quos  si  quis  faucibus  baasit, 
Ant  furit,  aut  palitur  mirum  gravitate  soporem. 

Hujus  rei  causam  reddens  Seneca :  c  Simiiem  (in- 
quit)  habet  vim  mero,  sed  vehementiorem.  Nam 
qiicinadmodum  ebrietas,  donec  exsiccetur,  dcmen- 
lia  est,  et  nimia  eravitate  defertur  in  somQom ;  sie 
aqua;  hujus  sulphurea  vis  habet  quoddam  aerios 
ez  aere  uoxio  virus,  quod  mentem  ant  furore 


(06 


LIBBR  ADV.  VALKNTINIANOS. 


606 


A«lninotb,  el  nos  in  cisternis  (96)  etiam  alienos  a  illias  loci  horrore.  Omncm  cnim  obscuritatem  ejus 

•  mp  ^%^^      1  w\  •         1  •  ■       ••  •-  -•  •»  ««  - 


luctas  et  5G9  lacrymas  servarc  curamus.  Proinde 
ex  coosteraatione  et  pavore  corporalia  elcmenta 
ducta  sunt.  El  tamen  in  tanta  circumstantia  soli- 
tttdiais,  in  tanto  circumsepto  ^^  desiitutionis  (97), 
ridebat  interim^  qua  conspecti  Gbristi  recordans, 
eo  de  gaudio  risus  lumen  ^  effulsit.  Gujus  hoc 
providentiffi  beneficium,  quale  ^  illam  ridere  co- 
gebat,  idcirco  nesemper  nosintenebrismoraremur  ? 
Nee  obstupescas,  qui  laetitia  ejus  lam  spiendidum 
elemeatum  radiaverit  mundo,  cum  moestitia  quoque 
ejus  tam  necessarium  iDstrumealum  defluxerit  ^ 
saeculo  ?  0  risum  illuminatorem  I  o  fletum  rigato- 
reml  Et  tamen  poterat  remedio  jam  agere  cum 


discussissety  quoties  ridere  voluisset,  vel  ne  cogere- 
tur  desertores  suos  applicare  ^  (98). 

GAPDT  XVL 

Gonvertiiur  enim  ad  preces  et  ipsa  more  materno. 
Sed  Ghristus,  quem  jam  pigebat  rursus  ^  extra 
Pleroma  proficisci,  vicarium  prsefecit  ^^  Paracletum. 
Soterem  (hic  erit  Jesus,  largito  ei  patre  universo- 
rum  .l^onum  summam  poiestatem  (99),  subjicien- 
dis  eis  ^  570  omoibus ;  uti  in  ipso  secundum  Apo- 
stolum  omnia  conderentur  ^^)  ad  eam  emittit  ^  cum 
officio  (1)  atque  comitatu  coaetaneorum  angelorum; 
credas  et  cum  duodecim  fasdbus  (2).  Ibi  demum  ^t 


Varise  lectiones. 
^  Gircumspectu  Rhen.  Seml,  Oberth,  circumspecto  Fr.  ^^  Eo  de  «[audii  risu  lumen  Jun.  Eodem  gaudio. 
hsu  lumen  Rhen,  SemL  ^^  Quae  Rhen,  etalii.  ^^  Defiierit  in  m$s>  defuderii  conj.  Rig,  ^^  Supplicare  Rhen, 
SemL  Oherth.  *^  Rursus  rejicitur  a  Jun.  ^'^  Prseficit '  Men.  SemL  praeficiens  Jun,  *»  Ei  mslius  legit 
Massuet.  ^  GonfoedereDtur  Rhen.  SemL  melius  conderentur  ex  Groeco  xnoOfl.  ^  Adeamque  mittit  Jun. 
si  Ibiden  Rhen.  SemL 

Commentarias. 
vet^  aat  sopore  opprimit. »  Gaeterum  unde  Salmacis  n  sioribusque  habenis  va^atur,  ac  petnlanlias  Valen- 


dicta  sii  molles  et  impudicos  reddere,  qui  ex  ea 
biberint,  quod  hic  Tertull.  vocat,  masculos  molles 
(acere,  docet  M.  Yitruvii  Achitcciurae  lib.  ii :  c  Is, 
mqoit  (de  Salmacidis  fonie  loquiiur),  falsa  opinio- 
ne  puiatur  venereo  morbo  impiicare  eos,  qui  ex  eo 
biberiot.  Sed  haec  opioio  quare  per  orbem  terra- 
nnn  £aiso  rumore  sit  propagata,  non  pigebit  ex- 
ponere.  Non  enim  quod  dicilur  molles  et  impudi- 
€08  ex  ea  aqua  fieri,  id  potest  esse ;  sed  est  ejus 
fontis  poicstas  perlucida,  saporque  egregius.  Gum 
auteiu  Melas  et  Arevanias  ab  Argis  et  Troezene 
eoloniam  communem  eo  loci  deduxerunt,  Barbaros 
Gaias  et  Lelegias  ejecerunt.  Hi  autem  ad  niontes 
fogati  se  coDgregaiitcs  discurrcbant,  et  ibi  latroci- 
nia  facientes  crudcliter  eos  vastabant.  Postca  de 
colonis  unus  ad  eum  fontem  propter  booitatem 
aquse,  qusestus  causa ,  tabernam  omnibus  copiis 
instruxit,  eaniquc  cxcrcendo  cos  Barbaros  allecta- 


tini  hanolationes  exagitat.  Nec  ita  jocando  ducem 
deserit  Irenseum,  qui  asperum,  ut  decet  judicis  tot 
nsenias  infamantis,  supercilium  inlerdum  ponens, 
lepide  diluvium  novum  ex  Sophiae  lacrymis  ac  su- 
doribus  in  orbem  immissum  deridet.  Pauca  igiiur  si- 
gillatim  conferantur. 

Iren.  adversus  Hasres.  cap.  4,  §  2.  —  Ta^mv  9\S- 
oraatv  xa\  o6a(av  t^;  CXt);  YEyev^ffOai  Xi^ouaiv,  i\  f[;  5^6 
h  x6o(xo;  ouvioiDxtv.  'Ex  [ifv  Yap  t^;  iniarpo^^;  iviv  tou 
x6a{iou  xa\  lou  ^r)[jLioupYOU  Tcaaav  'puxTjv  ijjv  Ylveciv  itkr^- 
olvat,  Ix  ^l  Tou  ffio'6ou  xa\  t^;  X\j7nr);  t3c  Xoma  tyjv  ap)(^^v 
loyrixevai.  'A-rtb  ol  tGv  ^oxpuwv  a^Tn;  Yeifovtvai  Tcaoav 
^vuypov  ouoCav*  iazo  81  tcu  y^Xwto;,  t^v  ^(oretv){v.  'Airb 
8\  ryj;  X^nv);  xa\  exTcXTJ^eco;,  t^  acujxaTtxa  tou  xo'o(aou  arot- 
Xeta.  IIoTt  piv  Y^tp  IxXatt  xa\  IXuiteiTO,  c»;  Xl^ouat,  ^ia  xh 
xaTaXeXetfOat  (jiovtjv  Iv  T(J>  oxoTct  xa\  T({>  xfvti^piaTi  *  tcotI 
hl  lU  evvotav  iiKouoa  toO  xaTaX(7c6vTO(  a^TJjv  ^(oTb;,  SiixerTo 
xa\  h\iXaj  x.  t.  X. 


iNit.  Ita  singil.adm  discurrentes,  et  ad  coetus  con-         Interpretatio  vetus.  —  §  2.  Eam  collectionem  et 
venientes,  e  duro  feroque  more  commutatiin  Grse-  C  substantiamfui 


eorom  consueludinem  et  suavitatem  sua  volupialc 
reducebantur.  Ergo  ea  aqua  non  impudico  morbi 
vitio,  sed  humanitatis  dulcedine  mollitis  animis 
Barbarorum,  eam  famam  est  adepta.  »  Uaec  Yitru- 
vios.  Ubi  interim  id  quod  adjicilur  ex  Ovidio  et  Se- 
oeca,  de  aquis  Sulphureis,  quae  furorc  aut  sopore 
opprirount,  non  ad  Salmacin  pcrtinet,  sed  ad  quos- 
dam  iEthiopiae  lacus.  Pam. 

(96)  Coslestes  imbres  pipiavit  Achamoth,  et  nos 
in  cistemiSy  etc.  Achamotn  ipsa  spiritalis  ploravit 
imbres  coelestes ,  et  nos  in  cistemis,  hoc  est ,  in 
came  nostra,  quse  sane  limus  et  tcrra  est,  luctus 
non  soium  nostros  cohihcTc  curamus,  vcrum  et 
aiienos.  Tanta  est  cunctis  quotidie  causa  plorandi; 
aec  tamen  ploramus,  sed  alios  a  ploratu  dehortaniur. 

Rl6. 

—  Pipiavit.  Scribit  Festus,  inquitRhenan.,pij9u>' 
lionem  esse  clamorem  pluraotis,  lingua  Oscorum  : 


uisse  materice  dicunt,ex  qua  hic  mun- 
duBConstat.  De  conversione  enim  mundi  et  Dcmiurgi 
omnem  animam  genesin  accepissc  :  de  timore  autem 
et  tristitia,  reliqua  initium  habuisse,  A  lacrymis 
enimejus  factamuniversam  humidamsubstantiam: 
a  risu  autem  luddamy  a  tristitia  autem  etpavore, 
corporalia  mundi  elementa,  Aliquando  cnim  plora- 
bat  et  tristis  erat,  quomodo  dicunt,  quod  derelicta 
sola  esset  in  tenebris  et  vacuo :  aliquando  autem  in 
cogitationem  veniens  ejus,  quod  aereliquerat  eam 
lumen,  diffundebatur  et  ridebat,  etc.  linD. 

(99)  Potestatem.  Grabius,  D.  Massuet,  Selmerus- 
que  notarunt  a  TertuIIiano  minus  recte  verba  Ire- 
naei  eo  loci  fuisse  acccpta,  quasi  a  Jesu  Paracleto 
suprema  potesias  omnium,  etiam  jEonum,  non  au- 
tem  ab  iEo7iibus  data  fuerit.  In. 

(1)  Cum  of/icio.  Jureconsultis  ofBcium  coetus  ipsc 
est  corum  qui  magistratui  inserviunt  :  unde  apud 
eosdem,  of^cium  deponere^  et  of/icio  tradere ;  in 


Pipiavit  ergo  coelestes  imbres  Achaiuolh,  id  esi  :  n  qucm  scnsum  et  hic  usurpat  Tnrlullianus.  Rhen. 


pipiando  et  plorando  emtsit.  Factitium  verbum  est 
a  soiio  plorsntium,  pi,  pi,  Similiter  dixif  Aucior  lib. 
de  Monog.  infantes  fipiantes.  I^am. 

i^l)  In  tanto  ctrcumspecto  destitutionis.  An 
verius,  <  In  tanto  circumsepto  destiiutiouis  ?  »  Ludit 
in  antitlietis,  et  hic  proxime  dixit :  ■  In  tanta  circum- 
stantia  solitudinis.  Rig. 

(98)  Applicare.  Quo  uUerius  ia  ft^aii^Q  descri- 
ptione  progreditur  Tcrtuliianus,  eo  libcrius,  cffu- 


(2)  Credas  et  cum  duodecim  fascibus,  In  exem- 
plaribus  manu  descriptis  mendose  legitur  facibus. 
Nos  reposuimus/asct^u^.  Hujusmodi  namque  pompa 
eonsules  Roniam  iacedebant.  Duodccim  fasces  et 
totidem  sccures  cum  lictoribus  L.  Jun.  Bruto  et  L. 
Tarquinio  Gollatino  primis  coss,  post  exactos  reges 
sunt  additi :  ita  lamcn  ut  penes  unum  tuntum  essent» 
qui  propterea  nisyor  consui  vocabutur.  lo. 


607 


TBRTULLIANI  OPBROM  PARS  II.  —  SBRIBS  L  POLBMIGA. 


608 


adventu  pompatico  ejus  eoncossa  Achamotli,  pro-  ii  571  qui  Deum  ex  materia,  oon  ex  nihilo  opert* 

tinus  velamentum  sibi  obduxit,  ox  officio  primo  ve-      tam  cuncta,  prsesumunt  (6). 

nerationis  et   verccundiae  :  dehinc    cootemplatur 

eum,  fructiferumquc  ^^  suggcstum  (3).  Quibus  inde 

conceperat  viribus  occui^it  illi,  Kupte  I  XatpE !  Hic 

opinor  susceptam  ille  coofirmat,  atque  conformal  ^^ 

agnilione  jam  ^\  ct  ab  omnibus  injuriis  Passionis 

expumicat,  non  eadem  ^^  ncgligentia  in  extermi- 

nium  ^  discretis  (4),  quse  acciderat  in  casibus  ma« 

tris.  Sed  enim  exercitata  vitia,  et  usu  viriosa  ^'^  (5) 

confudit  :  atque  ita  massaliter  solidata,  defixit  ^ 

seorsum  in  materiae  corporalem  ^^  paraturam,  com- 

mulans  ex  incorporaii  passione  indita  habilitatem 

atquc  naluram  ^,   qua  pervenire   mox  posset  in 

aemulans  aequiparantias  corpulentiarum,  ut  duplex 


CAPUT  xvn. 

Ab  hinc  Achamoth  cxpedita  tandem  de  roalis 
omnibus,  ecce  jam  proficit,  et  in  opera  majora 
frugescit.  Prse  gaudio  enim  tanli  ex  infelicitite 
successus  concalefacta,  simulquc  contemplatione 
ipsa  angelicorum  luminum,  ut  ita  dixerim,  sub- 
fermentata,  pudet,  sed  aliter  exprimere  non  est, 
({uodammodo  subavit  ^^  intra  se  ipsa  in  illos  (7), 
et  conceptu  statim  intumuit  spiritali  ^^,  ad  imagt- 
nem  ipsam,  quam  vis  laelantis  et  laetilia  prurientis 
intentiouis  imbiberat,  ct  sibi  intimarat.  Peperit  de- 
nique  et  facta  ^^  exinde  trinitas  generum  ^  est,  ex 


substantiarum  condilio  ordinaretur  :  de  vitiis,  pes-  B  trinitate  causarum.  Uuum  materiale,  quod  expassio- 
sima ;  dc  conversione,  passionalis.  Hsec  erit  mate-  ne  :  aliud  animale,  quod  ex  579  conversione  :  ter- 
ria  quae  nos  commisit  cum  Hermogene,  caeterisque      tium,  spiritale,  quod  ex  imaginatione  (8). 

Varise  lectiones. 

^^  Ita  Fran.  Pdr.  Gontemplata  eum  fructifernmque  Jun.  Rig.  ^  Gonfirmat  atque  confirmat.  Rhen.  et 
alii ,  conformat  melius  ex  Iren,  lAop^uaai  txnk  ttjv  )x6p9u>aiv.  ^^  Agoitione  eam  Jun,  ^  Non  ea 
demum  Jun»  ^  Exierminium  ad  <ioavia6^vai.  D.  Iren,  pertinet.  ^^  Vitiosa  Fran.  Paris.  vitiosa  sane  lec" 
tio  rejiciiur  a  Groico  :  lxTuc3t  ^ovara,  viriosa,  ^  Definxit  Lat.  ^^  Male  legit  TertulL  in  Iren.  e??  aii>p.a- 
Tov  pro  tlc  tlacap.ATov,  incorpoream  debeat  scribere.  ^  Hoic  Jun.ita  distinguit  atque  ita  —  corporalem 
paraturam  commutans  ex  incorporali  passiooe  indita  habilitate.  Lat,  Conjecturas  deiinxit  seorsum  et  in- 
didit  hilaritatem  Jun.  non  probantur.  ^^  Subslruit  Seml.  cubavit  Par.  subavit  Fran,  subavit  intra  se 
ipsa  Lat.  Jun.  Rhen.  subsuriit  Rig.  ^^  Spirituali  Rhen,  Seml.  ^^  fibt  abest  Par.  ponitur  alibi  aliis*  ^  Trinitas. 
gcueris  m^ivult  Jun, 

Commentarius. 


(3)  Fructiferumque  suagestum.  Irenaeus,  Univer- 
sam  fructi/icaiionem,  auv  Skji  Tf[  xapico^op{a  auTovi 
Terlnlliani  vcrbisnequiliae  probro  conspargilur  Acba- 
moth.  RiG. 

(4)  Injuriis  passionis  in  exterminium  discretis. 
Irenaeus,  «  Gurationem  passionum  fecisse  ejus,  se- 
parantein  oas  ab  ea.  »  Quod  Septimius  dicit,  «  In 
oxt  nninium  discernere,  »  Latinus  Irenaeus  dixerat, 
Exterminare;  Graecus  a^aviaO^vai  Id. 

(5)  Viriosa.  Eodcm  sensu  libro  de  Anima^  de  vite 
dixii,  Ambiiit  viriosiuSj  hoc  est,  fortius,  et  vi  ma- 
jore.  Id. 

(6)  Prcesumunt.  Iren.  adversus  Hasres.  cap.  4, 
§  5 .  —  .  .  .  'Et:^  IxEaCav  rpaTrfjvai  toO  xaraXiTCovTo?  au- 
Ti)V  cpcdTo;,  TOUT*  laTtTou  XpioTOu,  XlYOuotv  *  6;  dvcXOcav  u^v 
ii^  To  nX7Jpcop.a,  a^To;  [xlv,  c^xb;  oti  ojxvYjaev  6c  dcuT^pou 
xaxeXOstv,  Tbv  IlapdbcXYiTov  ^i  ^5e;cepwJ>£v  «pb;  auTTjv,  tout* 
Itrzi  Tov  ScdTnpa  iv$ovTo;  aOTco  Tcaaav  t^v  Biivap.iv  tou 
DaTpb;,  xa\  icdv  uir'  d^ouaiav  napav^ovTc;,  xai  tcov  A^wvuv 
Be6(X£vo;,  Stco);  Iv  auTco  •zh.  icavia  XTtaOf),  "zh.  bpaT^  xal 
T^  {JopaTa,  6p6vot,  8edT»!Tt;,  KupibTmTe;  •  'Ex;cefx;c6iai  ^i 
Tcpb;  ttuT^v,  fxcTi  T«v  {)Xtxi(i>T«i)v  auTou  Ttov  'AyyIXcov.  Ti)v 
BI  'Axa(Jlo)6  exTpaTCctoav  auibv,XiYoua t  TCptoTov  (xev xd^up.u,a 
I7ct6^a6at  §i'  a^^co,  [xeT^neiTa  6i  {aouaov  auTov  auv  oXt)  t|) 
xapTCOfopCa  aOtou,  TCpoaBoapLcrv  aOTco,  ^uvapitv  Xa^oOaav  Ix 
TTi;  iTci^avcCa;  auTou.  Kaxuvov  (xop^uoat  aOi^v  (Aop^cdatv 
TTjv  xaT^c  '^v&otv,  xa\  faatv  tu>v  xaxiov  TCOtifJoaaOat  auTvi;, 
Xa>p(aavTa  ^i  auTa  aOT^;,  [if^  dpicXTjaavTa  h\  auTcbv,  o6 
vip  Sjv  ^uvaT^c  d^vtaOrivat,  «■>;  Td  t^;  wpoTlpa;,  ^ii  Tb 
exTixdc  ti^Tixa^  ^uvaTd  cTvat.  'AXX*  dTCoxpCvavTa  x<>>pU  ouy- 
X,lat  xal  ici)Sat,  xa\  l\  daco(jLdT()u  rcdOou;  e{;  da((>[i.aTGV  Tijv 
CXtsv  (xeTaSaXetv  a^Td  •  eTo'  oOtco;  IjctTYi^eidTT^Ta,  imX  ^uaiv 
l(x?reiroiT}x|vat  aOTote,  &aTe  tU  au^yxpC^jATa,  xa\  a«»[jLaTa 
iXOeiv,  Tcpb;  TbyevcaOai  ^tSo  oOoCa;,  ttjv  ^aiSXvivTcbv  TcaOcov, 
Tijv  Tc  Tn;  iTCtoTpo^^;  IjjucaOvi  *  xa\  Bt3t  to^to  ^6va(Ui  Tbv 
ScoTiJpa  ^eBTifitoopprixlvat  fdaxouai,  x.  T.  X. 

Interpretatio  vetus,  —  §  5,  Cum  igitur  peragras- 
pet  omnem  passionem  roater...  ad  obsecraiionem 


conversa  est  ejus  luminiSf  quod  dereliquerat  eam, 
hoc  est,  Chrisii,  dicunt :  Owi  regressus  in  Pleroma, 
p  ipse quidem^ut  datur  intelligi^  pigriiatus  est  secundo 
V  aescendere.  Paracleium  autemmisit  ad eam,hocest, 
Salvaiorem^  prsestante  ci  vinulem  omnem  Patre  et 
omaia  sub  [>oiestate  tradenie:  el  i£onibus  autem  simi- 
liter,  uti  in  eo  omnia  conderenlur,  visibilia  et  invisi- 
bilia^  Throni,  Divinilates,  Dominaliones.  Mittitur  au- 
tem  ad  eam  cum  coaBtineis  suis  angelis.  Hunc  autem 
Achamoih  reveritam  eum,dicunt  primoquidem  coo^ 
periionem  imposuisse  propier  revereniiamideinde 
autem  cum  vidissei  eum  cum  universa  fruciilica- 
tione  sua  accurrisse  eiy  viriuie  accepia  de  visu  ejus. 
Et  illum  formasse  eam^  formaiionem,  quce  estse~ 
cundum  agnilionem  ei  curaiionempassionumfccisse 
ejus,  separantem  eas  ab  ea  ei  non  eum  neglexisscm 
Nec  enim  erat  possibile  eas  exterminari^quemadnuh 
dumprioris^eoquodjam  habilia  ei  possibilia  essent; 
sed  segreaaniem  separaiim  commiscuisse  ei  coaau- 
lasse  et  ae  incorporali  passione  in  incorporalem 
maieriam  iransiulisse.  Ei  sic  aptabiliiaiem  et  na- 
turam  fecisse  in  eis,  ui  in  congregaiiones  et  cor^ 
Q  pora  venirent ;  uti  fiereni  duce  subsianiice,  una 
quidem  mala  expassionibus,  altera  auiem  conver' 
sioniSf  passibilis ;  ei  propter  Iwc  virtuie  Salvatorem 
fabricasse  dicunt,  Edd. 

(7)  Quodammodo  subavit  inira  et  ipsa  in  illos. 
Sic  edidit  Rhcnanus.  At  in  exemplarious  autiquis 
legitur,  Subsiruii.  Unde  verior  emendatio  videa- 
tur ;  «  Et  i|uodammodo  subsuriit  et  ipsa  in  illos.  » 

RlG. 

(8)  Imaginaiione.  Iren.  adversus  Ha^es.  cap.  4, 
§  5.  — Tijv  T6  'AxofxwO  IxTb;  rcdOou;  Yivo(i6vifjv,  xal  ouX- 
Xa6ouaav  t^  X^P?  '^^^  ^^  auTc|p  ^catcov  T7)v  OicApfav,  tou- 
TtoTi  T«v  dyYe^Xoiv  Ttov  (xeT*  aiTOu,  xai  lYxtaoiJaaaav  ocuTou^y 
xexuTixevat  xapTCOu;  xaTot  ttjv  e2xdva  ^i^doxouoi  xt^|ia 
icviufiiaTixbv  xaO'  6(4o{ti>aiv,  x.  t.  X. 

Gap.  5,  §  1.  TpiS>v  \tii  G^v  IIBr.  to^toav  (>]coxst|jiwiv 


609 


UBBR  ADV.  VALENTINIANOS. 


610 


CAPUT  xvni. 

Ilac  anctoritate  trium  sciiicet  liberoniin  (9) 
agendis  rebus  exercitior  ^  facta,  formare  singula 
genera  constituit.  Sed  spiritale  quidem  non  iia  po- 
tuit  allingero  66,  ul  el  ipsa  spiritalis.  Fere  enim 
paria  et  consubstantiva,  in  alterulrum  valere  socie- 
tas  naturse  negavit.  Eo  animo,  unum  ^^  ad  ani- 
male  convertit ;  prolatis  Soteris  disciplinis.  Et  pri- 
mum  (quod  cum  magno  horrore  blasphemiae  et 
pronuntiandum,  et  legendum  est  et  audiendum) 
Deum  fingit  ^  hunc  nostrum  et  omnium,  prseler 
haereticorum,  patrem,  et  ^^  Demiurgum,  et  regem 
oniversorum  quae  post  illum.  Ab  illo  enim  omnia^^i, 
si  tamen  ab  illo,  et  non  578  ab  ipsa  potius  Acha- 
moth,  a  qua  occnlio  nihil  sentiens  ejus ,  et  velut 
sigillario  "'i  extrinsecus  duclu  (10),  in  omnem  ope- 
rationem  movebatur.  Denique  ez  hac  personarum 
in  operibas  ambiguitale  ,  nomen  illi  Metropatoris 
miscuerunt,  distiuctis  appellationibus  cseteris  se- 
CQndum  status  et  situs  opcrum  :  ut  animalium  qui- 
dem  substantiarum  quas  ad  dexteram  commendant, 


^  patrcm  nuncupent  :  materialium  ''^  vero  quas  ad 
laevam  delegant,  Demiurgum  nominent :  Regem  au- 
tem  commoniter  in  universitatem  (11). 

CAPUT  XIX. 

Sed  nec  nominum  proprietas  competit  proprie- 
tati  operum,  de  quibus  nomina  omnia,  cum  debcret 
illa  haec  omnia  vociiari,  a  qua  rcs  agebantur,  nisi 
qnod  jam  nec  ab  illa.  Gum  enim  dicant  Achamoth 
in  honorem  i£onum  imagines  commeniatam,  rursus 
hoc  in  Soierem  auctorem  detorquent,  qui  per  illam 
sit  operatus  :  ut  ipsam  quidem,  imaginem  patris  in- 
visibilis  et  incogniti  daret ;  incognitam  scilicet  et 
iuvisibilem  Demiurgo,  eumdem  autem  Demiurgum 
^  Nun  filium  effingerct,  Archangeli  vero  Demiurgi 
''  opus,  reliquos  ^onas  exprimerent.  Cum  imagines 
audio  tantastrium,  quaero,  nonvisnunc  ut  imagines 
rideam  perversissimi  574  picloris  illorum  ?  Femi- 
nam  Achamoth,  imaginem  patris  ?  el  ignarum  ma- 
tris  Demiurgum,  multo  magis  patris  ''^?  Imaginem 
Nus  ignoraniis  patrem  ?  et  angelos  famulos  simulacra 


Variae  lectiones. 

^  Legi  posset  exercitatior  Jun.^  Effingere  Lat.  idaue  melius  videtur  Jun.  ^*'  Si  unum  Rhen.Seml.mAnum 
ad  animale  Jun.  ^  Deum  fingi  adhuc.  Rken.  Seml.^  Deum  demiurgum.  Rhen.  Seml.  "^^  Ab  illo  enim  si... 
Seml.  omisit  omnia,  forsan  lapsu  thypographico.  '^^  Sigillario  Vun.  ^^  Malernorum  Rhen.  SemL  forte  maie' 
riorom  Jun.  ^^  Mulio  magis  patris  uncinis  includit  Jun. 

Commentarius. 

atoft'  aOxou;,  xou  }xh  Ix  tou  icaOou;-  8;  ^v  uXt}  •  to\5  81  Ix  p      (11)  Univcrsitatem.  In  hoc  capite,  ut  in  prsece- 
T^c  ijci^po^ri?  8  fjv  To  tjmxi«6v  •  tou  ^s  8  aiiexur,aE,  tout'  ^  denli  simul   et  sequenli,  Terlullianus,  ad  modera- 

tum  et  grave  genus  argumenlum  reversus,  J0(  isque 
paulisper  reuuntiatis,  non  solum  datam  ab  Irenaeo 
rvcdosh);  descripiionem  refert  adamussim  et  in  buam 
ipsius  loquelam,  scribendique  propriam  instiiu- 
tionem  refricat,  sod  et  evoivit  luculenier  et  uberius 
enarrat, 

Iren.   adversus  Hceres.  cap.   5,  §  i dixX3c  t^ 

\Lh  ;cviupi.aTtxov  {i^  ^c^uv^aOai  auTf)  uop^cooai,  Itcei^^ 
£|Aoo6oiov  uTc^pvsv  a&TTJ.  TsTpx^Oai  hk  tKi  t^v  (jLdp^coaiv 
TV)v  Y>vo(UVif)V  ex  rij;  linoTpo^TJ;  aOr^;  ^^xoai^  odo(a;, 
TCpo^aXsrv  Tc  Ta  3cap3c  tou  ScuT^po;  (xaOyip-ftTa.  Kat  TcpoiTOV 
[Aepkopfcuxlvai  aOTTjv  2x*t^;  4^^^^  ouo{a;  Xl^^fouai  rbv 

Kati^a  xa\  ^aaikia.  7civrci>v  tcov  tc  ^Ltouofcov  auTco 

XftX7)06Tcov  xtvoufACvov  linh  t^;  (Avrcpb;,  oOev  xa\  MviTpoTca- 

Topa xa\  AirifAtoup^Ybv  auTov  xa\  IlaTcpa  xoXouoi  *  tuv 

(jilv  ^t^tuiv  Tzaxi^a.  XlyovTE;  auTbv,  tout'  eort  twv  ({«u/^txcuv. 

DTcov^^  dipioTcpcov,  tout*  Ioti  tov  OXixotv  AvifAioup^bv,  ouja- 
TcdtvTcov  Zl  paanXia. 

Interpretatio  vetus.  —  §  i .  Sed  spiritale  quidem 
non  potuisse  eam  formare(docent)  quoniam  ejusdem 
substantice  ei  erat{notemus  illud  vocahulum  c^aooiS- 
atov  Qux>d  Tertullianus  noveet  fortiterexpressit  scri- 
benao:  consubstantiva)  conversam  autem  in  forma- 
tionem  ejus,  quae  facia  erat  de  conversione  ejus, 
animalis  substaniia,  emisisse  quoque  a  Salvatore  doc- 
trinas.  Et  primo  quidem  formasse  eam  de  animali 
substantia  dicunt  Deum  Patrem  et  Salvatorem  et 

Regem  omnium  ejusdem  substantias  ei Eaenim 

*  quce  post  eum  sunt^  eum  dicunt  formasse  latenter 
motum  a  matresua:  unde  et  Metropatorem...  et 
Demiurgum  et  Patrem  vocant.Dextrorum  quidem^ 
Patrem  dicentes  eum,  id  est,  psychicorum;  sinis- 
trorum  vero,  id  est^  hylicorum^  Demiurgumf  om^ 
nium  autem  regem,  Edd. 


iott  To  9Cvcup.aTtxbv,  ouTto;  ^Tpam)  lnX  ttjv  (jio^p^cooivauTcov, 

Interpretatio  vetus.  —  Cap.  4,  §  5.  Hanc  autem 
Achamoth  extrapassionem  factam  concej^issede  gru" 
iulatione  eorum,  quce  cum  eo  sunt,  lummum  visio' 
nemt  id  est  Angelorum  qui  erant  cum  eo,  et  dele- 
ctatam  in  conspectu  corum  peperisse  fructus  secun" 
dum  illius  imaginem  docent^  partum  spiritualem 
secundum  simiiiludinem  factum  satellitum  Salvato- 
ris.  —  Cap.  5,  §  1  :  Tria  igilur  haec  cum  subsislant, 
secundum  eos,  unum  quidem  expressione^  quod  erat 
materia,  alterum  vero  de  conversione,  quod  erat 
animale  :  alterum  vero  quod  enixa  est^  quod  est 
mritualeySic  conversa  est  in  formationem  tpsorum. 
Edd. 

(9)  Trium  scilicet  liberorum.  De  jure  trium  libe- 
rorum  multa  sunt  passim  in  constitutionibus  vete- 
ram  tmpp .  Velus  interpres ,  hoc  est  expositor  Codi- 
cis  Thcod.  qui  mutilus  exsiat,  cap.  de  legitimis 
hcered.  lib.  v,  docet  matrem  habcre  jus  trium  li- 
berorum,  si  ingenua  tres  partus  vivos,  et  libcrtina 
quatuor  ediderit.  IIoc  privile^ium  eliam  illis  qui 
nallos  sustuleranl  liberos,  interdum  principum 
favore  concedebatur.  Jus  trium  libcrorum  Suctonio 
Tranquillo  parum  fclix  niatrimonium  experto  tri- 
buit  Trajanus  Caesar,  id  rarissime  facere  solitus, 
nec  numerum  eicedens,  quem  apud  amplissimum 
senatum,  sibi  suffecturum  dixerat.  Porro  mullum 
valebat  jus  trium  liberornm  ad  haereditates  adeun- 
das.  Rhen. 

'  (10)  Singillario  extrinsecus  ductu,  Sichabent  ve- 
teres  quidem  libri,  s^d  talso.  Omnino  legendum, 
iigillario  duclu.  Sic  libro  de  anitna,  Sigillario  motu 
superficiem  intus  agitante.  GIoss8evetercs,Si^t7/an, 
NeuooojcaoToi.  Marcus  Antoninus,  inilio  lib.  vu,  diiit 
er][tAX^ia  veupooicaaTou(teva.  RiG. 


611 


TERTULLIANl  OPERUM  PARS  11.  -  SERIES  I,  POLEMICA. 


612 


dominorum  ?  Hoc  esl  mulum  de  asioo  pingere  (12),  f^  cujus  virlute  sumpseril  Adam,  divorsntus  illic  ^»  iDter 


nubcculas  ^  et  arbusculas.  Satis  575  mcmiaerat 
Ptolomieus  (16)  puerilium  discipulorum,  in  mari 
poma  nasci,  et  in  arbore  pisces  :  sic  et  in  coclesti- 
bus  nuccta  (17)  pnesumpsil.  Operatur  Dcmiurj^us 
ignorans,  et  ideo  fortasse  non  scit  (18)  arborcs  in 
sola  terra  institui  oportere.  Plane  mater  sdebaL 
(juidni  suggerebat  ?  quse  et  effectum  suum  ministra- 
bat.  Sed  tantum  fastigium  filio  exstruens  per  ea  opera 
quae  illum  et  patrem,  et  deum,  et  regem,  ante  Va- 
lentinianorum  ingcnia  teslantur,  cur  sibi  quoque 
ista  noluit  esse  nota,  poslea  quaeram  (19). 

GAPUT  XXI. 

Interim  tenendum,  Sophiam  cognominari  et  Ter^ 
angelos  eos  faciunt,  sicut  et  ipsum  Demiurgum  :  B  ram  et  Matrem  quasi  Matrem,  terram,  et  quod  magia 
sicnt  et  Paradisum ,  archangelum  quartum,  quo-  rideas,  etiam  Spiritum  sanctum.  Ila  omnem  illi  ho- 
niam  ^^  et  hunc  supra  ccelum  terlium  pangunt ,  ex      norem  contulerunt  feminae ,  puto  et  barbam,  ne 

Yarise  lectiones. 

T^  Detrusfis  Par.  destrusse  Rhen,  SemL  ''^  Est  habent  al.  El  sabbathum  dictus  /un.  ''^  Primogenitalls 
Fran.  primigenium  Par,  '^'^  Noetos  Rhen,  SemL  "^^  Alii  quomodo.  ^^  Deversatus  illuc  aL  ^  Nucolos 
Jun. 

Commentarias. 


et  Piolomaeum  describere  de  Yalentino  (13). 

CAPUT  XX. 
Igitur  Demiurgus  extra  Plcromalis  limites  consti- 
tutus,  in  ignominiosa  8eterni  exsiiii  vastitate  novam 
provinciam  condidit,  hunc  mundum :  rcpurgata  con- 
fusione,  et  distincta  diversitate  duplicis  substantiae 
illius,  de  strue  ''^  animalium  et  materiarum  (14).  Ex 
incorporaiibus  corpora  aedificat,  gravia,  levia,  su* 
biimantia  atque  vergentia,  coelestia  atque  terrena ; 
tum  psam  ccelorum  septemplicem  scenam  solio 
desuper  suo  finit,  unde  ct  sabbatum  dictum  ''^, 
ab  bebdomade  sedis  su8e;  et  Ogdoas  matcr  Acha- 
moth,  ab  argumenlo  Ogdoadis  primogenitalis  ''^. 
Goelos  autem   noeros  i'^  deputant  (15),  et  interdum 


(12)  Hoc  est  mulum  de  asino  pingere.  Vice  pro- 
verbii  usurpat,  Mulum  de  asino  pingere,  id  est  ad 
exemplar  ineptiarum ,  similium  ineptinrum  exem- 
plum  rcprsesentare,  aut  ad  mendacia  nova  mendacia 
confingere.  Nam  subjicii,  et  Ptolomceum  describere 
de  Valentino.  Ponentosas  islas  nugas  prior  Valen- 
tinus  commenlus  est,  Plolemaeus  aliquid  de  suo 
adjccil  ab  auctore  nonnihil  varians.  Ergo  Vnlentino 
hsrcseos  istius  auctori,  nomcn  Asini  compelit,  ut 
muli  Ptolemaeo  discipulo.  Ex  asiho  ct  cqoa  mulus 
gignitur  mcnse  12,  ait  Plin.  lib.  vui.  Rhen. 

(13)  Valentino.  Ircn.  adversus  Hoeres.j  cap.  5,  §  2. 
—  Ttjv  ih.o  'EvOujjLTjaiv  TauTYJv  pouXtiOeraav  ei?  Ti|XYiv  twv 
A2(t>v(i)V  Ta  TcdivTa  Roi^aai,  (bcdva^  TiYouai  iceTCoiYixevat  au- 
Tuv,  )xa>Xov  ^\  Tov  StoTTJpa  01*  auT^;  xa\  auT7)v  {jlcv  h 
({x6vi  Tot»  iopdTou  Tlarpb;  TCTYipvix^vai,  (jlt)  'Yivcooxop.ivTjV 
Oko  tou  Ati(jlioupyou  •  toutov  h\  Tou  MovoYivou;  ulou,  twv 
il  Xci;cS>v  AJwvtov  tou;  0«b  toutwv  if6Yov6Ta;  'Apx«YT^* 
Xou^  Tc  xol  'Ayy^Xou;. 

Intcrprctatio  vetus.  —  §  2.  Hanc  enim  Enthxf" 
mesin  volentem  in  jEonum  honorem  omnia  /acere, 
imagines  dicunt  fecisse  ipsorum,  magis  autem  Sal' 
vatorem  per  ipsam,  Et  ipsam  quidem  in  imagine  in- 
visibilis  Patris  conservasse  incognitama  Demiurgo : 
hunc  autem  uniqeniti  filii  :  reliquorum  vero  jEo^ 
num  eoSf  qui  ab  hoc  facti  sunt  angeli  et  archang^ 
li,  Edd. 

{ik)De  strue  animalitm  et  materiarum,  Sic  emen- 
davimus,  etsi  velercs  libri  constantcr,  destrusa:. 
Slrucm  dicit  animalium  et  materiarum.  quod  Ire- 
nxus,  duas  substantias  confusas,  hylicorum  et 
psychicorum.  Rig. 

(15)  Caslos  autem  noeros  deputant.  Irensens  Lati- 
nus,  inteHectualeSt  Gra^cus,  iVotjtcu;.  Id. 

(16)  Satis  meminerat  Ptolemasus.  Videtur  Ptole- 
maiusj  Valcntiui  scctalor,  id  commenius  esse  de 
Paradiso,  Archangelo  quarto  supra  ca^Ium  tertium 
cxlenso.  Vocat  autcm  puerilia  discibula,  fabulas 
pueriles,  quae  solent  fiucris  a  nutrieibus  recitari  aut 
aniculis.  Rhbn. 

{{',)  Nuccta.  Nucetum  locus  est  nucibus  arbori* 
bus  coiisilus,  a  nuce;  ut  laurctum  a  lauro^  quercc* 
tum  a  quercu.  Id. 

(18)  Et  ideo  fortasse  non  scit.  Jocus  cst  in  Dcmiur- 


gum,  quem  Valentiniam  fabulantur  putassc  omnia  a 
semetipso  fecisse  cum  ea  fecisset  Achamoth.  Ccelum 
cnim  fccisse  nescieatem  coelum,  et  hominem  pla- 
smasse  ignorantcm  hominem  ;  lerram  autem  osten- 
disse  non  scientem  terram,  et  in  omnibus  sic  dicunt 
ignorasse  cum  tiguras  corum  quae  facicbat^  et  ipsam 
ciiam  ignorasse  matrcm,  ac  semetipsum  putas  om- 
nia  esse.  Id.  ^ 

C  (19)  Qu(Bram.  Iren.  adversus  Hasres,,  cap.  5,  §  8. 
—  IlftT^pa  o5v  xa\  8»bv  XIycuoiv  aiTov  ifWV^vai  toO  &t» 
To;  Tcu  IIX7)p((>[jLaTo^  icoiYrcTjv  ovTa  7cdvT(i>v  y'j)(^ixttv  TC  mA 
OXixciv.  Aiaxp(vavTa  vjcp  t3c;  t(to  cu9(a;  (rjY«i^U[iivflic,  xot 
Vi  aoopidiTcdv  obSjjLaTa  jroiiiaavTa,  BsSTjpiicupY^.xEvai  xi  ti  o6- 
pdviaxat  xh  Y^tx,xai  vspvivai  {)Xixd>vxa\^x^x^^>^^UM 
xal  d^torepuv  Bri[jLtcup-]fOV,  xoiS^bis^xal  ^aplcov,  db«(«>ocpfiv, 
xa\  xaTuf  epa>v.  'E^rr^t  Y^p  ousavcu;  xaTsoxeuoxivaiy^v  Ciri* 
vti>  Tbv  Av)ULicupYbv  eTvai  X^puoi.  Kal^tdcTOUTo'E63opi^a 
xaXouotv  aurbv,  ttjv  81  (jirjTipx  t^v  'AxapittO  •  'OY$eilB, 
anoocd^oujav  Tbv  dtpiOpLOv  tou  dipytidvou,  xa\  ;cp<i^Ti};  to9 
3cXv)p(i>[jLaTo;  'O-^f^od^o;  *  tou;  Zl  iKxh  cupovou;  cux  im 
vouTou;  ^iatv,  dy^^Xou;  ol  auTou;  urcoTCOsvTOi,  xa\  i^ 
AT)[jLtcupYOv  8ti  xtt\  auTbv  "A-ffeXov  BcG  ccixdra  •  &c  «al 
TTJv  Tcapa^tioov  Oirip  Tp(Tov  oOpavbv  5vTa  TiTapTov  *Ay- 
'veXov  XiYOvviv  urcdcp^ctv,  xal  oinh  toutou  Tb  ttXnf  ivac  liv 
AB3t[jL  ^taTSTpi^dTa  Iv  auT({>. 
Inierprelaiio  vetus.  —  §  2.  Ilaque  patrem  eum, 

D  ac  Deum  eorum  quas  extra  Pleroma  sunt,  exsHtisu 
dicunt^utpote  omnium  tampsychicorumquam  hyli' 
corum  effectorem  distinctis  duabus  illis  essentiii 
ante  confusis,  atque  ex  incorporeis  in  corporeas 
immutatis^  tam  ccelestiaquam  terrestria  condidissM 
et  hylicorum  ot  psychicorum,  et  dcxtrorum  ct  sinis- 
trorum  fabricatorcm,  levium  et  gravium,  xursum 
advolanlium  et  deorsum  devergentium.  Septem 
quoque  cwlos  fecisse,  super  quos  Demiurgum  esse 
aicunt.  Et  propter  sic  fiebdomadam  vocant  eum, 
matrem  auiem  Achamoth,  servantem  numerum 
primogenitue  et  primarioi  Plcromatis  ogdoadis.  Scp- 
tem  auiem  coelos  quos  intellcctuales  esse  dicunt;  an- 
gelos  antem  eos  tradunt  et  Demiurgum  et  ipsnar  an- 
gelum,  Dco  autem  similem,  quemadmodum  pt  Para'' 
disum  supra  tertium  coslum  existentem  virtuU 
archangcium  quartum  dicunt  esse^  et  ab  hoc  oH» 
quid  accepisse  Adam  conversatum  in  eo.  Edd, 


—  -  •''• 


613 


LIBER  ADV.    VALENTINIANOS. 


614 


dixaim  c»tera.  Alioquin   Demiurgus  adeo  rerum  f^  haberel  reciprocandi  spiritns  spatinm,  teneram  om- 


non  erat  compos,  de  aDimalibus  sciUcet  censu  ^^ 
inyaleludinls  576  spiritualia  accedere  (20)  ut  se 
solum,  ratus,  concionaretur  :  Ego  DetiSj  et  absqm 
me  non  est  ( Isa.  iulv,  6]  :  certe  tamcn  non  fuisse 
se  retro  sciebat.  Ergo  et  factum  inielligebat,  et 
factitatorem  facti  esse  quemcunque.  Quomodo  ergo 
solus  sibi  videbatur,  etsi  non  cerlus,  s&ltem  sus- 
peciusde  aliquo  factiutore  (21). 

CAPDT  xxn. 

Tolerabilior  infamia  est  apud  illos  in  diabolum, 
vel  quia  origo  sordidior  capit;  ex  nequitia  enim 
mseroris  illius  deputatur^  ex  qua  angelorum  et  dae- 


nmm  corporum  vestem,  colorum  omnium  indicem  w, 
organum  temporum,  si  non  et  istum  Sophiae  moe- 
stitia  colasset ;  sicnt  animalia  melus,  sicut  conversio 
ejus,  ipsum  demiurgum.  Ilis  omnibus  elementis  at- 
que  corporibus  ignis  inflabellatus  est:  cujus  origi- 
nalem  Sophise  passioncm,  quia  nondum  ediderunt, 
ego  interim  argumeniabor  moliunculis  ejus  excus- 
snm.  Grcdas  enim  illam  in  tantis  vexationibus  etiam 
febricitasse  (23). 

CAPUT    XXIV. 


Cum  talia  de  Deo  vel  de  deis,  qualia  de  homina 

.  •  .»  1-  I-.-  •.  figmenta!  Molitus  enims*  mundum  demiursus.  ad 

monum  et  omnium  spiritahum  mahtiarum  geniluras      ,  ®    .  r   .     .     u  .    ..  . 

««»««.   1?»  ♦««>««  ^„^^1  «,     ,«  ^     •      •  *.  hommem  raanus  confert,  et  substantiam  non  ei  ca- 

notant.  Et  tamen  diabolum  quoque  opus  Demiurgi  D    .,  •  .     •      •  •  ^ 

^fft .    .  ...        1      fto        11     .     4  •     D  pii,  non  ex  isia,  mqumni,  anda  quam  nos  umcam 

aiurmant,etmun(Zt^en^n/^82jipnellanl,  etsuperio-  •       ,  '     t  ,.     .^  .  ^      ,i]^ 

^*^         '         '^  novimusterramquasi  non  etsiandaj)Ostmodum(24), 


rum  magis  gnarum  dcfendunt,  ut  spiritalem  natura, 
quam  Demiurgum,  ut  animalcm.  Meretur  ab  illis 
praelationem,  cui  omnes  hscrescs  procurantur  (22). 

517CAPUTXXni. 

Singularium  autem  potestalum  arces  his  finibus 
collocant.  In  summis  summitatibus  prsesidet  tricena- 
rius  Pleroma,  Horo  signanle  hneam  extremam.  Infe- 
rius  illum  metatur  medielatem  Achamoth,  iilium 
calcans :  subest  enim  dcmiurgus  in  hebdomade  sua, 
magis  diabolus,  in  isto  nobiscum  communi  mundo 
ooelementato  et  concorporificato,  ut  supra  editum 
esty  ex  Sophiae  utilissimis  casibus,  qua  nec  aerem 


adhuc  tamen  ^  tunc  aquis  ante  segregalis ,  super- 
siite  limo  siccaverit,  sed  ex  invisibill  corporc  ma- 
teriae  illius,  scilicet  philosophicae,  dc  fluxili  ot  fusili 
ejus:  quod  unde  fuerit,  haud  queo  aestimare,  quia 
57S  Dusquam  est.  Si  enim  fusile  et  fluxile  liquo* 
ris  esl  qualitas,  liquor  autem  omnis  de  Sophiae  fle- 
tibus  fluxit,  sequitur  ut  Umum  ex  piluilis  et  gramis 
Sophise  conslitisse  credamus^  qua3  lacrymarum 
proinde  sunt  fseces,  sicui  aquarum  quod  desidet , 
limus  est.  Figulat  ila  hominem  demiurgus,  et  de  af- 
flalu  suo  animat  :  sic  erit  et  choicus  et  animalis,  ad 
imaginem  et  similiiudinem  factus  :  quadruplex  res  : 


Variae  lectiones. 

^  Legendum  omnino,  de  animalium  censu  SemL  ®^    Munditenentem  cosmocratora  Iren,  ^  Judicem 
SemL  ^  Ergo  Jun.  ^  Tantum  quod  Lat. 

Commentarius. 

{20)DeanimabusscilicetjCensuinvalitudinisspi'  r  et  barbam,  ait  Septimius,  ne  dixerim,  caelera...  Edd. 

t^Mmti^         rmrmitit  Atk/*avt/*         Cll.XMn      M#y4nw*>t        Vk  rv  MnAvk  j  I M  im      Vn  I  ^m         V  /00\         DM/t /*«fMi1i«1  # .« .*  fl>An  Mf\»%4%tr»       Oywtt»/%M  ^m-.  It 


rUalia  agnoscere,  Supra  notavit  horrendam  Yalen- 
tinianorum  blasphemiam,  quod  Demiurgum  dicerent 
taimalis  esse  substantiae.  Nunc  igitur  faluas  sen- 
lentise  illorum  consequcniias  ridens,  ait,  Demiur- 
gam,  ab  ea  substaniia  animali,  censu  invahludini, 
traxisse  aliquid  invalidi ;  fuisse  autem  invaliludinem 
aecedere  spiritalia,  hoc  est.  Esse  proplerca  invali- 
dum  accedere  spiritalia,  ad  spiritalia  accedere  non 
nLlere,non  possc.  Ircnaeus  Graece  dixit,  Ai^  touto 
dtonN&TtfCV  auTov  &7cdcf-/^ovTx  Tcpb;  xh  YivciSoxtiv  nvdc  icvsu- 
(ucrtxa.  Ex  quibus  Laiino  Barbara  sic  legcnda  videan- 
tnr.  Et  propter  hoc  subteriorem  eum  exsistentem 
perscire  quas  sunt  sviritaiia,  Rig. 

(21)  Factitaiore.  Iren.  contra Ha^es.t  cap.  5,  §  2. 
— . ,,  .  wiuTifiv  81  T^v  (AiQTcpoc  x<x\  'O^^o^^a  xocXouot,  xol 
Zo<ptflrr,  xa\  F^v.  .  .  xa\  a^^^^  nveufxa.  .  . 

§  4.  .  .  oia  TouTo  aTovt&Ttpov  auTbv  {nrdfp^ovra  «pb;  Tb 
Ytviuoxeiv 
fteov,  xa\ 

E|jLCU  o0^t{ 

llane  autem  matrem  et  Ogdoadem  vocant  et  So- 

C*  'am  etterram..,  et Spiritumsanctum...  etpropter 
superiorem  eum  exsistcntem  prcescrirequassunt 
niritualiaet  seputassesolumDeumyet  per  prophe- 
£u  dixisse  :  Ego  Deus  et  prceter  me  nemo. — Sensim 
ad  jocis  vapulandam  Fvugtv  Noster  dilabitur,  nec, 
ut  opinatur  Semler,  misera  sunt  quae  Irenseo,  refu- 
tandi  causa,  addit,  nec  insuisa  quibus  inanem  et 
turpem  phiiosophiam  irridel.  Eo  enim  insaniae  de- 
venerant  Gnostici,  ut  foedissimum  mulieri  cultum 
exhiberent  onmemque  illi  honorem  conferrent,  puto 


(22)  Procurantur.  Iren.  contra  Hceres.,  cap.  5, 
8  4.  —  'Ex  Zl  TTJ;  Xt5inr)5  Ti  nvsuLi.aTtxa  tyI?  7covYip(a;  8t- 
o^oxouoi  YtYCvcvai  •  o6tv  tov  ^tdl6oXov  Tifiv  ^^veotv  icxiaxi- 
vat,  Sv  xal  KoapioxoaTopa  xaXouot ,  xa\  t3c  ^aipiovta  xa\ 
Tob;  'Aty^Xou;,  xal  Tcacav  t^v  icveujjtaTixTjv  t^;  TOvnpia; 

67c69Taotv Tov  hk  KoapioxpdETOpa  ytvc&axttv  xk  unip 

a^Tbv  oTt  TCvtOfia  Ioti  t^;  )C0V7)p{a;,  Tbv  hk  AvipiioupYbv  Axt 
^YiM^  &7:ap)(^ovTa. 

interpreiatio  vetus.  —  §  4.  D«  tristitiaautem  spi^ 
ritalia  militi  docent  facta.  Unde  et  Diabolum  gene- 
sinhabuisse  {quem  et  Cosmocratorem  vocant)  et  das- 
moniaet  omnem  spiritalem  malitia;  substantiam 
S...  et  Gosmocratorem  intelligere  ea  quae  sunt  supra 
eum,  quoniam  sit  spiritaiis  malitia .  Demiurgum  vero 
ignorare,  cum  sit  animalis. 

(23)  Febricitasse.  Iren.  contra  Hares.j  cap.  B,  §  4. 

...  —  OJxttv  5t  T^v  (i»)rlpa  a^Tuv  t?;  Tbv  OTwpoupdlviov 


Ttv3t  TweupuaTixSt,  auTov  vevojitx^vat  {jl6vov  ttvai  q  tojcov,  tout*  Iotiv  iv  tJ[  (AEO^TDTt  •  Tbv  AijpcupYbv  Sl  tJ; 
^ii  Twv  npo^riTwv  t?pT,xivai  •  £7«  ©sb;,  wX^v  *'  Tbv  uicepoupavtov  totcov,  tcut'  Iot\v  Iv  t^  l^^opid^i  •  xbv 
;.  Zl  wavToxpdTopa  Iv  t«  xa6*  ^p.a;  x6o(jia). 


Interpretatio  vetus.  —  §  4.  Ilabitare  matrem  qui- 
dem  ipsorum  in  eo  qui  sit  coelesiis  locus,  hoc  est  in 
medietatej  Demiurgum  vero  in  eo  qui  sit  in  coelo  lo- 
cus,  hoc  est,  hebdomade :  Cosmocratorem  veroiti  eo- 
qui  sit  sccundum  nos,  mundo,  Edd. 

(24;  Quasi  non  etsi  arida  posmodum,  Ipso  libro 
de  Baptismo,  hominis  figuiandi  opus  sic  explicat : 
«  De  terra  materia  convenit ;  non  tamcn  habilis,  nisi 
humecta  et  succida,  quam  scilicet  ante  quartum  diem 
segregatse  aquae  in  stationem  suam  superstite  hn» 
more  limo  temperarant.  »  Rio. 


615 


TBaTULLIANI  OPBRUM  PARS  11.  —  SBRIBS  I,  POLBMIGA. 


616 


at  imago  quidcm  cboicus   dcputeiur,  mateiialis  ^  •  cto  (30).  Itaque  cam  demiurgos  tradacem  animc 


scilicet ;  etsi  non  ex  inateria  demiurgus  :  similitudo 
auteni  animalis;  hoc  enim  de  demiurgus.  Uabes 
duos.  laterim  carnalem  superGciem  postea  aiunt 
choico  supert'  xlam,  et  hanc  esse  peliiceam  tuni- 
cam  (25)  obnoxiam  sensui  (26). 

CAPUT  XXV. 

Inerat  autem  in  Achamoth  ez  subtantia  Sophis 
matris  (27)  peculium  quoddam  seminis  spiritalis :  si- 
cut  et  ipsa  Achamoth  in  filio  demiurgo  sequestrave- 
rat,  ne  hoc  quidem  gnaro.  Accipe  iadustriam  clan- 
destinse  providentiae  hujus.  Ad  hoc  enim  et  depo- 
Bueral  et  occuliaverat  (28)  ut  cum  demiurgusanimam 
mox  de  suo  alflaiu  in  Adam  communicaret,  pariler 


suae  committit^  in  Adam,  latuithomo  spiritalis  (31) 
flatu  ^  insertus,  et  pariter  corpori  inducius  quii 
non  magis  579  scmen  noverat  matris  demiurgos, 
quam  ipsam.  Hoc  semen  Ecclesiam  dicunt,  Eccle- 
siae  supernae  speculum  ^  (32),  et  hominis  censum  : 
proinde  cum  ab  Achamoth  deputantes,  quemadmo- 
dum  animalem  a  demiurgo  :  choicum,  substautia 
apxric :  carnem,  materia^^.  Uabes  novum,  id  est  qua- 
druplum  Geryonem  (33). 

CAPUT  XXVI. 

Sic  et  exitum  singulis  dividunt.  Itfateriali  qoidem, 
id  est  carnali,  qucm  et  sinistrum  vocant,  indubita- 
tum  interitum ;  animali  vero,  quem  et  dexirum  appel- 


et  semcn  illud  spirilale  quasi  par  canalem  ^i  deriva-'  B  lant,  dubitatum  eventum,  utpote  inter  materialem 
retur  in  choicum  :aiqueita  feturatum  incorporema^  spiritalemque  nutanti;  et  illac  debito  qua  pluriinom 
teriali,  velut  in  utero  (29),  et  adultum  illic,  idoneum  adnuerit.  Cseterum  spiritalem  (mitli  in  animalis 
inveniretur  suscipiendo  quandoque  Sermoni  perfe-      comparationcm  ^^  et  erudiri  cum  eo  et  excereeri  in 

Varide  lectiones. 

86  Materiali  Seml  ^i  Animam  add,  Pam.  Seml,  Oberth.  Forte  anima  /an.  '^»  Commisit  Jun.  ^  Jesas  od- 
dit  SemL  Ipsius  Jun.  ^  Exemplum  Iren,  ^^  Choicum,  substantia  carne,  a  materia  Jun,  ^^  Potuit  Rhen, 

Commentarius. 

(31)  Latuit  homo  spiritalis.  Irenaeus,  Latuit  igitor 
in(|uit,  quemadmodum  dicunt  Demiurgum,  conso- 
minatus  msufflatione  ejus  a  Sophia,  spiriialis  homo, 
inenarrabili  virtule  et  providenlia.  Atque  hoc  nitl- 
mum  est  quod  Tertullianus  mox  dicit,  Accipe  in- 
dustriam,  inquit,  clandeslinae  providentiae  hDJos. 
Rhen. 

(32)  Ecclesice  supemx  speculum,  laen.  :  Exem^ 
plum  superioris  Ecclesias,  Rig. 

(33)  Geryonem.  Iren.  contra  Hasres,  ibid.,  §  6.— 

Tb  hl  x67)[jLa  i^;  [jLTiTpb^  auni;  tti;  'AxAp>>0,  6 dbcE- 

x^Yiaev  6{ioouaiov  x^  [xr«Tp\  nveujjkaTixbv  xa\  a\txhn  ^TVoi}- 
x^vai  Tbv  Arjfxioup-^bv  "ki^oMOi  *  xa\  XEXy^ttoTcoc  xaTorrtfteroOflB 
tU  auTby,uLT)  ei$6T0(  auTou,  iva ZC  auTou e{( t^v  dbc* oc&tcu  <|m»- 
yjl^*  97capev,  xa\  c{(  rb  uXtxbv  touto  o»(i.a,  xuo^popnO^,  h 
ToiiTci(  xat  a0(ri6b,  ?toiu.ov  YtvioTai  t{;  &3CO^oyY]V  TotS  tt- 
Xe(ou.  ''EXaOev  cuv,  o;  ^aoi,  tov  AY)|Atcupi[bv  0  wfiaxa»» 
napel;  T{J>  lo^uavJpLan  qcutcu  Oicb  ttj;  ScAffa^  srvcujjLaXDMC 
dv6p((>7C(i>v  ap^vjTb)  Tcpovofa.  'Q;  f^?  "^^  (JLViT^ps  ^yvoijxi- 
vai,  cuT(i>  xai  Tb  o;:dp[xa  aurn;  *  t  Svi  xal  auTb  ^£xxX«o{av 
eivai  Xiyouoiv,  divTfTunov  t^(  avco  '£xxXT)o(a(.  Rat  xoti 
iTvai  h  aOTcr;  iEiouoiv,  &oTe  ^x*^^  a&Tou;  d^v  ul^  i^J^'* 
inh  Tou  AY)[xioupxcu,  To  Sl  aa»(JLa  diiro  tou  X^^»  *^^  "^ 
aapxtxbv  aicb  ttI;  CXy);. 

Dlnterpretatio  veius.  —  §  6.  Patrum  vcro  matris  ip- 
sorum  qua3  est  Achamoth,  quem  generavit  existenr 
tem,  ejusdemsubstantix  matri  suasj  spiritalem  et 
ipsum,  ignorasse  Demiurgum  dicunt :  et  latenter 
aepositam  esse  in  eum,  nescienteeOfUtipereumin 
eam,  quae  ab  eo  esset  animam  seminatum  et  in  mi- 
teriale  hoc  corpuSjgestatum  quoque  velut  in  utero  m 
0$  et  amplificatum,  paratum  fiat  ad  susceptionem 
perfectce  rationis.  Latuit  igitur,  quemadmoaum  di" 
cunty  Demiurgum  conseminatus  insufflationi  ejus 
a  Sophia  spiritalis  homo,  inenarrabili  viriuie  e$ 
providentia,  Quemadmodum  enim  matrem  suam 
ignoravitf  sic  et  semen  ejus,  quod  etiam  ipsum  £0- 
clesiam  esse  dicunt,  exemplum  superioris  Ecclesiw: 
et  hunc  esse  in  semetipsis  hominem  volunt,  uti  har 
beant  aniinam  quidem  a  Demiur^o,  corpus  autem  ik 
limOt  et  cameum  a  materia,  soiritalem  verokomir' 
nem  a  matre  Achamoth.  Edd. 


(25)  Pelliceam  tunicam.  S.  Hieronymus  confutans 
errores  Joaa.  Hierosolymitani,  in  eo  arguil,  quod 
per  pelliceas  tunicas  corpora  humana  inierprclare- 
tur,  quibus  nimirum  prinii  parentes  nudilatem  suam 
velaverunt,  statimque  rei  facti  suot.  Lb  Pr. 

(26)  Sensui.  Iren.  contra  Hasres.,  loc.  cit.,  §  5. 
—  ATj^xioupiiiaavTa  8^  tov  x6a[JL0v  Tcejcoiiixivai  xa\  Tiv 
dfvOpcoTCov  Tov  x^Vxov  *  oOx  dicb  TauTm;  Sl  ttj;  ^pa;  "^i, 
dXX'  OLith  Tij;  diopdcTOU  cuoia;,  inh  tou  xe)(^u[jiivcu  xat  &tuoTou 
Tvi;  GXvi;  Xa^vra,  xa\  e?;  toOtov  l[jLf  uo^oat  rbv  yuxixbv 
^ispf^ovTai.  Ka\  toutov  tTvai  rbv  xaT*  e{x6va  xa\  6[jL0itootv 
')fi']fov6Ta.... GoTepov  Sl  ncpiTtOttiOaiXiYouaiv  cdirS^  tov  Bep- 
[jkoTtvov  )(^iT&va  *  TouTo  Bc  Tb  a^oOrjTbv  oapxfov  t?vai  XtYouai, 

Interpretatio  vetus,  —  Cum  fabricasset  igitur 
mundum,  fecitet  homitiem  choicum,  non  autem  ab 
hac  arida  terra,  sed  ab  invisibili  substantia  et  ab 
effuiibili  et  fluida  materia  accipientem :  et  in  hunc 
insufflasse  psychicum  dctiniunt.  Et  hunc  esse  secun- 
dum  imaginem  et  similitudinem  factum...Post  deinde 
circumd^tam  (substantiam  ejus)  dicunt  ei  der» 
matinam  tunicam :  hanc  autem  sensibilem  carnem 
esse  volunt.  Edd. 

(27)  Ex  substantia  Sophioi  matris,  Vergit  illud  ad 
errorem  de  anima;  hujus  autem  opinioois  dogma 
plenius  reoenset  et  expiicat  iib.  de  Anima.  c.  11. 

(28)  Ad  hoc  enim  et  deposuerat  et  occultaverat, 
Idem  prodit  Irenaeus  his  verbis.  Partum  vero  matris 
ipsorum,  inquit,  quse  est  Achamotli,  quem  secuQ- 
dum  inspectionem  eoram  angelorum  qui  sunt  erga 
Salvatorcm,  generavit,  exsislentem  ejusdem  sub- 
tantise  malris  suie  spiritalis,  et  ipsum  enim  igno- 
rasse  Demiurgum  dicunt,  et  latenter  depositum  esse 
in  eum  oesciente  eo  :  uti  per  eum  in  eam  qua  ab  eo 
esset  animam  seminatum»  et  in  materiale  noc  cor- 
pus,  gostatum  quoque  velut  in  ulero :  in  his  et  am- 
plificaium,  paraium  fiat  ad  susceptionem  perfeciae 
rationis.  Rhbn. 

(29)  Feturatum  in  corpore  materiali  velut  in 
utero.  Irenseus.  c  Gestatum  quoque  velut  in  utero,  » 
Kuo9cp7)0lv.  RiG. 

(30)  Suscipiendo  quandoque  sermoni  perfecto. 
Irenseusi  <  Ad  susceptionem  perfectse  rationis.  >  Id. 


«17 


LIBBR  ADV.   VALBNTlNiANOS. 


618 


eonTersationibas  possit  (34).  Indiguisse  enim  anima-  «  tulisse  (36)  quo  congressui,  et  coospectui,  et  con- 


lein5SO  etiam  sensibilium  disciplinarum;  in  hoc  et 
paraturam  muodi  prospectam;  iu  hoc  et  Solerem 
tDiroalem  ^^  in  mundo  reprsesentatum,  in  baluiem 
•eUlcel  animalis.  Alia  adliuc  composilione  mon- 
straosium,  voluntillumprosicias^^  earum,  substantia- 
ram  induisse  (35),  quarum  summam  saluti  esset  re- 
dacturus ;  ul  spiritalem  quidem  susceperit  ab  Acha- 
moih,  animalem  vero,  quem  mox  a  demiurgo^^  in- 
duit,  Ghristum;  cseterum  corporalem,  ex  animali 
substantia ,  sed  miro  et  inenarrabili  rationis  ingenio 
coDStructum  ^ ,  adminisiratiouis  causa  ^"^  vim  ^  con- 


tactui  ^,  et  defunctui  (37)  ingratis  (38)  subjaceret. 
Materiale  autem  nihil  in  illo  fuisse,  utpote  saluiis 
alienum,  quasi  aliis  fuerit  necessarius,  quam  egen- 
tibus  salute.  El  tolum  hoc,  ut  carnis  nostrae  habiium 
alienando  a  Christo,  a  spe  eliam  salutis  expellant  (39). 

5S1  CAPUT  XXVII. 

Nuuc  reddo  de  Christo  :  in  quem  tanta  licenlia 
Jesum  (40)  inserunt  quidam,  quania  spiriiale  semen 
animali  cum  inflalu  infulciuni,  fartilia  nescio  quae 
commenti,  et  hominum  et  deorum  suorum.  Esse 


Variae   lectiones. 

«3  Animalem  ejiciunt  Jun,  Seml  Oberth.  ^  Prospicienlias  Fran.  Par.  Proficias  Ciacc.  Primitias  Pam, 
bfo^i^,  ioLpo^lna.  9*  Quam...  induerit  Jun,  ^  Constructam  Pam.  ^*'  Caussa  abest  a  Fran.  Par,  caussam 
SemL  Oberth,  Porro  forte  via  Jun,  ^  Vi  Rhen.  Seml.  Oberth,  Pam.  Rig.  volebat  circumtulisse  SemL 
adminislrationis  caussa  ei  conluiisse.  ^  Contractui  SemL 

Commentarius. 
/34)  £t  erudiri  cum  eo^  et  exerceri  in  conversatio-  p  paicT(<r|iaTo?  xaTeX6£iv  dxEivov  twv  iiri  toO  TfXtipe&iiaTo; 
nihus  possii,  Ireneeus,  Ut  formetur  coeruditum  ei  ■*  ix  wdvTwv  E(oT»ipa,  iv  el6ei  wepKrcepo?.  reyovevai  ^i  h 


in  conversatione.  Qui  locus  aperlissime  dcclarat 
Irenaei  Latina  quse  nunc  habemus  in  manibus,  ip- 
sissima  esbO  quffi  vidit  Seplimius,  Rig. 

(36)  Prosicias  earum  substantiarum  induisse. 
Hcndose  in  cod.  Pithoeano  legitur,  Prospicias,  et  /n- 
vidisse,  Prosicias  dicit,  qnod  Ircnseus  Primilias, 
'Aicaf x^5  Glossae  veteres,  PwidcpdbtpoOfviaatTwv  6u- 
(ucTidv  airapxa(.  Feslus,  Prosicium^  prosecatum,^\Q, 

{Z^)Contulisse,  In  codicePilhoei  legiiur,  inconiu- 
Hsse  :  unde  arbilror  emendandum,  circumtulisse ,  ut 
silquod  ablrenieo  dicitur,  circumdatumcorpus,  Rig. 

(37)  Defunctui,  Passioni,  morti.  Sic  reddidit  Ire- 
aei  Passibile,  Rig. 

|38)  Ingratis,  In^ratis,  Etiam  nolens.  Rig. 

39)  Uuc  usque  TertuIIianus,  Ircnaeum  pone  secu- 
tns,  jam  libeiius  progrediiur,  multaque  pariim  ta- 
eel,  partim  sequeniibus  capitibus  obvolvit,  ac  mulia 


I; 


aOTcp  xal  x6  avT6  Tfj;  'AxaiMoO  (nc^pfia  irveu(i.aTtx6v.  T6v 
oOv  Kt3ptov  Vjpui^v  ix  Te(7(rdlp(ov  tovtcov  ouvOeTov  Y^yov^vai 
^dffaouaiv,  &7roaa)CovTa  t6v  tvttov  Tf,;  ipxeyovou  xal  7rp(o« 
TTK  TeTpaxTvo;,  2x  Te  tou  7rvev|MiTtxoO,  6  ^v  i7r6  TfJ?  'Axa- 
(jubO,  xal  ^x  ToO  ^^yjfxtxo^j,  6  ^v  dLizb  toO  AY)(j,ioupYoO,  xai 
£x  TYJt;  olxovo(J.Ca;,  5  ^v  xaTe<rxei»a9(iivov  &^^i^t(|)  t^x^iq 
xai  i%  ToO  £(i>Tfipoc,  6  y)v  xaTlXOoOaa  eU  aOT6v  7rept(r- 
Tepd. 

Interpretatio  vetus.  —  Cap.  6,  §  1.  Cum  sint  igi- 
tur  tria,  alterum,  materiale  (quod  etiam  sinistrum 
vocant)  ex  necessitate  perire  dicuntj  quippe  cum 
nuUam  spiralionem  incorruptelae  recipere  possit ; 
animale  vero  (quod  etiam  dextrum  appellant)  cum 
sit  medium  spiritalis  et  materialis,  illuc  redigi,  quo- 
cunque  declinaverit :  spiritale  vero  emissum  esse, 
uti  hic  animali  conjunctum  formetur,  coeruditum 
ei  in  cmversatione,  Opus  erat  enim  animali  sensibili- 


iDperaddit,  quae  descripiam   ab  Irenaeo    Gnostico- C  busdiscipIinis.Obquamcaussam  etmum/um/h/Ttco- 


nim  delinealionem  perBciunt  ,  eximiaque  nobis 
reprsesentant  quae  TcrluIIianus  habuit  prai  oculis  et 
nunc  desideraniur  Jusiioi  Philosophi  et  Miltiadae 
Ecclesiarum  Sophista^adversus  Valentinianos  scripta. 
Cffiteram  sole  clarius  est,  fatenle  Semlero  Tertul- 
lianom  in  boc  cap.  26  ex  Graecis  copiosioribus 
reddidisse  parcius. 
Iren.  adversus  Hceretic,  ibid.,  cap.  6,  §  I.  — 

Tptwv  oCv  6vTa)v,  t6  (&lv  0Xix6v,  £  xal  &pt(rrep6v  xa>o09t, 
xaxdi  Mirpf''^^  a7r6>Aua0at  >eY0uatv,  dcTe  (jiY)8e(i.(av  ^TrtSei- 
Iflia^  icvoV}v  &90ap(rifle^  Suvd(ievov'  t6  ^i  4^ix6v,  6  %a\ 
UlUf)t  icpocarfopeOovotv,  dcTe  \uaoy  6v  toO  Te  7rveu(iaTtxoO, 
w}  dXtxoO,  i%tX(jg  x<^P^^^>  ^o^  ^^  ^<^^  '^^  7rp6axXi3tv 
icoii^07}Tat'  t6  ^l  7rveu(iaTtx6v  ixTreTre^i^Oat,  6izta^  dvOdSt 
T^  ^y/Xix^  ovCuY^v  (iop^coO^,  <T\j[j.7rat$eu0lv   auTcjp  iv  t% 

avaffrpof^ ^^^  Y^P   '^^'^  4^X^^^^   '^•^^  al(rOv]T(ii>v  Trai- 

{eu|&dT(dv.  St'  u>v  xal  x6(r(j,ov  xaae^rxevdaOat  Xe^ouot,  xai 
T^  £«»T^pa  6i  iiz\  toOto  7capaYeY0vevat  t6  ^x^^^^*  ^^^^ 
taX  (xuTS^ou(rt6v  i(7Tiv,  57r(i>(  aOT6  (r(u<rig*  (ov  Ydp  ^(leXXe 
owCctv,  Td;  d^rapxa;  avTwv  etXyj^evat  ^d^Txouotv*  d7r6  (ilv 
xffi  'Axa|iUi>0  t6  7rveu(iaTtx6v,  d7c6  6i  toO  At](j,ioupyou  £v- 
fieSO^at  t6v  ^uxtxov  XpiaTOv,  d7r6  6e  tt);  otxovo(i.(Qt<  7ie- 
ptTeOeUyOai  a&\UL  4^x^^^^  ^X^^  ov(Tiav,  xaTe(nceuao(iivY]v 
tt  d^t)T(^  '^^X'^?>  ^p6c  t6  %aX  dopaTov  xal  d^/TiXd^TiTOv, 
xal  dica66v  •^tyi^a^ai'  %a\  0Xtx6v  61  oCS'  otioOv  e(XTi9^- 
voi  Xiyo^^^  auT^v  (ii^  ydp  eTvat  TTfjv  OXtjv  SexTtxViv 
««AnipCac. 

^^P*  '7»  §  2«  £i9i  ^^  ot  X^YOVTec,  7rpo6aXea0at  aOT6v  xal 
XfioTOV  ut6v  IStov,  dXXd  ^|/vxtx6v,  7repi  toOtou  8td  irpo^T)- 
Tb^v  XcXoXTtxivat.  £lvai  Si  toOtov  6td  Maptac  6to$eO(TavTa 
xaOdictp  C6«Ap  $td  acoXfivoc  66c0ct.  Kai  elc  toutov  iicl  toO 

Patrol.  11. 


tum  dicunty  et  Salvatorem  ad  hoc  venisse  animale, 
quia  suce  potestatis  est,  ut  id  salvet,  Quas  enim  sal- 
vaturus  erat,  eorum  primitias  eum  suscepisse  di- 
cunt :  ab  Achamoth  qmdem  spiritale,  a  Demmrgo  au- 
tem  indutum  psychicum  (id  est,  animalem)  Christum 
a  dii>positione  autem  circumdatum  corpu5,amma/^m 
habenssubstantiam,ffaratumveroinenarrabHiarte, 
utetvisibile  et  palpaUle  etpassibilefieret,Ethyiicum 
autem  nihil  omnino  suscepit :  non  enim  esse  hylicum 
capacem  salutis. 

Gap.  7.  §2.  — •  Suntau^em  quidicunt  emtsisse  eum 

et  Christum  filium  suum  sed  et  animalem  et  de  hoc 

per  vrophetas  locutum  esse,  Esse  autem  hunc  qut 

per  Mariam  transierit,  quemadmodum  aqua  per  tU' 

bum  transit,  et  in  hunc  in  baptismate  descendisse 

illum,  qui  esset  de  Pleromate  ex  omnibus,  Salvato- 

H  rem  in  figura  columbce :  fuisse  autem  in  eo  et  illud 

"  quod  est  ab  Achamoth ,  semen  spiritale,  Dcminum 

igitur  nostrnmex  quatuor  iis  compositumfuissedicunt, 

servantem  typum  primogenila^eiprimae  quaternalionis 

de  spirilaiii!  quod  crat  ab  Achamolh :  Et  de  animali, 

quod  erat  de  Demiurgo,  et  de  dispositioncj  quod  erat 

factum  inenarrabili  arte,  et  de  Salvatore,  quod  erat 

illa,  quas  descendit  in  eum^  columba.  Edd. 

(40)  In  quem  tanta  licentia  Jesum.  Nos  ab  exem- 
plaribus  nihil  adjuti,  scripsimus,  in  quem,  etc 
Porro  Valentiniani  inserunt  Jesum  illum  ex  omnium 
seonum  defloratione  constantem  Soterem,  in  ani- 
malem  Deroiurgi  Christum,  fartiiem  Christum  con- 
stiluentes,  et  semenspiriiale  eodem  modo  in  animaie 
infulciunt.  Rbbn. 

20 


619 


TERTULLIANI  OPERUM  PARS  IL  —  SEKIES  1,    POLEMIGA. 


620 


enim    *   Demiurgo   suum    Chrislum  filium    nalu-  a  insubdilivum,  et  ne  ipsi  quidem  Demiurgo  comper- 

ralcm.  Denique  animalem  prolatum   ab  ipso,   pro-  ^   '  •--••- 

mulgatum  prophetis;  in  Pra^posilionum  quaestioni- 

bus  posilum,  id  est  per  virginem,   non  ex    virgine 

editum,  quia  delalus  in  virginem  transmeatorio  po- 

tius  quam  generatorio  more  proccsseril :  per  ipsam, 

non  exipsa;  non  matrem  eam,  sed  viam  passus. 

Super  hunc    itaque    Christum    devolasse  tunc  in 

baplismatis  sacramenlo  Solerem  (41)  2  per  effigiem 

columbae.   Fuisse  autem  et  in   Christo  etiam    ex 

Achamoth   spiritalis  seminis  condimentum,  ne  mar- 

cesccret  scilicet  reliqua  farsura.   Nam   in   figuram 

principalis  Telradis,  quatuor  eum   substantiis    sti- 

pant,  spiritali   Achamolhiana,  animali  Demiurgina 


tum.  Palilur  vcro  animalis  et  carneus  (42)  Chri- 
stus,  in  delinialionem  ^  superioris  Christi,  qui  ad 
Achamoih  formandam  substantivali,  non  agniliona- 
li  forma,  Cruci,  id  est  Uoro  fuerat  innixus.  Itt 
omnia  in  imagines  urgent  (43),  plaoe  el  ipsi  imagi- 
narii  Christiani  (44). 

CAPUT  XXVIII. 
Interea  Demiurgus  omnium  adhuc  nescius,  etsi 
aliquid  et  ipse  per  prophetas  concionabitur,  ne  ho- 
jus  quidem  operis  sui  inteiligens  (dividunt  eoim  et 
prophetiale  patrocinium  '^  in  Achamoth  (45),  ia  se- 
men,  in  Demiurgum)  :  ubi  adventum  Soteris  acoe- 
pit,  propere  et  ovanter  accurrit  ^,  cum  omnibus  vi- 


corporaii  iuenarrativa  ^,  et  illa  sotericiana,  5S9  ribus  suis  (46),  Centurio  de  Evangelio.  Et  de  omni. 
id  est  columbina.  Et  Soter  quidem  permansit  in  B  bus  inluminatus,  5S3  ab  illo  etiam  spem  saam 
Christo,    impassibilis,   inlffisibilis,    ^,   inapprehen-      discit,  quod  successurus  sit  in   locum  mairis.   Ita 


sibilis.  Denique  cum  ad  apprehensiones  veni- 
lur^,  discessit  ab  illo  in  cognitione  Pilati.  Pro- 
inde  ntc     matris   semen   admisit  injnrias,   aeque 


exinde  securus,  dispensalionem  mundi  hujus  (47), 
vel  maxime  Ecclesiae  protegendae  nomine,  q[uanto 
tempore  oportuerit,  insequitur  (48). 


Variae  lectiones. 

1  Etiam  Rhen.  SemL  Oberth,  ^  Jen  vel  lem  in  Mss.  Jesum  Par,  3  Ine  enarrativa  Rhen.  Selm.  Oberih 
Jesuaciana  Pam.  Vran.  Par.  *  Invisibilis  leg.  Jun.  ex  Iren.  ^  Veniretur  Jun.  ^  Delineationem  Jun, 
f  Pr«conium  Jun.  ^  Occurrit  a/. 

Commentarius. 


(ii)  Devolasse  iunc  inbaptismatis  sacramento  5o- 
terem.  Velus  exemplar  nonliabet  So/erm,  s»ed  Jemt 
quod  depravaium  est  ex  antiquiore,  in  quo  erat 
scriplum  I II  M ;  sive  Ihm,  quod  in  Mss.  passim 
significat  Jesum.  Neque  aliter  hic  legendum,  etsi 
Soterem  posueiil  Irenseus.  Rhbn. 

(42)  Patitur  vero  animalis  et  carneus.  Hanc  sen- 
tcniiam  clare  exponit  Ireriaeus,  sic  scribens.  Passus 
est  aniem,  inquil  secundum  hos,  auimalis  Chri- 
stus,  et  iUe  qui  ex  dispositione  fabricalus  in  myste- 
rio,  ut  osiendat  per  eum  mater  typum  superioris 
Chrisii,  illius  qui  extensus  est  cruci,  et  formavil 
Acharaotii,  formationem  secundum  substanliam. 
Omnia  enim  haec  exempla  illorum  esse  dicunt;  ex- 
pone  ergo  in  delineationem  superioris  Christi,id 
est,  in  typum,  in  excmplum.  Rhen. 

(43)  Ita  omnia  in  imagines  urgent.  Irneaeus, 
«  Omnia  enim  haec  exempla,  iilorum  esse  dicunt.  » 
Graecus  habet,  twtou;.  Rig. 

(44  Christiani.  Iren.  contra  Hieres.  cap.  7,  §  2. 
—  Kal  toOto  (ilv  diicaOf)  6ia(j,e(jLevY)x£vat  (oO  Yap  iv&SexeTO 
waOeTv  auT6v,  dxpdTTjTOv  xal  iopaTOv  u:rdpxovTa)  xai  5ia 
toOto  "iipOai.  IlpoaaYGlA^vou  auTOu  tw  IIiXdTtf),  t6  elc  auTiv 
xaTaTeOkv  itvevpwi  XpKrrou*  iXX'  ou6^  t6  kizb  Tfj;  (JiT]Tp6c 
(ncep[j.a  TrewovOivai  \i^OMavt'  iitaO^c  yap  xal  auT6,  t6 
irveu(iaTix6v,  xal  i6paT0v,xal  auTtj)  Ttp  AY](j,ioupY(J>>  SiraOe 

6fe  Xoi7r6v,  xaT'  auTou;,  6  \j/uxtx6;  Xpi<rc6<; Vv'  ^Tri^ei^ip, 

auTou  i\  (ir,TTip  t6v  tuicov  tou  dvo)  XptarTou,  exeivou  tou 
direxTaOevTo;  t^)  oTaupcj),  xal  (lopipw^TavTo;  tt^v  'Axa^ixaO 
(i6p9a)(Tiv  TTiv  xaT^  ouoiav.  IldvTa  ^dp  TauTa  tutcou;  ixet- 
va)v  elvat  XeYouot... 

Interpretatio  vetus.  — Et  hunc  ^uidem  impassibi- 
lem  perseverasse  [fion  enim  possibile  erac  pati  eum, 
cumesset  incamprehensibilisetinvisibilis):et  pro^ 
pter  hoc  oblatum  essCj  cum  traheretur  ad  Pilatum, 
illum  qui  dcpo^iturus  erat  in  eum  spiritus  Christi. 
Sedneid  quidem,  quod  a  matreeratsemen,  passum 
esse  dicunt,  impassibile  enim  et  illud,quippe  spiri- 
tale  et  invisibile  etiamipsi  Demiurgo.  Passus  est  au- 
tem  secundum  hos  animalis  Christus..»y  ut  ostendat 
per  eum  Mater  typum  superioris  Chrisii^  illius  gui 


extensusest  cructj  et  formavit  Achamoth  formatuh 
nem  secundum  substantiam.  Omuia  enim  baec  ex- 
empla  iilorum  essedicunt.  Edd. 
C  (45)  Patrocinium  in  Achamoth.  Quid  haec  vox, 
toties  repelita  ad  taedium  usque,  significet,  non  iu 
compertum.  Conjectura  est  ab  hebraea  voce  deriTari 
nD^n,  sapientia^  sicque  tantisper  in  Achamoth  de- 
flexit.  Le  Pr. 

(46)  Propere  et  ovanter  accurrit  cum  omnibus 
viribus  suis.  Irenaeus  obscure  admodum  dixerat. 
Et  in  gaudium  ei  cessisse  cum  omni  virtute  sua. 

RlG. 

(47)  Dispensationem  mundi  hujus^  t^v  xori  tkv 
x6o(j.ov  o?xovop.(av.  Itaque  dispensationem  hic  di- 
cit,  quod  supra,  dispositionem.  Rig. 

(^^)  Insequitur.  Iren.  contra  Hasres.  cap.  7,  83, 
—  Td;  II...  iJAJxd;....  TrXetov  twv  dXXcov  V)Yociciio6ai  vsA 
Tou  ATi(itoupYou,  (jiT^  elSoTo;  ttjv  alTiav,  dXXd  icop'  flDiroO 
XoYti;o(jivou  elvat  ToiauTa;.  Ai6  xal  ei?  irpofVjToc,  ^avlv, 
gTaoffev  auTouc,  xal  lepeT;  xal  PaoiXei;,  xat  noXXd  0«d  t«0 
(nrep(iaToc  toutou  elp^frOai  t<3v  irpo^TiTcov,  xat  Xoticdv  tiji- 
vouot  Td?  irp09TiTe(a;,  t6  (i^v  ti  dir6  ttjc  (iT)Tp6c  elpiJoBs 
OeXovTc;,  t6  ^i  Tt  d:r6  tou  a7rip(&aT0;,  t6  ik  Tt  4x6  f«9 
D  Ari(j.toupjou. 

g  4.  T6v  hl  AT)(itoupY6v....  ^taTETeXexivat  dxpi  ^  «■- 
pouaia;  tou  Kupiou*  ^XOovtoc  6i  toO  £<i>Tiipoc>  |uc0t(V  oO^ 
t6v  Trap*  auTou  irdvTa  Xiywuat,  xal  dff^tevov  otuT$  irpoox** 
piQcravTa,  (letd  irdtrr,;  ttJc  6uvd(Jiewc  auTOu.xat  ourov  *lv« 
t6v  Iv  Ttj)  EuaYyeXitj)  ixaTOVTapxov....  aOT6v  t^v  xotTd  tJ* 
x6(T(xov  otxovo(j.iav  (lexpt  tou  Seovtoc  xaipou,(iOiX(OTa  81 M 
TTiv  TfJ;  t:xxXT)(jiac  dirt(iiXetav,  dXXd  xat  6(d  ti^v  iiciYviMtv 
Tou  £Toi(j.a(iOevToc  auTcjp  iirdOXou,  6Tt  etc  f6v  TiJ;  |t>)Tp^ 
TOTrov  X(*>p^9et. 

Interpreiatio  vetus.  —  §  3.  Eaa  vero...  aoimas... 
dicunt  plus  dilectas  a  Demiurgo,  non  soiente  cat* 
sam  ,  sed  a  semetipso  putante  eas  esse  tales  quaj^r^* 
ter  et  in  prophetas,  aiuntfdistribuebat  eas  et  saeer- 
dotes  et  reges  et  muita  dehoc  seminedicta  per  piih 
phetas  exponunt :  quippe  cum  altioris  nalarse  etiet. 
Mulla  autem  et  matrem  de  superioribus  iliTJMft  dl- 
cuQty  sed  et  per  huoc  et  per  eas  qu»  «b  boc  Ufdim 


LIBER  ADV.  VALENTLNUNOS. 


622 


CAPUT  XXIX. 


;ani  nunc  ex  dispcrso,  ad  concUidendum, 
totius  generis  humani  dispositione  disserant. 
lein  naluram  primordio  profes<ii«  et  tamen 
lem  ^  in  Adam  inde  jam  dividunt  per  singu- 
lenerum  proprielatcs,  nacti  occasionem  dis- 
js  hujusmodi  ex  poslerilatc  ipsius  Ada^,  mo- 
quoque  diffcrenliis  triparlitiae.  Cain,  Abel, 
b,  fontes  quodammodo  generis  humani,  in 
;  derivant  argumrnta,  naturae  atque  essen- 
lOieam,  saluti  degeneratum  (49),  ad  Cain  rc- 
:  Animale,  media»  spoi  delil  eratuni  ^^(50),  ad 
MHponunt  :  Spiriiale,  certae  saluti  pra»judica- 
I  Seth  recondunt.  Sic  et  animas  ipsas  du-  '' 
roprietatc  discernunt,  5S4  bonas  et  malas  : 
VI  choicum  statum  ex  Cain,  ct  animatem 
d  "^  spiritalem  ex  Seth.  De  obvenicntia 
lCODt  jam  non  naluram,  sed  iudulgentiam; 
\  Aehamoth  in  ^^  superioribus  in  animas  bo- 
>Iuai  (51),  id  fst  animali  censui  ioscriptas. 
n  enim  genus,  id  est  malas  animas  nunquam 


ji  capere  salutaria.  Immutabilem  enim  et  irreforma- 
bilem  ^^  naturam  pronuntiaverunt.  Id  crgo  granum 
seminis  spiritalis  modicum  et  parvulum  jactu,  scd 
eruditu  hujus  fides  (52)  augetur  atque  provehitur, 
ceu  ^^  supra  diximus  :  animaeque  hoc  ipso  ita  cseie- 
ris  praevertunt,  ut  Demiurgus  tunc  ignorans  magni 
eas  fecerit.  Ex  earum  ergo  laterculo  (53) ,  et  in  regcs 
et  in  sacerdotes  allogcre  oonsueverat  :  quae  nunc 
quoque  si  plenam  atque  perfectam  noiitiam  appre- 
henderint  istarum  naeniarum  ^^  naturificala;  jam 
spiritalis  conditionis  gcrmanitate,  certam  obtinebunt 
salutem,  imo  omnimodo  debiiam  (54). 


595  CAPUT  XXX. 


Ideoque  nec  operationcs  necessarias  sibi  existi- 
mant,  nec  ulla  disciplinte  munia  observant,  martyrii 
quoque  eludentes  neccssitatem  (55)  qua  volunt 
interpertatione.  Hanc  enim  regnlam  animali  semini 
prsestitutam,  ut  salutem  quam  non  de  privilegio 
status  possidemus,  de  suffragio  actns  claborcmus. 
Nobis  enim  inscriptura  ^^  hujus  scminis  (56),  qui 

Variae  lectiones. 
tiUm  al.   10  Delibratum  Jun.  ii  Et  add.  Jun.  ^^  Qua   Achamoth  de  Jun.  ^^  Natur»  add.  Fran. 
Ceu  ahest  a  [ihen.  Seml.  Oberth.  ceu   praediximus  Paris.  Rig.  *5  Nympharum  conjicit  SemL 
sriplura  Seml.  Pam. 

Conimentarius. 

imsBmAc  deinceps  dividunt prophetiaSjaliquid  Tiova  SXyjTai,  ^v  tto  t>jc  (teaoTYjToc  T6wq>  &vanaije<j6ai... 
;  a  iuatre  dictum  docenteSf  aliquid  a  se-  '^a  II  TrveuitaTixd,  a  &v  xaiatTTceipi;)  ifj  'Axai&caO,  exTOTe  gw; 
\Uquid  autem  a  Demiurgo....  tou  vOv  StxaCat;  ^/uxatc  7rai5ev6evTa,  x.  t.  X.  —  Kal  au- 

fkmiurgum  autem sic  igBoranliam  con-      to;  (jiv  toc  4«^x*«  i^^Xv^  u7ro|«pii;ovTsc  X^youcriv,  &;  ji^v 

e  nsquc  ad  adventum  Salvatoris.  Cum  vo-  Q  969»  k^aAa^^  &;  li  ^Oaei  irovTjpac,  ...to;  6i  ^Oaet  irovi)- 
•item  Salvator,  didicisse  eum  ab  eo  omnia      pd;  \i.rMizoxt  &v  dirt5e^a(T6at  ixeTvo  t6  (rirepiia. 

Cap.  6,  §  2.  *Q;  ydp  t6  xotx6v  dSuvaTov  acoTTipiac;  |jie- 


et  in  gaudium  ei  cessisse  cum  viriute  sua 
i  esse  illum  in  EvangeUo  centurionem... 
\mrum  autem  eum  eam  quce  secundum  ipsum 
Bdi  ereationem,  us({ue  ad  id  tompus  quod 
maxime  autem  propter  Ecclesice  diligentiam 
wam  et  propter  agnitionem  pracparati  prse- 
lOniam  in  iocum  malris  transibii.  Edd. 
Choicum  saluti  degeneratum,  Sicut  degene- 
ppellanius  cum  qui  gcnerosus  non  est,  ita 
raUim  saluii  vocat^  quod  ad  salutem  non  est 
inin.  Rhbn. 

\aluti  degeneratum.  Irenaeus,  /n  corrupte^ 
tre»  RiG. 

ibdias  spei  deliberatum.  Hoc  est,  libcrtali 
iqnie  suo  traditum.  Mcdiam  spem  dicit,  quod 
dubitatum  eventum.  Interea  tamen  alludit 
onem  medietatis ,  ubi  Valcnliniani  justorum 
refri|;crarc  dicebant.  Rig.  —  Deliberatum^ 
m.  Sic  ipse  adversus  Marcionem^  iv  :  «  De- 
eoUQm  crucialu  deliberalus,  »  id  est,  libcra- 

0. 

M  animas  bonas  depluat.  Ircnaeus :  f  Spi- 

vero  inseminai  Achanioth. »  Ric. 

Sed  eruditu  hujus  fides,  elc.  Sic  infra  pro 

Hie  prolatum  usurpat,  id  quod  Tacito  etiam 

eelLivio.  Rhen. 

Ex  earum  laterculo,  i'st  laterculum  libri  no- 

n  quo  dignitatum   omnium    lam  militirium 

afiiium  cognilio  continebatur,  hic  erat  primi- 

Notariorum.  Rhen. 

Mtitam.  Iren,  contra  llmres.  cap.  7,  §  5.  — 

:••¥  8i  Tpia  Y^vYj  O^tTTdvTe;,  wveupiaTtxiv,  xoixov, 

,  TuAiK  ^Y^veTo  Kdiv,  "A^eX,  £1^6,  xai  i%  toutwv 

k  f^i<»  oOx^Tt  xa6'  gv,  dX>d  xaTd  Y^oc,  xai  td 

Uv  tk  f  6opdv  x^P*^^»  ^^  '^^  4^X"^  ^  ^^  P^* 


TaffXfit^* 

Interpretatio  vetus.  —  Cap.  7,  §  5.  Hominum 
tria  genera  dicunt,  spiritale,  choicum,  psychicum  : 
quemadmodum  fuit  Cain,  Abel,  Seth;  ut  ostcndant 
et  ex  bis  trcs  naturas  jam  non  sccundiun  unum- 
quefnque,  sed  sccundum  gcnus.  Et  choicum  quidem 
iu   corruptelam  abire  :  animalc  vero,  si    meliora 

clegcrit,  in  loco  medietatis   rcfrigeratam spiri^ 

talia  verOjinseminatAchamoth  exillo  tempore  us- 
aue  nuncpropter  quod  et  animas  erudientur  quidem 
hic...  Et  ipsas  autem  animas  rursus  subiivi' 
denteSt  dicunt  quasdam  quidem  natura  inalas.... 
{illas)  vero  natura  nequam,  nunqam  capere  illud 
semen. 

Cap.  6,  §  2...  quemadmodum  enim  choicum  m- 
possibile  est  salutem  percipere... 

Multa  in  hoc  capite  Tcrtullianus,  ut  ipse  ait, 
coI'egit  ex  dispcrso;  multaquc,  ut  ei  moSyinscrit  et 
pro  suo  lubitu  disponit.  Quibus  ct  sequentibus  mi- 
rum  in  modum,  Y^ti^aeu);  in  sua  domestica  poli- 
tia  et  praclica  agendi  consuetudine  introspii  itur. 
Yide  hsec  luculcnter  explanata  a  D.  Massuel.  in 
S.  Iren.,  Dissert.  i,  arl.  i.  n.  74  et  seqq.,  p.  46. 
Edo. 

{00)  Martyrii  quoque  eludentes  necessitatem.TdLva 
amans  fuit  marlyrii  Tertullianus,  quod  omnibus 
ubique  persuadere  niiitur,  noii  fugiendum,  scd  ani- 
mosc  et  con-tanter  Christiano  sustinendum,  ut  a 
piis  hic  ctiam  atro  calculo  notari  meruerit,  propter 
neccssitatcm  quam  fcrvfniius  quam  cautius  adslruc- 
bat.  Hinc  illae  martyrii  non  uno  in  loco  commenda- 
tioncs,  et  fugae  in  persccuiionc  detestatio.  Rhen. 
(56)  hucriptura  hujus  seminis.  Quia  scilicet,  ut 

Bupra  dlu,  inscripti  sumiis  animali  censuL  Itaque 


TERTULLIAW  OPERUM  PARS  U.  —  SERIES  t  POLEMICA. 


624 


CAPUT  XXXI. 


623 

imperfectae  essenliae  samns,  quia   amoribus  Phileli  ^  a 

et  utiquc  abortui   deputamur,  quod  maler  illorum. 

Sed  nobis  quidem  vae,  si  oxcesserimus  in  aliquo  di- 

sciplinsB  jugum  :  si  obtorpuerimus  in  operibus  san- 

ctitatis  atque  justitise  :  si  confitendum  alibi,  nescio 

ubi(57),  et  non  sub  potestatibus  istius  saeculi,  apud 

tribunalia  prsesidum  ^"^  optaverimus.  Illi  vero  et  de 

passiviute  vilae  (58),  et  diligentia  delictorum  (69),' 

generositatem     suam     vindicent,    blandiente    suis 

Achamoth,  quoniam  et  ipsa   delinquendo  ts  profe- 

cit.  Nam   et  bonorandorum   conjugiomm  superno- 

rum  gratia  dicitur   apud    iUos,  meditandum  aique 

cclebrandum  semper  sacramentum  (60),  5SO  co- 

mili,  id  estfeminae  adhserendo  ;  alioquindegenerem, 

nec  legitimum  veritatis,  qui  diversatus  in  mundo 

non  amaverit  fcminam,  nec.  se  ei  junxerit.  Et  quid  B  Demiurgus  tunc  de  hebdomade  sub  coelesti  ^  ia 

facient  spadones,  quos  videmus  apud  illos?  superiora  mutabit,  5ST  in  vacuum  jam  coeoaca- 

lum  matrisy  sciens  jam  nec  videns  illam  (65).  Nam 

si  ita  erat,  semper  ^^  ignorare  maluisset  (66). 

Vari  86  lectiones« 
fi  Prsesidem  Fran.  Rig.  ^^  Deliquendo  SemL  blandiendo  Par.  t9  Subito  Achamoth  totam  masssam 
Seml,  20  Salutaria  Rhen,  Seml,  Oberth,  ^i  Confrequenleiur  Rhen,  Seml,  Oberth,  ^^  Comparcinas 
Rhen,  Seml.  Oberth,  comparcivus  Jun,  ^^  Novum  fiet.  Hic  Pam,  Rhen,  Seml,  lient  praef.  Jun.  et  Hoc. 
34  Cainam  Pam.  Rhen,  Seml.  Oberth,  canuleiam  ;un.  mss,  lU,  Yatic,  caniam.  ^  Coelesti  Rhm.  SemL 
Oberth.  Jun.  ^  Quam,  si  ila  erit  semper  Jun, 

Commentarius. 
inscriptura  bujus  semnis  est  regula  animali  semini      legimus,  Sponsnm  et  Sponsam  :  nec  aliud   intelli- 
prsestitula  Rhen.  gendum  Pleroma  ,    quam   Nymphona  et  Sponsale. 

(57)  Si  confitendum  alibi,  nescio  ubi,  etc.  De  hac      Hic  igitur  Septimius  jocando,  sed  animo  semper  ia 
quffistione  lalius  disserit  in  Scorpiace.  Rhen.  nuptias  infesto,  Credas  enim,  inquil,    ubi   dc  loco 

(58)  llli  vero  de  passivitate  vitce,  Irenseus  :  /n  n  in  iogem  tr^nsmigratur,  leges  quoqne  Julias  inler- 
guibuscunque  fuerint  factis.  Passivitatem  vitse  dicit     venire,  quse  cselibem  esse  quemqnam  non   patian- 


Superest  de  consummalione  et  dispensatione 
mercedis.  Ubi  totam  messem  Achamoth  ^^  seminis 
sui  presseriu  dein  colligere  in  horreum  coeperit, 
vel  cum  ad  molas  delatum,  et  defarinatam,  in  coo- 
spersionis  alvearia  ^^  absconderit,  donec  totum 
confermentelur  ^S  tunc  consumniatio  urgebit.  Igi- 
tur  in  primis  ipsa  Acbamoth,  de  regione  medietap 
tis,  de  tabulato  secundo  in  summum  transfertuTy 
restituta  Pleromati :  et  statim  excipit  compactitias  ^ 
ille  Soter  (6i),  sponsus  scilicet :  ambo  coojngiam 
novum.  Et  ^^  hic  erit  in  scripturis  spoasus  et 
sponsa,  et  sponsale  Pleroma.  Credas  enim,  ubi  de 
loco  in  locum  transmigratur  (62),  leges  quoqae 
Julias(93)  interveniro,  sicut  et  coenam  ^4  (64).  Et 


\iiam  incustodite  ac  pro  libidine  transactam.  ~ 
Passivitatem  vitse  vocat  incompositam  et  licentio- 
sam  vit8e  libertatem,  qua  YalentiniRuos  fuisse  nota- 
biles  auctor  est  Irenaeus.  Rhen. 

(59)  Diligentia  delictorum.  Poena  ad  delinquen- 
dum  libidine.  Diligentiam  hic  usurpat  eo  sensu  quo 
proxime  supra  notavimus  usurpatum  ab  Irena^o.  Rio. 

—  Et  diligentia  delictorum.  Diligentiam  delicto- 
rtun  vocat  affectum  et  studium  ad  delinquendtmi 
sive   peccanduro.  Rhen. 

(60)  Conjugiorum  supemorumsacramentum.lno- 
narrabiles  et  innominabiles  illius  desursum  syzygise 
mysterium.  Iren.  Rhen. 

(60)  Compactitius  ille  Soter.  Sic  omendavit  Rhe- 


tur ,  adeoque  omnibus  hinc  in  coelum  migrataris 
tam  imnromptu  fore  conjugem,qaam  coenam  hoepi- 
tibus  aaventoriam.  Rio. 

(63)  Leges  (fuoque  Julias.  Leges  intelligit  de  adol- 
teriis  et  stupris,  et  de  vi  publica  ac  privata ;  de  bis 
c.  lib.  9,  tit.  et  12.  Advertes  interim  ia  biaee 
titulis  promiscue  adulterium  ac  stuprum  asurptrii 
cum  aduUerium  in  nuptam,  stuprum  ia  vidaiBi 
aut  puellam  committatur.  Le.  Pr. 

(64)  Sicut  et  Cainam.  Nescio  ;  inquit  Rhemnas» 
an  signiticet  legem  Caii  Pompcii  Strabonis,  aoa 
veteribus  incolis  Transpadanis,  jus  Latii  dedit, 
quod  csetera!  coloniae  Latinae  habebant  ^  at  petendi 
magistratus,  ct  civitatis  Rom.   jus  adipiscerontar. 


nanus  quod  in  antiquis  exemplaribus  legitur  ,  com~  Caeterum  Achamoth  de  exteriori  inferioriqae  ta< 
parcinus,  Compactitium  vocat  Septimius  Soterem  ,  D  bulato,  auod  sud  Pleromate  erat  constitutam^  intra 
cujusornatum  pavonium  supra  dixit.  Irenaeus  dixe-      ipsum  Pleroma  transiens,  indigebat  cerie  pnvilegio 


ral  :  •  Recipere  sponsum  suum  Salvatorem,  qui 
esl  omnibua  factus.  »  Nostcr  paulo  post  dicet.  f  Ex 
omnium  iilonum  flosculis  constructum.  »  Rio. 

(62)  Credas  enim  ubi  de  loco  in  locum  transmigror 
tur,  legesquoqueJuliasintervenire,  sicutet  Cainam. 
Legendum  puto,  sicut  et  casnam.  Sed  explicatione 
opus  est.  ^oiiimi  Valenlinianorum  fabula  tota  est 
in  suadendis  amoribus,  quod  facile  declarant  quse 
in  opere  isto  passim  occurrunt  copulalionum,  con- 
jugationum,  conjugiorum  et  concinnationum  voca- 
buia,  et  ne  alia  commemorem ,  quse  Septimius  indi- 
gnatione  percitus  protulit  pene  cum  jactura  pudo- 
ris.  Sic  autem  illi  nugaoantur  :  supernum  illud 
suum  Pleroma  frequentari  ouliu^Caic,  ipsamque 
Acbamoth  Sopbise  filiam  de  medio  tabulato  tandem 
in  summum  translatam  ac  restitutam  Pleromati, 
statim  exceptam  fuisse  amplexibus  sponsi,  quem 
Soterem  vocitant,  ut  conjugium  fieret  Soteris  et 
Sophise,  boc  vero   cssc  quod  in  Scripturis  sacris 


aiiquo,  ut  sublimioris  dignioris^ue  loci  fieret  capax. 
Alioqui  poena  Lcgis  Yiscelliae  ei  timenda  eral,  de  qoi 
habes  c.  lib.  ix  tit,  ad  Legem  YiscelL  Pam. 

(65)  Sciens  jam,  nec  videtis  illam.  Diiit  sapri« 
Demiurgum  a  maire  Achamoth  in  omnem  opm- 
tionem  ductum  ac  permotum  fuisse,  tanquam  vfof^»* 
TcaoTov  et  nervis  alienis  mobile  lignumy  qoia  vi* 
delicet  nihil  ejus  sentiebat  :  hoc  est,  ignorabat  le 
a  matre  moveri,  atque  abs  se  ipso  lieri  omnia  pola^ 
bat.  Jam  vero  postquam  fuit  in  matris  coeaacoloM 
translatus,  scire  se  quidquid  fecerat,  a  matre  wi 
esse  per  ipsum  facta.  Sepiimius  igitur  ratoam  Ta* 
lentinianorum  sententiam  ridens  :  Nam  si  ita  enl| 
inauit,  semper  ignorare  maluisset.  Rig. 

(66)  Maluisset.  Iren.  contra  H(ere$,  cap.  7, 1 1« 

—  'Orav  tl  7c5v  t^  oir^pi&a  teXeiMd),  TJjv  |ft^  'Axcvdl 
xii^  (iv)T^pa  ttuTCdv  (teTa^vai  tou  t4)c  |U96nrrac  tjSmw  >((• 
Youfft,  xal  isxh^  TcXTjpcoftaToc  tlosXdtlv,  xal  &icoXa6cTv  tkt 
vv(&9(ov  avTi)c  xha  DwTiipa,  tdv  i»  Kdvttfv  Tfrfovdta,  fv« 


625 


LIBBR  ADV.  VALENTINIANOS. 


626 


CAPUT  XXXII. 

Humana  vero  gens  in  hoc  ^  exitas  (67)  ibit ; 
cboics  et  materialis  notas,  in  ^8  totum  interitum  ^  : 
qaia  omnis  caro  foenum,  et  anima^^  morialis  apud 
UIos,  nisi  qaae  salutem  fide  invenerit.  Justorum 
animae,  id  esl  nostrae,  ad  Demiurgam  in  medietaiis 
receptacula  iransmiUentur.  Agimus  gralias,  con- 
teoli  erimus  cum  Deo  nostro  deputari,  quo  ascen- 
sos  3i.Nihilanimale  in  Pleromatis  palatium  admit- 
titar  ,  nisi  spiritale  examen  Valentioi.  Illic  itaque 
primo  despoliantur  homines  ipsi,  id  est  interiores. 
Despoliari  autem  est  deponere  animas,  quibus  in- 
doti  videbantur,  easque  Demiurgo  suo  reddent, 
quiS  ab  eo  avertant  ^3.  ipsi  autem  spiritus  in  totum 


A  raptas  inler  se  de  matrimoniis  plaadent  ^.  Hsbc  eri 
Spiritalium  merces,  hoc  praemiam  credendi.  Fa- 
bulae  tales  utiles,  ut  Marcus,  aut  Caius  in  hanc 
camem  ^  barbalus,  ct  haec  omnia  ^^  ;  severus  ma- 
ritus,  pater,  avus,  proavus,  certe  quod  suffieii  ma- 
sculus,  in  Nymphone  ^^  Pleromatis  ab  angelo,  ta- 
cendo  jam  dixi  et  forsitan  parias  aliquem  Onesimum 
iSonem  (69).  His  nuptiis  rectc  dcduceodis ,  pro  face 
et  flammeo,  tanc  credo  ille  ignis  arcanus  erum- 
pel  (70),  et  universam  substantiam  depopulatas; 
ipse  quoque  decineratis  omnibus  in  niliiium  6nie- 
tur  ;  et  nulla  jam  fabula  (71).  Sed  nae  ego  temera- 
riu8,  qui  lanlum  sacramentum  eliam  inludcndo 
prodiderim.  Verendum  mihi  esl^  ne  Achamoth,  quae 
80  nec    filio  agaitam   voluit,     insaniat  ;   ne    Phi- 


Bent  intelleciuales,  neque  detentui ,  neque  conspe-  B  letus  irascatur,  ne  Fortuna  acerbetur.    Et   tamen 


cUii  obnoxii  :  aique  ita  invisibiliter  in  Pleroma 
recipientor.  Furtim,  si  ita  est,  quid  deinde  ?  Angelis 
distribaeDtur  satelliiibus  Soleris.  In  filios  putas  ? 
Noo.  Sed  in  apparitores  ?  599  Ne  istud  quidero. 
Sod  io  imagines  ?  Utinam  vel  hoc  (68)  I  In  quid  ergo, 
a  non  padet  dicere  ?  In  sponsas.  Tanc  illi  Sabinas 


homo  sum  Demiurgi,  illuc  habeo  devcrtcre,  ubi  post 
excessum  omnino  non  obnubitar  ^'^  (72) :  ubi  su- 
periudui  potius  ^  quam  despoliari :  ubi  etsi  despo- 
lior  sexai  meo,  deputor  angelis  ;  non  angehis,  non 
599  angela  (73).  Nemo  mihi  quicqaam  faciet  (74), 
quem  et  tunc  mascaium  invenient  (75). 


Variae  lectiones. 

"  Hos  Jun,  »  In  abest  a  lihen.  Seml  Oberth.  Jun.  »  Inlerilurum  Jun.  ^  Animalia  Venet.  mendose. 
J»  Qua  census  Seml.  Rhen.  Pam.  Oberth.  32  Averterant  Rhen.  Seml.  Oberth.  33  Laudeni  Seml.  Rhen. 
Oberth.  raptas  jure  m.iirimonii  plaudent  Pam.  Fran.  Par.  3*  In  hac  came  Jun.  pro  barbatus  forsan 
Inrbarus  Seml.  ^  Haec  anima  Rhen.  Seml.  Oberth.  hac  anima  Jun.  ^  Symphone  Rhen.  Seml.  Oberth. 
n  Non  nubitur  Rhen.  Scml.  Oberth.  Pam.  ^  Potuil  Rhen.  Seml.  Oberth. 

Commentarius. 
«uCuT^  ytnttai  toO  SioTiipo;,  %a\  tIJ;  lo^io^  t«|;  'AxajwoO,      ccimprehendeus  universam  materiam   consumil,  et 
mA  toOto  clvai  vum>(ov  xal  vv|A9tiv,  vuii^wva  tl  x6  wav      ipsum  simul  consumptum,   abire  in  id  ut  jam  non 

HX^IMU  Slt.    »  RlG. 

Gtip.  5,  §  4,  drca  fincm  :  T^v  AriiiiioupYiv  II  tU  t6v         (71)  Et  nulla  jam  fabula.  Suprema  haec,  inquil, 
^ovpdhnov  toicov,  toOt*  !<rT(v  iv  t^  £S$o(j.dSi  (scil.  olxeiv)*  Q  omnia  fient  ad  verum.  Non  cril  fabula.  Rig. 
Cap.  7,  §  1  :  T6vS^AT)(j,(oupY6v(ieTa6fivaixalaOT6vel^         (72)  Omnino  non  obnubitur.  Unico  verboutrum- 


i4v  Ti)«  pntp^  £of(ac  Toicov,  tovV  SarTiv  iv  t^  (teooTTiTi. 

bUerpretatio  vetus.  —  Cati  7.  §  1  :  Cum  autem 
Mmiversum  semen  perfectum  fuerit ,  Achamoth  qui- 
iem  nuUrem  ipsorum  transire  de  medietatis  loco  di- 
amt  et  intra  Pleroma  introire  et  recipere  spon- 
smm  suum  salvatorem,  qui  est  ex  omnibus  factus^ 
•M  sffzygia  fUU  Salvatoris  et  Sophice^  qum  est  Ac- 
)mmoihy  et  hoc  esse  sponsum  et  sponsam,  nj/m- 
fkanem  vero  universum  Pleroma. 

Cap.  6,  §  4.  Demiuraum  vero  in  eo  qui  sit  in  coelo 
}oeuSt  hoc  est  in  hebaomade  (habitare). 
Gip.  7«  §  I.  Demiurgum  vero  transire  et  ipsum  in 
maMssuas  Sophiai  locum,  hoc  est,  inmedietatem. 

BWD. 


que     expressil  :   oStc    Yajiouaiv,    oi^Te   ')fa(i(axovTat 
Marci  xii,  et  Lucae  xx.  Rig. 

(73)  Deputor  an^elis  ;  non  angelus,  non  angela. 
Hoc  est,  similis  ho  angelis,  neque  jam  censeor 
masculus  nec  femina.  Resur^ent  moriui  cum  sexu 
quisque  suo,  sed  erunt  officia  sexuum  nulla,  quia 
nec  amplius  eril  nasci  ncc  mori.  Augustinus,  in 
Psal.xxYi^  ad  illud  Eccles.  Sustine  Dominum,  vin- 
liter  age  :  c  Ergo  quiperdidit  sustincntiam,  effemi- 
natus  est  ,  perdidit  ^igorem.  Hoc  viri,  hoc  feminae 
audeant,  quia  in  uno  viro  vir  et  femina.  Talis  in 
Christo,  nec  vir  nec  femina  est.  »  Rio. 


(li)  Nemo  mihi  quidquam  faciet.  Sic  ad  Scapu- 
lam  :  «  Magistrum  neminem  nabemus,   nisi   Deum 

(67)  hi  hoc  exitus.  Sic  habet  vetas  exemplar,  ii  solum.  Hic  ante   tc  est,  nec  abscondi   potesl,  sed 
hoe  esl*  in  hunc  exitum.  Rig.  ^  cui  nihil  facere  possis.»  Psal.  lv,  5, 11  :  Non   ti^ 

(68)  Utinam  vel  hoc.  Ut  iis  scilicet  imagines  tan-      mebo  quid  faciat  mihi  homo.  Non  timebo  quid  /a- 

ciat  mihi  caro.  Rig. 

(75)  Invenient.  Iren.  contra  Hceres.csLp.  l^^i; 

—  Ta;  6i  T^v  Sixai(i>v  4^x^  &va'nau9eo6a(  xal  oc^dc  ^v 
T^  Tijc  (teaoTTfjTo;  xontf.  Mt)61v  yop  <|/vxix6v  ^vt6;  nXTipci»- 
ftaToc  x«<)p^^^*  TouTCDv  81  Yevo|jiv(i>v  o^^tco;,  x6  eii^caXeuov 
T^  x69(A(|>  icup  ixAd(i^av,  xal  i^a^O^v,  xal  xaTepYoadite- 
vov  Tcdaav  OXtjv,  cuvavotXeaO^aeoOai  a\tx%t  xai  ek  t6  (iT)xeTi 
clvai  xtti^'fi<Jti'*  Si6d(ncoua(. 

Justorum  quoque  animas  refrigerare  et  ipsas  in 
medleiaiis  loco.  Nihil  enim  psychicum  intra  Plero- 
ma  transire.  Uisautemfactis  ita,isqui  latet  in  munr 
do  ignis  exardescens  et  comprehendens  universam 
materiam  consumit  etipsumsimul  consumptumabi* 
re  in  id  ut  jam  non  sit.  —  Haec  haud  feliciler  a  vetere 
interprete  reddiu  sunt.  Quare  cum  Biilio  verten- 


eisent  nequitise  non  nequitia  ipsa.  Rig. 
(69)  Et  forsitan  parias  aliquem  Onesimum  JEo~ 
mi.  Alludit  ad  Onesimum  Philemonis,  quem  Paulus 
m  fincnHs  genuit,  ut  ipse  ad  Philem.  scribit,  sed 
ptrio  plane  coelesti,  factum  scilicet  de  gcntiii  Ghri- 
iliaoain,  de  fngitivo  probum.  Exspectamus ,  inquit 
ridendo  Septimius,  ut  tu  qui  Marcus  es  aut  Caius, 
oerte  qnod  sufficit  masculus,  in  istis  infandis  ange- 
lorain  YaloDtinianorum  vinculis  sioe  amplexibus 
ptrias  ;  sed  quid  parias  ?  aliquem  scilicet  Onesi- 
■lom  Paulinum  ?  imo  prodigiosum  aliqucm  Satanse 
masti^iam.  Uoc  enim  vult  intelligi.  Rig. 

0^)Tune  eredo  ille  ignis  arcanus  erumpet.  Ire- 
■Bnt :  c  His  autem  factis  ita,  qui  iatet  in  mundo 
ipiii,  l|if«iXi9oy    ^  tAft^  nup  :   exardesceos    et 


627 


TBRTULLIANI  OPERUM  PARS  II.  —  8ERIBS  I,  POLEMIC.V., 


m 


CAPDT  xxxm. 


Producam  denique  velut  epicitharisma  post  fa- 
bulam    lanlaih,  eliam  illa  qu*  ne  ordini   obslre- 
percnl,  et  lectoris  inlcniionem  inlerjectione  dispar- 
gercnt,  hunc  m^lui  in  locum  distulisse,  aliter  alque, 
aliter     comm^ndala    ab    emendatoribus   Plolomjei. 
Exsliterunt  enim  de   schola   ipsius  discipuli  super 
magislnim,  qui  duplex  conjugium  Bytho  suo  adfin- 
gercnl,  Cogilationem  ct  Voluntatem.   Una  enim  sa- 
tis  non  eral  Cogitatio,  qua  nihil   producere  potuis- 
set,  ex  duabus  hciilirao    prolatu  ^^.  Pfimum   con- 
jugium,  Monogenemet  *<>  Veritatem  ;  ad  imagincm 
quidem    Cogilationis,    feminam  Veritalem;  ad  ima- 
gincm  Voluntatis,   marem  Monogcnem.  Voluntatis  m.      Quanto  meli 
enim  vis,  uii  quae  **  effectum  praestit  Cogitationi,      dio  amoliti,  ni 


Aposturaaium  ;  Ogdoadem  aote  omnia  prssmittentes , 


ex  Tetradc  quidem  et  ipsam,  sed  et  ^^  aliis  nqmi- 
nibus  derivatam.  Primo  enim  constituunt  Proar- 
chen,  secundo  Anennoeton,  tertio  Arrheton  ^, 
quarto  Aoralon.  Ex  Proarche  iiaque  processisse 
prirao  et  qiiinto  loco  Archen  :  ex  Anennoeto  se- 
cundo  et  scxto  loco  Acatalcpion  :  ex  Arrheto  ^®  tertio 
el  septimo  loco  Anonoraaslon  :  ex  invisibili  qaarto 
et  octavo  loco  Agenneton.  Hoc  quse  raiio  disponat, 
ut  singula  binis  locis,  et  quidem  lam  intercisis,  na- 
scantur,  malo  ignorar^  quam  discere.  Quid  enim 
recti  habent,  quae  tam  perversae  proferuntar  (78)  ? 

CAPUT  XXXVI. 
meliores  qui  lotum  hoc  taedium  de  me- 
nullum  iEooem  voluerunt  alium  ex  alio 


maris  oblinel  ccnsum  (76). 

CAPUT  XXXIV. 

Pudiciores  alii  honorcm  divinilatis  rccordati,  ut 
etiam  unius  conjugii  dedecus  ab  eo  avellerent,  raa- 
luerunt  nuUum  Bytho  sexura  dcpulare  :  ct  ^-  for- 
tasse  500  Hoc  Deura  ^,  non  Hic  Deus,  neutro 
genere  pronuntiant.  Alii  contra  magis,  et  raascu- 
luni  et  femiaara  dicunt,  ne  apud  solos  Lunen- 
scs  (77)  Herraaphroditam  existiraet  Aunalium  com- 
mcniator  Fenestella. 

CAPUT    XXXV. 

Sunt  qui  nec  principatura  Bytho  defendant,  sed 


per  gradus  revera  Gemonios  (79)  structum,  sed 
mappa  591  (quod  aiuut)  missa,  semcl  octojugem 
istam  ex  Palre  et  '^'^  Ennoea  ejus  exclusam.  Ex  ipso 
denique  ejus  raotu  nomina  gerunt.  Cum,  inquiunl, 
cogitavit  proferre,  hoc  Pater  diclus  est.  Cum  pro- 
tulit,  quia  vera  protulit,  hic  Veritas  appellata  est. 
Cum  semelipsum  voluil  probari,  hoc  homo  prouun- 
tiatus  est.  Quos  autcm  praecogitavit  cum  protulit, 
tuuc  Ecclesia  nuncupata  est.  Sonuit  horao  sermo* 
nem,  et  hic  est  primogenitus  filius  :  et  sermoni  ac- 
cessit  vita,  et  Ogdoas  prima  conclusa  est.  Sed  hoe 
taedium  non  ^  pusillum  (80). 


Variae  lectiones. 

39  Facillime  prolatum  nhen.  SemL  Oberth.  ^o  Et  dbest  a  Rhen.  Seml.  Oberth.  **  Utique  Rhen.  Seml 
Oberth.  *2  ut  a/.  '*3  Dominum  Rhcn.  Seml.  Oberth.  **  Ei  abest  a  Pam.  Fran.  «  Archeion  Rhen.  Seml. 
Oberth.  *«  Arceto  Seml.'''^  Et  cx  parte  Rhen.  Seml.  Obcrth.  Semler  qui  tamen  omnino  legendum,  Patre, 
annotat.  ^^  Non  abest  a  Pam.  Fran.  Par. 

Commentarius. 


dum  :  Quos  cum  ad  hunc  7nodum  contigerinty  tunc 
vero  docent  fore  ut  ignis  ille  qui  in  mundo  delite- 
scit.  effulgeat  et  accendatur,  confectaque  universa 
materia.  simul  quoque  cum  ea  consumatur  atque 
in  nihilum  redigatur.  TcrtuUianus  hic  ranlia  piu- 
rimo  sale  respersaaddidit  quae  conveniunt  cura  Irenaei 
cap.  7,  §  1,  seu  fine.  Eoo. 

(76)  Censum.  TcrtuUianus,  plurima  transiluit, 
omniaque  omisit  quae  Ircnaei  capita  8,  9,  10,  11, 
conflabant.  Quantum,  ul  voluit,  consulucrii  nc  quid 
ordiui  obstrepat,  videas  ac  pro  libitu  ccnseas  ve- 
lim. 

Ircn.  lib.  ii,  cap.  12,  §  1  :  *0  ITToXe(j.aioc,  xal  ol 
9t3v  auT^,  £ti  l(jL7ceip6Tepo;  ^(iTv  toO  iauTcov  6i$a(TxaXou... 
Suo  <jyj^^yo\Jz  T(f>  6eu>,  Tcj)  Ttap^  auToi;  BuO^  xo(Xou(iiv(|>, 
iicev6Ti(Te  Te  xai  ixoipidaTo*  TocuTa^  ^i  xal  StdOeviv  ixdXe- 
aev.  'EvvoiAv  Te  xal  6eXri(j,a  ITpcoTov  yap  dvevo^jOr)  7tpo6a- 
Xeiv,  ^Tidlv,  elTa  rfiikr\<jt'  Si6  xal  tcov  2uo  $iaO^<Teb>v  tou* 
Tcov...  T^  TtpoSoX^  Tou  Movoyevou;,  xal  t^;  'AXY]Oeiaic  xaTa 
auCuyiav    iyistxot   ou;  tivo^  Tuitou;  xal  elx6va;  twv  8uo 

8ia6eae(i>v  Tou  IlaTpoc  TtpoeXBeiv 6  (iivd(^^Tiv  elxoiv  ttJ^ 

iYevvTQTou  'Evvoiflt^  yeyovev,  6  ^l  OtjXu;  tou  6eXiQ(iaToc'  to 
6dXT}(ia  Toivuv  Suva(itc  ^yiveTO  Tfj;  '£vvoCa(. 

Interpretatio  veius.  —  Hi  vero  qui  sunt  circa 
Ptolemceum  scientioreSy  duas  conjuges  habere  eum 
Bython  dicunt,  quas  dispositiones  vocant^  Ennceam 
et  Thelesin.  Primo  enim  mente  concepit  auiddam 
emittere^  sicut  dicunt,  post  deinde  voluit.  Quaprop- 
ter  duobus  his  affectious...  emissio  Monogenis  et 
Aletheias  secundum  conjugationem  factaest.  Quos 


Q  typoset  imagines  duorum  affectuum  Patris  egressas 
esse. ..adveniiiice  voluntatu  masculus  estitnagoan' 
natas  vero  Enna^te  femininus^  quoniam  voUintas 
velut  virtus  facta  est  Ennoeas.  Edd. 

(77)  Apud  solos  Lunenses.  Vctus  Hetruscorum 
oppidum  si$>nifical,  a  quo  marmor  Lunense.  Lb  Pa. 

(78)  Proferuntur.  Iren.  cap.  11.  Jam  in  isto  ca- 
piie  rcdit  Tertullianus  in  Iren.  cap.  11,  in  fine, 
nem()e :  ''AUot  51  TtdXiv  auT(ov  Tyjv  7tp(i>TY|v  xal  dpxet^^ov 
'OY8od5a  TouTot;  toT;  6v6(iaai  xexXi?)xaat*  7tpu>Tov  Ilpoap- 
XTlv,  iTteiTa  'AvevvoYiTov,  tyjv  hl  TpiTTiv  'AppTiTov,  xal  rfjv 
TeTdpTTjv  'A6paTov  xal  ix  (Jiiv  tt};  TtpcaTTi;  Ilpoapx^C  «po- 
6e6>f)a6at  7tp(oT(|>  xal  7tE(jL7tT(|>  dpxTiv,  i%  Se  (Ti);  dpXT);)T^ 
'Avevvo^Tou  SeuTip(|>  xal  Sxt(|>  T67t(o  XxaxdXT)itTov,  ix  hk 
tt);  'A^^Yjtou  TpiT(|>  xal  i6d6(up  Toit^p  'Avov6(iaaTov,  ix  di 
ttJ;  'AopdTou  'AYewTjTov. 

Interpretatio  vetus.  —  /1/«  autem  rUrsus  ipsorum 
D  primam  et  Arcliegonon  octonationem his  nominiims 
nominaverunt :  primum  Proarchen^  deinde  Anennoe- 
ton,  tertiam  autem  Arrheton  et  quartam  Aoraton* 
Et  de  prima  quidem  Proarche  emissum  esse  primo  et 
auinioloco  Archen,  ex  Anennoeto  secundo  et  sexto 
loco  Acatalepton  et  de  Arrheto  tertio  et  septimo 
loco  Anonomaston,  de  Aorato  autem  quarto  et  OC' 
tavo  loco  Aaenneton.  Edd. 

(79)  Gradus  revera  Gemonios.  Nolissima  sunt  illa 
noniina  apud  pdilologos,  gradus  Gemonii,  scalae  Ge- 
moniae.  Erat  aulem  locus  reorum  suppliciis  infa- 
mis  in  monle  Aventino.  Le  Pr. 

(80)  Pusillum.  Iren.  contra  Ha^es.  cap.  12,  §2. 


629 


LIBER  ADV.  VALENTINIANOS. 


630 


CAPDT  xxxvn. 


Accipe  a^ia  ingenia  (81)  Gurnicse  ^^  £nniani,  in- 
signioris  apud  cos  magistri  (82),  qui  et  ^^  pontifi- 
cali  sua  auctoritale  in  liunc  modum  censuil.  Esl, 
inquit,  ante  omnia  Proarche ,  inexcogitabile ,  et 
inenarrabile,  et  innominabile  ^*,  quod  ego  nomino 
HoQOteta  (83).  599  Cum  hac  crat  alia  virtus, 
quam  el  ipsam  appello  Henoteta.  Monotes  et  He- 
notes,  id  est  Solitas  et  Unilas,  cum  unum  essent, 
protulerunt  non  proferentes  initium  omnium  intel- 
lectuale,  innascibile,  invisibile ,  quod  sermo  Mo- 
nada  ^^  yocavit.  Huic  adest  consubstantiva  virtus , 


A  quam  appellat  Unio.  Hse  igitur  virtutes  Solitas, 
Singularitas,  Unitas,  53^  Unio,  caetpras  prolationes 
^onum  propagarunt.  0  differenlia  1  Mutetur  Dnio 
et  Unilas,  Singularitas  et  suum  Solitas,  ^*,  quan- 
quam  ^s  designaveris  (84),  unum  esl  (85). 

CAPtJT  xxxvni. 

Humanior  jam  Secundus,  ut  brevior,  Ogdoadem 
in  duas  Tetra^as  dividens,  io  dexteram  et  sini- 
slram,  in  lumen  et  tenebras ;  tanlum  quod  desullri- 
cem  ct  defectricem  illam  virtulem  non  vull  ab 
aliquo  deducere  triginta  ^6  ^Eonum,  sed  a  fructi- 
bus  de  substantia  eorum  venientibus  (86)  s"'. 


Variae  lectiones. 

*^  Circuriana  Seml.  Oberth,  Cicuria  Enniana  Pam.  Fr,  Jun,  Lyncuriana  Rhen.  Cercuriana  Lat.  ^^  Ex 
Pam.  Fran,  Par,  ^i  Et  innominabile  abest  a  Rhen,  Seml.  Oberth.  ^2  Monada  abest  ab  exempL  Rhen. 
"  Singulariias,  unitas  no7i  hab.  Rhen.  Seml.  Oberth.  54  El  suum,  et  solita  Rhen.  Seml.  Oberth.  ^^  Quamque 
Pam.  ^  Triginta  abest  a  Rhen.  Seml.  Oberth.  "  De  subsiantia  veniant  Rhen.  Selm.  Oberth. 

Commentarius. 
»  Tiqv  irp<»Tf}v  6yBo6J6a  oO  x&O'  V7r66a(7iv  dtXXov  uic6  dXXou  n  casso  labore  conatur  alienum   laborem  defendere, 

quod  origines  bene  quidem  dixerit,  sed  nos  sim- 
plices  homines  et  Currucae  Enniaoi,  nec  illius  sa- 


AlfSva  irpo^^fia6at,  &XX'  6(ioO  xal  el(  &7ra^  t^v  Tfa>v  i^ 
Aittvwv  icpo6oX^v  uic6  ToO  HpoicdTopoc  xal  'Evvoiat^  auToO 
TCT^Oat,  a>(  aOT^c  (iaui)<Td(jLevoc,  5ia6£6aioOvTai...  5ti  67cep 
htyorfir^  icpo6aXeiv  6  HpoicdlTbap,  toOto  HaTVjp  ixXiQOT)* 
iicel  6k  6  7cpoe6diXeTo  &Xr|Oeia  ^v,  toOto  'AXriOeta  cbvottdv- 
Ot]*  dre  o^v  ^OiXri<rev  iici6eT^ai  auT^v,  toOto  'Av6pu>icoc 
iXix^*  ouc  6i  icposXoYiaaTo  5Te  icpoe6aXe,  touto  'ExxXt)- 
9ia  cii>vo(i.dor6T)*  xal  6  *AvOp(i>icoc  t6v  Aoyov,  o0t6;  iTciv 
6  icpuTOToxoc  v(6;.  *£icaxoXouOei  6^  Tbt  A^ycp  xal  i^  ZcaiQ* 
xat  o\kci>;  icpcoTi)  'OySodc  ouveTeXetrOT). 

Interpretatio  vetus.  —  Qui  autem  prudentiores 
putantur  illorum  esse  primam  octonationem  non 
gradatim,  alterum  ab  altero  /Eonem  emissum  di^ 
cunl,  sed  simul  et  in  unum  jEonum  emissionem  a 
Propatore  et  Ennxa  ejus,  cum  crearenturj  ipsi  se 
obstetricasse  affirmant...  Quando  cogitavit  aliquid 
emittere  Propator,  hoc  Pater  vocatus  est ;  at  ubi 


pientiam  nec  tuain,  qui  interprclatus  es,  intcUi- 
gere  possumus.  •  Eienim  sic  etiam  emendandum, 
quod  illic  depravate  legitur,  Cicures  Enniani.  Cse- 
lerum,  eo  conjoclura  nostra  firmari  etiam  videa- 
tur,  quod  Irenaeus  in  Valentinianum  islum  quem 
Seplimius  Currucam  vocit,  sub  vocabulis  peponis 
et  cucurbitae  et  cucumeris  lusil.  Big. 

(82)  Insignioris  apud  eos  magistri.  Irenaeus  : 
«  Alius  vero  quidam,  qui  et  clarus  esl  mai^ister 
ipsorura,  in  majus  sublime,  et  quasi  in  majorem 
agnitionem  exlensus.  »  RiG. 

(83)  Ego  nomino  monoteta.  Vocabula  confingil 
sibi  soli  propria,  hanc  vocem  posiea  per  solitatem 
explicai.  Lb  Pb. 

(84)  Quamquam  designaveris.  Id  esl,  quamlibet 


qum  emisit  vera  fuerunt,  hoc  Alethia  vocatum  e^.  C  ex  iis,  sive  Unionem,  sive  Unilalem,  sive  Singula- 
"   "  "  ...       .   .1  ritatrm,  sive  Solitatem,  nihil  aliud  quara  Unura  di- 

cis.  RiG. 

(85)  Vnum  est.  Iren.  contra  Heeres.  lib.  i,  cap. 

11,  §  3.  — 'KffTi  Tic  icp6  icdvTwv  Ilpoapxia.  Ilpoavev- 

voTjTo;,  dpfT)T6c  Te  xal  dvovopiaTroc,  ^v  iyib  {iov6TT)Ta 
dpiO|ia>-  TauTT)  t^  {io^6tt)ti  <ruvu7cdpxei  ouvafjLic,  t^v  xat 
auTTiv  6vo{iLd!;ci>  iv6TT)Ta.  Autt)  V)  *Ev6tt);,  ?)  Te  1VIov6tt);, 
t6  ev  oOorai,  icpOTixavTo  [lii  itpoepievai  dpx^^v  iicl  icdvTwv 
voT^T-^v,  'AYevvT^T^v  Te  xal  'A6paTov,  t^v  'ApXT)v  6  )6yoc 
Movd6a  xaXei*  TauTT)  x^  MovdSi  ouvuicdpxei  ouvafjLi;  6(jloou- 
oioc  auT^  Tiv  xai  auTT)v  6vo(jLdC(i>  t6  gv*  auTXi  al  Suvdpiei;, 
fi  Te  Mov6tyi;  xal  ^Ev^tt);,  Movd;  Te  xal  t6  "Ev,  icpoiQxavTO 
Toc  Xoticd;  icpo6oXd^  t(i>v  Al(ovb>v. 

Interpretatio  vetus.  —  Est  quidem  ante  omnes 
Proarche,  Proanennoetos  (cogiiationem  omnem  sur 
perans)  et  innominabilvi,  quam  et  ipsatn  voco  He- 
notetem.  Hasc  autem  He7wtes  et  Monotes,  cum  sint 
unum,  emiserunt,  cum  nihil  emiserint,  principium 
D  omnium,  Noeton  et  Agenneton^  et  Aoraton,  quam 
Archen  sermo  Monada  vocat.  Cum  hac  Monade  est 
virtus  ejusdem  substantice  ei  quam  et  eam  voco  Hen. 
Hiec  autem  virtutesy  id  est,  Monotes  et  Henotes^  et 
Monas  etHenemiserunt  reliquas  emissiones  JEonum. 

(86)  Veniant.  Iren.  contra  Hceres.  cap.  11,  §  2  — 
2exo0v5o;  XeYei  eTvai  tt^v  icp(0TT)v  ^YSodSa,  TeTpdSa  Se^idv, 
xal  TeTpdSa  dpKTTepdv,  ouTca;  icapa6i6ou;  xaXetoOai,  Ti^v 
(Uv  (iiav  9(0;,  Tifjv  hi  dXXT)v  <rx6To;*  tt^v  ol  dTcocrcdodv  tb 
xal  ucTepTjdaaav  6uva(j.tv  |i,9)  elvai  d7c6  tc!>v  TpidxovTa  Aico- 
v(i>v,  dXXd.... 

Interpretatio  vetus.  —  Secundus  autem  prtmam 
ogdoadem  sic  tradidit,  dicens,  quaternationem  esse 
dextram,  et  guatemationem  sinistram^  et  lumen  et 


Cum  ergo  voluit  semetipsum  ostendere^  hoc  Anthro' 
pos  dictus  est.  Quos  autem  prcscogitaveraty  postea- 
quam  emisit,  hoc  Ecclesia  vocata  est.  Locutus  est 
Anthropos  Logon,  hic  est  primogenitus  filius.  Subse- 
quiturautem  Logon  ZoeyCt  sic prima  octonatio  com- 
fleta  est.  Edd. 

(81)  Accipe  alia  ingenia.  Latinius  emendandum 
censuit.  f  Accipe  alia  ingentia,  cercuriana.  Ccr- 
cams,  »  inquit,  c  dicitur  navis  Asiana  praegran- 
did.  »  Ita  quidem  Festus  tradiiil.  Sed  hoc  fri^i- 
dum  nimis,  prae  stolidilate  ac  vesania  Yalentiniani, 
quem  Teriullianus  cxplodii.  Hsec  autem  est  veie- 
niro  excmplarium  scriptura  coubtantissima  :  «  Ac- 
cipe  alia  ingenia  circurianiana.  »  Unde  conjicimus 
Auctorem  nostrum  scripsisse,  «  Accipe  alia  ingenia 
Garrucae  Enniani,  insignioris  apud  eos  magistri,  » 
eic.  Curruca,  stupidi  cujusdam  mimoiogi  nomen 
fuit,  ut  discimus  ex  vetcri  Juvenalis  interprele  ad 
bunc  yersum  e  Satyra  sexia  : 

Ta  tibi  nunc,  Currnca,  places,  fletumque  labellis 
Exsorbes. 

Quo  certe  fatuus  aliquis  describilur.  Hujusce  au- 
tem  Currucffi  aptam  ridiculis  personam,  primus,  ut 
fidetur.  Ennius  introduxit.  Unde  TertuUianus  hoc 
loco  aliquem  e  proceribus  Yalentinianis  delira- 
menta  sua  tanquam  cffata  pontiticalia  verbis  ad 
factum  compositis  pronuntiantem ,  Currucam  En- 
Dianum  nuncupavit.  Tertullianum  vero  imitatus 
Uieronymus,  libro  adversus  Ruffinum  secundo, 
dizit :  c  Didymi  interpretaris  scbolion,  in  qao  iile 


631 


TERTOLLIANI  OPBRUM  PARS  H.  -  SERIR8  I,  POLEMICA. 


632 


593  CAPUT  XXXIX. 

Deipso  jam  Domino  Jesu  ^a ,  quanta'  diversitas 
scindilur?Hi  ex  omnium  iEonum  flosculis  (87) 
eum  construunt,  illi  ex  solis  decem  conslitisse  con- 
lendunt,  quos  Sermo  et  Vita  protulerunt ;  inde  et 
in  ipsum  Sermonis  el  Vilae  concunrerunt  oculi  : 
isli  59  ex  duodecim  ^^  potius,  ex  Hominis  et  Ecole- 
siae  foelu  :  ideoque  Filium  hominis  aiunt  ^*  pronun- 
tialnm ;  aliia  ^^  Ghristo  et  Spiritu  sanclo    consta- 


A  biliendse  5941  universitati  ^^  provisis,  conficUim  : 
et  jure  ^^,  paternse  appellationis  haeredem.  Sunt  qui 
filium  hominis  aliunde  conceperinl  dicendum  : 
quanquam  ^^  ipsum  Patrem  pro  magno  nomlnis 
sacramento  Homines  appellasse  praesumpserint  (88), 
ut  quid  amplius  speres  de  ejus  Dei  fide  cui  nanc 
adaequaris  ?  Talia  ingenia  superfruticant  apud  illos 
ex  materni  seminis  redundantia.  Atque  ita  inole- 
scentes  ^  doctrinae  Valentinianorum,  in  silvas  jam 
exoleverunt  Gnosticorum  (89). 


Variae  lectiones. 

58  len  Rhen.  SemL  Oberth.  »9  Flosculi.  IUe  Pam.  ^  Christo  Rhen.  Seml.  Oberth.  «^  Avile  Rhen. 
Seml.  Pam.  Oberth.  «^  Alia  Rhen.  Seml.  Oberth.  ^  Conversitati  Rhen.  SemU  Oberth.  «*  Et  in  se  Rhen. 
SemL  Oberth.  ei  esse  Jun.  ^^  Quoniam  Jun.  ^  Insolescentes  Rhen.  SemL  Oberth.  Pam. 

Commentarius. 


tenebras^  discedenten  autem  et  destUutam  virtutem  d 
non  a  triginta  ^onibus  dicit  fuisse^  sed  a  fructibus 
eorum. 

{%l)Ex  omnium  ^onum  flosculis,  Summam  hic 
spurcissimorum  hominun  adverle  blasphemiam. 
Jesum  Servatorem  nosirum  ct  vindicem  ex  uni- 
verso  pleromate  sui  ex  omnibus  eeonibus  genera- 
tum  pronuntiant. 

Olribus  Anlicyris  caput  iasanabile.  Le  Pr. 

(88)  ProBSumpserint.  Cap.  12,  §  4.  —  HoXX^  II 
ua^T)  irap*  auTor^  %aX  Tuspl  Tou  £(uTTpo(  *  ot  (x^v  yap  auTbv 
ex  TcivTwv  '[v\Q>thoLi  Xiifouaiv,  ol  5l  tx  [x6va)v  tCv  hiML 
Aicovtjv,  Tb)V  i.jCo  Aoyou  )ca\  Zco^;,  7Cpo6e6Xiio6ai  auTbv 
Xifouai  •  T^  TcpoYovoti  6v6[jiaTa  (Ti)  ^iaawJJovTa  •  ot  ^l  Ix 
T(bv  Bexa^uo  Aittvoov ,  TiAv  Ix  tou  'AvOpiOrcou  xa\  Zcovi;  ^- 
vo(xlva)V,  xa\  ^tdc  touto  ulbv  dv0pc(>7cou  ep.oXoYer.  uaave^ 
aTCO^^^ovov  I^AvOpc&TUou  *  o\  ^t  uirb  tou  XptoTou  xal  tou 
i-yiou  nvEupiaTo;  il^  anjpi-yixa  tou  ?cXy)pti)paTO(  've-jfovlvai  A 
Xe^cuaiv  a^Tbv,  xa\  ^ti  touto  XpioTbv  XI-yeaTai  auTOv  d)v 
Tou  naTpb(.....  8iaa(i)CovTa  ?cpo<nr]fop(av  *  dtXXot  ^l..... 
Tivl;  i\  auT(i>v  ^a^co^o^  tov  irpoTcaTopa,...,  "AvOpcDTCov  Xl- 
youot  xaXitoOai  *  xa\  tout'  eTvai  Tb  [xlya  xa\  anoxpu^ov 
(xuoTTipiov,  6t\  ^  ujclp  Ta  SXa  ouvajxi;,  xal  TCEptsxTtxTj  twv 
7c4vT(«)V  "AvOptoTco;  xaXtirat. 

Interpretatio  vetus.  —  Multa  autem  pugna  apud 
eos  eliam  de  &ilvalore  :  Quidam  enim  eum  ex  om- 
nibus  generatum  dicunt.  Quapropter  Beneplacitum 
vocari  quoniam  universum  pleroma  bene  sensit  per 
eum  glorificare  Patrem.  Alii  autem  ex  solis  decem 
Monibus ;  qui  sunt  a  Logo  et  Zoe  emissif  et  propter 
boc  Logon  et  Zoen  dici  eum  parenium  nomina 
custodientem.  Alii  autem  ex  duodccim  ^onihus  his 
qui  sunt  ab  Anthropo  et  Ecclesia  fatti  :  et  propter 
hoc  Filium,  velutpostgenitum  Anthropi.  Aliia  Chri- 
sto  et  Spiritu  sancto^  ad  firmamenium  plcromatis 
factumeum  dicunt  et  propter  hoc  Christum  vocari  D 
eum  dicunty  Patris  .mi,..  custodieulem  appellatio- 
nem.  Alii  autem  sunt  qui  ipsum  propaiorem  om- 
nium  anthropon  dicunt  vocari,  et  hoc  esse  magnum 
et  absconditum  mysterium,  quoniam  quae  est  super 
omnia  virtus  et  cohiinet  omnia,  Antiiropos  vocatur. 
£dd. 

(89)  Conclusio.  —  Huc  usque  igitur  sole  clarius 
est  in  toto  libelli  sui  decursu  Terlullianum  pressis 
vestigiis  Irenseum  fuisse  secutum ;  muila  quidem 
vel  tacuit,  vei  produxil,  vel  aiiis  involvil  verbis; 
multis  vero  et  apertis  indicibus  prodidit  nullum 
aniiquiorcm,  praesiantiorem,  diligenliorem  sibi  pro- 
posuisse  ducem,  cujus,  ut  vidimus,  nec  solum  opera 
Graeca,  sed  et  Latinam  voierem  translalionem  ple- 
nis  haustibuR  manibusque  situ  comparaverit.  Unde 
susdegue  ruunt  insana  Semleri  paradoxa  de  iu- 
certa  Irensei  et  Tertuliiani  iibrorum  indole  et  ori- 
gine.  —  Nec  firmion  insidet  fundamento  frequens 


Semleri  in  veteres  Apologetas  accusatio,  eos  nempe 
ignorassc  veram  Gnosiicorum  disciplinam,  senten- 
liasquc  eorum  probas  et  perfectioris  cognitionis 
indices,  quo  facilius  derideri  gueant,  corrupisse. 
Haec  et  his  similia  quasi  peculiari  studio  in  nostmm 
Irenseum,  ejusque  fidum  interpretem  Septimium 
semel  et  ilerum  injicit  exaggeratque.  Eas  porro 
disciplinas  Gnoslicorum  sententiasv<>,  undenam, 
amabo,  habes,  nisi  ex  Irenaeo,  nisi  ex  Terlulliano, 
Quas,  si  eos  ignorasse  vis,  ignorare  et  nos  quanto 
certius  estl  Eos  nempe  coaetaneos,  haereticis  com- 
niistos,  cum  iis  cominus  conversantes,  concionan- 
tcs,  compugnantes,  nos  vero  ultimis  repostos  tem- 
poribus,  ac  longe  remotiores  doctrinis,  animis, 
totius  vitae  ratione  et  moribusl  Jacent  ergo  seter- 
numque  jaceant  invictis  Irenaei  et  Tertulliani  teiis 
coniossi,  Gnostici  quotquot,  sive  veteres  et  emortui, 
sive  redivivi  et  reccntiores.  Neminem  enim  latet 
quantam  inter  se  conncxionem  habeaut  tum  cadoca 
antiquae  rvbSasto;  deliramenta,  tum  recentiort 
scicntiae  novae  testamcnta  ac  imprimis  passim  in 
Gormadiae  palaestris  scaturienlia  audacium  docto- 
rum  mystarum,  myhticorum,  symboUstarum  ratio- 
ciuia.  Inde  in  Irenaeum  simul  ct  Terlullianum  irse, 
maximae  vero  in  Irenaeum,  qui  praeter  haec,  ingentia 
sibi  invexit  crimina,  cum  Romanam  sedem  taulis 
extulit  laudibus,  ac  £c<  lesia^  cathulicae  et  Re^inam, 
hominumque  Advocatam  praecouiis  tam  eximiis  ce- 
lebravit.  Quidquid  si( ,  in  neotericis  animi  vel  irae 
nondum  exoleverunt  argumenta  Fatrum,  et  ab  illis 
eliamnuric  accipienda  sunt  arma  quibus  fusa  fuga- 
taque  abeant  haec  hostium  agmina  nebulis  ac  pui- 
vere  obsita,  qui  novam  rerum  divinarum  buma- 
narumque  instilulionem  fabulis  ailegoriisque  re- 
fiTtam  somniarunt,  omnia^  iuquii  optime  Septimius, 
in  imagines  urgentesy  plane  et  ipsi  imaginarii 
Christiani.  Edd. 

Cap.  11,  col.  544.  —  Receniibus  reruui  gn.sticap- 
rum  iridagdloribus  prorsus  visum  est  ralum  et  in> 
compertum  in  hoc  et  in  caeieris  libelli  sui  capitibus 
frequeuter  allusisse  Terlullianum  libris  ipsiusmei 
Valentini,  ejusque  palmare  volumen,  cui  inscriptua 
erat  titulus  :  Sophia,  in  manibus  ei  prae  oculis 
aperte  habuisse.  Porro  plurima  iste  alter  fVci- 
ae(D{  parens  edidit  opera,  quorum  exstant  fragmenta 
nonnulla  passim  in  Clement.  Alex.  Stromat.  dis- 
jecta,  nempc  quaedam  epistolarum  Vaientini  frag- 
menta  iu  libr.  i,  p.  975 ;  I.  409  ;  lU.  450 ;  taui 
homiliarum  iacinia  in  Strom.^  lib.iv,  p.641  ;demum 
fragmeutumavulsumab  ejusdem  tractatu  de  amicis^ 
p.  509.PraetereaZ)w.s(T^a^tMncu/am  de  maliorigine* 
Clariss.  Grabius  recognovit  et  cmendavit  ex  fiod* 
leianae  Biblioth.  codd.  mss.  duobus,  2040  et  2584, 
in  Spicileg.  hceretic.  sa^culi  ii,  p.  55.  Haec  omnui 
reperiuntur  iterum  edita  in  appendice  ad  quinqui 


633  LIBBR  ADV.  JUD^OS. 


634 


Q.   SEPT.    FLOR.    TERTULLIANI. 


UBER 

ADVERSUS    JUDiEOS. 


595    ARGUMENTDM.  •  oblationum  Abel  et  Cain,  in   Leviiico  cooscripta. 

WsputationehabUainterChnstianumetProselytum  spiritalium  sacrificiorum  praedicU  fuisse  ex  Maia- 

ii^Z^L'1'  ^-^fiT Xmn  '^*  ^'"^'^  ^'"^     <^bia  et  Psalmis  manifestum  sit . 

sonasermonem  factens)  Tertulltanus,  quod  per  vi      a*           .                  ...           ,   ,.     , 

concentum  obstrepeniium  spectatorum    minus  ^**    ^*^"®  ^^^®  ®*  praedictis  concludi,   legem 

plene  potuit  dilucidari,  stylo  retractat^  pugnans  novam    supervenluram ;  id  itaque  quserendum,  an 

adversus  Judteos  solidissimis  rationibus,  et  ex  sa-  exspecletur  novae  legis  lator,  an  vero  iam  venerit. 

'::s.^&zKn''etiLn:t^^^  ^»-  ^-r  "^'""'  •'•""""' "  '•""*'^'"'  "•"• 

iempore  guo  Mauri  a  Romanis  obsidebantur,  morjstrari  de  regno   ejus  super  gentes ,  eoque  «- 

terno. 

L  Primum  autem  etiam  gentibus  gratiam    Dei  59GVIII.Deinde  ex  temporibus  nativitatis  ducis 

viodicaty  posse  eas  ad  Dei  legcm  admitti    com-  Christi,    et   passionis,  et    exterminii    Jerusalem  a 

probans.  Daniele  prsedictis. 

II.  Qaippe  cum  lex  primordialis  matrix  omnium  L\.  Quin  etiam  praedictionibus  variis,   quibus  a 
prseccptorum  Adae  et  Evae  in  paradiso  data  sit ;  ac  propheiis  nuntiata  esl  Christi  nativitas. 

legem  Moysi  scriptam  legis  naturaiis  justitia  in  Noe  X.   Item  ex  iis  quse  de  passione  Cnristi  in  cruce 

et  Abraham,  quin  et  sacerdolium  in  Meichisedech,  B  praedicia  sunt,  et  figuris  ejusdem. 

praecesserit.  XI.  Rursumex  cladis  Jerusalem  prsedictione,  non 

III.  Et  datam    quidem  Abrahse  circumcisionem  modo  per  Danielem ,  sed  et  per  Ezechielem   pro- 
earnalem  ad  tempas,  sed  in  signum,   unde  Israei  phciam. 

m  novissimo  tempore  dinosceretur^  quando  secun-  XII.  Insuper  et  repetitione  quoramdam  Scrip- 

dnm  saa  merita  in  sanctam  civitatcm  ingredi  pro-  turse  sacrse   locorum  de  gentium  ad  Christum  con- 

biberetur  :  nunc  vero  spiritalem  circumcisionem  in  versione. 

salaiem  esse  populo  obedienti.  XIII.    Denique  praescriptione  aliarum  Scriptura- 

IV.  Sabbati  quoque  observationem    temporalem  rum,  e  quibus  jam  venisse  convincitur. 

fmsse,  Sabbaii  seterni  figuram  :  utpote  quod  neque  C     XIV.  Postremo  ex  abundantia  erroris  Jadaeorum 

apraedictis  patriarchis    ante  legem  Moysi,   ncque  convinci,  ex  secundo  Christi  adventu  in  sublimi- 

post    eamdem  ab   omnibus  perpetuo  observatam,  tate  post  priorem  illum  in  humilitate  ;  circa  quem 

exemplis  constet  Jesu  Nave  et  Machabaeorum.  illi  decepti   sunt,  quia  non  in  sublimitate    venerit, 

V.  Qaid.?  quod  etiam  ipsa  sacrificia  terrenarum  dum  ignorant  in  humilitate  fuisse  venturum. 

Commcntarius. 

Irenaei  libros  contra  hasres.y  p,  352  et  seqq,^  ed,  eoim  sive  Valentinum,  sive  ejus   sequelam  aperte 

D.  Massuet,  Paris,  1710.  —  Imo,  nec  etiam  nunc  designat,    imo  Woidii  senientise  obsunt  qusedam 

omnino  amissiim  foret  insigne  de  Sophia  volumen,  Valentino  prorsusaliena,  videlicet  Barbelo^  Jaldab^ 

%i  qua  fides  Woide,  Anglo  ultimi  saeculi  philoiogo,  baothar  duodecim  salvatores  et  alia  die  Apostolorum 
qui  inter  codd.  mss.  aD.  Askew  collectos   unum  Q  dignitate^  deanimarum  origine.  Prseterea  libro  de 

repent,  membranis  pergamenis  confldtum,  in  forma  Sophia  perperam  tribuerentur   psalmi  vel  cantici; 

in-4^,  litteris  Graecis   uncialibus   summae  vetustatis  quanto     magis     Chrlsti    scrmocinationcs,     quibus 

exaraium,  lingua  Coptorum  iEgyptiaca  ab  intcgro  apcrtius  declaratur    haec  desumi  ab  Evangelio    se- 

eoiiscriptum,  uuUum  in  fronte  titulum,  haec  vero  ad  cundum  iEgyptios  apocrypho.  Nec  id  infirmatur  ex 

calcem  secundse  partis  exhibentem  verba  :   Tomtu  titulo  Sophice  fidelis,  unde  tantum  inferre  licot  eo 

seeundus  fidelis  Sophice.  Hunc  esse  Valentini  libruin  inlibroagi  de  re  Gaastica. —  Cui  rei  referendus  est 

cui  interdum  alluuit  Tertullianus  sibi   persuasum  similitcr  alter  ab  eodem  Woide  descriptas  codcx, 

babuit,  cam  in  eo  codice  contineri  vidit  XIII  Psal-  in  eadem   ^gyptiaca  lingua,  in   dialecto   Sahidico 

mos  pcenitentiales  Sophiae,  XIII  Canticos  ad  laudem  exaratus,76  foliis  in  forma  in-4®  compactus,  in  duas 

Christi    Sojpbiam  redimentis,   quasdam    confabula-  divisus  partes,   quarum    prior  inscribitur :  rvc&9tro( 

tioaes  Christi  cum  discipulis  et  mulieribus  Evunge-  liber  ;  —  posterior  vero  :  liber   Magni  Aofou  xat^^ 

licis.  Porroin  his  ipsis  adnotationibus  Woide  ansam  Muo7i{piov.  Eum  ab  Oriente  in   Angham  attulit  ce- 

dedit  dubitandi   faisone  an   merito  baec  Valentino  ^  ^  eberr.  viator  BruQius,  nec  parum  doctorum  desi- 

tribaereotur;  nani   verisimile  minime  est  Valenii-  'deriis  satisfaceret  quicunque    vetustatis  expieratos 

nom  opus   suum   maximum   in  lingua  «JBgyptiaca  qai  hanc  sibi  daret  provinciam  in    lucem   hunc  li- 

conscripsisse,  nec  pauca  quae  Woide  eruit  ac  mter-  brum  emiltendi  Cf.  Matter.  Hist,  du  Gnostic.  i.  II, 

preiatus  est  redolent  hujus  operis  versionem.  Nibii  106,  170.  Edd. 


635 


TBRTULLIANI  OPERUM  PARS  H.  —  SERIBS  1,  POLBHIGA. 


636 


Cseternm,  prsterqnam,  quod  libro  tertio  adversus  a  quod  sibi  vindieare  (5)  Dei  legem  institnerit  homo 


Marcionem  iisdem  pene  verbis  repetit  Tertullianus 
Don  nlhil  fusius,  quae  hic  contraclius  traclet^  unde 
ejusdem  ulrumque  aucloris  nemo  dubitare  possit  ; 
el  quod  B.  Cyprianu^  libris  duobus  prioribus  Testi- 
moniorum  ad  Quirinum  adversus  Judaeos^hunc  iia 
sit  iniilatns  librum,  ut  multa  dccerpserit ;  similiter 
Julianus  Pomerius  lib.  iribus  contra  Judceos ;  certe 
Eusebius  in  Chronico  senteDtiam  TertuIIiani  de  na- 
tivitate  Ghristi  cx  hoc  libro  nominatim  recensct,  ei 
Pomerius  in  librum  suum  primum,  ac  B.  Hierony- 
mus  bonam  ix  capitis  partem  suo  in  Danielem  com- 
mentario  transcripserunt.  Disertis  item  verbis 
scripti  bujus  meminerunt  Yincentius  Lirinensis  , 
abbas    Trithemius,   et  Politianus,    antequam  prclo 


ex  gentibus;  nec  de  prosapia  Israelitum  Jndaeus. 
Hoc  enim  sat  esse  ^,  posse  genles  admitti  ad  Dei 
legem,  ne  Israel  adhuc  superbiat,  quod  gentes  vclut 
stillicidium  situlae,  aut  pulvis  ex  area  deputentur 
(Isa.  XL,  15).  Quanquam  habeamus  ipsum  Deum 
idoneum  pollicitatorcm  ct  fidelcm  sponsorem,  qui 
Abrahse  promiserat  quod  in  semine  ejus  benedice- 
rentur  omnes  nationes  terrce  {Gen.  xxii,  18),  et 
quod  ex  utero  lieheccx  duo  populi  et  dum  gentes 
essent  processurce{Gen,  xxv,  23) :  utique  Judseorum, 
id  est  Israel,  et  Gentium,  id  cst  noster.  Uterque 
ergo  et  ^  populus  et  gens  est  appellatus,  ne  de  no- 
miuis  appellalione  privilegium  gratiae  sibi  quis 
audeat    defendere.  Duos   etenim  populos  et  duas 


'    »    ^ ^ —  n «^  «^ 

committerctur  a  Rhenano.  Qui  et  secuudam  casti-  ^  gentes  processuras  ex   unius  fcminae  utero   Deus 


gatiorem  edidit  ex  Gorzienzi  codice,  adJitis  aliquot 
scholiis;  verum  quod  cum  in  Britannico  codice 
Lelandi  non  haberetur,  a  Gelenio  597  non  sit 
recognitus,  nondum  pristinam  faciem  recepcrat. 
Quare  et  nobis  in  eo  recurando  laborandum  fuit^ 
ad  quod  subsidio  fuerunt  ms.  Yalicanum  unum 
libri  istius,  et  duo  libri  tertii  adversus  &larcionem 
exemplaria,  item  dictus  B.  Hieronymi  commenia- 
rius  et  loci  aliquot  a  Latinio-  utrobique  observati  : 
uti  ex  nostris  adnotationibus  videre  est.  Pam. 

CAPUT   PRIMUM. 


deslinavit,  ncc  discrevit  gratiam  (6)  in  599  no- 
minis  appellatione,  sed  in  partus  edilione ;  ut  qui 
prior  esset  de  utcro  processurus,  minori  subjice- 
retur,  id  est  posteriori.  Sic  namque  ad  Rebcccam 
Deus  locutus  est,  diccns :  Duas  gentes  in  utero  tuo 
suntf  etduopopuli  de  ventretuodividentur,  et  po- 
pulus  populum  superabit,  et  major  serviet  mino^ 
ri  [Ibid,),  Itaque  cum  populus  seu  gens  Judseorum 
anterior  sit  tempore,  et  major  per  gratiam  primae 
dignationis  in  lege,  noster  vero  minor  aetate  tem- 
porum  ''  intclligatur,  utpote  in  ultimo  saeculi  spatio 


adeptus  ^    notiliam     divina;  miserationis,     procul 
Proxime  accidit  (1)  ;  dispulatio  habita  est  Chri-  C  dubio  secundum  edictum^,  divinae  locutionis,  prior 


stiano  et  proselyto  Judseo  (2).  Alternis  vicibus  con- 
tentioso  fune  (3)  uterque  diem  in  vesperam  traxc- 
runt  :  obstrcpentibus  etiam  quibusdam  ex  partibus  ^ 
singulorum  ^,  nubilo  quodam  veritas  obumbrabatur. 
Placuii  ergo  (4)quod  per  concenlnm  disputationis 
minus  plene  potuit  dilucidari,  inspici  curiosius,  et 
leclionis  3  stylo  qusestiones  retractatas  terminare. 
Nam  occasio  quidem  defendendi  etiam  geutibus 
sibi  ^  divinam  gratiam,  habuit  hinc   pr8ero|;alivam. 


et  ^o  major  populus,  id  est  Judaicus,  serviat  necesse 
est  minori;  et  minor  populus,  id  est  Chrislianus, 
supcret  majorcm.  Nam  et  secundum  Scripturanim 
divinarum  "  momorias  populus  Judaeorum  major  ^^, 
id  est  untiquior,  derelicto  Deo,  idolis  servivit,  et 
divinitate  abrelicla,  simulacris  fuit  dcditus,  diceote 
populo  ad  Aaron  :  fac  nobis  deos  qui  nos  antece'* 
dant  {Exod,  xxxii,  23).  Quod  cum  ex  monili- 
bus  feminarum  et  annulis    virorum  aurum  ^^    (7) 


Variae  iectiones. 

1  Ex  partibus  abest  a  Pam,  Oberth.  Seml,  ^  Quibusdam  spectantibus  (pro  spectatoribus  Rhen,)  sibilo- 
rum  nubilo  quodam  jurgiorura  Lat,  ^  Lectionibus  Oberth,  SemL  *  Sibi  abest  a  Jun.  ^  Est  Oberth,  Seml. 
6  El  abest  a  Pam,  et  Par,  "^  Temporum  (de  Rebecca,  de  duobus  populis)  inteliigitur.  Ilancce  Paren* 
thesim  quasi  dglossemate  profectam  expungit  Lat.  Rig.  Jun,  autem  arbitraiur  e  sequentibus  huc  essc 
transpositam  ;  Seml.  nempe  post  prior  et  major.  Obert,  Teniporum  deRebecca,  de  duohus  populis,  intelli- 
gilur  id  posse.  Hyperbaton  est  locus  iste  aut  corruptusj  cui  ex  MS,  mederi  non  licuit,  Pam.  ®  Adeptos 
Rhen.  Oberth,  ^  Diclum  Rhen,  ^^  Et  abest  aPam,  Ooerth.  ^^  Divinarum  Scripturarum  abest  a  Pam.  Rhen. 
Oberth.  Memorias  usurpat  pro  Scripturis  sacris  Pam  "  Major  abest  a  Pam.  et  Rhen.  ^^  Aurum  delet 
Jun. 

Gommentarias. 
(1)  Sed  ubi  et   quando?  quis  ille  Christianus  ?  n  est ;  nam  et  vindicare  quod  a  vindiciis  derivatur. 


Sbml. 

(2)  Et  proselyto  Judceo,  Haec  vox  in  Scriptura 
occurrit  ssepe ;  significat  autem  apud  Judaeos  homi- 
nem  advenam  seu  adventitium,  qui  cum  non  sit  Ju- 
dseus,  ad  eorum  tamen  legem  ex  gcntilibus  acces- 
sit.  Le  Pr. 

(3)  Contentioso  fune.  Proverbialiter  dixit,  alternis 
vicibus  conlenlioso  fune  uterque  diem  in  vcspcram 
traxcrunt.  Sic  in  libro  de  Resurrectione  carnis: 

€  Modo  nunc,  inquit,  contcntioso  fune  deducere, 
bac  an  illac  hominem  perditio  depostulet.  •  Rhen. 
^4^  Sciiicet  mihi.  Sbml. 
(5)  Sibivindicare.Ysiiic.  codex  vindicare,  perinde 


est  rem  controversam  sibi  adserere.  Pam. 

(6)  Nec  discrevit  gratiam.  Codex  Fuldensis,  Nec 
discrevit  gratia.  Quod  reciius  est.  Rig. 

(7)  Et  annulis  virorum.  Similiter  B.  Ambrosius 
epist.  56,  ad  Romulum  :  «  Coactus  igitur  Aaron 
petit  annulos  corum  et  inaures  mulierum.  >  Gum 
ulcm  istud  neque  Grsecc  hodie  legaiur,  nequo 
Laiine  in  edilione  B.  Hieronymi  reperialur,  opor- 
tet  diversam  fuisse  septuaginta  virorum  editioncm 
quibusdam  in  locis  ab  ca  quse  nunc  exstat,  quod 
confirmaiur  ex  verbis  quse  mox  ab  Auctore  citantur. 
Pam. 


637 


LIBER  ADV.  JUDiEOS. 


638 


faissetigoe  conflalum,  el  processisset  eis  bubulum  f  (Leuit,  xix,  18);  et,  Non  occidesj  non  mcechaberis 


caput,  liuid  figmento  universus  Isracl,  relicto  Dco, 
honorem  dederunt,  dicentes  :  Hi  sunt  dei  ^^  qui 
no8  ejecerunt  de  terra  ^gypti,  Sic  namque  poste- 
rioribus  temporibus,  quibus  reges  cis  imperabant, 
et  cum  Hieroboam  vaccas  aurcas  (8)  el  lucos  cole- 
bant,  et  Bihali  sc  mancipabaut  ;  undc  probalur  ^^ 
eos  sempcr  idololalria;  crimine  reos  designatos  ex 
instmmento  divinarum  Scripturarum.  Noster  vero 
populus  minor,  id  est  poslerior,  relictis  idolis  qui- 
bus  ante  deserviebat,  ad  eumdem  Deum  conver- 
8US  est  a  quo  Israel,  ut  supra  memoravimus, 
abscesserat.  Sic  namque  populus  minor,  id  est 
posterior,  populum  majorem  superavit,  dum  gra- 
tiam  divinae  dignalionis  consequilur,  a  qua  Israel 
est  repudiatus. 

5»»  CAPUT  II. 

Igiturgradum  conferamus,  et  summam  quaeslio- 
nis  ipsias  certis  lineis  determinemus  ^^  Cur  ctenim 
Deus,  universilatis  conditor,  mundi  tolius  guberna- 
tor,  hominis  plasmator^  universarum  genlium  sator 
legem  per  Moysen  uni  popuio  dedisse  credalur,  et 
non  omnibus  geniibus  attribuisse  Jicatur  ?  Nisi  enim 
omnibus  cam  dedisset  nullo  pacto  ad  eam  etiam 
proselytos  ex  gCDlibus  accessum  habere  pcrmitte- 
ret  :  sed,  ut  congruit  boniiati  Dei  et  aequitali  ip- 
nas,  utpote  piasmatoris  generis  humani,  omnibus 
gentibus  eamdemlegem  dedit  :  quam  certis    et  sta- 


non  furaberis,  falsumtestimonium  non  dices.  Hono- 
rapatrem  tuumet  matrem{Exod.  xx,  12  — 17) :  ei, 
Atienumnon  coricupisces  {Deut,  \,  16-21).  Primor- 
diaiis  lex  cst  enim  dala  Adsc  ct  Evae  in  paradiso, 
quasi  matrix  omnium  praeceplorum  Dei.  Denique, 
si  Dominum  Deum  suum  dilcxissent,  conlra  prae- 
ceptum  ejus  non  fccissent  ;  si  proximum  diligarent, 
id  est  semetipsos,  persuasioni  serpentis  non  credi- 
dissent,  atque  ita  in  semetipsos  homicidium  non 
commisissent,  excidendo  de  immortalitate ,  facien- 
do  contra  Dei  praeccptum;  a  furto  quoque  absli- 
nuissent,  side  fructu  arboris  clam  non  degustas- 
sent  {Gen,  iii,  6),  nec  a  conspeclu  Domini  Dei  sui 
sub  arbore  delitescere  gestissent  [Ibid,  8) :  nec 
falsum  asscveranti  diabolo  participes  efficorcntur, 
B  credcndo  ei  quod  similes  Dei  essent  OOO  futuri 
{Ibid.  8);  atque  ita  nec  Dcum  offendissent,  ut  pa- 
Irem,  qui  eos  de  limo  lerrae  quasi  ex  utero  niatris 
figuraveral;  sialienum  non  concupissent  i^,  de  fructu 
illicito  non  gustassenl.  Igilur  in  hac  generali  et 
primordiali  Dei  lege,  quam  in  arboris  fruau 
obscrvari  Deus  sanxerat,  omnia  praecepta  legis 
posterioris  specialiter  indita  fuisse  cognoscimus,  quae 
suis  lemporibus  edita  germinaverunt.  Ejusdem 
est  enim  postea  subdocere  legem,  qui  ante  prae- 
miserat  praeccptum,  quoniam  et  ipsius  e.U  erudire 
postea  qui  antc  fnslos  formare  instituerat.  Quid 
cnim  miium,  si  is  auget  disciplinam  qui  insti- 
tatis  temporibus  observari  praecepit,  quando    voluit,  Q  tuil  (10)?  si  is  perfecit  ^^  qui  coepit?   Denique  ante 


et  per  quos  voluit,  et  sicut  voluit.  Namque  in 
principio  mundi  ipsi  Adae  et  Evae  legem  dedit,  ne 
de  fructu  arboris  plantalae  in  medio  paradisi  ede- 
rent ;  quod  si  conlra  fecissent,  morte  morerentur 
{Gen.  II,  7);  quaa  lex  eis  sufficeret,  si  esset  custodi- 
ta.  In  hac  enim  lege  Adae  data  omnia  praecepta  con- 
dita  recognoscimus  quae  poslea  pulluiaverunt  data 
per  Moysen,  id  est,  Diliges  Dominum  Deum  tuum 
de  toto  corde  tuo,  et  ex  tota  anima  tua  {Deut.  vi, 
5) ;  et,  Diliges  proximum  tibi  ^'^  (^)tanquam  te 


legcm  Moysi  scriptam  (11)  in  tabulis  lapideis  legem 
fuisse  contendo  non  scriplam,  quae  naturaliter  intel- 
ligcbatur,  et  a  patribus  custodiebalur.  Nam  unde 
Noe  justus  inventus  {Gen.  vi,9  :  Eccli.  xuv,  17),  si 
non  illum  naturalis  legis  juslitia  praecedebat  ?  unde 
Abraham amicus  Dei deputatus  {Isa.XLU  8  ;  Jac.  11, 
23),  si  non  de  aequilate  et  justitiae  legis  naluralis  ? 
unde  Melchisedech  sacerdos  Dei  summi  ( Gen.  xiv, 
18)  nuncupatus,  si  non  ante  Leviiicae  legis  sacer- 
doiium  Levitae   fuerunt,  qui  sacrificia  Deo   offere- 


Variae  lectiones. 
"    Dii  Oberth.   Seml,   ^^  Putabatur  alii.  1«  Terminemus    Jun.  ex  JlfS.  Pam.  "   Tuum   Mss.    Pam. 
t«  Concupiscerent  Seml.,  ^^  Perficit  Pam,  proficit  Rhen.  Oberth. 

Commentarius. 
(S) Et  cumJeroboam  vaccasaureaSj  eic.Jw}fiicHm  rk  blico  mundi,   in   naturalibus  tabulis,   ad  quas   et 
saperstitionecn  et  idololairiam  inscciaiur,  cui  procli-      Aposlolus  solet  provocare  ?  •  At  id  pertinere  potest. 


vior  fuit  gens  illa.  Notaiur  hic  praecipue  rex  Hie- 
roboam  primus^  qui,  cum  in  regcm  creaius  esset, 
verilus  ne,  si  Israelitae  Hierosolymam  remearent  ad 
sacra,  illos  taederet  divortii  quod  tum  fecerant,  ut 
habcrent  apud  se  quod  colerent,  vitu^os  aureos 
crexii,  in  Dan  unum,  et  allerum  in  Bcthcl,  quibus 
sacriticuios  addidit,  vetuilque  ne  Israelitae  Hiero- 
solyniam  deinceps  commearent.  Hadetur  histo- 
ria  III  Reg.  xii.  Le  Pr. 

{9}Ditiges  Domin um  Deum  tuum,  eic.  etproxi- 
mum  tibi .  Hellenismum  imitatur  ei  Graecam  phra- 
sm  i:X7)a(cv  aou  :  quod  ipsi  solcame  in  citanda  Scri- 
pluia.  Le  Pr. 

(10)  Sic  Irenaeus  et  alii   solent  informare.  Seml. 

(11)  Denique  antelegem  Moysi  scriptam^  etc,  Sie 
idem  in  lib.  de  Corona  militis,  cap.  6  :  c  Quaeres 
igitar  Dei  legem,  habens  communem  istam  in  pu- 


quod  babet  Tullius  in  Miloniana:  «  Est  enim  non 
scripta,  inquit,  scd  nata  lex,  quam  non  didicimus, 
accepimus,  legimus,  verum  ex  natura  ipsa  arripui- 
mus,  haustmus,  expressimus  ;  ad  quam  non  docti, 
sed  facli,  non  inslituti,  sed  imbuti  sumus.  » 
Legis  praecepta  Adamo  data  et  ejus  pectori  inscri- 
pta  testatur  Uob.  Cedalia  in  Schalscheleth  :  'tp^pn 
2^2.  A  quo  non  abil  Origenes  in  Philocalia ,  his 
verbis  :  Hapa  6e  TaOxa  XeyeTai  v6|i.oc  xaxa  xoq  xoivdc 
dvvoia;  £veffirap(jLivo<;  ir^  'J^XXi»  '^*^  <«>C  6vo|idlCei  tq  rpa^Vj, 
iX^eypa\L\Lhoc,  t^  xapSia  Xoyo;,  7tpo(rr«xTixA;  {Jtlv  tc3v 
noiyjTeMv,  iTcaYopeuTixo;  5^  Toiv  oO  tcoiyit^wv.    c    Praete- 

rca  lex  naiuralis  animae  insita  diciiur,  et,  ul  ap- 
pellat  Scriptura,  inscripta  in  cordibus  lex,  facienda 
jubens,  et  non  tacienda  prohibens.  Lb  Pr. 


639 


TBRTULUANI  OPBRUM  PARS  U.  -  SBRIBS  1.  POLBMICA. 


640 


bant  T  Sic  enim  post  supra  scriptos  patriarcbas  data  a  Adam  instituerit ,  consequenter    qaoque    sobolem 

lexestHoysi  eo  tempore  posteaquam  ab   iEgypt*^  '  ----- 

excessenint,  post  intervallum  multorum   temporum 

et  spatia.  Denique,  post  quadringf ntos  et    trigint^ 

aonos  Abrahae  data  est  lex  (12).  Unde   intelligimus 

Deilegem  etiam  antc  Moysen,  nec  in  Horeb  tantum, 

aut  in  Sina  et  in  eremo,  sed  aniiquiorem  ^^  primum 

in   paradiso,  post  patriarchis,  aique   ita  et  Judseis 

eertis   temporibus     reformatam;    ut   non  jam    ad 

Moysi  legem  ila  atiendamus,  quasi  ad  principalem 

'egem,  sed  ad  subsequentem  ,  quam  certo  tempore 


ejus  Abel  offerentem  sibi  sacrificia,  incireumcisom 
nec  sabbatizantem  laudavit,  accepta  ferens  quse 
offerebat  in  simplicitate  cordis,  et  reprobans  sacri- 
ficium  fratris  ejus  ^  Cain,  qui  non  offerebat,  non 
recte  dividebat  (Gen.  ly).  Noe  quoque  incircom- 
cisum  Deus,  sed  et  non  sabbatizantem,  de  dilaTio 
iiberavit  {Gen.  vi  seqq.).  Nam  et  Enoch  justissi- 
mum  non  circumcisum,  nec  sabbatizantem,  de  hoe 
mundo  transtulit  (Gen,  w,  22) ;  qui  necdum  mor- 
tem  gustavit,  ut  seternilatis  candidatus,  MM  jam 


Deus  et  gentibus  exhibuit,  et  repromissam  per  pro-  B  nobis  oslenderet  nos  quoque,  sine  legis  onere  Moy- 


phetas  in  melius  reformavit,  et  praemonuil  futu- 
ram  ^^  ut,  sicuti  certo  tempore  data  est  lcx  per 
Bloysen,  ita  teinporaliter  observaia  ct  custodita 
credatur;  uec  adimamus  hanc  Dei  potestatem,  pro 
temporum  conditione  iegis  prsecepta  reforman- 
tem  Mll  in  hominis  salutem  ^^.  Dcnique  ,qui  con- 
tendit  et  Sabbatum  adhuc  observandum  quasi  sa- 
^alis  medelam,  circumcisionem  octavi  diei  propier 
roortis  comminationeni,  doceat  in  prseteritum  justos 
sabbatizasse  aut  circumcidisse,  et  sic  amicos  Dei 
effectos.  Nam,  si  circumcisio  purgal  hominem, 
DeusAdam  incircumcisum  cum  faceret,  cur  eum 
non  circumcidit,  vei  posteaquam  deliquit,  si  purgat 
circumcisio  ?  Certe  in  paradiso  constiiuens  eum  in- 
circumcisum,  colonum  paradisi  praefecit.  Igitur, 
cum  neque  circumcisum  neque  ai^batizantem  Deus 


si,  Deo  posse  placere.  Meichisedech  quoque  sumnii 
Dei  sacerdos  (Gen.  xiv,  18)  incircumcisus  et  non 
sabbalizans,  ad  sacerdotium  Dei  allectus  est.  Pro- 
bal  ^  et  Loth  frater  Abrahse,  quod  pro  meritis 
justitiae  suse  ^^  sioe  legis  observatione  de  Sodomi- 
tarum  incendio  sit  liberatus. 

CAPUT  IIL 

Sed  Abraham,  inquit  ^,  circumcisus  est.  Sed 
ante  Deo  placuit  quam  circumdderetur^  nec  tamen 
sabbatizavil.  Acceperat  enim  circumcisionem,  sed 
quse  esset  in  signum  temporis  illius,  non  in  salatis 
praerogatlvam.  Denique  sequentes  Patriarehae  incir- 
cumcisi  fuerunt,  ut  Melchisedech,  qui  ipsi  Abrahe 
jam  circumciso  ",  revertenti  de  praelio,  panem  et 
vinum  obtulit  (13)  (Ibid,)  indrcumcisus.  Sed  et  fi- 

Variae  lectiones. 
20  Antiquiorem  ;  primum  Oberth.  SemL  —  Primum,  sed  antiquiorem  abest  a  Pam,  ^i  Futuram  Rhen. 
Obert.  ^2  Salute  Seml.  ^3  Ejus  abest    a   Seml.   et  Oberth.   apud    Pam.  ponitur  post  Cain.  ^*   Et 
probatus  Loth  Pam.  Rhen.    Oberth.  ^  Suae  abest  a  Pam,  Fran.  Rig.  Venet.  2«  Inquis  Oberth.    Rhen. 
**  Incircumciso  Jun. 

Commentarius. 
^18)  Post,  430  annos  Abrahas  data  est  lex.  Loci  r  qaoque  regiae  magnificentiae  rem  fecit,  qui  Abra- 
hujus  sensus  uou  est  legem   isiam  datam   Abrahae  ^  hamo  exercitum  d^  praelio  rebus  fortiter  ac  felici- 
"  '  •  -    .  .....  ^^  gestis  reducenli  ODviam  egressus,  ipsum  et   co- 

pias  victrices  pane  et  vino  excepit,  hoc  est  eunctis 
ad  curanda  corpora,  bello  videlicel  fatigata,  neces- 


fuisse  ;  namq»:e  ,  si  de  Icge  circumcisionis  hio  esse 
scrnionem  quis  contcndat,  chronologia?  omnino  re- 
luctatiir,  quae  a  diluvio  ad  circumcisionis  institu- 
lionem  391  annos  tantum  numerat ;  si  autem  de 
vocatiooe  Abraliae,  magis  adhuc  a  vero  est  alienus, 
siauidem  inler  diluvium  et  vocaiionem  hanc  367 
aolam  effluxere  anni.  Aliai^iiur  lex  hoc  loco  me- 
moraiur.  Quaenam  auiem  iotelligatur,  docemur  ex 
Oen.,  XV,  13;  Exod.  xu,  40  ;  Act.  vii.  6;  Gaiat.  iii, 
17  ;ubi  hi  430  anni  exprimuntur.  Numerantur  au- 
tem  a  prima  promissione  facta  Abrahae  (Gen.  xii, 
3).  Eodem  eoim  anno  ex  ^gypto  fuit  liberatus 
populua  Israelititus,  et  legem  accepit.  Confer 
Eslium,  Cornelium  a  Lapide,  Fromondum,  Script. 
saerae.  Curs.  compl.,  et  ante  eos  Augustinum,  D. 
Thomam,  etc.  Edd. 

(13)  Melchisedech  ipsi  abraha  revertenti  de  pra^ 


sariis.  Alque  hunc  sane  seusum  contradicit  Sep- 
tuaginta  seniorum  versio  Graeca  :  Kal  MeXxi<re8ix 
PoMTiXeuc  IdXTiji  i^^veyxe  4pTov  xal  oTvov  ^v  61  le- 
ptOc  ToO  0eou  ToO  (K|/^<rrov  xal  euX^fTjae,  elc.  Prae- 
clare  autem  Joscphus  :  ^Exoprfim^yt  6i  o5toc  6   MeX- 

Xio«5£xT)c  T(p  *A6pad|iou  «rrpaT^  ^^via ,  xal  icoXXi^v 
&90ov(av  T(3v  iitxvrfitita^  icap^^x^.  Et  tamen  lon- 
ge     alium  ^hujus  historiae   sensum  tradidere  anti- 

auissimi  sanctissimique  Patres  ;  nempe,  Melchise- 
echum  sacrifido  panis  et  vini  mysterium  Domi- 
nici  corporis  et  sanguinis  expressisse,  ac  mnlto 
post  futurum  Domini  sacramentam  ante  signasse* 
Verba  sunt  Hieronymi  Epist.  ad  Demetriadem^  et 
consentanea  scripsere  Cnrysostomus|,    Auguatinas, 


lio,  panem  et  vtnum  obtulit.  Locus  est  Gen.  xiv,  .^  aliique.  Rig. —  Ne^cio   quid   hic  tamintricatum  rc- 
Vulgata  versione  Latina  intricatissimus,  panis  et  vioi  U  periat  Rigaltius.  Deo  factam  hanc  oblationem   alii 


oblaiioue  iu  ambiguo  posita,  Deo  au  Abrahae.  Hic 
autem  apertissime  Tertullianus,  Melchibedechum 
obtulisse  panem  et  vinum  Abrahumo  revertenti  de 
prBejio.  Unde  sequeretur  offerendi  verbuui  hoc  ioco 
minime  ad  sacriticium  pertinere.  Quis  enim  ferret 
Melcbidedcchuui,  sacerdoiem  Altibsimi,  sacriticau- 
tem  Abrahamo  ?  Sed  et  S«  ptimius  nostcr,  iib.  ad- 
versus  Uarcionem  v,  MolcnidedLchum  rcm  sacerdo- 
tis  fecisse  Obtendit  cum  Abrahamo  benedixit,  cum 
ab  eo  decimas  acoepit.  Ipse  autem  sacerdos  Altissi- 
mi,  cum  esset  etiam  rcx  Salem,  convenientissunam 


asserunt,  inter  quos  B.  Hieronymus,  epist.  17  ad 
Marcellam^  ubi  saltem  ait  regem  Salem  in  tjpo 
Christi  panem  et  vinum  obtulisse,  et  mystenum 
Christianam  in  Salvatoris  sanguine  el  corpore  dc- 
dicasse.  Alii  Abrahae,  inter  auos  eiiam  occurrit  B. 
Hieronymus,  epist.  126,  aa  Evagrium,  in  qua  10- 
tam  illam  historiam  reiert.  In  ea  autem  animadvrr- 
tendum  scribi  in  Genesi  regem  illum  obtulisse  de- 
cimas  Abrahae  ex  omoibus  rebus  ;  cum  tamen 
idem  B.  Hieronymus  praefato  loco  de  spoliis  tantum 
hostium    decimas  obtulisse  asserat.  Faclum  vero 


641 


UBBRADV.   JUDiEOS. 


642 


lius,  inqnit,  Moysi  tum  ^  ab  angelo  praefocalns  m  filii  scelerati^  dereliquistis  Deum,  et  in  indignatio- 
fnisset,  si  non  Seffora  mater  ejus  calculo  praBpulium      nem  misistis  **  Sanctum  Israel  {Ibid,  4).  Haec  igitur 


infantis  circumcidisset  (Exod,  iv,  24,  25).  Unde, 
inquit»  maximum  ^9  periculum  est,  si  praeputium 
camis  quis  non  circumciderit.  Et  ideo  ^o  si  saiu- 
tem  circumcisio  (14)  MI3  omni  modo  adferret  ^^ 
etiam  ipse  Moyses  in  filio  suo  non  intermisissel, 
quominus  octava  die  circumcideret  eunn,  quando 
constet  Sefforam  coactam  ab  angelo  id  fecisse  in 
itinere.  Gonsideremus  itaque  quod  non  poiuerit 
anius  infantis  coacta  circumcisio  omni  populo 
prescribere,  et  quasi  legem  bujus  praecepii  conde- 
re.  Nam  providens  Deus  quod  banc  circumcisio- 
nem  in  signum,  non  in  salutem  essct  daturus  po- 
pulo  Israel,  idcirco  filium  Moysi  ducis  futuri  instigat 


Dci  providentia  fuit  dandi  circumcisionem  Israel  in 
signum  unde  dignosci  possel,  cum  adveniret  lem- 
pus  quo  meritis  suis  supra  dictis  in  Jerusalem  ad- 
mitti  prohiberelur  :  quod  et  quia  futurum  erat, 
nuntiabatur,  et  quia  factum  videmus,  recognosci- 
mus.  Sicut  ergo  circumcisio  carnalis,  quae  lempora- 
lis  erat,  tributa  est  in  signum  populo  contumaci,  ita 
spiritalis  data  est  in  salutem  popuio  obaudienti,  di- 
ccnte prophela  Jeremia : Innovate  vobis  novitatem^^ 
et  nolite  seminare  in  spinis.  Circumcidimini  Deo,  et 
circumcidite  prosputium  corMs  vestri{Jerem.  iv,  3, 
4).  Et  alio  loco  dicit :  Ecce  enim  dies  veniunt,  dicit 
Dominus,  et  disponam  domui  Jnda  et  domui  Jacob 


drcamcidi,  ut  cum  coepisset  per  &ism\^0'p\x\o  di^tQ^  iestamentumnovum^W^^tnontalequalejamdedx 


praeceptum  circumcisionis,  non  aspernaretur  popu- 
Jus,  videns  exemplum  istud  in  ducis  iilio  ^3  jam 
eelebratom.  Dari  enim  habebat  circumcisio,  sed  in 
signum  :  unde  Israel  in  novissimo  tempore  di- 
gnosci  baberet,  quando  secundum  sua  merita  in 
sanctam  ci?itatem  ingredi  probiberetur,  per  verba 
prophetdrum  dicentium  :  Terra  vestra  deserta^  civi» 
tates  vestras  igni  exustm^  regionem  vestram  in  con" 
tpeetu  vestro  alieni  comedent,  ei  deserta  et  subversa 
apopulis  extraneiSt  derelinquetur  filia  Sion  sicut 
casa  invinea^  et  sicut  custodiariumincucumerariOy 
et  quasi  civitas  quce  expugnatur  {Isa,  i,  7,  8).  Et 


patribus  eorum  in  die  quo  eos  eduxi  de  terra  ^Egyp- 
ti,  Unde  intelligimus  et  priorem  drcumcisionem 
tunc  datam  cessaturam,  et  novam  iegem,  non  ta- 
lem  qualem  jam  dederat  patribus  processuram, 
annuntiari,  sicut  Isaias  praedicavit  dicens,  quod  in 
novissimis  diebus  manifestus  futurus  esset  mons 
Domini^  et  domus  Dei  super  vertices  montium :  et 
exaltabitur^  inquii,  super  collesivenient  superillum 
omnes  gentes,  et  ambulabunt  multi^  etdicent :  Ve- 
nitCt  ascendamus  in  montem  Domini,  et  in  domum 
Dei  Jacob  (Isa.  ii,  2,  3) :  non  in  Esau  prioris  fiiii  ^, 
scd  in  Jacob  sequentis,  id  est  populi  nostri,  cujus 


ideo  subsequens  sermo  propbetae  exprobral  eis  di-  r  mons  Gbristus  est  sine  manibus  concidentium  prae- 

»*•••  •  M  iA  •  •  •  J  ^.u^       ^  ^^        — .  *  •  _^  1       __   _         _ 4.-.-»-»—.-^  ^  J  T\  •        I 


cens :  Filios  generavi  et  exaltavit  ipsi  autem  spre- 
verunt  me  ^  (Ibid.  2).  Et  iterum  :  Et  si  extenderi- 
iis  manusj  avertam  faciem  meam  a  vobis  :  et  si 
multiplicaveritis  preceSt  non  exaudiam  vos,:  manus 
enim  vestras  sanguine  plence  sunt  {Ibid.  15).  £t  ite- 
rum  :  Va^,  gens  peccatriXy  populuspknus  peccatis^ 


cisus,  implens  onmem  terram,  apud  Danielem  os- 
tensus  (Dan,  ii,  34,  37).  Denique,  ex  hac  domo 
Dei  Jacob,  etiam  legem  novam  processuram  se-> 
quentibus  verbis  annuntiat  Esaias  dicens  :  De  Sion 
enim  exiet  ^^  lex,  et  verbum  Domini  ex  Hierusalem, 
etjudicabit  intergentes  {Isa.  ii,  4),  id  estinter  eos 


Yarise  lectiones. 

28  Cum  SemL  ^^  Circumcisionis  maximum  Pam,  Seml,  ^  Atquin  cod,  Fuld.  Rig,  ^*  Adfert  Pam,  Rhen. 
33  Jadicis  filium  Rhen.  Oberth,  ^^  Reprobaverunt  me  cod,  Fuld,  ^  Ad  indignationem  provocastis 
cod  Fuli.  35  Novitatem  abest  a  cod,  Fuld,  ^  Populi  Oberth.  Seml,  ^^  Erit  Fran. 

Commentarius. 

istud  Eucharistiam  significasse  tradunt  antiqui  tum  hunc  Judaicum  nihil  ad  salutem  conferre,  cir- 
omnes;  quibus,  practer  eos  quos  habel  Rigaltius,  cumcisionem  inquiens  aDeodatam  in  signum^  non 
addo  Glementem  Aiexandr.  Strom,  vi.  Dicitur  Mel-  in  salutem ;  pauio  superius  dixcrat :  «  Acceperat 
chisedech  rex  fuisse,  quia  apud  varias  gentes  reges  n  (Abraham)  circumcisionem^  in  signum...,  non  in 
ipsi  sacerdotes   erant  et  sacrificuli.    De  Romanis  ^  saiutis    pn 


certissimum  ;  ad  quem  morem  respiciens  Yirgilius, 
£n,  iii,  ait : 

R^x  Anios,  rex  idem  hominum,  Phoebique  sacerdos. 

Le  Pr. 

(14)  Et  ideo  si  salutem  circumcisio*  Datamfuisse 
drcumcisionem  in  signum  baplismi  tueotur  non- 
nnHi;  bic  vero  Auctor  iilud  cum  aiiquo  discri- 
mine  asserit.  In  circumcibionc  quidem  remilte- 
iNUar  originis  peccatum,  sed  non  per  circumcisio- 
nem  ut  per  baptismum,  'quia  tunc  id  fiebat  ex  vi 
pacti  a  Deo  initi  cum  Judaeis.  In  quo  TertuUianus 
sequitur  Apostoium  ad  Rom.  iv.  Lb  Pr.  —  Errat 
fortasse  Le  Prieur  asserens  Tertuliianum  in  eo- 
ram  fuisse  sentenlia,  qui  circumcisioni  baptismi 
tribuunt  effectus  salutares,  licet  cum  aliquo  aiscrir 
fnine,  ut  ipse  ait.  Attente  enim  caput  hoc  tertium 
periegenti  patebit  Auctorem  potius  exidtimasse  ri- 


praerogativam.  »  Eamdem  opinionem  am« 
plexati  sunt  omnes  ecclesiastici  scriptores  qui  ante 
Augustinum  floruerc.  Primus  enim  inter  omnes  Hip- 
ponensis  episcopus  a  circumcisione  deleri  peccatum 
originis  affirmavit.  Illum  S.  Doctorem  secuti  sunt 
Gregorius  Magnus  [Moral,  in  Job,  lib.  iv,  cap.  3), 
S.  Fulgentius^  Vencrabilis  Reda,  S.  Rernardus 
(passim),  Innocentius  111,  et  theologi  viri  non  paud. 
In  oppositam  abierunt  sententiam  S.  J.  Chry- 
sostomus  (in  Gen,  hom.  39),  S.  bpiphanius  (baeres. 
30),  S.  Uieronymus  (lib,  i  in  Evist,  ad  Galat.),  S. 
Joanues  Damascenus  (de  fide  Orthod,  lib.  iv,  cap. 
25)^  atque  alii  theologiae  periti,  notae  non  inferioris 
ncc  nuiuero  despiciendi.  Addi  potest  quod,  si  pec- 
catum  originale  deleret  circumdsio,  alii  nibilomi- 
nus  praesto  erant  ritus  aeque  efficaces,  v.  g.  fides 
parentum,  sacrificia ;  alioquin  actum  esset  de  sa- 
lute  feminarum  omnium,  ac  etiam  masculonun  qoi 
ad  diemoctavum  non  perveoissent.  £oo. 


643 


TBRTULLIANI  OPERUM  PARS  II.  -  SERIES  I,  POLEMICA. 


644 


qui  cx  genlibus  sumus  vocati  :et  conddent,  inquit,  a  facti  sumus  populus  ejus,  accipiendo  novamlfgem*^ 

gladios  suos  in  aratra,  et  lanceas  suas  in  falces^  et  ^'  *  '  '  ' 

non  accipiet  gens  super  gentem  gladium,  et  jam 

non  discent  "^  prceliari  (Ihid.),  Igilur  iDtelliguntur 

alii  quam   nos,  qui,  nova  lege  edocti,  isla  observa- 

miis,  oblitlerala  veleri  lege,  cujus  abolilionem  futu- 

ram    actus   ipse   demonstrat  39.  Nam  vetus  lex  ul- 

lione  gladii  se   vindicabat,    et  oculum  pro   oculo 

eruebat    {Exod.  xxi,    24;  Leyt/.   xxiv,  20;  Deut. 

XIX,  2i),   el  vindictam  injuriae  retribuebat  ;  nova 

aulem  lex  *o  clementiam   designabat,  ct  beHi  pri- 

stina  in  aemulos  legis,  et  hostis  exseculionem  *^  (15) 

in  paciticos  actus  "  arandse  et  colendae  terrae  re- 

formabat.  Igilur,  sicut  supra  oslendimus,  quod  ve- 

lus  lex  et   circumcisio  camalis  cessatura  pronun- 

tiata  esl,  ita  et  novae  legis  et  spiritalis  circumcibio- 

nis  observantia,  in  pacis  obsequia  cluxit  :  Populus  B  tinei,  Unde  nos  inielligimus  magis  sabbalizare  aos 


supra  dictam,  et  novam  circumcisionem  ante  pra&- 
diclam. 

CAPUT  IV. 

Sequitur  ilaque,  ut,  quatenus  circumcisionis  car- 
nalii  et  legis  veteris  aboiitio  expuncta  suis  tempo- 
ribus  demonstratur  (17),  ita  sabbati  quoque  obser- 
vatio  temporaria  ^^  fuisse  dcmonstretur.  Dicuat 
enim  Judsei  quod  a  primordio  sanctificaverit  Deus 
diem  septimum,  requiescendo  in  eo  ab  omnibus 
opcribus  suis  qua;  fecit,  et  inde  eiiam  Moysen  di* 
xisse  ad  populum  :  Mementoie  diem  Sabbatorum ; 
sancti/icate  eum.  Omne  opus  servile  non  facietis  in 
eo  {Exod.  XX,  H)^prasterquam  quod  ad  animamper^ 


enim,  inquit,  quem  non  noveram  servivit  mihi,  in 
obauditu  auris  obaudivU  me  {Psal.  xvii,  29).  Pro- 
phetae  adnuutiaverunt.  Quis  autem  est  populus  qui 
Deum  ignorabat,  nisi  noster,  qui  retro  Deum  ne- 
sciebamus  ?  et  quis  in  auditu  auris  audiit,  nisi  nos, 
qui,  reliciis  idolis,  ad  Deum  conversi  sumus  ?  Nara 
Israel  qui  Deo  fuerat  cognitus,  quique  ab  eo  in 
iEgypto  exaltatus  fueral,  et  per  Erythraeum  pela- 
gum  (16)  transvectus  4M5  est  (Exod.  xiv,  22), 
quique  in  eremo  manna  cibatus  (Exod.  xvi,  13 
seqq.)j  quadraginta  annis  ad  instar  aeiernitalis  re- 
dactus,  nec  humanis  passionibus  contamiuatus,  aul 


ab  omni  opere  servili  semper  debere,  el  non  tan- 
tum  septimo  quoque  die,  sed  per  omne  tempus.  Ac 
per  hoc  quaereudum  nobis  quod  sabbatum  nos  Deus 
vellet  cuslodire.  Nam  Sabbatum  aeternum,  et  Sabba- 
tum  temporale  Scripturae  desigoant.  Dicit  enim 
Isaias  prophela  :  Sabbata  vestra  odit  anifna  mea 
{Isa.  I,  14).  Et  alio  loco  dicit  :  Sabbata  mea  profa^ 
nasiis  {Ezech.  xxii,  8).  Unde  dignoscimus  Sabbatum 
temporale  esse  humanum,  et  Sabbatum  seteroum 
eenseri  divinum,  de  quo  per  Isaiam  praedicat  :  Et 
eritf  icquit,  mensis  ex  mense^  et  dies  de  die^  et  Sab' 
batum  de  Sabbato  et  veniet  omnis  caro  adorare  in 


saeculi  hujus  cibi   paslus,  sed    angclorum   paoibus  Q  Hierusalemy  dicit  Dominus  {Isa,  lxvi,   23).  Quod 


{PsaL  Lxxvn)  manna  cibatus,  satisque  beneficiis 
Deo  obligatus,  Domini  et  Dei  sui  obliius  est,  dicens 
ad  Aaron  :  Fac  nobis  deos  qui  nos  pra^cedant : 
Moyses  enim  ille^  qui  nos  ejecit  de  ten'a  Mgypti, 
dereliquit  nos,  et  quid  illi  acciderit  nescimus  {Exod. 
XXXII,  1).  Et  ideo  nos,  qui  non  populus  Dei  retro. 


iotciligimus  adimpletum  temporibus  Chrisii,  quan* 
do  omnis  caro,  id  est  omnis  gens,  adorarc  io  Jeru- 
salem  venil  Deum  Patrem,  per  Jesum  Ghrisiuni 
Filium  ejus,  sicut  per  prophetam  praedicatum  MMft 
est  :  Ecce  proselyti  per  me  ad  te  ibunt  (18)  {Isa.  lii, 
13).  Sic  igitur  ante  hoc  Sabbatum  temporaie  erat  et 


Variae  lectiones. 

38  Dicenlur  Oberth.  SemL  32  Punctum  interrogans  abest  a  Seml.  et  Oberth.  ^^  Lex  abest  a  Rhen.  et 
Oberth.  ^^  Belli  et  pristinam,  et  aemulos,  et  hostem  cx%ec\iUoae  cod.  Fuld.  ^^  in  pacificis  actus  cod.  Divion. 
*3Et    addit  Rhen.    Oberth.  **  Temporalis /{/le/i.  Oberth. 

Commentarias. 


(15)  E^  hostts  exsecuttonem.  c  Exsecutionem,in- 
quit  Rheuanus,  pro  persecutionem;  »  sicut  lib.  i 
adversus  Marcionem  :  «  Quid  dcnique  aduiantius 
quam'  deUcta  non  cxsequi  ?  >•  id  est  non  persequi. 
Ei  ibidem,  pauio  ante,  exsecutione  mali :  ac  postea, 
exsecutore  delictiy  id  ost  judice.  Pam. 

(<6)  Et  per  Erythrasum  pelagum,  elc.  Disputant 
mulii  an  mare  hrythraeum  seu  Rubrum  colore  dif- 
ferat  a  mari  vicino  aut  alio  quolibet.  Quod  non- 
nulli  putant,  causasque  quas  possunt  commini- 
scuntur,  proptcr  scilicet  coralli  ahundantiam  in 
fundo  adhaerentis,  proptcr  terrae  fubrae  vicinilatem 
qua  littora  complciitur,  et  fluemibus  aquis  sorbe- 
tur  suoque  coiore  aquas  illas  inhcit  ;  mitto  alias 
eausas  (ut  non  niir.us  his  probabiles,  aiqre  Ery- 
thraeum  marc  ejusdem  co'oris  cum  alro  mari  puto, 
locumque  ex  Q.  Curtio  adiiuco,  lib.  \iii  :  c  Ab 
Erythro  regc  inditum  esl  nomen.  >  de  mari  Ery- 
tbraeo  seu  rubro  loquitur,  «r  propter  quod  i^nari 
robere  aqiias  credunt.  »  Et  lib.  x,  statim  ab  initio : 
c  Caetera  incolis  credidcrant ;  inter  quae  Rubruin 


mare,  non  a  colore  undarum,  ut  plerique  crede- 
rent,  sed  ab  Erythro  rege  appoilari.  »  Lb  Pr.  — 
D  Plinium,  uti  solet,  imitalus,  qui  Erythramm  mare 
nuncupat  (iib.  vi,  cap.  23)  quod  nos  Rubrum  dici- 
mus,  sicuti  Dionysius.  de  Siiu  orbis.  Pam. 

(17)  Legis  veteris  abolitio  expuncta  suistemport' 
bus  dcmonstratur.  Sequor  Rbenani  interprctatio- 
nem,  qui  idem  e>se  censet  ac  adimpUta,  Expuncla 
nompe  fuit  lcx  vetus,  nova  supervenieiito.  Est  au- 
tf*m  metaphora  forsan  ducta  ab  uniiquis  foeoerato- 
ribus,  qui  dissoluia  nomina  io  tabulis  ccratis  seu 
diariis  ^  erso  slylo  expungcbant.  Le  Pr. 

(18)  Ecce  proselyti  perme  ad  te  ibunt.  Citat  eam- 
dom  Scripiuram,  lib,  iii  Advers.  MarCj  et  paulo 
latius  explicit,  noniinalim  Isaiae  ascribens,  apud 
qucm  reperiri  juxta  Septuaginta  inierprcles  (cap. 
LiiJ  adnotarunt  quidam,  sed  ibidem  hacienus  non 
reperi.  Pam.  —  Intcndebat  forte  TertuUianus  cap. 
Lv  Isa.  V,  5  :  Gentes  quoe  te  non  cognoverunt^  ad  ts 
current  propter  Dominum;  vel  sane,  cap.  60.  Edd« 


645 


LIBER  ADV.    JUDiEOS. 


6^6 


Sabbatum  aeternam  pra^ostensum  et  pra^dictum,  a 
qaomodo  et  ante  circumcisionem  carnalem  fuit  ct 
spiritalis  circumcisio  pneostensa.  Dcnique  doccant, 
aicuti  jam  praelocuti  sumus,  Adam  sabbalizasse ; 
aut  Abel  hostiam  Dco  sanciam  offerenlem,  sabbali 
religione  placuisse;  aut  Enoch  Iranslatum  Sabbati 
caltorem  fuisse;  aut  Noe  arcae  fabricalorem  pro- 
pter  diluvium  immensum,  Sabbalum  observasse; 
aut  Abraham  in  observalione  Sabbati  Isaac  filium 
saum  obtuiisse;  aut  Melchisedech  in  suo  sacerdo- 
tio  legem  Sabbati  accepissc.  Scd  dicturi  sunt  Ju- 
dsei,  ex  quo  hoc  prseceptum  datum  est  per  Moysen, 
exinde  obseniandum  fuisse.  Manifestum  est  itaque, 
non  seternum,  nec  spiritale,  sed  temporale  fuisse 
prsceptum,    quod    quandoque     cessaret.    Dcnique 


Sic  et  sacrificia  terrcnarum  oblationum  et  spiri- 
tualium  sacrificiot-um  prie«Jicata  ^"^  oslendimus.  Et 
quidem  a  primordio  majoris  filii,  id  est  Israel,  ter- 
rena  fuisse  in  Cain  praDoslensa  sacriiicia;  et  mino- 
ris  filii  Abcl,  id  est  populi  nostri»  sacrificia  divcrsa 
demonstrata.  Namque  major  natu  Cain  de  fructu 
terrce  obtulit  munera  Deo,  minor  vero/ilius  Abel  de 
fructu  ouium  suarum,  Respexit  Deus  in  Abel  et  in 
munera  ejus,  in  Cain  autem  et  in  munera  ejus  non 
respexit.  Et  dixit  Deus  ad  Cain :  Quare  concidit 
vultus  iuus?  nonne  si  recte  quidem  offeras,  non  recte 
autem  dividasy  peccasti  f  quiesce :  ad  te  enim  con^ 
versio  tua,  et  ipse  tui  dominabitur,  Et  tunc  dixit 
Cain  ad  Abel  fratrem  suum :  Eamus  in  campum» 
Et  abiit  cum  eo  illic,  et  interfecit  eum.  Et  tunc 


adeo  non  in  vacatioue  sabbati,  id  est  diei  septimi,  d  dixit  Deus  ad  Cain :  Ubi  est  Abel  frater  tuus?  Et 


bsec  solemnitas  celebranda  est,  ut  Jesus  Nave,  eo 
tempore  quo  Hiericho  civilatem  depellebat,  pra^ce- 
ptum  sibi  a  Deo  diceret,  uli  populo  mandarel,  ut 
sacerdotes  arcam  testamenti  Dei  septem  diebus  cir- 
cumferrent  in  circuitu  civitatis  ;atque  ita,  septimi 
diei  circuitu  peracto,  sponte  ruerent  muri  civitatis 
{Josue,  VI,  4  seq).  Quod  ita  factum  est;et  finilo 
spatio  diei  seplimi,  sicut  prsedictum  erat,  ruerunt 
muri  civitatis.  Ex  quo  manifeste  ostenditur  in  nu- 
mero  istorum  dierum  septem  incufrisse  diem  sab- 
bati :  septem  enim  dies  undecumque  initium  acce- 
perint,  Sabbati  diem  secum  concludant  necesse  est, 
quo  die  non  tantum  saccrdotes  sint  opcrati,  sed  et 


dixit :  Nescio :  numquid  custos  fratris  mei  sum  ego? 
Etdixit  eiDeus :  Vox  sanguinis  fratris  tui  clamat  ad 
me  de  terra  :  propter  quod  maledicta  terra,  quce 
aperuit  os  suum  ad  excipiendum  sanguinem  fratris 
tui,  Gemens  et  tremens  eris  super  terram,  Et  dixit 
Cain  ad Dominum :  Majus  delictum  meum,  quam  ut 
remitiatur  mihi ;  et  ejicies  me  hodie  a  facie  ten^ce^ 
et  a  facie  iua  abscondar,  et  ero  gemens  et  tremens 
super  terram,  et  omnis  qui  me  invenerit^  occidet 
(Gen.  iv).  Ex  hoc  igitur  duplicia  duorum  populo- 
rum  sacrificia  praeoslensa  jam  tunc  a  primordio 
aniraadverlimus.  Denique,  cum  per  Moysen  in  Levi- 
tico  (21)  lex  sacerdotalis  conscribcretur,  invenimus 


io  ore  gladii  prajda  facta  sit  oivilas  ab  omni  populo  g  praescriptum   populo  Israeli,  ut  sacrificia  nullo   in 


Israel.  Nec  dubium  est  opus  servile  eos  operatos, 
cum  pncdas  bclli  agerent  ex  Dci  praecepto.  Nam 
et  temporibus  Machaba^orum  (19)  Sabbalis  pugnan- 
do  fortiter  fecerunt,  ethosles  allophylos  (20)  expu- 
gnaverunt,  legemquc  paternam  ad  pristinum  vilae 
statum  pugnando  Sabbatis  revocaverunt.  Nec  pu- 
tem  aliam  legem  eos  defcndisse,  nisi  in  qua  de  die 
Sabbatorum  meninerant  esse  prsescriplum.  Unde 
maniieslum  est  ad  tempus  et  praesenlis  causae  ne- 
cessitatem  hujusmodi  607praecepta  valuisse  ^^, 
et  ^^  noa  ad  perpetui  temporis  observationem  hu- 


loco  offerrenlur  Deo  quam  in  terra  repromissionis, 
quam  Dominus  Deus  dalurus  esset  populo  Israeli  et 
fratribus  eorum  :  ut,  introduclo  Israel,  illic  cele- 
brarentur  sacrificia  et  holocausta  tam  pro  peccatis 
quam  pro  animabus,  el  nusquam  alibi  nisi  in  ter- 
ra  sancta  ^^  {Deut.  xii).  Cur  iiaqne  poslea  per  pro- 
phetas  praedicat  Spiritus  futurum  ut  in  omni  terra 
aut  in  omni  loco  offerantur  sacrificia  Deo,  sicut 
60S  per  Malachiam  angelum  (22),  unum  ex  duode- 
cim  prophelis,  dicit :  Non  recipiam  sacrificium  de 
manibus  vestris,  quoniam  ab  oriente  sole  usque  ad 


jusmodi  legem  eis  Deum  anie  dedisse. 

Variae  lectiones. 
*5  Convaluisse  Paw.  jR/i^n.  Oberth.'^^  Ut...  dedissel  iidem.  "  Praedicta  iidem.  ^»  Terram    sanctam 
Ven. 

Commentarius. 

(19)  Temporibus  Machabceorum,   Quandoquidem  n     (21)  Deniquecum  per  Moysem  in  Levitico.  Vel  ex 
Machabaeorum  hic  historiam    citct  in  re  fidei,    non  "  hoc  loco  palet  snbinde  mempria  lapsum  Auctorem 
dubium  quin  illam  pro   cauonica  Scriptura  cogno-      *"  -'—*'"'  c^. ;,>».,.... i..., 
verit.  Nequc  enim  mirum  si  in  canone  Hebraeorum 
libri  illi    noa  habeantur ;  quandoquidem  plusquam 
saeculo  post  illum  ab  Esdra  edilum  conscripti  sunt. 
Nam  inter  Cyrum  Darii  succebsorem  sub  quo  Esdras 
claruit,   et    Auliochum   Epiphaneni,    sub  quo   Ma- 
chabaei,  anni  intercesscruut  ul  niinimum  180.    Pam. 

(20)  Et  hostes  allophylos.  'AXXofipuXou;.  Graeci  bi- 
bliorum  interpreics,  inquit  1>.  Ilicionymus  (in  Isa. 
cap.  2)  sunt  interprclati,  pro  Philistiim,  quae  esl 
hodie  gens  Palaestina  :  quod  ipsum  comprohalur, 
et  in  editione  Latina  Septuaginta,  ex  liiulo  Psalmi 
Lv.  Verum  hic  id  refert  Terlulliauus  ad  Oraecos, 
eontra  quos  Machabaei  dimicabant,  eo  quod  vox 
Gneca  alienigenas  si|^uificct  iu  geucrc.  Pam. 


in  cilandis  Scripturarura  locis,  cum  hoc  praescrip- 
tum  nusquam  in  Levitico  reperiatur.  sed  Deui.  xii. 
Eodem  pertiuet  quod  supra,  c.  3,  dixit  :  c  Et  ideo 
subsequens  sermo  proplietaj  »,  ctc.  Cum  praecedat 
ea  scnpturam  illam  qwae  prius  cilata  esl,  non  subse- 
quatur ;  et  infra  :  «  El  alibi  dicit  »,  cum  eodem 
cap.  contineatur.  Quod  semel  adnotasse  sufficiat 
coQtra  sciolos  quosdam,  qui  nolunt  admittcre  in- 
Pairibus  4i.ipTr,{xa  \t.^r\u.  ovix6v.  Pam. 

—  In  Levitico.  A  glossemaie  profecta  haec  ver- 
ba  putat  Laliuius  :  sunt  enim   in  Deuteronomio. 

(22)  Angelum.  Malachias  angelus  seu  nuntius  in- 
terpretatur.  Quod  subjunxit,  unum  ex  i^  propheHs^ 
de  minoribus  est  intclligcadum.  Eoo. 


647 


TERTULLIANI  OPfiRUM  PARS.  II.  —  SERIBS  1,  POLEMIGA. 


6tt 


^eetdentmfm^fneumclan/icatumestinonrnibus  k^^^^^^^f    «^  praeccdenli  lempore    daiis  omiiibiis 

•  •    •      •  -•  ••  111  • 


gentibuSydicit  Dominus  omnipotens,  Et  in  omni  loco 
offeruntur  sacri/icia  mundanomini  meo  (Malach,  i, 
iO,  11).  Item  in  Psalmis  David  dicit  :  Afferte  Deo, 
patria  gentium  (Psal,  xcvi,  7).  Indubitate  quod  in 
omnem  terram  exire  habebat  (PsaL  xviii,  5)  praedi- 
catio  apostolorum.  Afferte  Deo  claritatem  et  honO' 
rem,  afferte  Deo  sacrificia  nominis  ejus.  Tollite  ho- 
stias^  et  introitein  airia  ejus  (Psal.  xcvi,  8).  Namque 
quod  non  terrenis  sacrificiis,  sed  spiritalibus  Deo 
litandum  (23)  sit,  ita  lefimus  ut  scriptum  est:  Cor 
contribulatum  et  humihatum  hostia  Deo  est  (PsaU 
L,  19).  Ei  alibi  :  Sacrifica  Deo  sacri/icium  laudis,  et 
-redde  Altissimo  vota  tua  (PsaL  xlu,  14).  Sic  itaque 
tacrificia  spiritalia  laudis  designantur,  et  cor  con- 


istis  praeceptis  camaliter  populo  larael,  superveoi- 
ret  tempus  quo  legis  antiquae  et  csremoniamm 
veterum  praecepta  cessarent,  et  novae  MHI  l^is 
promissio  el  spiritalium  sacrificiorum  agnitio,  et 
Novi  Testamenti  poUicitatio  superveniret,  fulgente 
nobis  lumine  ex  alto,  qui  sedebamus  in  tenebris  et 
in  umbra  mortis  detinebamur  ^  (Luc.  HiTS,  79). 
Itaque  necessiias  nobis  incumbit,  ut^  qaoniam  pr»- 
dicatam  novam  legem  a  propbetis  prtediiimua,  eit 
non  talem  ^t  qualis  jam  data  esset  patribus  eorum 
eo  tempore  quo  eos  de  terra  iBgypti  prodoxit  (25), 
ostendere  et  probare  debeamus  tam  legem  illam 
\eterem  cessasse,  quam  iegem  novam  promissam 
nunc  operari.  Et  quidem  in  primis  quserendum  an 


tribulatum  acceptabile  sacri/ieium  Deo  demonstra-  g  exspectetur  novae  legis  lator,  et   Novi  Testamenti 


tur.  Itaque  quomodo  carnalia  sacrificia  reprobata  in- 
telliguntur,  de  quibus  et  Isaias  loquilur,  dicens: 
Quo  mihi  multitudinem  sacri/ictorum  vestrorum  f 
dicit  Dominus  (Isa,  i,  11),  ita  sacrificia  spiritalia 
accepta  praedicantur,  ut  propbetiae  annuntiant 
Qtwniam  etsi  attuleritis^  inquit,  mihisimilam  (24), 
vanum  supplicamentum ,  exsecramentum  mihi  est 
(Ibid.).  Et  adhuc  dicit:  Bolocaustomataet  sacrificia 
vestra^  et  adipem  hircorum,  et  sanguinem  taurorum 
nolo  :  nec  si  veniatis  videri  mihi ;  quis  enim  exqui» 
sivit  hac  de  manibus  vestris  ^^  (Ibtd.  12)?De  spiri- 
talibus  vero  sacrificiis   addit,   dicens  :  Et  in  omni 


h&eres,  et  novorum  sacrificiorum  sacerdos,  et  novae 
circumcisionis  purgaior,  et  aeterni  Sabbati  caltor, 
qui  legem  velerem  compescat  (26),  et  Novum  Te- 
stamentum  staiuai,  nova  sacrificia  offerat,  et  caere- 
mouias  antiquas  reprimat,  et  circumdsionem  vete- 
rem  cum  suo  sibi  Sabbato  compescat,  et  aovuin 
regnum  quod  non  corrumpatur  annuutiet.  Nam 
etiam  ^^  novae  iegis  lator,  Sabbati  spiritalis  cultor, 
sacrificiorum  aeternorum  antistes,  regni  seterni  seter- 
nus  dominator,'quaerendum  aa  jam  venerit  ^3^  nec- 
ne.  Et  si  jam  venit,  serviendum  esl  illi :  si  necdum 
venit,   sustineodus  est,  dummodo  maDifesUim    sit 


loco  sacri/icta  munda  offereniur  nomini  meo,  dicit  p  advenlu  ejus  comprimi  ^  legis  veteris   prsecepta. 


et  operari  debere  novae  legis  exordia ;  et  in  primis 
defiuiendum  est  non  poluissc  cessare  legem  anti- 
quam  et  prophetas,  nisi  veoisset  is  qui  per  eamdem 
logem,  et  per  eosdem  prophetas  venturus  anaun- 
tiabatur. 

CAPUT  YU. 
Igitur  in  isto  gradum  ^^  conferamus^  an  qui  vea- 
turus  Christus  annuntiabaiur  '^^,  jam  \enerit, 


Dominus. 

CAPUT  VI. 
Igitur,  cum  manifestum  sit  et  Sabbatum  lempo- 
rale  ostensum,  et  Sabbatum  aeternum  praedictum, 
circumcisionem  carnalem  praedictam,  ei  circumci- 
sionem  spiritalem  praeindicatam  ,  legem  quoque 
tcmporalem  et  legem  aetemalem  denuntiatam,  sa- 
crificia  carnalia  et  sacrificia  spiritalia  praeostensa; 

Variae   lectiones. 

^^  In  editt.  Pam.,  Seml.  et  Oberlh.  post  haec  verba,  de  manibtu  vesirisj  additur  :  c  Spiritualia  varo 
sacrificia  de  quibus  praedictum  est,  et  sicul  supra  didt :  Non  est  mihi  voluntas  in  vobis ,  dicit  DonU" 
nus.  Sacri/icia  non  accipiam  de  manibtu  vestris :  quoniam  ab oriente sole  usque  in  occidentemnomen  meutn 
clari/icatum  est  in  omnibus  gentibus^  dicit  Domtnus.  De  Spiritualibus  \ero,  eic.  «  Desunt  haec  verba  in 
ed.  Rigalt.  Prior.  Venct.  ^o  Orirctur  lumen  addunt  Rhen.  Obert.  ^*  Kam  et  non  lalis  Rhen.  SemL 
eamque  non  talem  Oberih,  ^^  Hic  nam  eiiam  Rhen.  Oberth.  hic  inquam  novae  Paris.  ^^  An  nec  oe  Rhen. 
Oberth.  **  Cum  primae  tidem,  comprimere  Fran.  Paris  ^  Gradu  id.  ^  Qui  venturus  est  ChristuSy 
jamvenerit  iid. 

Commentanus. 
(23)  Quod  non  terrenis  sacri/iciis,  sed  spiritalibtis  n  u(^aXi« ;  in  versione  Latina  sacrificium  habetur  ia 

ico  :  «  Offero      hoc   loco,  licet  similae  nomen  aliis  in  locis  osurpe- 

tur,  n^mirum  in  Gefi.  cap.  xviii,  et  Levit.  cap.  n. 
Lr  Pr. 

(25)  De  terra  jEgijpti  produxit,  Pro  eduxit.  Mi- 
rum  autcm  qua  ratione  adversus  Judaeos  argu- 
mentatur,  ut  nnem  Hosaicae  legis  et  evengelicse  ad- 
ventum  demcnstrel,  quae  veritatem  continct  cnjas 
vetus  figura  erat  quae  in  caeremoniis  seu  ritibus 
quibusdam  et  cultu  exteriori  continebatur ;  cum 
Do^a  iis  riiibns  non  contcnta,  perfectius  aliqmd 
exigat,  et  spiritum  ad  Dei  contemplationem  amo- 
remque  attrahat.  Lb  Pr. 

(26)  Qui  legem  veterem  compescat.  Id  est  aboefel, 
ut  novam  subinducat.  Lb  Pa. 


Deo   Htandum.  Hinc  illa  in  Apologet 
opimam  et    majorem  hostiam,  quam   ipse  mandavit 
oraiionem  de  carne  pudica,  de    anima  innocenti, 
de  Spirilu  sancto  profectam,  »  etc.  £t  libello  ad 
Scapulam : «  Sacrincamus  quomodo  praecepit  Deus, 

Kura   prece.  »  Et  lib.  de  Oraiione,  ubi  de  orationi- 
us  sacrificiorum,  in  quibas  accipitur  corpus  Do- 
mini.  Et  lib.  de  Jejuniisj  :  «  Haec  erit  stalio  sera, 

2uae  ad  vesperam  jejuuans,  pinguiorem  orationem 
^eo  immolat.  >  Caeterum  observare  est  baec  Tertul- 
liani  non  per  omnia  convenire  cum  iis  quae  apud 
Irenaeum  leguntur  lib.  iv,  cap.  33  et  34.  Rig. 

{2i)Quoniam  etsi  attuleritiSt  inquitf  mihi  simi- 
lam.  Simila  sive  similsgo  est  farina  e  tritico  com- 

muni  facta.  Hcbraeis  simila  est  nSo,  Graecis  cst  os- 


649 


LIBBR  ADT.  mMOS. 


650 


Tentnras  adhuc  sperelur.  Quod  ipsum  ut  probari  A  Bierusalem  Judcei{Act.  ii,  9, 10),  etcselerae  genies  : 


pornit,  etiam  tempora  sunt  nobis  requirenda,  quan- 
do  ^IO  venturum  Christum  prophelae  anuuntia- 
TeruDt;  utsi  iu  ista  teropora  recognoverimus  ve- 
nisse  eum,  sine  dubio  ipsum  csse  credamus  qucm 
Teoturum  prophelae  canebant,  in  quem  nos,  gentes 
sciiicet,  credituri  annuntiabamur  :  el  cum  consti- 
terit  venisse,  indubitate  etinm  logem  novam  ab 
ipso  datam  esse  credamus,  et  Tcstaraentum  Novum 
in  ipso  et  per  ipsum  nobis  dispositum  non  diffitea- 
miir.  Yentnrum  enim  Chrislum  nec  Judaeos  re- 
^fotare  scimus,  utpote  qui  in  adventum  ejus  spem 
suam  porrigant.  Nec  de  isto  plnribus  quserendum, 
enm  retro  omnes  prophetae  de  eo  prsecinuerint  ^*', 
vX  Isaias  dicit :  Sic  dicit  Dominus  Deus  (27)  Christo 
meo  ^  DominOf  Cujus  tenui  dexteram,  utexaudiant 


ut  jam  ^  Getulorum  varietales,  et  Maurorum 
multi  lines,  Hispaniarum  omnes  termini,  et  Gallia- 
rum  diversae  nationes,  et  Britannorum  inacccssa 
Romanis  loca,  Christo  vero  subdita,et  Sarmatarum, 
Oll  et  Dacorum,  et  Germanorum  (31),  el  Scy- 
tharum,  et  additarum  multarum  gentium,  et  pro- 
ymciarura  et  insularum  muliarum  nobis  ignotarum, 
et  quae  enumerare  minus  possumus?  In  quibus 
omnibus  locis  Christi  nomen,  qui  jam  venil,  rc- 
gnat;  utpote  ante  quera  omnium  civitalum  poriin 
sunt  aperiae,  ct  cui  nullae  sunt  clausse  :  ante  quem 
serae  ferre»  sunt  comminutse,  ct  valvae  ffirea^ 
sunt  apertae  ^^  (Isa.  xlv,  1,  2).  Quamquara  et 
ista  spiritaliter  sint  intelligenda,  quo  praecordia 
singulorura    variis  raodis  a  diabolo   obsessa ,  fidc 


itlttm  gmtts:  fortitudines  regum  disrumpamt  ape-  B  Christi  sint  reserata ;  attamen  perspicue  sunt  aclim- 


riam  ante  ilUmportaSj  et  civitates  non  claudentur 
illi  (/sa,  XLv,  1,  2).  Quod  ipsura  adimpletura  vi- 
demns.  Cui  enim  dextcrara  tcnet  Pater  (28)  Deus, 
nisi  Christo  Filio  suo?  quera  exandierunt  omnes 
gentes,  id  est,  cui  omnes  gentes  crcdiderunt,  cujus 
et  prsedicatores  apostoli  in  Psalrais  David  osten- 
duntar :  /n  universa^  inquit,  terra  cxiitsonus  eorum, 
etusque  ad  terminos  terras  verba  eorum  (Psal.  xviii, 
5).  In  quem  enira  alium  universae  gentes  credide- 
raat,  nisi  in  Christum  qui  jam  venit?  Cui  enim 
et  aliae  gentes  crediderunl?  Parthi,  Medi,  Elami^ 
tce  (i9),  et  qut  inhabitant  Mesopotamiamj  Arme^ 
niam  (30),  Phrygiam,  Cappadociam ;  et  incolentes 


pleta,  utpote  in  quibus  omnibns  iocis  populus  no- 
minis  Christi  inhabitct  ^^.  Quis  enim  omnibus  ^3 
regnare  potuisset,  nisi  Christus  Dei  Filius?  qui 
omnibus  in  aeternum  gontibus  ^*  regnaturus  ((PsaL, 
XLVi,  2, 9 ;  Lxxxv,  9 ;  Isa.  ii,  4 ;  xlix,  6) nuntiabatur. 
Nam  si  Salomon  regnavit,  sed  in  finibus  Judai 
tantum,  a  Bersabee  usque  Dan  tcrmini  ejus  rcgni 
signantur  (32).  Si  vero  Babyloniis  et  Parthis 
regnavit  Darius ,  non  habuit  in  omnibus  gcnti- 
bus  potestatem  ^s.  si  ^Egyptiis  Pharao,  vel  quis- 
que  ei  in  haereditate  regni  succcssit;  illic  tantum 
potius  est  regni  sui  dominium.  Sic  ^  Nabucho- 
donosor  cum  suis  regulis  ab  India  usque  ^thio- 


Pantum,  et  Asiam,  et  Pamphyliam ;  immorantes  r  piani  habuit  regni  sui  tcrminos.  Sic  Alexandcr 
JEgyptum,  et  regionem  Africce  qucB  est  trans  Cyre-  Macedo  nunquam  Asiam  universam  ct  caeteras  rc- 
nem  inhabitantes,  Romani  ^^  et  incolas;  tunc  et  in      giones,  posteaquam  devicerat,  tenuit.  Sic  Gormani 

Variae  lectiones. 

5"»  PraBcanuerint  Fran.  sauncto  meo  Cyro  estveralectio;sedLatinipluressic  legebant  Seml.  59  Romam 
Mert  SemL  ^  Etiam  iidem,  ^i  Ruptae  Jun.  ^2  Christiani  h abitet  Pari*.  ^3  Gentibus  addunt  Rhen.  et  Obert.  - 
M  Gentibus  abestaRhenetObert.^'^  Nonhabuit  potestatcm  ultcrius^  ulra  fines  regni  sui  non  habuit  in  Rhe?i. 
Oberth.^  Si  iid&fn. 

Comnrientarius . 

(27)  Sic  dicit  Dominus  Deus.  De  erronea  hac 
lcctione,  tamen  jam  olim  inveterata,  vide  adno- 
tationes  nostras  in  Cyprianiim  ,  lib.  i  Testimon, 
adversui  Judasos,  cap.  21,  n.  60.  Pam. 

(2S)  Cui  enim  dexteram  tenet  Pater.  Alludit  haud 
dubie  ad  locum  Scripturae  praecedentem ,  sicuti 
etiam  in  illo,  «  Quem  exaudierunt  omnes  gentes.  • 
Pam. 


lorum  provinciae  non  fit  mentio;  sed  jam  tum 
etiam  Christi  fidem  apud  eos  viguisse  vel  inde 
manifestura  est,  quod  non  ita  multo  post  Armenii 
bellum  Maximo  tyranno  indixerint,  antea  socii  Ro- 
manorum,  Christianae  fidci  et  religionis  ergo ,  a 
qua  illos  ad  idololatriam  conabatur  nbducere.  Testis 
esl  ejus  rei  Niceph  Eccles.  Uist.  lib.  vii,  cap.  28. 
Pam.  —  Eadem  attestalur  Augustinus  contra  cpist. 


(29)  Parthi,  Medi^  Elamitas.  Comprobans  Auctor  D  Manichaei.  Africce  habet  el  Auguslinus,  nos  Lybiam. 
qnod  jam  tnm  omncs  gentes  in  Christum  credide-      Seml. 


nnt,  primum  utitur  verbis  Scripturae  de  iis  qui, 
nbi  in  festo  Pentecostes  audierant  apostolos  suis 
qntbnsone  linguis  loquentes,  ad  Christum  conversi 
snnt.  Ubi  ex  instilnto  videntur  conjuncti  Parthi, 
Medi  et  Elamitce,  non  iElamitce,  id  est  Persa^j  sic 
•b  Eiam  filio  Sem,  teste  Josepho  (Antiq.  lib.  i, 
eap.  7),  nuncupati,  eo  quod  sibi  invicem  vicini 
innt.  Atqui  confirmatur  Auctoris  sentenlia  a  B. 
Sophronio  (CataL  Grasc.  vir.  illusirium,  inter 
Opera  Hieronymi),  qui  B.  Thomam  apostolum  prae- 
dicasae  dicit  Evangelium  Christi  Parthis,  Medis  et 
Persis  t  Carmanis  quoque ,  Hircanis,  Bactris  et 
lUgbi,  lodia  denique,  apud  quos  in  civitate  Cala- 
vina  martyrium  passua  sit.  Pcm. 
(30)  Armeniam.  Hnjns  quidem  in  Actis  Aposto* 

Patrol.  II, 


(31)  Germanos  et  Ircnaeus  nominat;  incertum 
quo  jure.  Sbml. 

(32)  Termini  regni  ejus  signantur.  IIIReg.  iv,  21, 
Icgimus  :  Salomon  autem  erat  in  ditione  sua^  ha^ 
bens  omnia  regna  a  flumine  terrce  Philisthiim  usque 
ad  terram  jEaypti.  Et  II  Paralip.  ix,  26  :  Exer- 
cuit  etiam  (Salomon)  potestatem  super  cunctos  re- 
ges  a  flumine  Euphrate  usque  ad  terram  Philisthi- 
norum,  et  usque  ad  terminos  /Egypii.  Fortassis 
terminos  imperii  Salomonis  legit  Auctor  in  III  Reg. 
IV,  25,  qui  sic  habet  :  Habitabatque  Juda  et  Israel 
absque  timore  ullo,  unusquisque  sub  vitesua  etsub 
ficu  sua,  a  Dan  usque  Bersabee,  cunctis  diebus 
Salomonis.  £dd. 


21 


(331  TERTULLIANi  OPERUM  PARS  II.  -  SBRIES  I,  POLSMIGA.  652 

adlmc  usque  limitcs  suos  ^'^  iransgrcdi  non  sinun-  ^  volansyet  teligit  me,guasi  hora  sacri/icii  vesper- 
lur.  Britanni  ^  intra  Oceani  sui  ambiluni  conclusi.      //wi,  et  intelligere  fecit  me,  et  locutus  est  mecum, 

et  dixit :  Daniel^nune  exiviimbuereteintelligeniia^ 
inprincipio  obsecrationis  ''^  tuas  exivit  sermo.  Et  ego 


Maurorum  gcns  et  Gelulorum  barbarics  a  Romanis 
obsidcnlur,  ne  regionum  C9  suarum  fines  excedanl. 
Quid  de  Romanis  dicam,  qui  de  lcgionum  suarum 
praesidiis  imperium  suum  muniunl,  nec  trans  islas 
gcntcs  porrigere  vircs  regni  sui  possunt?  Chrisli 
autem  regnum  et  nomen  ubique  porrigitur,  ubi- 
que  creditur,  ab  omnibus  gentibus  supra  enume- 
ratis  colitur,  01«  ubique  regnat,  ubique  adora- 
tur,  omnibus  ubique  tribuitur  ffiqualiter;  non  re- 
gis  apud  illum  major  gralia;  non  barbari  alicujus 
inferior  ^^  laetitia;  non  digniutum  aut  naialium 
cujusqaam  discreta  merita ;  omnibus  aequalis,  omni- 
bus  rex,  oranibus  judcx,  omnibus  Deus  et  Domi- 


B 


veni  ut  annuntiem  tibi,quiavir  desideriorum  tu  e», 
et  cogita  in  verbo,  et  intellige  in  visione.  Septuaginta 
hebdomad(E  breviatas  sunt  super  plebem  tuam  (33^, 
Ol  3  et  super  civitatem  sanctamtquoadusque  inve- 
terettir  delictum,  et  signentur  peccata,  et  exorentur 
injustitias,etinducaturjustttia  asterna^utet'^'^  signe- 
turvisio  etprophetes^  et  ut  ungatur  Sanctus  sancUh 
rum,  EtscieSt  etperspicies  et  intelligesaprofecHone 
sermonis ,  integrando  et  reasdificando  Bierusalem 
usquead  Christum  ducem,  hebdomadas  septemeidi- 
midiam^  etseptuagintaduaset  dimidiam:  etconver- 


nus  est.  Ncc  dubites  credere  quod  2iSseyer2Lmus  "'^  o  feteta!di/icabiturinlastitiam,etconvallationem,et 


cum  videamus  fieri. 

CAPUT  YIII. 

Itaque  requirenda  lempora  praediclffi  el  fnturae 
nativitatis  Chrisli,  et  passionis  ejus,  et  extermi- 
nii  civitatis  Uierusalem,  id  est  vaslationis  ejus. 
Dicit  enim  Daniel  ct  ciyitatem  sanctam  et  sanclum 
cxterminari  cum  duce  venturo,  et  destrui  pinna- 
culum  usquc  ad  inlerilum.  Venturi  itaque  Christi 
ducis  sunt  lempora  requirenda,  quae  invesligabi- 
mus  in  Daniele  :  quibus  computalis,  probabimus 
venisse  eum,  etiam  ex  lemporibus  praescriptis,  ct 
ex  sigois   compctenlibus,  ct  ex  opcrationibus  '^^ 


innovabuntur  tempora  :  et  post  hebdomadas  has  te- 
piuagintaduas,etexterminabiturunctiOjetnonerit: 
et  civitatemetsanctumexterminabitcumduce  adve- 
nientCy  etconcidentur  quomodo  in  cataclysmo  %uq%Le 
ad  finem  belli,  quod  concidetur  usque  ad  interilum. 
Etconfirmabit  testamentumin  '^^multis.Hebdomada 
una  etdimidia  hebdomadis^auferetur  meum  sacrifi^ 
cium  et  libatio,  et  in  sancto  exsecratio  vastationiSf 
$t  usque  ad  finem  temporis  consummatio  dabitur 
super  hac  vastatione,  Animadvertamus  igilur  lenni- 
num,  quomodo  in  vero  praedixil  '^^  septuagiota  heb- 
domadas  futuras,  in  quibus  si  receperint  euniy  sedi- 
ficabiiur  in  iatitudinem  et  in  longitudinem,  et  iono- 


ejus  :  quse  "^^  probamus  "^^  cx  consequentibus  quae  Q  vabuntur  tempora.  Providens  aulem  Deus  quid  essct 


post  adventum  ejus  futura  adnuntiabantur ,  ut 
tam  adimplcta  omnia  quam  prospecta  "^^  cre- 
damus.  Sic  igitur  de  eo  Dauiel  praedicavit;,  ut 
et  quando  el  quo  in  lempore  genlcs  csset  libera- 
turus,  oslcnderet,  et  quoniam  post  passionem 
Christi  ista  civius  exlerminari  liaberet.  Dicit 
cnini  sic  :  In  primo  anno  sub  Dario  filio  Assueri 
ex  semine  Medorum,  qui  regnavit  super  regnum 
Chaldceorum,  ego  Daniel  intellexi  in  libris  nume- 
rum  annorum,  Et  adhuc  me  loquetite  in  orationCt 
ecce  vir  Gabriel,  quem  vidi  in  visione  inprincipio^ 


futurum,  el  quoniam  non  tantum  non  recipieot  eumy 
vcrum  et  insequentur,  el  tradent  eum  morti,  et 
recapitulavit,  et  dixit :  in  sexagiota  duabus  hebdo- 
madibus  nasci  illum  et  ungi  Sanctum  sanctorum; 
hebdomades  autem  7  et  dimidia  cum  implereotnry 
pati  habere,  et  civitalem  exlerminari  post  onam  et 
dimidiam  hebdomadam,  quo  scilicet  ^  tcmpore  sep- 
tem  et  dimidia  hebdomadae  compktae  sunt.  Dicit 
enim  sic :  Et  civitatem  ei  sanctum  exterminari  cum 
duce  venturo,  et  concidentur  sicut  in  cataclysmo,  et 
destruet  pinnaculum  usque  ad  interitum^  UQde(34) 


Variae  lectiones. 


Obert 
Rhen 
^Tcmitore  omiit.  Pam 


Commentarius. 


(33)  Septuaginta  hebdomadxbreviatoe  sunt  super  n hoc  est  Shilo  est  rex  Messias,  E  recentioribas 

plebem  tuam^  etc.  IUusiris  locus  adversus  Judueos  ^  idem  sentiunt  R,  Selomoth,  R.  Kimchi,  elR.  Bectiai : 


ad  probaodum  Messiae  adventum,  qui  locus  habelur 
Danielis  ix,  et  vulgo  in  hanc  rcm  adducitur  a  theo- 
logis.  Conformis  huic  loco  alteri  e  Geneseos  cap. 
XLix,  hoc  esl  celcbre  vaticinium  Jacobi  patriarchse  : 
Non  auferetur  sceptrum  de  Juda,  et  dux  de  femo- 
re  ejust  donec  veniat  qui  mittendus  esU  In  Ue- 
braeis  codicibus  est  donec  veniat  Shilo,  At  Shilo 
est  Messias;  quod  demonstratur  adversus  Judaeos 
haud  difficile,  cum  illud  testcntur  veteres  Judaei. 
Triplex  etiam  paraphrasis  Ctialdaica,  Onkeli,  Jo- 
nathanis  et  Hierosolymitana  pro  Shilo  habet  rex 
Jlf^5jta5.  In  libro  etiam  pervetusto  et  magnae  aucto- 
ritatis  qui  Bercschit  rabba  dicitur, 


unde  facile  ex  hoc  loco  fatuitatis  suse  et  pervicacis 
impietatis  convincuntur  hodierniJudaei.  In  Graeco 
vero  contexlu  habetur  :  Oux  lxXe(<|>ot  l^  'IquSs  I«c 
&v  DAfi  ^  dTcdxeitai.  Non  deficiet  imperator  ex  Juda^ 
donec  veniat  cui  repositum  est,  id  est,  ut  interroe- 
tiitur  S.  Ephiphanius^  cui  reposiium  est  ut  sit  Cnri- 
slus;  haeresi  nimirum  Hcrodianorum,  qui  ideo  ita 
dicti,  quod  Herodem  Cbristnm  esse  profiterentnr. 
Lb  Pr. 

(^i)Und€  igiturostendimusquoniam  venit  Chrisius 
intra  septuagesimum  et  dimidiam  hebdom.  Aoctor 
Qucest.  ex  Yet.  Tes^quae  adjectaesunttom.IYOpe- 
rum  Augustini :  «  A  tempore  primi  anni  Darii  regis 


6&3 


LIBBR  ADY.  JUDiEOS. 


654 


igilur  oslendimus  «^  quoniam   venii  Christus  in- |j  anni  41.  Efficiunturautem  anni437,  menses  6.  Unde 

.   -     4*A     ^4     j:«n:#i:a*vi     liAhflnmarlna  9   NiimArAhimiifi        flHimnlontiir  A9.  hAhrlnmaflsp  Pt  Himi/lia    nn<n  of^»:.,»* 


tra  62  et  dimidiam  hebdomadas  ?  Numerabimus 
aulem  a  primo  anno  Daaii,  quomodo  »2  014  in  ipso 
tempore  ostenditur  Danieli  visio  ipsa.  Dicit  cnim 
Ei  intellige,  et  conjice  ad  perfectionem  »3  sermonis 
respondente  ^  me  iibi  hcec.  Unde  a  primo  anno  Da- 
rii  debemus  compuiare,  quando  hanc  \isionem  vi- 
dit  Daniel.  Videamus  igitur  anni  quomodo  »5  im- 
pleantar  usque  ad  advcntum  Christi.  Darius  enim 
rcgnavit  annis  19 ;  Artaxerxes  regnavit  annis  4o  : 
deinde  rex  Ochus,  qui  et  Cyrus,  regnavit  annis  24 ; 
Argus  anno  uno  (35) ;  alius  Darius,  qui  et  Melas  no- 
minatas  est,  annis  22  ;  Alcxander  Macedo  annis 
duodecim  (36).  Deinde  post  Alexandrum,  qui  et  Me- 


adimplenlur62  hebdomadae  et  dimidia,  quae  efficiunt 
annos  437,  menses  6,  in  diem  nativitatis  Chrisli. 
Ei  manifestata  est  juslilia  aelerna,  et  unctus  est 
SaDclus  sanctoruro,  id  est  Chrisius ;  et  signata  cst 
visio  et  prophetia,  ct  dimissa  sunt  peccata,  qua^  pcr 
6dem  nominis  Christi,  omnibus  in  eum  credenii- 
bus  remiltuntur  ^  015  Quid  est  autem  quod  di- 
cit  signari  visum  et  prophetiam  ^o?  Quoniam  omnes 
propheta3  nuntiabant  de  ipso,  quod  essct  venturus 
el  pati  haberet.  Igitur ,  quoniam  adimpleta  est  pro- 
phetia  per  adventum  ejus  ,  propterea  signari  visio- 
nem  et  prophetiam  dicebat,  quoniam  ipse  est  signa- 
culum  omnium  prophetarum,  adimplens  omnia  quae 


dis  et  Persis  regoarat,  quos  revicerai  ^e,  et  in  Ale-      retro  de  eo  prophetae  nuntiaverant.  Post  enim  ^^  ad- 
xandria  regnum  suum  firmaverat,  quando  et  nomine  H  vontum  Christi  et  passionem  ipsius  ,*jam  non  visio 


s\io  eam  appella^it.  Postea  s^  regnavit  illic  in  Ale- 
xandria  Soier  annis  35;  cuisuccedens  Philadelphus, 
regnavit  annis  triginta  novem  (37).  Huic  succedit 
Evergctes,  annis  25;  deinde  Philopalor,  annis  17; 
posl  hnnc  Epiphanes,  annis  24 ;  itera  alius  Evcrge- 
tes,  annis  39,  Soter,  annis  38,  Ptolemaeus,  annis  38, 
Cleopatra,  annis  20,  mensibus  6.  Ilem  adhuc  Cleo- 
palra  conregnavit  Augusto  annis  13  ,  post  Cieopa- 
iram  Augustus  aliis  annis  43.  Nam  omnes  anni  im- 
perii  Augusti  fuerunt  anni  56.  Yidemus  autem  quo- 
niam  quadragesimo  et  primo  anno  imperii  Au- 
gusti  (38),  quo  ^  post  mortem  Cleopatrse  imperavit, 
DascUuT  Christus.  Et  supervixit  idem  Auguslus  ,  ex 


neque  prophetes  est  ^^  qui  Christum  nunliet  ventu- 
rum.  Denique  hoc  si  non  iia  est ,  exhibeant  Judsei 
prophetarum  post  Christum  aliqua  volumina  ,  ange- 
lorum  aliquorum  visibilia  miracula ,  quse  retro  pa- 
triarchae  viderunt  usque  ad  adventum  Christi,  qui 
jam  venit ,  ex  qua  signata  est  visio  et  prophelia,  id 
est  statuta.  Et  merito  Evangelista  :  Lex  et  prophetce 
usque  ad  Joannem  baptizatorem  {Matth.  xi,  iS). 
Baptizato  enim  Christo,  id  est  sanctificante  aquas 
in  suo  baplismate  (40) ,  omnis  pleniludo  spiritalium 
retro  charismatum  in  Christo  cesserunt,  signanlc 
visionem  et  prophetias  omnes ,  quas  adventu  suo 
adimplevit.  Unde   firmissime   dicit  adventum   ejus 


quo  nascilur  Chrislus,  annis  15.  Et  erunt  reliqua  Q  signare  visum  et  prophetiara.  Itaque  ostendentes  et 
tempora  annorum  in  diem  nativiiatis  Christi  (39)      numerum  annorum  et  tempus  60  duarum  et  dimi- 

Variae  lectiones. 

8t  Ostendemus  alii  habent.  ^2  Quoniam  cod.  Divion.  et  Hieron.  in  Dan.  IX,  ®3  A  perfcctione  Rhen,  Oberth,  A 
propbetatione  sermonis  hujusunde  a  primo,  eic,  cod.  Divion.  A  prophelalione  sermonis  hujus  unde  a  primo, 
etc.  eod.Divion,  A  propheUtione  legiturei  apud  Hieron.  ^4  Respondere  iid.  «^  Quoniam  Fran.  ^  Devicerat 
E\erim.Jun.  «"^Postea  abest  a  Yen.  ^  QuiHteron.^^  Tribuuntur  Rhen.  ^o  Prophelam  Rhen.  Oberth.  9»  Enim 
abest  a  Rhen.  et  Oberth.  »2  Prophelia  est  qu»  alii. 

Commentarius. 


Persamm  usque  ad  nativitalem  et  passionem  Do- 
mini,  el  ad  excidium  Jerusalcm  quodfacium  est  per 
Yespasianum  impcrii  Romani  principcm ,  impletae 
sunt  hebdomadai  septuaginta,  quae  sunt  anni  490, 
qui  computus  per  regna  ct  per  successiones  impe- 
rii  maniienus  est,  quomodo  a  TerluUiano  compu- 
tatum  invenitor  in  libro  quem  scripsit  adversus  Ju- 
daeos  :  qaod  ne  ad  injuriam  ejus  proficerei,  quia 


(37)  Regnavit  annis  39  Hieron.  «  Cui  successit 
Philadelphus  regnans  an.  Iriginla  octo.  »  Rig. 

(38)  Videmus autem  quoniam 40 et  1  anno  Augusti. 
Ciiatur  hic  locus  in  Eusebii  Chronicis,  examiDaiur- 

?[ue  Animadversione  Jos.  Scaligeri  ad  num.  mmxv. 
renseus,  lib.  cap.  25  :  «  Circa  primum  ct  quadra* 
gesimum  annum  Augusti  imperii.  »  Rig. 

(39)  £/  erunt  reliqua  temporaannor,  in  diem  na- 


aaeos  •  qaoa  ne  aa  iiijuiiaiii  cjud   pivwwi»-»,  vi»"»*  \M^fAJt>  ctui*^  rc/b»(/u^  (■cm^ufuu^irii//.  </»u«c7/c>  7fu- 

benecompntavit,  praelermisimus.  Etquis  ambigatde  y  tivitatis  Christi.  In  Fuldensi  legilur  :  «  Indiem  na- 


hoc  numero  ,  cum  trecenti  circiter  anni  nunc  super 
hunc  numerum  invenianlur  ?  »  Ex  quibus  verbis  col- 
ligitur  setas  hujus  scriptoris  aliquanto  supcrior  Au- 
gostino.  RiG. 

(35)  Argus  anno  uno.  Ab  Eusebio  nuncupatur  isle 
Arset,  a  Sulpicio  Arse,  cui  interim  ab  illis  aut  4  aut 
3  anni  iribaunlur,  Dario  6  duntaxat.  Pam. 

(36)  Alexander  Macedo,  annis  daodecim.  Ita  haud 
dobie  legendumex  B.Hieronymo(m  ii  cap.  Daniel.)^ 
Beroso,  et  Sulpicio  Severo  (Hist.  sacrce ,  lib.  ii),  et 
Glosaa  ordinaria  pro  eo  quod  antea ,  et  hic  et  apud 
Pomoeriom  decem.  Ei  possunt  concordari  cum  Ku- 
sebii  annis  sex  duntaxat,  quia  ille  successor  Plole- 
meo  Lago  [  qui  hic  et  Josepho  Antiq.  lib.  xii,  cap. 
1  SoTBa  voeatur]  attribuit  annos  40,  auctor  vero 
dimtaxat  35,  ita  at  solam  in  uno  anno  differant. 
Pak. 


tivilatis  Chrisu  annum  41,  post  mortem  Cleopa- 
trse  20  et  7  Augusio,  efGciuntur  anni  430  et  7,  mcn- 
scs  5,  in  dio  nalivit.  »  Apud  Hieronymum  vero 
emendatius  :  «  Kt  erunt  reliqua  tempora  annorum 
in  diem  nativiiatis  Chrisii ,  in  annum  Augusti  qua- 
dragcsimum  primum  post  mortem  Cleopatrae ,  anni 
437,  mens.  5,  »  elc.  Rig. 

(40)  Sanctificante  aquas  in  suo  baptismate.  Similc 
est  illud  B.  Cypriani,  sermone  de  baplismo  Christi  : 
Yeniebat  Christus  ad  baplismum ,  non  egons  lava- 
cro,  in  quo  peccatum  non  erat ,  sed  ut  sacramcnto 
percnnis  daretur  auctoritas.  »  Loci  adnotandi  con- 
ira  Calvinum  et  ahos,  qui  negant  aquam  in  bapli^mo 
neccssariam ,  qualis  etiam  est  epist.  2  U.  Cypriani 
ad  Donatum ,  ad  qucm  aduoiationes  nostras  videat 
iector,  num.  8.  Pam. 


G55 


TBRTULLIANl  OPBRUM  PARS  II.   -  SBRIBS  I,  POLBMIGA. 


656 


diae  hebdomadarum  adimpletum ,  tunc  venisse  Gbri-  •  terminari  illic  unciionem  (42),  sicut  cst  in  Psalniis 
stum,  id  est  natum  ;  videamus  ^^  aliae  7  et  dimidia      prophetatum  :  Exterminaverunt  manus  mea$  et  pe- 


hcbdomades^  quae  sunt  subdivisae  in  abscissione 
prionim  hebdomadarum,  in  quo  aclu  sint  adimpletse. 
Post  enim  Augustum  ,  qui  supervixit  post  nativiia- 
tem  Christi,  anni  15  efGciuntur  :  cui  successit  Tibe- 
rius  Gaesar,  et  imperium  habuit  annis  22,  mensibus 
septem,  diebus  viginti  ^^.  Hajus  quinlo  decimo  anno 
OIO  imperii  passus  est  Ghristus,  annos  habens 
quasi  30  cum  paleretur.  Item  Gaius  Gaesar ,  qui  et 
Caligula,  annis  3,  mensibus  8,  diebus  i3(40 ;  Nero 
Caesar,  annis  9,  mensibus9,  diebus  13  ;  Gralba  men- 
sibus  7,  diebus  6  ^^ ;  Olho  mensibus  3,  diebus  6  ; 
Vitellius  mensibus  8,  diebus  10  ^^  ;  Vespasianus 
anno  primo  imperii  sui  debeliavit  Judaeos  :  et  fiunt 
anni  numero  quinquaginta  duo,  menses  sex.  Nam  B 
imperavit  annis  novem  ^"^  :  atque  iia  in  diem  expu- 
gnationis  suae  Judsei  impleverunt  hebdomadas  70 
praedictas  a  Daniele.  Igitur,  expletis  his  qnoque  tem- 
poribus,  et  debellalis  Judseis,  postea  cessaverunt  il- 
lic  libamina  et  sacrificia ;  quse  exinde  illic  celebrari 
non  poluerunt.  Nam  et  unctio  iliic  eiterminata  est 
post  passionem  Ghristi.  Erat  enim  prsedictum  ex- 


des  (Psal.  xxi,  17).  Quae  passio  hujus  exterminii 
intra  tempora  70  hebdomadarum  perfecta  esi  sub 
Tiberio  Gaesare,  coss.  Rubellio  Gemino  (43),  et  Fu- 
fio  Gemino ,  monse  Martio ,  temporibus  Paschae , 
die  viii  Kalendarum  Apriiium,  die  prima  Azymo- 
rum  (44),  quo  agnum  ut  occiderent  ad  vesperaiii  a 
Moyse  fuerat  praeceptum.  Itaque  omnis  syoagoga 
filiornm  Israel  eum  interfecil,  dicentcs  ad  Pilatum, 
cum  vellet  eum  dimiitcre  :  Sanguis  httjus  super  nos 
et  super  filios  nosiros  {Matth.  xxvii,  25) :  et,  Si  hunc 
dimiseris,  non  es  amicus  Coisaris  {Joan,  xix,  12}  : 
ut  adimpleri  possentomnia  quae  de  eo  fuerant  scripta, 

CAPUT  IX. 
Incipiamus  igitur  probare  nalivitatem  Christi  a  pro- 
phetis  esse  nuntiatam.  Sic  Isaias  dicit :  Audite  do- 
mus  Ol  7  David,  nonpusillum  vobis  certamen(i5) 
cum  hominibusj  quoniam  Deus  prcestat  certamen : 
propter  hoc  ipse  Deus  dabit  vobis  signum:Ecce  virgo 
concipiet  (46)  in  utero  et  pariet  /i/tum,  et  vocabitis 
nomen  ejus  Emmanuel,  quod  interpretatur :  NobiS' 
cum  Deus.  Butyrum  et  mel  manducabit.  Quoniam^ 


Variae  lectiones. 
«3  (Jaid  add.  SemL  »*  28  Rhen.  post  Hieron.  95  Diebus  29  Uieron.  ^  Diebus  28  Hieron.  9'' Annis  11  iidem. 

Commentarius. 
(41)  Diebus  13.  Post  Caligulam  regnasse  Clau-  eans  tmctatus  R.  P.  Jacobi  Sirmondi  (jLaxspfTetf. 
dium  nemo  nescit.  Ideoque  ejus  imperinm  hic  re-  fd  olim  conjecit  Demetrios  Ghonaienus,  archiepisco- 
ponunt  Rhen.  et  Obert. ,  ut  sequitur  :  «  Tiberius  pus  Bulgarise,  in  Resp.  ad  episcopum  Dyrrachii, 
Glaudius,  annis  13,  mcnsibus  7 ,  dicbus ,  20 ;  »  p  dum  ait  :  Aaxivucbiv  dl2^iS{iuv  ou^ilc  o&^cujloO  xovoiv 
licet  haec  non  legamus  nec  apud  Hieron. ,  ne-  v  ui[jLV7iTai  :  c  Azymonim  ^uibus  utunlur  Latini  nul- 
que  apud  Pomer.,  imo  omitti  debeant,  ut  constct  '  *"       «      -      - 


sentcntia  Aucloris  de  annis  duntaxat  52,  mensi- 
bus  7,  ut  loquitur  Pamelius,  qui  mox  subiungit : 
«  Videre  iiaque  esl  vel  hinc  parum  ipsum  (Tertul- 
lianum)  cui-iosum  fuisse  historiae,  fortassis  imitatus 
in  hoc  Matlhseum  evangclislam,  qui  in  libro  Gene- 
rationis  Ghristi,  tres  gcnerationes  praetermisit,  ut, 
interpretcB.  Hieronymo,  tres  tesseradecades  non 
cxcederet.  Gonsentil  inlerim  satis  numerus  annorum 
cum  Glemonte  Alcxandrino.  Edd. 

(42)  Erat  enim  prcedictum  exterminariillif  unc^ 
tionem.  'EvStXtx,'^^'*  J"g®  sacrificium,  Hicron.  in 
cap.  viii  Djnielis.  Josepiius,  lib.  vii  Belli  Jud.  c. 
8,  rbv  ivSeXex.i9[jLbv  xaXou(iL£vov  div^puv  d7Cop(a  SiaXeXoi- 
Tc^vai  Tffii  6eq)  Pam. 

(43)  Rubellio  Gemino  Rufino  Gemino.  Siccdiderat 
Rbenaous  ediiione  secunda.  Prima  et  tertia,  Rufino 
Gemino.  Yaria  in  libris  antiquis  horum  nominum 


lus  unquam  canon  meminit.  »  Sanctus  tamen  Cy- 
prianus,  lib.  D^  cmna  Domini  :  Panis  hic  axymos 
cibus  verus  et  sincerus ,  per  speciem  et  sacramen- 
tum^  nos  lactu  sanctiticai,  fide  illuminat,  veritate 
Ghristo  conformat ;  si  modo  liber  bic  sit  B.  Cjrpriani. 
Le  Ph.  —  Octavo  Kal.  April.  hinc  in  primis  con- 
firmatur  eorum  Patrum  sententia,  qui  eodem  die, 
ncmpe  viii  Kai.  April.,  passum  scriount  Christum, 
quo  B.  Virgini  anuunliatum  :  deinde  Latinonim 
omnium  conformis  exposilio  cvangelistarum  trium, 
Maith.  XXVI,  Marc.  xiv,  Luc.  xxii,  quod  xiv  luna, 
vrim^  azymorum  die^  jam  vesperi  incipiente,  cele- 
orarit  Pascha  Ghristus  cum  discipulis.  Pam. 

(45)  Nonpusillum  vobis  certamen.UdAte  locosest 
cap.  yii  :  verum  ut  hsec  interpretatio  Latina  con- 
vcniat  Grseds,  atque  etiam  Vulgats  scripturae, 
Icgendum  :  Num  pusillum  vobis  certamen  cum 
hominibus?  dein  sequatur :  Quoniam  Deus  pratstat 


scriptura  :  Fasti  Siculi,  Rufo  et  Rubellino  :  Capi-  n  certamen;  hoc  est,  quia  eiiam  adversus  Deam  oer 


tolini,  Rubcliio  et  Fufio ,  quomodo  et  Tacitus.  Sui- 
pitius  Severus,  Rubellio  ;  alii  Rubellione.  Sunt  qui 
duobus  Geminis.  Fasli  Siculi ,  Gemiuo  et  Gemino  : 
mox  subjunclim,  Rufo  ei  Hubellino.  Undc  natus 
errror  exislimahlium  duobus  Gcmiois  suffectos  Ru- 
fum  et  Rubellinum  :  cum  hoc  nihil  sit  aliud  quam 
duobufl  Geminis,  hoc  est,  G.  Rubellio  Gemino  et  G. 
Fufio  Gemino.  Sic  manifesli&sime  apud  Tacitum, 
initio  lij>.  V  :  c  Rubeliio,  inquit,  et  Fufio  coss.  b 
quorum  ulriquc  Geminus  cognomentum  erat.  Rio. 

(44")  Dic  prima  a;»ymorum.  Nondumassenliripotai 
Pamelio,  qui  ex  hoQ  loco  probari  posse  existimatEc- 
clesiae  noslrae  ritum  quo  pane  azymoChristi  Domini 
corpus  in  Eucharistia  conficitur.  Esto  enim,  jusse- 
rit  Moses  (Exod.  xii)  ut  pane  azymo  iis  diebus  qui- 
libet  uteretur ,  an  ideo  probatur  Ecclesise  consuc- 
tudo  ?  In  usu  olim  fuisse  fermentatum  panem  ad 
sacra  facienda  putant  molti ;  qua  de  re  exslat  ele- 


tamen  certatis,  etiam  Deo  molesti  estis.  Symmachus 
dixit:  Non  suf/icit  vobis  molestiam  exhibere  homini- 
bus  ?  quoniammolesti  estis  etiam  Deo  meo.  Septna- 
ginta  :  Ka\  9Cb>(  Kup(c{>  irapi^^  dhfS^va  Auctor  inter- 
pretationis  quam  secuti  sunt  Septimius  et  CypriaQos, 
legisse  videtur  in  Graecis  :  Kal  r^^  K^pto^  m^fivti 
(H^&va;  Rio. 

(46)  Ecce  virgo  condpiet.  In  Grseca  verstone  co^ 
rupta  e&isi9M\^^adolescenlula,  noo,  xapO^oc,  tirgo, 
ut  in  versione  Septuaginta  virorum.  In  Hebraeo  dis* 
crimen  est  aliquod,  deqno  B.  Hieronymusin  QuasU 
Hebr.  Lb  Pr.  —  Sic  constanter  ubique  Tertallianus, 
tum  paulo  post,  et  loco  citato,  tum  eiiam  lib.  de 
Came  Christi ;  quare  addidimus,  in  utero,  maxime 
cum  legatur  etiam  a  B.  Cypriano  utroqae  loco  mox 
citato  ,  de  quo  latius  ibidem  in  adnot.  Dostrif  ad 
epist«  6,  num.  16,  et  lib.  Adversus  Jud^  Pam. 


657 


LIBBR  ADV.  JUDiGOS. 


658 


priusquam  eognoscat  infans  vocare  patrem  aut 
matrem,  accipiet  virtutem  Damasci,  et  spolia  Sa- 
mario!  adversus  regem  Assyriomm  (Isa.  vii,  13-16) 
Iiaque  diciint  Judsei :  Provocemus  istam  praedicatio- 
nem  Isais,  et  faciamus  comparationem,  an  Ghristo 
qui  jam  venit,  competat  iUi  primo  nomen  qnod  Isaias 
praedicavit,  et  insignia  ejus  quae  de  eo  nuntiavit. 
Eqaidem  Isaias  prsedicat  eum  Emmanuelem  vocari 
oportere,  debinc  virtutem  sumpturum  Damasci  et 
spolia  Samarise  adversus  regem  Assyriorum.  Porro, 
inquiaii»  iste  qui  veoit,  nequc  sub  ejusmodi  nomine 
est  editus,  neqne  re  bellica  functus.  At  nos  e  coq^ 
trario  admonendos  eos  existimavimus,  uli  cohserenlia 
quoque  hnjus  capituli  recognoscaot :  subjuncta  est 
enim  et  interpretatio  Emmanuel,  Nobiscum  Deus, 
ati  noQ  solnm  sonum  nominis  spectcs  ^,  sed  et 
acnsam.  Sonasenim  Hebraicus,  quod  cst  Emma- 
nuel,  suae  gentis  est ;  sensus  autem  ejus,  quod  est 
Deus  nobiscum  (47),  ex  interpretatione  communis 
est.  Quaero  »  ergo  an  ista  vox,  Nobiscum  Deus^ 
quod  est  Emmanuel,  exinde  quo  Christus  induxit, 
agitetur  in  Ghrislo  ?  Et  puto,  ex  toto  non  negabis. 
Nam  qoi  ex  Judaismo  credunt  Christo ,  ex  quo  in 
eum  credunt,  Emmanuel  eum  volent  dicere,  nobis- 
cam  Deam  esse  significant.  Atque  ita  constat  jam 
venisse  illum  qui  prsedicabatur  Emmanuel,  quia 
qaod  significat  Emmanuel ,  venit ,  id  est  Nobis- 
eom  Deus.  iEque  et  sono  nominis  inducun- 
tur,  MS  cum  virtutem  Damasci,  et  spolia  Sama- 
riae  adversus  regem  Assyriorum^  sic  accipiunt, 
qoasi  bellatorem  portendant  Ghristum,  non  ani- 
madvertentes  quid  Scriptura  prsemittat  :  Quoniam 
piusquam  cognoscat  puer  vocare  patrem  aut  ma- 
trmt  accipiet  virtutem  Damasci  et  spolia  Sama- 
fim  adversus  regem  Assgriorum,  Ante  est  enim  ins- 
pieias  ^  aetatis  demonstrationem,  an  virum  jam  Ghris- 
tnm  exhibere  isla  setas  possit,  nedum  imperatorem ; 
idlicel  vagitu  ad  arma  esset  convocaturus  infans ; 
et  signum  belli,  non  turba,  sed  crepiiacillo  datu- 


A  rus  (48;  ncc  ex  equo  vcl  de  muro,  sed  de  nutricis 
et  gerulse  suse  dorso  sive  collohostem  destinaturus; 
alque  ita  Damascum  et  Samariam  pro  mammis 
subacturus.  Aliud  est,  si  penes  vos  iufantes  in  prse- 
lium  erumpunt,  credo  ad  solem  ^  (49)  uncti  prius, 
dehinc  pannis  armali,  et  butyro  stipendiati,  qui 
ante  norint  lanceare  quam  lancinare  (50).  Enimvero 
si  nusquam  hoc  natura  concedit,  ante  militare 
quam  virum  facere  (51) ,  ante  virtutem  Damasci 
sumere  quam  patrem  nosse,  scquitur  ut  figurate 
pronuntiatum  videatur.  Sed  et  virginem,  inquiunt, 
parere  natura  non  patitur,  et  tamen  credendum  est 
prophetse.  Et  merilo.  Prsestruxit  enim  fidem  incre- 
dibili  rei,  dicendo  quod  signum  esset  futurum. 
Propterea^  inquit,  dabitur  vobis  signum  :  Ecce  virgo 

B  concipiet  in  utero  et  pariet /ilium.  Signum  autema 
Deo,  nisi  novitas  aliqua  monstruosa  fuisset,  signum 
non  videretur.  Denique,  si  qnando  ad  dejiciendos 
aliquos  (52)  ab  bac  divina  praedicatione,  vel  con- 
vcrtere  singuios  simplices  quosque  gestitis,  mentiri 
audelis,  quasi  non  virgioem,  sed  juvenculam  con- 
cepturam  et  parituram  Scriptura  contincat;  hioc 
quoque  revincimini,  qnod  nihil  signi  videri  possit 
res  quotidiana,  juvenculae  019  scilicet  prsegnatus 
et  partus.  In  signum  ergo  nobis  posita  virgo  matcr 
merito  crcditur,  infans  vero  bellalor  non  seque.  Non 
enim  3  ct  hic  signi  ratio  versatur  ^;  scd  signo  naii- 
vitatis  novae  ascripto,  exinde  post  signum  alius 
jam  ordo  infantis  edicitur  mel  et  butyrum  mandu- 

p  caturi.  Nec  hoc  utique  in  signum  est,  et  hoc  enim 
infantiae  est  ^  ;  sed  accepturum  virtutem  Damasci, 
el  spolia  Samarise  adversus  regem  Assyriorum,  hoc 
est  mirabilc  signum.  Servate  modum  setatis,  et 
quaerite  sensum  prsedicationis  :  immo  reddite 
veritati,  quse  credere  non  vultis,  et  tam  intelligitur 
prophetia,  quam  renuntiatur  expuncta  ^  (53).  Acce- 
pit  Ghristus  infans  virtutem  Damasci  et  spolia  Sa- 
marise.  Maoeant  enim  Orientales  illi  Magi  (54), 
infantiam  Ghristi  recentem  "^  auro  et  thure  ^  mune- 


Varise  lectiones. 

••  Expeetes  Rhen.  Oberth.  ^  Quare  Seml.  *  Euim.  Inspiciamus  Jun.  ^  Solium  Jun.  Seml.  Oberth.  3  Non 
seque?  elhic  Rhen,  Oberth.  *  Versatur,  Sed  iidem.  *Et  hoc  utique  in  signum  infantiaeest  Par,  Pro  uti- 
que  legit  Pam.  utrique.  Nec  hoc  utique  in  signum  est,  infantia  est  Oberth.  Seml.  ^  Prophetia  renuntiata, 
ouaai  creditar  expuncta  Oberth.  Rh^.  Tum  ..  quum  Jun.  "^  Ut  regem  Pam.  Rhen.  Oberth.  ^  Et  myrrha 
Udem* 

Gommentarius. 


(57)  Sensus  autem  ejus,  quodest  Deus  nobiscum,  Q 
de.  Verba  haec,  teste  ^mler,  in  Patemiacensi  codi- 
*ce  ad  marginem  sunt  aecripta,  sed  sic  ut  viderentur 
referenda  in  contcxtum  :  ea  tamen  expunxit  Semler, 
etai  invenerit  apud  Pam.,  Rhen.  et  Rigalt.  Edd. 

(iS)  Sed  crepitacillo  daturus.  Grepitacillum  ex 
ludicria  puerilibus  est.  forma  diminutiva,  a  crcpita- 
enlo  deductum.  sicut  a  speculo  spccillum.  Apte  vero 
diminutivo  utitur,  de  infantulo  loquens.  Rhen. 

(491  i4(2  solem.  Solium  magis  arridet  Seml.,  qui 
«wXo?  interpretatur  :  vas  in  quo  scdenles  ungeban- 
tur.  Edd. 

(50)  Ante  lanceare  quam  lancinare.  Intantesden- 
titione  exasperati,  mammasintersugendumlancinant 
Kio. 


(51)  Ante  militare  quam  virum  facere,  Antc  pu- 
bertatem  vix  iegitur  miles  :  et  natura  virum  facit, 
cum  puberem  demonstrat.  Eamdem  sententiam  Ter- 
tnllianus  lib.  iii,  adversus  Marcionem,  sic  ediJit  : 
€  Nusquam  lioc  natura  concedit  ante  militars  quam 
vivere,  »  Nempe  infantem  vita  virum  facit.  Rig. 

(52)  Denique  si  quando  ad  dejiciendos  aliquos . 
Brevius  el  expeditius  adversus  MarcUmem  iii :  De- 
nique  et  Judoei,  si  quando  ad  nos   dejiciendos  men- 
tiri  audent,  quasi  hon  virginem,  etc.  Rig. 

(53)  Renuntiatur  expuncta,  Hoc  est,  eventu  ad- 
inipleta.  Rig. 

(54)  Maneant  enim  Orientales  Magi.  Maneant,  pro 
exspesctent^Qno  significatu  TerentiusPhorm.  man' 
surus  patrem  dixit.  Pav. 


659 


TBRTULLIANl  OPRRUM  PARS  II.  —  SERIES  I,  POLBHIGA. 


660 


rantes  (55),  ct  acceperit  ^  iofans  virtutem  Dama-  a  Israel :  PaUr,  inqutt,  tuus  Amorhteut,  etmaUr  tua 


«ci  (66)  sine  praelio  et  armis.  Nam,  prseter  quod 
omnibus  nolum  est,  Orientisvirtutcm,  id  est  vires  ^^, 
auro  et  odoribus  poUere  solitam,  certum  est  ^^  et 
ex  divinis  Scripturis,  virtutem  quoque  cseterarum 
gentium  aurum  conslituere ;  sicut  per  Zachariam 
dicit :  Et  Judas  pertendet  Jerusalem  12^  et  congre- 
gabit  omnem  valentiam  populorum  per  circuitum^ 
aurum  etargentum  (Zac/i.  xiv,  14).  Namdehocauri 
munere  ctiam  David  dixit  :  Et  dabitur  illi  de  auro 
ArabicB  {PsaL  lxxi,  15).  Et  itcrum  :  Reges  Arabum 
et  Saba  munera  afferent  iUi  (Ibid,  70).  Nam  et  ma- 
gos  reges  fero  habuii  Oriens  (57),  et  Damascus 
Arabise  retro  deputabalur,  antequam  transcripta 
esset  in  Syrophoenicem  ex  disiinctione  Syriamm, 


Cethea  [Ezech,  xvi,  3);  quorum  ex  genere  pro- 
creati  non  sunt,  sed  ob  consimilem  impietatem  : 
quos  aliquando  etiam  iiUos  suos  dixerat  per  Isaiam 
prophetam  :  Filios  generavi  et  exaltavi  [Isa,  i,  2). 
Sic  et  jEgyptus  {Isa.  xix,  1)  nonDumqoam  totas 
orbis  inteUigitur  (59)  apud  iUum,  superstitionis  et 
maledictionis  clogio.  Sio  et  Babylon  (60)  {Apoc. 
xvii,  5),  apud  Joannem  nostrum,  Romanae  urbis 
figura  est,  proinde  et  magnae,  et  regno  superbse»  et 
sanctorum  debeUatricis.  Hoc  iiaque  modo^magos 
quoque  Samaritanorum  appeUaiione  titulavit,  et 
despoliatos,  quod  habuerant  cum  Samaritis,  ut 
diximus,  idololatriam.  Adversus  regem  autem  Assy- 
riorum,  adversus  diabolum,  qui  ad  hoc  se  regnare 


cujus  tunc  virtutem    Christus  accepit,    accipiendo  B  putat,  si  sanctos  a  reUgione  Del   deturbat.  Adjuva- 


insignia  ejus,  aurum  sciUcet  et  odores  :  spoUa  autem 
Samariae,  ipsos  Magos,  qui  cnm  iUum  cognovissent 
et  muneribus  honorasscnt,  090  et  genu  posito 
adorassent,  quasi  Dominum  ^3  et  Rogcm  sub  testi- 
monio  indicis  ct  ducis  ^^  steUae  spoUa  sunl  facti 
Samariae,  id  est  idololatriae,  credentes  vidcUcet  in 
Christum.  Idoloiatriam  enim  Samarisenomine  notavit, 
ul  igoominiosae  ob  idololatriam,  qua  desciveral  tunc 
a  Deo  sub  rege  Jeroboam.  Nec  hoc  enim  novum 
Scripturis  divinis  (58),  figurate  uti  translalione 
nominum  ex  comparationc  criminum  :  nam  et 
archontas  Sodomorum  {Isa.  1,  46)  appellat  archon- 
tas  vestros,  et  populum  veslrum  populum  Gomor- 
rhas  {ibid.)  vocat,  cum  jam   olim  ess  nt  civitates 


bitur  autem  hsec  nostra  intcrpretatio,  dum  et  aUbi 
bellatorem  Chrislum  Scripturse  designaut  ob  armo- 
rum  quorumdam  vocabula  et  ej  usmodi  verba.  Sed 
ex  reliquorum  sensuum  comparatione  coavincen- 
tur  Judaei :  AccingerCy  inquit  David,  ensem  supra 
femur  {Psal.  xliv,  4).  Sed  quid  supra  legis  de 
09 1  Christo?  Tempestivus  decore  ^^  super  filios 
hominum ;  effusa  est  gratia  in  labiis  tuis  (ibid.  3). 
Yalde  autem  absurdum  est,  si  quem  ab  beUum 
ense  cingebat,  ei  de  tempestivitate  decoris  et 
labiorum  gratia  blandiebatur;  dequa  snbjiingeiis, 
dicebat :  Extende^  et  prospera,  et  regna^  ^®  {ibid.  5); 
et  adjecit  :  Propter  lenitatem  et  justiHam  tuam 
(ibid).  Quis  enim  ense  opcrabitur  ^"^,  et  Don  con- 


istsD  exstinctae.  Et  aUbi  per  prophctam  ad  populum  C  traria  lenitati  et  justiiise  exercet  (61)?  id  est  dolum 

Variae  lectiones. 
9  Acccpit  lidem.  10  [cj  esi  \  ires abest  aCod.  Wouw.  "  Ccrteest  creatori  Pam.  Rhen.  Obert.  Cresiioris  Fran. 
videtur  ex  certe  est  ortum.  Seml.  12  Praetendit  Israel   Rhen.  Oberth.  ^^  Deum  Fran.  ^*  Judicis  et  indicis 
Rhen.  Oberth.  ^^  'nparo;  tG  xdaXei  add.  Oberth.Seml.  ^®  Ei  prosperare,  propera  et  regna  Fran.Ei  prospc- 
rare  et  regna  Jun.  ^"^  Qiiis  ensem  accingetur  ?  Rhen.  Oberth. 

Commentarius. 
(65)  Infantiam  Christi  rccentem  auro  et  thure      tur  de  raundo  JEgyptiis  tcnebris  involuto,  ol  nomi- 


munerantes.  Hanc  scripturam  omnibus  aUis  praetuU, 
aucloris  mcnli  convenicnUssimam,  atque  ipsi  eUam 
usurpalam,  libro  iii  advcrsus  Marcionem  :  Ma- 
neant  enim,  \nq\iii,Orientales  illi  Magt  in  infanr 
tia  Christum  recentem  auro  et  thure  munerantes. 

RlG. 

(66)  VirtutemDamasci.  Moxdicet  virtutem  Onen- 
tis,  id  est  abundanliam  et  vires.  Scrvius  ad  illa  Vir- 


nalim  iUud  de  Ecclesia  per  totum  mundum  dispersa. 
In  ilta  die  erit  altare  Domini  in  medio  terrce  JE** 
gypti.  Pam. 

(60)  Sic  et  Babylon.  Expungcnda  quae  ad  margi- 
ncm  adscripta  fuit  adnotatio  Babylon  Rom. ;  quod 
haud  dubie  ab  hostibus  Romanae  Ecclesiae  addita 
sit ;  quippc  cum  hunc  locum  contra  eam  detorquere 
non  vereantur,  qui  tamen  non  de  Ecclesia,  sed  urbc 


gilii  i£n.  xii,  Movet  armaleo  :  vires  suas  experitur,  n  Roma  agit,  eaqueeo  tcmpore  quo  saDCtorum  debel- 
nam  arn:a  sunt  uniuscujusque  rci  possibiUtas.  Sic      '•»•-—  ■-    r«u-:„.:««^«  «™— ,.:«,.™  ^^«^^^     wx^r 
ColumcIIa,  principio  lib.  vii,  dixit  :  honorcm  Arcadiae 
asellos,  queis  maxime  commcndalur  Arcadia.  RiG. 

(57)  Nam  et  magos  reges  fere  habuit  Oriens.  Ex 
hoc  loco  infcrri  non  potesl  Persamm  regcs  magos 
fuisse,  vcrum  fere  magos :  cum  enim  magorum  prae- 
ceptis  imbuorentur,  aliquid  indc  reUnebanl.  Qui 
magi  apud  Persas  dicebantur,  ii  erant  regum  paeda- 
gogi ;  testis  Tull.  Ub.  iii,  de  Nat.  deor.t  et  Apul.  iu 
Apol.  atque  eodem  Apuleio,  Magus  idem  ac  sacerdos 
liogua  Persica.  Le  Pr. 

(58)  Nec  hoc  enim  novum  divinis  Scripturis.  Li- 
bro  adversus  Marcioncm  iii :  Nec  hoc  enim  novum 
Creatori  figurate  uti  translatione,  Rig. 

(59)  Sic  et  JEgt/ptu^  nonnunquam  totus  orbis  in- 
telligitur.  AUudit  fortasse  ad  tsaiae  cap.  xix,  inquo 
cum  pleraque  ad  iEgyptum  pertineant,  quaedam 
tamen  non  solum  veteres,  sed  et  judaei  interpretan- 


latrix  in   Christianos  pcrsecutionem  movebat,    per 
suos  anlisUtcs  seu  idolorum  pontifices.  Pam. 

(61)  Quis  enim  ense  operabitur.  et  non  contraria 
lenitntiet  justiticB  exercet?  TerluUiani  scripta  vix 
indulgent  mUitiam  Christianis.  Libro  de  Patientia, 
Domini  patientiam  dicit  in  Malcho  vulneratam 
fuisse ;  itaquc  Dominum  gladii  opera  maicdixis^c 
in  posterum.  £t  lib.  de  Corona,  gladium  nec  Domi- 
nicae  defensioni  necessarium  fuisse.  £t  generaliter 
lib.  de  Idololatria  :  c  Quomodo,  inquit,  etiam  in 
pace  militabit  sine  gladio,qucm  Dominus  abstuUt.  > 
KiG.  —  Christianis  omnibus  ubique  militia  iuter- 
dicit  auctor,  quod  ante  me  observatum.  B.  Hiero- 
nymus  ad  Gerontiam :  «  Illo  tempore  bcUatoribus 
dicebatur  lAccinaeregladio  super  femur  tuum^po- 
tentissime;  modo  audit  Petrus  :  Conde  gladtum 
tunm  in  vaginam.  »  Etsi  vero  multi  Christiano- 
rum,  multi  martyres  exercituuiu  imperatorcs  fueriot. 


661 


LIBBR  ADV.  IDDiEOS. 


662 


el    asperitatem   et    injustitiam  ,  propria     scilicet  a  introducturus  osset  in  lerram  repromlssionis,  mclle 


negotia  prselionim.  Yideamus  crgo  an  alius  sit 
ensis  ille,  cujus  est  alius  actus,  id  ^^  est  Dei  sermo 
diviun8(62),  bis  acutus  i»  (Hebr,  iv,  12  duobu9 
testamenlis,  legis  aniiquae  et  legis  novae ,  acutus 
sapientiae  suae  aequiiate,  reddens  unicuique  secun- 
dum  actum  suum.  Ucuit  ^o  ergo  et  Ghristo  Dei  in 
Psalmis  sine  bellicis  rebus  ensem  sermonis  Dei  prse- 
ciDgi  figurato,  cui  praedicia  tempestivitas  congruat 
cum  gratia  labiorum,  quem  tunc  cingebatur  super 
femur  apud  David,  quando  venlurum  in  lerras  ex 
Dei  Patris  decreto  nuntiabalur  :  Et  deducet,  inquii, 
te  magnitudo  dexteroe  tuce  (Psal,  xliv,  5),  virtus 
scilicet  gratiae  spiritalis  ,  de  qiia  Christo  agnitio 
dcducitur  :  SagiitoB  tuasy  inquit  acutce   (ibid.  6). 


et  lacte  manantem,  id  est  in  vitse  seternae  posscs- 
sionem  3i,  qua  nihil  dulcius  :  idque  3^  non  per 
Moysen,  id,  est,  non  per  legis  disciplinam,  scd  per 
Jesum,  id  est  per  novse  legis  gratiam ,  provcnire 
habebat  circnmcisis  nobis  petrina  acie  ,  id  est 
Chrisli  praeceptis,  petra  enim  Christus  (I  Cor.  x,  4) 
mnltis  modis  et  figuris  prsedicatus  est :  ideo  is  vir 
qui  in  hujus  sacramenti  imaginem  parabatur  ,  etiam 
nominis  Dominici  inauguratus  est  figura,  ut  Jesus 
nominaretur.  Nam  qui  ad  Moyscn  loquebatur  ,  ipsc 
erat  Dei  Filius,  quiet  semper  videbalur  (65).  Deum 
enim  Patrem  nemo  vidit  unquam,  et  vixit  (Exod. 
xxxiii,  20)  :  et  ideo  constat  ipsum  Doi  Filium 
Moysi  esse  locutum,  et  dixisse  ad  populum  :  Ecce 


per  Yolantia  utique  21  Dei  praecepta,  minantes  tra-  B  ego  mitto  angelum  (66)  meum  ante  faciem  tuam^ 

ductionem  aoiuscujusque  cordis  (63),  compungenles 

et   transGgentes  ^^  conscientiam  quamque  ^^^  p^. 

puli  sub  /^eo^^n^fUliqueadorantes.  Sic  bellipolens 

et  armiger  Gbrisius  est,   sic  recipet  ^^  spolia,  non 

solius  Samariae,  verum  et  omnium  gentium.  Agno- 

8ce  et  spolia   figurata  cujus   et   arma    allegorica 

dididsti.   Wt^  Atque  ita  in   tanlum   Ghristus  ^^ 

qui  venit  ^,  non  fuit  bellator,  quia  non  talis  ab 

Isaia  prsedicabatur.  Sed  si  Christus,   inquiunt,  qui 

ventnrus  creditur  ,   non  Jesus  dicitur  ^^,  quare  is 

qoi  venit^   Jesus   Christus    appcllalur?  Gonstabit 

autem  utrumque  nomen  in  Ghristo  Dei ,   in   quo 

invenitur  etiam  Jesus  appellalus.  Disce  erroris  tui 


id  estpopuIij^utV^  custodiat  in  itinere^  et  introducat 
in  terram  quam  prceparavi  tibi;  intende  illij  093 
et  audi  eum,  et  ne  inobediens  fueris  ei :  non  enim 
celavit  te  quoniam  nomen  meum  super  illum  est 
(Exod*  XXVI.  20,  21).  Populum  enim  inlroducturus 
erat  Jesus  in  terram  repromissionis ,  non  Moyscs. 
Angelum  quidem  dixit  eum,  ob  magnitudinem  vir- 
tutum  quas  erat  editurus  ;  quas  virtutes  fecit  Jesus 
Nave,  et  ipsi  legilis ;  et  ob  33  ofBcium  prophetae, 
nuntiantis  scilicet  divinam  voluntalem ;  sicuti  et 
praecursorem  Christi  Joannem ,  futurum  angelum 
appellat  per  prophetam  Spiritus,  dicens  ex  persona 
Palris  :  Ecce  ego  mitto  angelum  meum  ante  faciem 


roorem.   Dum  Moysi  successor  destinaretur  Auses  r  tuam (&1) ,  id  esiChrisii^  qui  prasparabit  viamtuam 

/*  I  •  m«  A  r       a  ta       1  •     .  •  •  ^  .  .         /  ma      t  t  n  \  ^Y  a      ty      *     *  1.      * 


filios  Nave,  transfertur  certe  ^  de  prislino  nomine, 
et  incipit  vocari  Jesus  (64).  Gerle,  inquis  ^.  Hanc 
prias  dicimus  figuram  futuri  fuisse.  Nam  quia 
Jesus  Ghristus  secundum  populum,  quod  sumus  nos, 
nationes  in  saeculi  deserto  ^o  commorantes  antea. 


ante  te  (Malach.  1,  3).  Nec  novum  est  Spiritui 
sancto  angelos  appellare  cos  quos  ministros  suae 
virtutis  Deus  praefecit  :  idem  enim  34  Joannes  non 
tantnm  angelus  Ghristi  vocatus  est,  sed  et  lucema, 
lucens  ante  Ghristum.Parat;tenim  lucemam  Christo 


Vonjflg  lectionc 
18  UJun.  19  JJi  addunt  .Oberth.  20  Libet  lidem.  ai,  Uhique  lidem.  ^^  Et  compungentis  et  transfigentis 
Rhen.  ^  Gonscientiam.  Namque  populi  Rhen.Oberth.  ^^  Accipiet  Pam.  Rhen.  Oberth.  ^^ Erni addit  Jun.^ In- 
aQantum  Lat.  ^  Est  Oberth.  Seml.  Non  etiam  Jesus  a  Judaeis  creditur  Seml.  ^^  Morem,  dom...  destinaretur 
Auaet  filius  Nave,  transfertur  certe  Oberth.  Seml.  ^  Inquis hanc,  Oberth.^ln  saecuIo,in  deserto Oberth.  Seml. 
In  saeculo  deserlo  Par.  ^i  Repromissione  Seml.  ^Hn  quam  Rhen.  Oberth.  Id  quod  cod.  Wouw.  ^  Ob  abest  a 
Pam.  Rhen.  et  Oberth.  ^^  Inquit  SemL  Enim  inquit  Pam.  Oberth. 

Commentarius. 
illiid  Uunen  improbatur  vetustissimo  doctori,  atque         (64)  Et  incipit  vocari  Jesus.  Ita  ex  Mss...  Alludit 
etiam  aliiSy  M.  Aurelius  imperator  epistoia  ({uam  _  autem  ad  id  quod  habetur  Num.  xiii.  17:  Vocavitque 
ad  smitnm  ex  Germania    scripsit  pro   Chrisiianis,  D  (Moyses)    Osee,  filium  Nun,   Josue.,.  quod  trans- 
ait  beBire  iis  esse  vetitum.  Si^  xb  ix^pbv  eTvai  xb      tulit*  B.  Auguslinus  (ex  Graeca  versionc)    lib.    xvi 


TotouTo  «&T01C,  ^ia  Tbv  6ebv,  8v  ^opouaiv  xor^  ouv- 
ti&wiv;  quoniam  istud  illis  contrarium  propter 
Deum^  quem  gerunt  in  pectore  :  habetur  hsec  epi- 
stda  apud  Justinum  Martyrem  post  Apolog.  II. 
Rationem  aliam  non  possum  afferre,  quam  militiam 
tunc  temporis,  ut  plurimum  gentilium  ritibus  et 
impietatibus  fuisse  addictam  ei  scelerum  officinam. 
Martvres  vero  et  Chrisliani,  qui  in  armis  floruerunt^ 
ab  ilio  cceno  immunes  evaserunt.  Lb  Pr. 

(62).  Id  est  Dei  sermo  divinus,  Loco  saepissime 
eilato  interserit  ipsam  Scripiuram  Apocalypseos 
apostoli  Joannis,  ad  quam  hic  alludit  (  Apoc.  1). 
Juxta  quem  etiam  omissa  voce,  ut  superflua,  legi- 
mos,  bis  acutus  dv4)bu8  testamentis.  Le  Pr. 

(63)  Traductionem  cordis.  Significat  vim  gratiae 
spiritalia ,  quae  divinorum  praeceptorum  sagittis 
coDscientiam  fideliscujusque  transadigit.  Rig. 


contra  Faustum^  cap.  19  :  £^  cognominavit  Moyses 
Ausen,  /ilium  Mave,  Jesum.  Pam. 

(65)  Qui  et  semper  videbatur.  Videtur  hoc  perli- 
nere  etiam  ad  errores  Tertuliiani,  quasi  scnserit 
idem  quod  Maximinus  Arianus,  Filium  Dei  semper 
visum  esse  hominibus,  contra  quem  late  disputat  B. 
August.  lib.  III,  cap.  26.  Porro  quod  sequitur 
Deum  enim  Patrem  nemo  vidit  umquam  et  vixit, 
similiter  etiam  prorsus  lib.  adv.  Praxeam.  Pam. 

(66)  Ecce  ego  mitto  angelum.  Adjecimus  ego  ex 
mss.  tum  postea,  nam  legitur  in  plerisque  Graecis , 
Hcbraeis  Latinisque  codicibus.  Pam. 

(67  Eccc  ego  mitto  angelum  meum  ante  faciem 
tuam.  Apud  prophetam  Malachiam  est  ante  faciem 
meam,  npb  Tcpoauirou  (xou.  Sed  idem  in  propheta 
legitnr  atque  Evangelistis.  Lb  Pr. 


663 


TERTULLTANI  OPERDH  PARS  II.  —  SERIBS  I,  POLBHICA. 


664 


tneo.David  prsedicat  (Psal.  cxxxi,  17).  Qaure  ipse  «  ditur,  ipse  erit  Christus,  qai  venit.   De  hoe   eoim 


Gbristus  \euiens  adimplere  prophelas  ,  dicit  ad 
Judseos  :  llle  fuit,  inquil,  lucerna  ardens  et  lucens 
{Joan,  V,  35)  :  utpote,  qui  non  tantum  vias  ejus 
parabat  in  ercmo  {Joan,  i,  23),  sed  et  agnum  Dei 
demODstrando  {ibid.  29),  illuminabat  mcntes  homi- 
num  prseconio  suo»  ul  cum  csse  intolligcrent  agnum 
qucm  Moyscs  passurum  nuntiabat  35  {Exod  xiii), 
Sic  et  Jesus,  ob  nominis  sui  futurum  sacramentum  : 
id  enim  nomen  suum  confirmavit  ,  quod  ipse  ei 
indiderat,  quia  non  angelum,  ncc  Ausen,  sed  Jesum 
cumjusseratfxir.de  \ocari  .  Sic  igiiur  utrumque 
nomen  competit  Christo  Dci,utct  Jcsus  appellaretur 
Et  quoniam  ex  semine  David  genus  trahere  debc- 
rct  virgo  ex  qua  nasci  oportuit  Christum,  ut  supra 


propheta  dicit :  Homo  in  plaga  positus,  et  sciens 
fere  imbecilitatem  (/sa.  Lin,  4) ;  qui  tanquam  ovis 
ad  victimam  ductus  estyCt  sicut  agnus  coram  ton- 
denie  senon  aperuit  os  suum{ibid.  7).  Si  neque 
contendit.neque  clamavittneque  auditaest  foris  vox 
ejuSf  qui  arundinemcontusam(jlO)j\desiq\iBsasLm^ 
Israelis  fidem^  non  comminuit;  qui  linum  ardensj 
id  est  moneataneam  ardorem  gentium  ,  nan  exs- 
tinxit  {Isa.  xlii,  2,  3),  sed  lucere  magis  fedt  ortu 
luminis  sui  (7i,  non  polest  alius  esse  ,  quamqui 
praedicabatur  ^.  Oportet  itaque  actum  Ghristi  ejus 
qui  venit,  ad  Scripturarum  regulam  recogaoaci , 
Duplici  enim,  nisi  fallor,  opers^one  distinctum  eum 
lcgimus,  prsedicationis  et  virtutis.  Sed  de  utroque 


memoravimus,  evidenter  Isaias  propheta  in  sequen-  D  tiiulo  sic   disponam  ^^  ;  ilaque  specialiler  dispun- 


tibus  dicit  :  Et  nascetur,  inquit,  virga  de  radice 
/a«5,quod  est  Maria,^^/?os  de  rndice  ejus  adscendet, 
Kt  requicscet  super  illum  ^  Spiritus  Deiyet  spiritus 
sapicntias  et  inteUectus  ,  spiritus  consilii  et  vir^ 
tutis  31,  spiritus  agnitionis  et  pietatis^  spiritus  Dei 
timoris  implebit  illum  {Isa.  xi,  1,  2).  Neque  enim 
ulli  hominum  univcrsitas  094  spiritalium  docu- 
mcntorum  compelebat  nisi  in  Christum,  flori  qui- 
dem  ob  gratiam  ^  adsequatum  cx  stirpe  autem 
Jesse  deputatum,  per  Mariam  scilicct  inde  censen- 
dum  (68).  Fuit  eiiim  de  patria  Bethlehem  el  de 
domo  David,sicut  apud  Romanosin  censu  descripta 
estMaria  (luc.ii,!  scqq.),  exquanascitur  Ghristus. 
Expostulo  etiam,  ct  quia  a  prophetis  prsedicabatur 


gamus  ordinem  coeptum,  docentos  prsedicatorem  ad- 
nuntiatum  Christum,  ut  per  Isaiam  :  Exclama^   in- 
quit ,  in  vigore^  et  ne  peperceris  ;  exalta  ut  iuba 
vocem  tuam,  etadnuntia  plebi  mece  facinora  ipso' 
rum,  et  domui  Jacob  delicta  eorum,  Me  de  die  in 
diem  quamint^  et  cognoscere  vias  meas  cupiunt. 
Quasi  populus  qui  justitiam  fecerit  etjudicium  Dei 
non  dereliqu^rit  {Isa  lxiii.  1,  2),  el  reliqua.  Yirtu- 
tog  aulem  facturum  a  Patrc  Esaias  dicit ;  Ecce  Deus 
nosterjudicium  reiribuit,ipse  veniet,et  salvos  faciet 
nos.  Tunc  in/irmi  curabuntur^  et  oculi  ccecorvm 
videbunt,  et  aures  surdorum  audient,  et  claudus 
saliet  velut  cervus,  et  mutorum  linguce  solventur 
095  {Isa.  XXXV,  4.  5.  6),  et  caetera  qu»  operatum 


ex  Jcsse  gcnere  venturus,  et  omnem  humilitatem  C  Ghristum  nec  vos  diffitemini,  utpote  qui  dicebalis, 
et  patientiam  (69)  et  tranquilliiatem  esset  exhibi-  quod  propter  opera  eum  non  lapidaretis,  sed  quo- 
turas,  an  venerit?  atquc  ita  is  homo  qui  talisosten-      niam  ista  sabbatis  faciebat  (Joan.  v,  18)  (72). 

Varide  lectiones. 

35  Nomina))al  Pam.  Rhen.  ^  De  radice.  Asccndet  in  illum  Rhen.  Oberth.  ^*'  Veritatis  Par.  ^  Nisi  Chrjsto 
florido  quidem  ab  gloriam,  ob  gratiani  Oberth.  Seml.  ^  Id  est  quassam  abest  a  Rhen,  et  Oberth.  *o  Praedice- 
balur  Pam.  ^^  POpuio  sic  dispositam  Rfien.  et  Oberth  Titulo  sic  dispositam  Jun. 

Commentarius* 


(68)  PerMariam  scilice t  inde  censendum.V &u]o 
post,  sicut  apud  Romanos  in  censu  descripta  est 
Maria.  Mullis  in  locis  hujus  cnnsus  facit  mentio- 
nem,  ideoque  remitto  ad  nostras  adnolationes  in 
cap.  7,  lib.  IV,  contra  Marcionem.  Obiter  hic  dico 
non  parum  esse  difBcuItatis  in  illa  descripiione 
cxplicanda  :  an  sub  Sentio  Saturnino,  an  sub  Qui- 
rino  facla  sil,  ut  habet  S.  Lucas  :  an  etiani  duplex 
ccnsio  insiiiula  fuerit,quodasseruut  nonnuHi.  Le  Pr.  D 

(69)  Omnem  humilitatem  et  patientiam,L\\i.  dc 
^at.  cap.  3,  idcm  babet  :  «  Sed  saginari  voluptate 
oaticutise  discessurus  volcbat ;  >  vocaverat  non 
multo  ante  c  palienliam  niisericordiae  matrem.  » 
Quem  in  sensum  B.  Chrysostomus,  hom.  4,  ad 
populum  :  E2  pcuXet  xpu^av,  xa\  istQmy^  aTCoXauetv  xal 
^oovw;,  pLi)  WT€t  fjBov^v  {jLtJTs  avsaiv,  (JXXa  J^iitei  «|'U)(^»jv 
0::o{jLov^;  yfxouaav  Si  vis  deliciis  frui,  et  remissione 
frui,  atque  volupiale,  ne  qujcras  volupiatem  aut 
quiciem  verum  quaeras  animuin  plenum  palientia.  » 
Le  Pr. 

(80)  Qniarudinem  contusatn.  Cap.3  de  Paiicntia 
eadem  fermc  loquitur  :  «  Arundinem  quassatam 
nou  fre^it.  »  Hic  cantusam,  ibi  qnassatam  quod 
idem  sicuti  apud  prophetam  Isa.  xiii,cnjYxexXaojjivov, 
et  ouvmptjifx^vovapud  Maith.  xii.Hic  utar  cxplicalione 


B.  Hilarii,  qui  in  hunc  locum  Matthaei  per  aruu' 
dinem  quassatam  ethnicos  intelligit,  qui  a  Deo  non 
quidem  fracti,  sed  ad  salutem  reservati.  Ls  Pr. 

(71)  Ortu  luminis  sui.  Juxta  illud  :  Populus  gui 
ambulabat  in  tenebris  vidit  lucem  magnam ;  quo 
loco  anlea  usus  est. 

(72)  Ex  nono  hujus  libri  capite  primam  sibi  visut 

est  Semlcrus   invenisse  causam  asserendi  hunc  li- 

brum  TertuIIiani  non  esse  ,  sed  meram  esse  com- 

pilationem  hominis  inepti  ex  libris  contra  Marcio^ 

nem.  Suam    vcro    conjecturam  Senderus  instituta 

istius  libri  adversus  Judasos  cum  libro  tertio  contra 

Marcionem  comparatione  unicc  cerroborare  cona- 

tur  ;  hac  autcm  argutandi  ratione  frustra   sane    is 

tractatus    abjudicatur    Tertulliano,    cui   prseter   D. 

Hieronymum  ,  auctorem  Quasstionum  e  Scriptura 

vetitarum,  sub  nomine   Augustini  evulgatum  ,  et 

Vincentium  Lirioensem,  omnes  viri  docti  ad   nova- 

turientem   Semlerum  usque   eumdem  ascripserunt. 

El  qui  tieripoluit  ut  liber  adversus  Judasos  sit  com- 

pilaiio  libri  iii  contra  Marcionem  ,  si  is  prior    aut 

temporc  saltem    sequalis  fuerit   contra   Marcionem 

libris  ?  Tandem  ^aradoxon  aut   monstro   simile  sit 

illud  non  video,  si  idem  auctor  eadem  argumcnta, 

easdemque   loquendi  formulas  in  divcrsis  ad  di- 


665 


LIBER  ADV.  JUDJEOS. 


666 


CAPDT  X. 


k  runt  me  aceto  (PsaL  lxviii,  23) ;  cl,  Super  vestem 
meam  miserunt  sortem  (PsaL  xxi,  19) ;  sicut  caetera 
quse  in  illum  commissuri  essctis,  praedicta  sunt. 
Quse  quidem  omnia  ipso  ^^  perpessus,  non  pro  actu 
suo  aliquo  malo  passus  est,  sed  ut  Scripturce  impU' 
rentur  de  ore  prophetarum  (Matth,  xvi,  56).  Et  uli- 
quc  sacramentum  passionis  ipsius  figurari  in  prae- 
dicationibus  oportuerat ;  quantoque  iacredibile, 
tanto  magis  scandalum  futurum,  si  nude  praedica- 
retur  ^^ ;  quantoque  magnificum,  tantomagis  obum- 
brandum,  ut  difficultas  intellectus  gratiam  Dei  quse- 
rcret.  Itaque  in  primis  Isaac  cum  a  patre  hostia 
duceretur,  et  lignum  ipsi  sibi  portaret  ((7«n.  xxii,  6), 
Ghrisli  exitum  jam  tunc  denotabat,  in  victimam 
concessi  a  Patre,  lignum  passionis  suse  bajulantis. 
Joseph  ct  ipse  Christum  figuravit.  vel  hoc  solo,  ne 


De  exitu  plane  passionis  ejus  ambigitis,  negantes 
passionem  crucis  in  Christum  prsedicatam,  et  argu- 
mentantcs  iusuper  non  esse  credendum,  ut  ad  id 
gcnus  mortis  exposuerit  Deus  filium  suum,  quod 
ipse  dixit :  Maledictus  omnis  homo  qui  pependtt  in 
ligno  (Deut.  xxi,  23).  Sed  hujus  msdedictionis  sen- 
8um  antecedit  rerum  probatio.  Dicit  enim  in  Deu- 
teronomio  :  5t  autem  fuerit  in  aliquo  delictumt  ita 
ut  judicium  mortis  sit^  et  morietur,  et  suspendetis 
eum  in  ligno.  Sed  et  sepultura  sepelietis  eum  ipsa 
die  :  quoniam  maledictus  a  Deo  est  omnis  qui  sus* 
pensus  fuerit  in  lignoj  et  non  inquinabitis  terram 
quam  Dominus  Deus  iuus  dabit  tibi  in  sortem{ibid. 
22,  23),  Igitur  non  in  hanc  passionem  Christum 
maledixU;  sed  distinctionem  fecit,  ut  qui  in  aliquo 
deVicto  judicium  mortis  habuissct  et  moreretur  sus-  n  cursum  demorcr  ipse,  quod  perscculionem  a  frntri- 


pensus  in  ligno,  hic  maledictus  a  Deo  esset,  quia  ^^ 

p-opter  merita   delictorum    suorum  suspenderctur 

in  ligno.  Alioquin   Christus,  qui  dolum  de   ore  suo 

locutus  non  est  {Isa,  uii,  9),  quique  omnem  justi- 

Ciam  et  bumilitatem  exhibuit  (73),  et,  ut  supra  de 

«0  prsedictum  memoravimus,  non  pro  merilis  suis 

X  n  id  genus  morlis  expositus  est,   sed  ut  ea    quae 

j|jraedicta  sunt  a   prophetis,  per  vos   ei  obventura 

mplerentur,  sicut  in   Psalmis  ipse  Spiritus  Christi 

2  am  canebat,  dicens  :  Retribuebant  mihi  mala  pro 

^9onis  {PsaL  xxiv,  12),  090  et :  Quas  non  rapue- 

9^am,  tunc  exsolvebam  {PsaL  lxviii,5)  ;  &ttermina' 

x^erunt  manusmeas  (74)  et  pedes  {PsaL  xxi,  17)  ;et: 


bus  passus  est,  ct  venumdatus  in  JBgyptum  {Gen, 
xxxvii,  28),  ob  Dci  gratiam,  sicut  et  Christus  ob 
Isracl,  a  fralribus  venumdatus,  a  Juda  cum  tradi- 
tur.  Nam  et  benedicitur  in  hsec  verba  Joseph  (75) : 
Tauri  decor  ejus,  comua  unicomis  comua  ejus,  in 
eis  nationes  ventilabit  pariter  ad  summum  usque 
terrce  {Deut,  xxxiii,  17).  Non  ulique  fhinoceros  des- 
tinabalur  unicornis,  vcl  minolaurus  bicomis  (76),  sed 
Chrilus  in  illo  significabalur  :  taurus  ob  utramqae 
dispositionem,  aliis  ferus  ut  judpx,  aliis  mansuc- 
tus  ut  salvator  :  cujus  cornna  essent  crucis  exti- 
ma  (77)  :  nam  et  in  antcnna  navis,  quse  crucis  pars 
097  est,  comua  exiremitales  *5  vocantur  (78); 


Hserunt  in potum  meumfel^et  insiti  meapotave'  C  unicornis  autcm  media  siipitis  palus  (79).  Hac  de- 

Variae  lectiones. 
"  Qui  Rhen.  Oberth.  « Istaa/n.  ♦*  Praedicetur  Rhen.  Oberth. «  Hujus  addit  SemL 

Commentarius. 


^versse  scctae  homines  scriptis  quidem  operibus,  sed 
^  n  ratione  objccti  et  materise,  de  qua  disserit  neuti- 
^uam  diversis,  adhibuerit.  Edd.  ex  Lcmpbr. 

(73)  Quique  omnem  justitiam  et  humilitatem  ex- 
W^ibuit.  Abjectionem  spontaneam  Chrisli  Domini 
C|uain  optime  extollit,  unde  ipsi  Christo  tribuitur 
^umilitatis  et  abjectionis  magnitudo,  ti^teTo?  ouy- 
^orrsc6xoatf^  xa\  Taiseivcjjaico^ ,  in  prologo  conc. 
Tnilliani.  Gregorius  Thaumaturgus  ipsi  Dco  -canti' 
^«oatv   dbtpoTaTTjV,    summam   humilitatem  atlribuit. 

Le  Pr. 

(74)  Exterminaverunt  manusmeas.E\  Psal.  xxi, 
iibi   ab  Hebraeo   discrepat   haec  versio.  In  Hebraeo 


(76)  Rhinoceros  unicornis.  De  hoc  ita  Plin.  Nat. 
hist.  lib.  viu,  c.  20  :  «  lisdcm  ludis,  nempe  Pom- 
peii  Magni,  et  rhinoceros  unius  in  nare  cornu,  qua- 
lis  saepe  visus.  Alter  hic  genitus  hostis  elephanto, 
longitudo  ei  par,  crura  multo  breviora,  oolor 
buxeus.  »  Ego  vero  hunc  auctorem  citaadum  duxi 
contra  eorum  opinionem  qui  putant  rhinocerotem, 
unico  cornu  nusquam  in  rcrum  nalura  fuisse  cum 
aliquot  eorum  cornua  exsistant  insignia  apud  S. 
Dionys.  juxta  Parisios  in  ihesauris  regiis.  Pam. 

(77)  Cujus  cornua  crucis  extima.  Dc  figuris,  imo 
ei  imagine  cmcis  hic  loquitur.  Atqui  partim  ex  ms. 
tum  hic,  tum  lib.  iii  advers.  Marc.  partim  ex  excu- 


quippe  est  sicut   leo  ilND  cum  deberet  esse  *J1ND,  Q  sis  casligavimus  crucis  extima  sive  extrema.  Pam. 


hoc  est  foderunt,  quod  nolavit  olim  Masora  :  sicque 
obturatur  os  Judseis  qui  de  passione  Dominica  hsec 
accipi  gravate  patiuntur.  Quis  vero  seosus  esse 
poterit  si  scribatur  sicut  leo  ?  nisi  recurramus  ad 
inlcrpretationem  R.  David  Rimchi,  dc  leone  prae- 
dam  insequente  :  quas  nugas  qui  legerit,  nisi  plane 
ferrcus  sit  et  stoico  plusquam  supercilio,  a  risu 
lemperare  sibi  non  poterit.  Melius  igitur  Graeca 
versio,  quam  Vulgaia  sequitur,  dSpu^av,  foderunt. 
Moneo  interim  locum  huDC  Duminicse  passioni 
optime  accommodari  et  explicari  a  Justino  Mart. 
ApoL  II,  circamedium.  Lb  Pr. 

(75)  Nam  et  benedicitur  in  hasc  verba  Joseph. 
Praetcrmisimus  :  a  patre.  Neque  enim  haec  patris 
super  Joscph  bcnedictio,  sed  Moysi.  Deut.  xxx,  qua 
benedixit  tribus  Josepb.  Transtulit  autem  ventilabit^ 
pro  xcpaTut,  quod  magis  proprie  vertit  Latinus 
Septuagintaviromm  miGr^Te&^comu  petet.  Pam. 


(78)  In  antenna  navis  cornua  extremitates  vocan- 
tur.  Quod  aperlissime  indicat  Persii  vcrsus, 

Gornua  velatarum  obvertimus  antennanim. 

Scrvius  ad  Y  iEneid.  »    Cornua,    antennarum  ex- 
tremitates.  »  Rig. 

(79)  Unicornis  autem  media  stipitis  palus.  Sic 
cdidil  Paihclius.  Rhenanus  ediderat,  c  Unicornis 
autem  media  stipite  palus.  »  Atque  ita  scriptunx 
in  codice  Divionensi.  Sed  hacc  sunt  expertia  boni 
scnsus.  Qui  Fuldensem  inspexerunt,  in  eo  se  ie- 
gisse  tcslantur,  c  Unicornis  autem  medio  stipata 
palus.  »  Quod  aliquam  vcri  spccicm  praebet;  ut 
cornua  sinl  crucis  extima  sivc  patibuli  extremiiatcs, 
manibus  figendis  ligandisve,  unicornis  autcm  medio 
stipala  pa!us  sive  stipes ,  qui  libro  ad  Nationes 
dicitur  scdilis  excessus.  Rig. 


b67 


TERTULLIANI  OPBRUM  PARS  H.  -  SBRIES  l.POLBMIGA. 


668 


nique  virtute  crucis,  et  hoc  more  cornutus,  univer-  a  positum,  pendentis  habitu  in    spectaculum  Israeli 


sas  gentes  el  nunc  ventilat  per  fidem,  auferens  a 
terra  in  coe!um,  et  tunc  venlilabit  per  judicium,  de- 
jicicns  ^^  de  coelo  in  tcrram.  Idem  erit  et  alibi  taurus 
apud  eamdem  Scripturam,  cum  Jacob  in  Simeonem 
et  Levi  porrexit  benedictionem,  de  Scribis  et  Phari- 
saeis  prophetat ;  ex  illis  enim  deducitur  census  illo- 
rum.  Inlerpretatur  enim  spiritatiler  sic  :  Sltneon  et 
levi  perfecerunt  iniquitatem  exsuasecta  (80),  qua 
scilicet  Cbrislum  sunt  persccuJ.  /n  concilium  eo* 
rum  ne  venerit  anima  mea,  et  in  stationem  eo- 
rum  ne  incubuerint  jecora  ^'^  mea:  quoniam  indigno' 
tione  sua  interfecerunt  homines,  id  est  propbelas, 
et  in  concupiscentia  sua  subnervaverunt  taurum 
{Gen.  XLiXf  6),  id  esl  Christum,  quem  post  nccem 


salutare  proposuit,  eo  tempore  quo  a  serpenlibus 
posl  idololatriam  exterminabantur  {Num,  xxi,  9), 
nisi  quod  hic  Dominicam  crucem  intentabat,  qua 
serpens  diabolus  publicatur  ^^,  et  laeso  cuique  ab 
ejusmodi  colubris,  id  est  angelis  ejus,  a  delictorum 
peccantia  ad  Chrisli  crucis  sacramenta  intento,  sa- 
lus  efficiebaiur  ?  Nam  qui  in  illam  lunc  respiciebat, 
a  morsu  serpentium  liberabalur.  Age  nunc,  si  le- 
gisti  penes  propbetam  in  Psalmis,  Deus  regnavit  a 
Itgno  (83)  (Psal.  xcv,  10),  exspecto  quid  intelligas, 
ne  forte  lignarium  aliquem  regem  significari  pute- 
tis,  et  non  Christum,  qui  exinde  a  passione  Christi  ^ 
superata  morte  regnavit.  Proinde  et  Isaias  :  QuO" 
niam  puer,  inquit,  natus  est  nohis^  et  datus  nobis 


prophetarum  intcrfeccrunt,   et  nervos  ejus  suffi-  B  est  filius  (Isa.  ix,  6.).   Quid  novum,  si  non  est  de 

gendo  clavis  desffivierunl.  Caeterum  vanum,  si  post 

homicidium  jam  ab  eis  cemmissuro,  alicujus  bovis 

ipsis  *®  exprobrat  carnificinam.  Jam  vero  Moyses, 

quid  utique  tunc  tanlum  cum  Jesus  adversus  Amalec 

prseliabatur,  expansis  manibus  orabat  (81)  residens 

{Exod.  XVII,  11)  ;  quando  in  rcbus  lam  attonitis 

magis  utique  genibus  posilis,  et  manibus  csedenti- 

bus  ^fiH  pectus,  ct  facie  humi  voiutata  (82),  ora- 

tioncm  eonunendare  debuisset,  nisi  quia  illic  ubi 

nomen  Jesu  dimicabat,   dimicaturi  quandoque  ad- 

vcrsus  diabolum,  crucis    babitus  quoque  erat  ne- 

ccssarius,  per  quam  Jesus  victoriam  esset  relatu- 

rus?  Idem  rursus  Moyses   post  interdictam  omnis 

rei  simiUtudinem,  cur  seueum  serpentcm  ligno  im- 


Filio  Dei,  dicit :  Filius  natus  est  nobis,  cujus  im" 
perium  ^^  factum  est  super  humerum  ipsius  {ibid.)f 
Quis  omnino  0!99  regum  insigne  potestatis  suae  hu- 
mero  prsefert,  et  non  aut  capitc  diadema,  aut  in  manu 
sceptrum,  aut  aliquando  proprise  vcsiis  notam  ^^  ? 
Sed  solus  novus  rex  sseculorum  Christus  Jesus 
novse  gloriae  ^^  et  potestatem  et  sublimitatem  suam 
in  humero  extulit,  crucem  sciiicet,  ut  secundum 
superiorem  ^  prophetiam  exinde  Dominus  regnaret 
a  iigno.  De  hoc  eniiii  ligno  etiam  Deus  insinuat  per 
Jeremiam  quod  essetis  dicturi  :  Venitet  mittamus 
inpanem  ejus  lignumet  conteramus  eum  a  terra 
vivorum,  ainomenillius  non  memorabitur  amplius 
{Jerem.  xi,    19).    Utique   in  corpus  ejus  lignum 


Varis  iectiones. 

*«  Descendens  Obert,  SemL  "  Viscera  Oberth.  Rhen.  *»  Aliis  el  non  ipsis  Rhen.  Oberth.  *9  Desigaabatur 
Obert.  Seml.  ^^  Christi  tollitur  a  Latin.  aut  substituitur  ligni.  ^^  loitium  addit  SemL  ^^  Aliqua  proprietate 
usus  nova  Rhen.  Oberth.  ^^  Novam  gloriam  lidem.  ^  Priorem  lidem. 

Commentarius. 
(80)  Simeon  et  Levi  perfecerunt  iniquitatem  ex  p  carmine  de  Passione,  in  haec  verba  : 


sua  secta.  Ad  vcrbum  transtulii  illud  quod  Graece  est 
i^  atp£aeu(  a{iT(5v,  pro  eo  quod  Latina  Septuaginla 
interprctum  editio,  sui  propositi.  Pam. 

(81)  Expansis  manibus  orabat,  Sic  habuit  cxem- 
plar  Ursini.  Et  verissimam  esse  scriplurarum  decla- 
rant  quse  sequuntur  :  c  Dimicaturis  adversus  dia- 
bolum  crucis  nabitus  quoque  erat  necessarius.  »  Sic 
lib.  de  Oraiione,  <  Orantcs  expandimus  e  Dominica 
passione  mondulatum.  »  Rig. 

(82)  Facie  humi  volutata.  In  codice  Divionensi 
legitur,  voluntate.  Unde  fit  ut  existimem  verissi- 
mam  esse  scripturam  quam  exemplaria  servavere 
libro  III  adversus  Marcionem,  «  Facie  humi  vo- 
lutante.  »  Sic  in  Apolog.  :  o  Nos  vero  jejuniis  aridi, 
in  sacco  et  cinere  volutantes.  »  Rig. 

(83)  Dominus  regnavit  a  ligno.  Sic  ex  mss.  et 
cxcusis ;  infra,  pro  regnabit,  nam  illud  legitur  Graece 
et  Latine.  Sicut  etiam  illud,  a  ligno,  rccte  addiiur 


Impleta  sant  qu»  cecinit 
David  fideli  carmine, 
Diceos :  In  nalioDibas 
Regoavit  a  ligno  Deas. 

QuonK)do  legit  ms.  hoc  loco,  nempe  Deus,  sed 
illud,  Dominus,  retinuimus.  Usque  adeo  ut  non 
possim  assentiri  Jacobo  Fabro  {Comment.  in  quin- 
tuplex  Psalterium),  qui  putat  paraphrastic&s  taninm 
ese  adjectum  propria  alicujus  devotione;  seti  c 
contrario  sentio  genuinam  esse  leciionem,  maxime 
cum  etiam  ipse  eam  lectionem  agnoscat  in  veteri 
Psalterii  ediiione  ante  B.  Hieronymi  setatem.  Nec 
quid  obstat  quod  in  Hebraeis  codicibus  non  legatur, 
quia  potuit  a  Judseis  expungi,  sicut  alia  multa, 
quemadmodum  latius  prosequitur...  D.  Guillelmus 
Lindauus,  episcopus  Ruremundensis.  Pam. 

Plura  non  mediocris  aucloritatis  omisii  Pamelins 
testimonia,   quse  hic   recensere  utile  duximus.  In 


ab  auctore  tum  tiic,  et  iterum  cap.  15,  tum  lib.  iii  n  eadcni  igitur  sontentia  fuisse  constat :  Augustinum 
adversus  Marcionem^  non  modo  in  editione  Romana,      {Enarr.  in  PsaL)^  S.  Leonem  Magnum  {Serm.  in 


ex  qua  versus  ille  paschalis  in  Ecclcsia  decantatur, 
sed  etiam  Gallica,  saltem  juxta  emendatiores  co- 
dices  Latinos,  et  inter  cseteros,  Donatianicum  Bi- 
bliorum  ms.,  quem  aureum  vocat  Erasmus,  ob 
aureas  capitales  litteras.  Et  alii  veteres  idipsum 
legunt  nominatim,  inter  Grsecos  Justinus  Martyr 
contra  Tyrphonem,  et  ex  Latinis,  anctor  libri  be 
monte  Sina  et  Sion,  inter  Ofiera  B.  Cypriani,  Amo- 
bius  in  Psalmos,  ac  Theodul.  (Aurelianensis  episco- 
pus,   vel  poiius  Fortunatus  Pictaviensis  antistes), 


Pass.  Domini),  S.  Gregorium  Magnum  (tn  Ezech. 
lib.  i,  bom.  6 ;  tn  I  Reg.  v),  Cassiodorum  (tn  PsaL), 
S.  Petrum  Damianum  [Dialog.  tnter  Judantm  et 
Christianum),S.  Bernardum  (Serm.  i ,  de  Resurrect). 
Eadem  etiam  lectio  rcperitur  in  veteri  Italica  ver- 
sione,  a  beato  Josepho  Tommasi  cardinale,  dein  a 
D.  Peiro  Sabbatier,  monacho  Beoedictino  econ^ejpt. 
S.  Mauri,  in  lucem  edita;  atque  in  peraatiquisaunis 
Psalteriis  S.  Germani  Parisiensis  epiacopiv  et 
ccenobii  S.  Petri  Carnotensis.  Edd. 


669 


LIBER  AOV.  JUDiBOS. 


670 


missnm  est.  Sic  eaim  Christus  revelavit ,  panem  §  tenebrescaret,  Amos  propheta  adouatiat ,  dicens  : 


corpus  suom  appelians  (48),  cigus  retro  corpus  in 
panem  prophetes  figuravit  ^^  (85).  Si  adhuc  quaeres 
Domimcse  cruci»'  prsedicationem ,  saiis  jam  poterit 
tibi  facere  ^icesimus  primus  Psalmus,  totam  Christi 
continens  passionem,  canentis  jam  tunc  gloriam 
suam  :  Foderunt ,  ioquit ,  manus  meas  et  pedes 
{PsaL  XXI,  17).  Quse  propria  est  atrocitas  crucis. 
Et  rursus,  cum  auxilium  Patris  imploraret  :  Sal^ 
vum  me  faCy  inquit,  ex  ore  leonis^  utiqne  mortis,  et 
de  eomibusunicomuorum  humilitatemmeam  {PsaL 
Tii,  22) ;  de  apicibus  scilicet  crucis  (86),  ut  supra 
ostendimus  :  quam  crucem  nec  ipsa  David  passus 
est,  nec  ullus  regum  Judaeorum  ,  ne  putetis  alterius 
alicttjus  prophetari  passionem,  quam  ejus  qui  solus 
a  populo  tam  insigniter  crucitixus  est.  Nunc ,  etsi 
omnes  interpretationes  istas  respuerit  et  inriserit 
daritia  cordis  Testri,probavimus  sufficere  posse  mor- 
tem  Chrisli  prophetatam  ,  ut  ex  hoc  quod  nou  esset 
edita  qualilas  mortis  ^^,  intelligatur  pcr  crucem 
evenisse,  nec  aiii  deputandam  fuisse  passionem 
crucis,  quam  cujus  mors  praedicabatur.  Nam  mor- 
tem  ejus  et  passionem  et  sepulturam  una  voce  Isaise 
volo  ostendere  :  A  facinoribus,  inquit,  populi  mei 
perductus  estadmortem,et  dabo  malosprosepuUura 
ejus^et  divites  pro  morteejus ;  quia  scelusnonfecitf 
needolus  in  ore  ejus  inventus  est^  et  Deus  voluit 
eximere  (87)  a  morte  animom  ejus  {!sa.  uii,  8,  9, 
10),  etc.  Dicit  etiam  adhuc  :  Sepultura  ejus  sublata 


Et  erit,  inquit,  in  die  illa,  dicit  DominuSj  occidet 
sol  media  die  (88),  et  tenebrescet  super  terram  dies 
luminis,  et  convertam  dies  festos  vestros  vn  luctum^ 
et  omnia  cantica  vestra  in  lamentationem^  et  impo' 
nam  super  lumbos  vestros  saccum^  et  super  omne 
caput  calvitium,  et  ponam  eum  quasi  luctum  dt- 
lecti  ^,  et  eos  qui  cum  illo  quasi  diem  mxrorU 
{Amos,  vui,  9,  10).  Hoc  enim  et  Moyses  initio  pri- 
mi  mensis  novorum  facturos  vos  prophetavit,  cum 
oinne  vulgus  filiorum  Israel  ad  vesperam  agnum 
esset  immolalurus  ^^  :  et  hanc  solemnitatem  diei 
hujus,  id  est  Paschae  azymorum,  cum  amaritudioe 
manducaturos  prsecanebat;  et  adjecit,  Pascha  esse 
Domini  {Exod,  xii),  id  est  passionem  Cliristi.  Quod 
B  ita  quoque  adimplelum  est,  ut  prima  die  azymo- 
rum  interficerelis  Chrislum  (Matth,  xxvi) ,  et  ut 
prophetise  adimplercntur,  properavit  ^^  (Jies  vespe- 
ram  facere,  id  est  tenebras  efficere,  quae  media 
dic  factae  sunt :  atque  ita  dics  feslos  vestros  con- 
vertit  Deus  in  luctum,  et  cantica  vestra  in  iamen- 
tationem.  Post  passionem  enim  Christi  etiam  capti- 
vitas  vobis  et  dispersio  obvenit|  prsedicata  per 
Spiriium  sanctum. 

CAPDT    XI. 

Nam  et  pro  istis  meritis  vestris,  cladem  vestram 
futuram  Ezecbiel  nuntiat :  et  non  solum  in  isto  sae- 
culo,  qusB  jam  evenit,  sed  in  die  retributionis,  quae 


est  e  medio  {Und.).   Nec  sepuitus  enim  est  ni>i  Q  subsequetur.  Qua  clade  nemo  liberabitur,  nisi  qui 


mortuus,  nec  sepultura  ejus  sublata  est  e  medio  s'', 
G9S  nisi  per  resurrectioncm  ejus  ^.  Denique  sub* 
iangiiiPropterea  ipse  multos  in  hcereditatem  habe' 
bitt  et  multorum  dividet  spolia  {Isa,  liii,  12).  Quis 
enim  alius,  nisi  qui  natus  est,  ut  suftra  ostendi- 
mus,  pro  eo  quod  tradita  est  in  mortcm  anima 
ejus?  Ostensa  enim  causa  gratise  ejus,  pro  injuria 
scilicet  mortis  repensandae,  paritcr  ostensum  est 
hsec  illum  propter  mortem  consecuturum  ;  post 
mortem  utique  ^^  resurrectionem  coosecuturum. 
Nam  quod  in  passione  ejus  accidit,  ut  media  dies 


passione  Christi,  quem  respuitis,  fuerit  obsignatus. 
Sic  enim  scriptum  est  :  Et  dixit  Dominus  ad  me  : 
Pili  hominis,vidisti  quoeseniores  Israelfaciunt  unus- 
quisque  OSl  eorum  in  tenebris,  unusquisque  iu  (Hi- 
biculo  absconso ;  quoniam  dixerunt :  Non  videt  nos 
DominuStdereliquit  Dominus  terram.  Et  dixit  ad  me : 
Adhuc  conversus  videbis  facinora  majoraquceisti  fa* 
cunt.Etintroduxit  me  ad  limina  janumdomus  DomV' 
ni  q  uoe  aspicit  ad  aquilanemt  et  ecce  illic  mulieres  se  - 
dentes  et  plangentes  Thammuz  (89);  et  dixit  Domi- 
nusadme  :Fili  hominis,  vidisti^  Numquid  modica 


Varise  lecUones. 

55  Nuntiavit  Obert.  SemL  ^  Edila,  qualis  mors  Rhen.  Obert.  "  fi  medio.  Quomodo  nisi,  etc.  Obert. 
SemL  »  Ejus  abest  a  Pam.  Rhen.  Obert.  ^»  Per  addit  Obert.  Seml.^  Deiicti  Obert.  SemL  «i  Immolaturum 
Pam.  Rhen.  Obert.  ^2  Prophetabit  SemL 

Commentarius. 

(84)  Panem  corpus  suum  appellans.  YldQiuT  BWn-  n  hat)etur  Grsece  et  Latine  apud  Septuaginta  inter- 
dere  ad  verba  iila  Evangelistarum  et  B.  Pauli  :  Ac^      pretcs  :  «  Et  Dominus  vult  mundareeum  a  plsga:  ■ 


cepit  Jesus  panem,  etc.  etait:Accipite,  etcomedite, 
hoc  est  corpus  meum.  Quarc  mngis  vera  esset 
marginalis  adnotatio  ista  :  c  Panem  suum  corpus 
appellat,  »  quam  quse  nescio  a  quo  irrepsit,  <  cor- 
pus  in  panem.  »  Pam. 

(85)  Cujus  retro  corpus  in  panem  prophetes  /igU' 
ravit.  Lib.  de  Oratione,  «  Tum  quod  et  corpus  ejus 
n  pane  censetur.  »  Idem  vero  Jeremiae  locus 
aliquanto  etiam  expiicatus  tractatur  libro  iii  adver- 
sus  Marcionem  Rig. 

(66)  De  apicibus  crucis.  Apices  dicil ,  quae  supra 
dixit  cornua.  Rig. 

(87)  Et  Deus  voluit  eximere.  etc.  Istud  paraphra- 
stictos  transtutit  ex  iis  quae  sequunlur ;  nam  primiun 


ct  pauio  post :  c  Et  vuit  Dommus  in  manus  ejus 
conferre  doiorem  animae  ejus.  »  Plagam  itaque  et 
dolorem  mortem  interpretatur.  Pam. 

(88)  Occidet  sol  meaia  die,  Prophetse  Amos  cap. 
IX  vaticinium  attingit;  hujns  autem  obscuralionis 
mentionem  fecit  cap.  21  Apolog.,  loquens  de  morto 
Christi  Domini  :  c  Eodem  momenlo  dies,  medium 
orbis  signante  sole,  subducta  est.  Deliquium  uti- 
que,  »  etc.  Quo  testimonio  usi  sumus  aliquando  ul 
sub  Eusebii  Romani  nomine,  in  animadversionibus 
noatris,  probarem  Praeadamitis  toto  or)>e  contigisse 
deliquiom  sen  soiis  obscuration^m.  Ls  Pb. 

(89)  Et  plangentes  Thammm.  Ita  et  Graecc  esl, 
pro  quo  Latinus  in  Hebr.  inlerprctes  vulgatus  ver-i 


671 


TBRTULLIANI OPBRDM  PARS  H.  -  8BRIBS  L  POLBMIGA. 


«7«   . 


domui  Juda,utfaeiant faemora quas  feeerunt  ? et  ad-  «  tntroibitis,etinnatumibut illii  non erititinrequiem. 


^u^  vt^urta  es  adfeciiones  majores  eorum.  Et  intro- 
duxitmein  ardem  domus  Dominiinieriorem,  ecce  in 
liminibus  templi  Domini,  inter  medium  clam  et  tn- 
ter  medium  altaris,  quasi  viginti  quinque  ^^  tnripo^ 
steriora  sua  dederunt  ad  templum  Domini,  et  facies 
suas  contra  Orientem,  hi  adorabant  solem;  et  dixit 
ad  me :  Vides,  fili  hominis  ?  Numquid  pusilla  domui 
Juda^  ut  faciant  facinora  quas  fecerunt  hic  **  t  Qtio- 
niam  impleverunt  impietates  suas,  et  ecce  ipsi  quasi 
subsannantes  :  ego  faciam  cum  indignatione  mea, 
non  parcet  oculus  meus,  neque  miserebor.  Exclama- 
bunt  ad  aures  meas  voce  magna^  et  non  exaudiam 
eoSf  sedneque  miserebor{Ezech,  viii.  12-18).  Et  clU' 
mavit  in  aures  (90)  meas  voce  magna  dicens :  Appro- 


Et  non  erit  stabilitasvestigio  pedis  tui^  et  dabit  tibi 
Deus  cor  toedians^et  tabescentem  animam^  et  oeulos 
de/icientes,ut  nonvideant;et  eritvita  tuapendens  in 
ligno  ante  oculos  tuos ;  et  non  credes  vitas  tuas  {Deut. 
XXVIII,  64,  6B).  Itaque,  quoniam  implete  esl  pro- 
phetia  per  adveDtum  ejus,  id  esi  per  nativitaiem, 
quam  supra  memoravimus^  et  passionem,  quam  evi- 
denter  ediximus  ,  propterca  et  Danid  sin^nari  visio- 
nom  et  prophetam  dicebant,  quoniam  Christus  egt 
signaculum  omnium  prophelarum,  adimplens  omQia 
qiiae  retro  eraot  de  eo  nuntiata  :  post  enim  adveo- 
tum  ejus  et  passionem  ipsius  jam  non  visio  neque 
prophetcs*  Unde  firniissime  dicit  adventum  ejus 
signare  visum  et  prophetiam.  Itaque  ostendcntes  et 


ximavit  vindictacivitaiis  hujus,  et  unusquisque  ha-  B  numerum  annorum,  et  tempus  lxii  et  dimidise  heb- 


buit  vasa  exterminii  in  manu  sua.  Et  ecce  sex  viri 
veniebant  ad  viam  portm  altas,  qum  respiciebat  ad 
aquilonem ,  et  uniuscujusque  bipennis  dispersionis 
eratin  manu  ejus.  Eiunusvirin  medio  eorumindu- 
tuspodere,  eizona  saphiri  in  lumbis  ejus.  Ei  iniroie- 
runt,et  steieruntinproximisaliaris  a^ei,  etclaritas 
Dei  Israel  ascendita  Cherubin  quce  fuit  ^  super  ea  ^ 
in  subdivaldomus  (91).£^  vocavit  hominemqui  indu» 
tus  erai  podere^qui  habuil  superlumbos  suos  zonam, 
et  dixit  ad  eum  Dominus  :  Transi  per  mediam  Je- 
rusalem  (92),  et  scribe  signum  iawi4n  frontibus  vi- 
rorum  qui  gemunt  et  dolent  super  omnia  facinora 
quas  fiuni  in  medio  eorum.  Et  in  his  dixit  ad  au- 


domadarum  adimpletarum ,  probavimus  tunc  ve- 
nisse  Ghristum,  id  esl  natum  :  (94)  et  septem  dimi- 
diae  hebdomadarum,  quse  sunt  subdivisse  in  abscis- 
sionem  priorum  hebdomadarum,  intra  quse  tempora 
passum  ostendimus  Ghristum  ;  atque  ita  lxx  heb- 
domadibus  conclusis,  et  civitate  extermioata,  et 
sacrificium  et  unctionem  exinde  cessare.  Sufficit 
hucusque  de  his  interim  ordinem  Ghristi  decurrisse, 
qiio  talis  probatur  qaalis  adunntiabatur,  etiam  ex 
ista  censonantia  Scripturarum,  quas  ^,  ex  praBJu- 
dicio  majoris  partis  adversum  Judaeos,  elocuti  su- 
mus.  Neque  enim  in  dubium  deducant  vel  negent, 
quae  scripta  proferimus  :  ut  ex  hoc  quoque  paria 


dieniem  :  Itepost  eum  in  dvitatem,  et  concidite,  et  Q  ^^  Scripluris  divinis  negare  non  possmt ;  ut  qu» 


noliie  parcere  oculis  vestris,  et  ne  misereamini  se- 
nioris,aut  virginis;  et  parvulos  et  mulieres  inierfici' 
te  omnes,  ut  perdeleantur.  Omnes  autem  super  quos 
est  tau  signum^  ne  accesseritis.  Et  a  sanciis  meis  inf 
cipite  (Ezech.  ix,  l-6).m!9  Hujus  autem  signi  sa- 
cramentum  variis  modis  prsedicatum  est,  in  quo  vita 
liominibus  prsestruebatur,  in  quo  Judsei  non  es- 
sent  credituri ;  sicut  Moyses  ante  nuntiabat  in 
Exodo  (93)  diccns  :  Ejiciemini  de  terra  in  qiiam 

Varise  lectiones. 

63  Quinque  abest  a  Rhen.  et  Obert.  «*  Hi  Rlien.  Oberth.  ^  Fuerunt  lidem.  ^  Eam  lidem.  ^*'  Qu«  Pam' 
Rhen,  Oberth.  ^  Neque  coim  dispositio  expuneiaidveniretur  abest  a  Seml.  et  Obert.^  Suni  Oberth.  Seml. 
''0  Dcum  abest  a  Seml.  et  Obert. 

Commentarius* 


post  Ghristum  futura  prsecanebantur ,  adimpleta 
cognoscantur.  Neque  enim  dispositio  expuncta  in 
veniretur  «,  nisi  ille  venisset  post  quem  habebant 
expungi  quae  nuntiabantur,  qu»  completa  esse  ^ 
ctiam  probareniur. 

GAPUT  XII. 
Adspice  universas  nationes»  de  voragine  erroris 
humani  exinde  emergentes  ad  Dominum  Deum  crea- 
torem  M8  et  ad  Deum  ''o  Ghristum  ejus  (95) ;  et 


tit  Adonidem;  videiur  autcm  bis  legisse,  cum  io  n 
Grsecis  hodie  exemplaribus  semel  duntaxat  reperia- 
tur.  Deinde  hic  et  paulo  post  ubi  lcgitnr  :  Nunquid 
modica  (seu  ut  mox  loquitur,  pusilla,  Grsece  |jl^ 
|i.uip3t)  domui  Judag;  cum  Grsece  legatur  ,  malui 
scqui  lcctionem  ms.,  domus.  Pam. 

(90)  Ei  clamavit  in  aures.  Gontiniiatio  quidem  est 
verborum  Ezechielis  prophetae,  sed  noni  eapiiis  iui- 
tium.  Rectms  antem  transfertur  ab  auctore  oipennis 
pro  iciXu^,  sed  hodie  Grsece  non  exstat  dispersionis, 
sed  quod  vertit  Latinus  lxx  interpres,  exterminatio" 
nis,  et  B.  Hieronymus  ex  Hebr.  inierfeciionis.  Pam. 

(91)  /n  subdival  domus.  Pro  subdivali :  est  au^m 
idem  ac  subdwum,  nam  Glossse  subdivnm  wcaC- 
Opiov,  subdival  oFopiov,  at  voccs  illse  Gr^icae  idem 
8i|Qificant,  niminim  clarum  ct  apcrtuin,  subdivum 
enim  domus  est  serenitas  extra  tectam,  ofdpiov  M> 
ii^oi  %w^%t^  ait  Hesychius.  Lb  Pa. 


(92)  Transi  per  jnediam  Jerusalem.  Gitat  etiam 
Scripturam  illam  de  signo  Tau  infra,  Hb.  iii,  adv. 
Marc.  Lb  Pr. 

(93)  Sicut  Moyses  ante  nuniiabat  in  Exodo.  Gum 
non  in  Exodo,  sed  Deuleronomio  xxviii  habentur 
Scripturae  verba  quae  citat.  etiam  bic  lapsus  est 
memoria  Tcrlullianus,  aut  Jegendum  cuntra  codi- 
cuiii  omniuin  tidcm  :  in  Deuteronomio.  Lb  Pr. 

(94)  Et  sepiem  dimidice  hebdomadarum.  Nempe 
tempus.  Ita  vero  necessario  lcffendum,  non  et  qua- 
tuor^  sicuti  corruptissime  legebatur,  plus  satis  ma- 
nif(!stum  fit  supra,  cap.  8,  non  semel.  Pam. 

(95)  Et  ad  Deum  Christum  ejus.  Sic  ex  ssepe  di- 
cto  lib.  iii,  ado.  Marcion. ,  pro  quo  erat  duntaxat  : 
ei  Christum  ejus.  Porro  dc  Ghristo  quod  Deus 
fuerit,  aut  illic  aut  alibi  dabitur  latias  tractandi 
occasio  contra  quosdam  nostne  lempestatis  secta- 
rios,  qui  id  negare  non  verentur.  Pah. 


673 


LIBER  ADV.  JUDiEOS. 


674 


si  audes,  oega  ''^  prophetam.  Statim  tibi  promissio  A 
Patris  ocearrit  in  Psalmis  dicens :  Filius  meus  es 
tu,  ego  hodie  genui  te,  Pete  a  me^  et  dabo  tibigentes 
hcereditatem  tuam,  et  possessionemtuam  terminos 
terrcB  (PsaL  ii.  7,  8).  Nec  poteris  eum  magis  "^^  Da- 
vid  filium  dicere,  quam  Gbristum ;  aut  terminos 
terrse  David  potius  promissos,  qui  inlra  unicam 
Judseam  regnavit,  quam  Ghristo,  qui  totum  jsm 
orbem  Evangelii  sui  fide  cepit,  sicut  per  Isaiam 
dicit :  Ecce  dedi  te  in  dispositionem  generis  mei^  in 
lucem  gentium,  aperire  oculos  ca^corum,  uiique 
errantium,  exsolvere  de  vinculii  vinctos,  id  esi  de 
delictis  liberare  :  et  de  domo  carceris,  id  est  mortis, 
sedentesin  tenebris  (Isa.  xlii,  6,7),  ignoraniiae  sci- 
licet.  Quae  si  per  Christum  eveniunt,  non  in  alium 
erunt  prophctala,  quam  pcr  quem  ''^  expuocta  con-  B 
aideramas. 

GAPUT  xm. 

i^tar,  quoniam  filii  Israel  affirmant  nos  errare 
recipieodo  Ghristum,  qui  jam  venit,  prescribamus 
eis  ex  ipsis  Scripturis  jam  venisse  Ghristum  qui 
prsedicabatur ;  quamvis  ex  temporibus  Danielis 
praedicantis  probaverimus  jam  venisse  Ghristum, 
qui  nuntiabatnr.  Nasci  enim  eum  oportuit  in  Be- 
thlebem  Judae ;  sic .  enim  scriptum  est  in  pro- 
pheta:  Et  tu,  Bethlehem,  nonminima  es  in  ducibus 
Juda  (96):  exteenim  exiet  duxquipascat  populum 
meumlsrael  {Mich,  v,  1).  Si  autem  adhuc  natus 
non  est  qui  processurus  dux  de  tribu  Juda  ex  Beth- 
lehem  nuntiabatur,  oportet  enim  eum  de  tribu  Juda  Q 
et  a  Bethlehem  procedere ;  animadvertimus  aulem 
nunc  neminem  de  genere  Israel  in  civitatc  BieUilebem 
remansisse,  et  exinde  quod  interdictum  est  ne  in 
confinio  ipsius  regionis  demoretur  quisquam  Judseo- 
rum,  ut  hoc  quoque  esset  adimpletum  per  prophe- 
tam :  Terra  vestradeserta,  civitates  vestras  igniexU' 
stas,  idosi  quodbelli  temporeeisevenerit  \regionem 
vestram  inconspectuvestro  exteri  comedent,  et  ds" 
sertaet  subversa  erit  a  populis  alienis  (Isa,  i,  7). 
Ei  alio  loco  sic  per  prophctam  dicitur :  Regem  eum 
claritate  videbitis^  id  est  Ghrislum  facieniem  0S4 


virtules  ingloria  DeiPalris,  etoculi  vestri  videbunt 
terram  de  longinquo  ((Isa  xxiii,  17) :  quod  vot^s 
pro  meritis  vestris  post  expuguationem  Hierusalem, 
probibitis  ingredi  in  terram  veslram,  de  longinquo 
eam  oculis  tantum  videre  permissum  esi.  Anima^ 
inquil,  vestra  meditabitur  <tfnoreni(tH(;{.l3),scilicet 
quo  tempore  excidium  sui  passi  sunt.  Quomodo 
igilur  nascetur  dux  de  Judaea»  et  quatenus  proce- 
det  de  Bethlehem,  sicui  divioa  prophetarum  volu^ 
mina  nuntiant,  cum  nullus  omnino  sit  illic  in  ho- 
diernum  derelictus  ex  Isracl,  cujus  ex  stirpe  possit 
nasciGbristus?  Si  enim,  sccundum  Judaeos,  adhuc 
nonvenil^*,  cum  vcnire  coeperit,  unde  ungetur? 
Lex  enim  praecepii  (97),  in  captivitate  non  licere 
unctionem  chrismalis  regalis  confici.  Si  antem  jam 
nec  unciio  '^^  est  illis,  ut  Daniel  propheiavit ;  dicit 
enim  :  Exterminabitur  unctio  (Dan.  ix,  27) :  ergo 
jam  non  est  illic  unctio,  quia  nec  templum  ubi  erat 
cornu  (98)  de  quo  reges  ungebantur.  Si  ergo  non 
est  imctio,  unde  ungetur  dux  qui  nasceiur  in  Be- 
thlehem?  aut  qnomodo  procedet  de  Betblebem,  cum 
de  germine  ''^  Israel  nuUus  omnino  sit  in  Bethle- 
hem  ?  Iterato  denique  ostendamQs,  et  jam  Ghristum, 
secundum  prophetas,  et  pasaum,  et  in  coelis  jam 
receptum,  et  inde  venturum  secundum  praedicatio- 
nes  prophetarum.  Nam  post  adventnm  ejus  secum- 
dum  Danielem,  qnod  ipsa  civitaa  exterminari  ha- 
beret  legimus,  et  ita  factum  recognoscimus.  Dicit 
enim  Scriptura:  Sic  et  civitatem et  sanctumsimul 
exterminari  cum  duce  (ibid,),  indubitate,  qui  de 
Beihlehem  et  de  tribu  Juda  csset  processurus.  Unde 
et  manifestum  est  quod  civiias  simul  eo  tempore 
exteraiioari  deberet,  cum  ducator  ejus  in  ea  pali 
haheret,  secundum  Scripturas  prophetaruni  (99), 
dicentium^  Expandi  manus  meas  tota  die  ad  pO" 
pulum  contumacem  contradicenlem  mihi,  quiambU' 
lant  viam  non  bonam,  sed  post  peccata  sua  (Isa. 
LXY,  2).  Et  in  Psalmis  dicil :  Exterminaverunt  ma- 
nusmeas  et  pedes,  dinumeraveruntomniaossamea. 
Ipsi  autem  contemplati  sunt  et  videruut  me:  et, 
In  stti  mea  potaverunt  meaceto(PsaL  xxi.  18, 19). 


Vari»  lectiones. 

'''  Negare  Oberth.  SemL'^^  Magis  abest  a  Rhen  etObert.  '^^  Ali^uemSm/.  '^^Ghristus  Secundum  Judseos... 
coeperit.  Unde  Obert,  SemL  — Possit  nasci  ?  Ghristus  secundum,  etc.La^tn.  ^^Non  odditSemL,  nec  non  omt7- 
tens.  '^^  De  semioe  alii, 

Gommentarias. 


(96)  Et  tu  Bethlehemin  ducibus  Judm.  Sic  ex  ms. 
et  Graecis  B.  Maith.  foniibus  pro  Juda^;  quemad- 
modum  etiam  pascat  pro  pascet,  Grsece  enim  est 
3coi|jLftvct'.  Quod  cnm  veriat  Latinus  velus  inierpres 
regat,  iliic  et  eamdem  vocem  idem  Joannis  ultimo, 
sicuii  hicauctor;  patel  aniiouitus  acceptam  a  Patri- 
bus  pascere  pro  regere,  Quod  adnoiatu  dignura 
conira  eos  qui  omnem  regendi  potestatem  ab  Ec- 
desia  toIIi\olunt.  Yidetur  autem  in  eo  quod  sequi- 
turhyperbaton.  Sive  auiem  exteri  legas  pauio  post, 
ntexcusi,  sive  extemi  ut  ms.,  perinde  est;  supra 
enim  vertit  alieni,  Pam. 

(97)  Lex  enim  prascepit,  etc.  Nescio  ad  quem  lo- 
cum  alludat,    nisi  forte  ad  cap.  xxviu  beut.,  ut 


h  paraphrastic&s  ex  aliqnot  commatis  hanc  senten- 
tiam  de  more  suo  decernserit,  aut  fortasats  alia 
etiam  editione  aut  Aquilse,  aut  Thcodoiionis  sit 
usjs,  quo  casu  oporterei  accipi  pra^cepit  pro  pror- 
dixit.  Pam. 

(98)  }iec  templumubi  eratcomu,  Alluditadillud 
III  Reg.  i,  39  :  Sumpsitque  Sadok  sacerdos  comu 
olei  de  tabemaculot  et  unxit  Salomonem  ;undecol« 
ligitur  in  tcmplo  observalum  fuisse.  Pam. 

(99)  Secundum  Seripturas prophetamm.Rurwm 
Scripiuras  affert,  quibus  prsedictum  est  (uti  B. 
Gyprianus  hunc  locnm  imitatus,  scribit  lib.  ii  adv. 

'  jua.,  cap.   20)  quod  cruci  illom^fixeri  esaent  Ju» 
dsei.  Pam, 


67; 


TBRTULLIANI  OPBRUM  PAR8  H.  —  SBRIBS  I,POLBHIGA. 


676 


Hec  David  passus  non  est,  nt  de  se  merito  dixisse 
ttS5  videatur^  sed  Ghristus  qui  crucitixus  est  (i). 
Manus  autem  et  pedcs  non  exlerminantur,  nisi 
ejus  qui  a  ligno  suspeuditur.  Unde  ct  ipse  David 
regnaturum  ex  ligno  Dominum  dicebat  (PsaL  tlcy, 
iO):  nam  et  alibi  Proplieta  ligni  hujus  fructum 
prsedicat  dicens:  Terra  dedit  benedictiones  suas 
(Psal.  Lxvi,  7).  Utique  illa  lerra  virgo  (2)  nondum 
pluviis  rigata,  nec  imbribus  fsecundata,  ex  qua 
homo  tunc  plurimum  plasmatus  est,  ex  qua  nunc 
Christus  secandum  carmen  ex  virgine  natus  est. 
Et  lignum,  inquit,  adtulit  fruetum  suum  (JoeL  ii, 
22(.  Non  illud  lignum  in  paradiso,  quod  mortem 
dedit  protoplastis,  sed  lignum  passionis  Chrisli, 
unde  vita  pendens  a  vobis  credita  non  est  (Deut. 
xxYiii,  66).  Hoc  enim  lignum  tunc  in  saeramento 
Grat,  quo  Moyses  aquam  amaram  indalcavit ;  undo 
populos,  qai  siti  peribat  in  eremo,  bibendo  revixit 
(Exod.  XY,  23-26) :  tticuti  nos  qai  de  sseculi  cala- 
mitatibus  extracti,  in  quo  commorabamur,  siti  per- 
euntes,  id  est  verbi  divini  poiu  privali  '''',  ligno 
passionis  Ghristi  aquam  edulcatam  baptismalis  po- 
tantes,  sive  qus  est  ia  eum,  reviximus;  a  qua  fide 
Israel  exddit,  secandum  Hicremiam  dicentem: 
MittitCj  et  interrogate  nimis,  si  factasunt  talia :  si 
mutabuut  gentes  deos  suos,  et  isti  non  sunt  dii.  Po^ 
pulus  autem  meus  mutavit  gloriam  suam,  ex  quo 
nihil  proderit  eis.Expavit  ca^lum  superisto(Jerem. 
II,  10, 11).  Etquomodo  et  quando  expavit?  Indu- 
bitate  quando  passus  est  Ghristus:  Et  horruit ,  in- 
quit,  plurimum  nimis,etsol  mediadie  tenebricavit 
(Amos  VIII,  9).  Et  qaando  horruit  nimis,  nisi  in 
passione  Ghristi,  cum  terra  quoque  contremuity  et 
velumtempli  scissum  est,monumentadirupta  sunt 
(Math,  XXVII,  51)?  Quoniam  duo  hxc  mala  fecit 
populus  meus:  me^  inquit,  dereliquerunt  fQntem 
aguce  vitas^  et  foderunt  sibi  lacus  contritos,  qui  non 
poterunt  aquam  continere  (Jerem.  n,13).Indubitate 
non  recipiendo  Christum,  fonlem  aquae  vitse,  ]acus 
contritos  coeperunt  habere,  id  est  synagogas  in  di- 
spersiones  gentiam,  in  quibus  jam  Spiritus  sanctus 
non  immoratur,  ut  in  prseteritum  in  templo 
commorabatur  ante  adventum  Ghristi,  qui  est  ve- 
rum  Dei  templum.  Nam  et  istam  sitim  divini 
Spiritus  eos  passuros  dixerat  propheta  Isaias,  di- 
ccns :  Ecce  qui  serviunt  mihi,  manducabunt :  vos 
autem  esurietis;  servientes  mihi  potabuntur^  vos  au- 


A  tem  sitietis  et  a  contribulatione  ''^spiritus  ululabitis. 
Remittetis  enimnomen  vestrum,  in  societatemelec- 
tismeis;  vos  auteminterficiet  Dominus.^SiS  Eis  au- 
tem  qui  serviunt  mihi,  nomen  nominabitur  novum^ 
quod  benedicetur  in  terris  (Isa.  lxv,  13-15).  Adhac 
hujus  ligni  sacramentum  "^^  in  Regnorum  legimas 
celebratum.  Nam  cum  tilii  propbetarum  supcr 
flumen  Jordanem  lignum  securibus  csederent,  exsi- 
liit  ferrum,  et  mersum  est  in  flumine,  atque  iCa 
Heliseo  propbela  superveniente,  petunt  ab  eo  filii 
prophetarum  uti  ferrum  flumini  quod  ^  mersam 
fuerat  erueret.  Atque  ita  Heliseus  accepto  ligno, 
el  misso  in  eam  locum  ubi  submersum  fuerat  fer- 
rum,  statim  supernatavit,  et  lignum  mersum  est, 
quod  receperunt  filii  prophetarum  (III  Reg.  vi,4-7). 

B  Ex  quo  intellexenmt  quod  Helise  spiritus  in  eam 
sit  reprsesentatus.  Quid  manifcsiius  hujus  ]igni  sa- 
cramento  ?  quod  duritia  hujus  seeculi  mersa  in  pro- 
fundo  erroris,  et  a  ligno  Chri^ti,  id  est  passionis 
ejus,  in  baptismo  liberatur,  ut  quod  perierat  olim 
per  lignum  iu  Adam,  id  restilueretur  per  lignom 
Ghrisli.  Nobis  igitur  ^^  qui  successimus  in  loco 
prophetarum,  ea  sustinentibus  bodie  m  sseculo,  qase 
sfmper  passi  sunt  propheiae  propter  divinam  reli- 
gionem.  Alios  enim  lapidaverunt,  alios  fugaverant, 
plures  vero  ad  mortis  necem  tradiderunt,  qnod 
negare  non  possuat.  Hoc  lignum  sibi  et  Isaac  filios 
Abrahse  ad  sacrificium  ipse  portabat,  cum  sibi  eum 
Deus  hostiam  fieri  prsecepisset  (Gen»  xxii,  6).  Sed 

Q  quoniam  hsee  fuerant  sacramenta,  quse  temporibus 
Christi  perficienda  servabantur;  et  Isaac  cum  11- 
gno  reservatus  est,  ariete  oblato  in  vepre  coraibas 
haerente,  et  Ghristus  suis  temporibus  lignum.bume- 
ris  suis  portavit,  inhaerens  cornibus  cracis,  corona 
spinea  in  capite  ejus  circumdata.  Hunc  enini  opor- 
tebat  pro  omnibus  gentibus  fleri  sacrificium,  qui 
tamquam  ovis  advictimam  ductus  est^  et  velutagnus 
coram  tondente  se  sine  voce,  sic  non  aperuit  os  suum 
(Isa.  Lni,  7).  Hic  enim  Pilato  inierrogante  nibil 
locutus  est(/oan.xix,  9) :  in  humilitate  enim  judi- 
ctum.ejus  sublatum  est.  Nativitatem  autem  ejus 
quis  enarrabit  (3)  (Isa.  liii,  8)  ?  quia  nullusomnino 
hominum  nativitaiis  Chrisiifuitconsciusin  conceptu, 
cum  virgo  Maria  verbo    Dei  praegnans  iuveniretur. 

Q  Et  quia  tolleretur  a  terra  vita  ejus  (ibid»)  ;  cum 
utique  post  rcsurreclionem  ejus  a  ,mortuis  quae^^ 
die  tertia  effecla  est,  coeli  eum  receperunt  secun- 


Variae  lectiones. 

^*'  Verbo  divino  propinati  Obert.    SemL  '^^  Ad  contribulationem  iidem.  "^^  Etiam  addit  SemL  ^  Quo 
alii  8*  Nos  utique  nouver.  ^  Quia   Obert.  SemL 

Commentarias. 

(1)  Sed  Christus  qui  crucifixus  est.  Barbara  illa 
Judaeorum  nalio  Gbristum  Doroinum  violentia  suf'- 
fragiorum  in  crucem  (fe^fi  postulavit,  ut  cap.  21  Apo^ 
tog.\  quam  in  rem  Cyrililus  Alex.  hom.  4,  de  fer. 
Pasch.  iTfltup^  irpo9ir)X((>xa9tv  o!  icdfvToX{JLOi  tuv  *IouSa(ci>v 
XeuAj  xai  icav  sTBoc  litt^vpi^rcti  xaxfa;  Tt  6|jloO  iia\  3m 
|jL{ac,  OovdT^  icap«$e^(&xa9tv. « Audacissima  Judseoram 
Tiatio  cracisufnxit,et  omnisupplidiatqae  ignominise 


genere  affectum  morte  mulctavit.  >  Le  M. 

(2)  Ula  terra  virgOy  -pj  TcopOsvoc :  etiam  Irensens 
sic  aicit  Seml. 

(3)  Nativitatem  autem  ejus  quis  enarrabit?  Non 
dnbium  quin  ita  legendum  sit,  juxia  editiones  om- 
nes  Isaiae,  non  autem  enarravit,  maxime  cum  illud 
etiam  legat  B.  Cyprianus,  lib.  ii  adv.  Judasos,  cap. 
15,  et  infra  lib.  \\i  adv.  Marcionem  Tertullianos» 
PAM. 


677 


LIBER  ADV.  JUDiEOS. 


978 


dum  prophetiam  Osee  emissam  hujuBmodi  :  Ante  a  scriplum  est :  Propter  vos  nomen  Dei  blasphematur 


iucem  surgent  ad  me  dicentes  :  Eamus  et  reverta^ 
mur  ad  Dominum  Deum,  quoniam  ipse  eripiet  et 
liberabit  nos^  post  biduum  die  tertia  (4).(05^e,  vi, 
i-3),  Wi7  quse  est  resurrectio  ejus  gloriosa,  de  terra 
in  coelos  eum  recepit,  unde  et  venerat  ipse  spiritus 
ad  Yii^inem ;  cujus  neque  nativitntem,  neque  pas- 
sionem  Judsei  agnoverunt.  Igitur,  quoniam  adhuc 
eontenduntJudaeinecdumvenisse  Ghrlstumeorum  ^^ 
quem  tot  modis  adprobavimus  venisse,  recognoscant 
Judsi  exitum  suum,  quem  post  adventum  Christi 
relatari  prsecinebantur  ob  impietatem  (5),  qua  eum 
et  despexerunt  et  interfecerunt.  Primo  enim  ex 
qua  die,  secundum  illum  dicium  Isaise,  Projecit 
homo  abominamenta  sua  aurea  et  argentea  quas 


in  gentibus  {Isa.  liii.  5;  Ezech.  xxvi,  20).  Ab  illis 
enim  incipit  ^^  infamia  (7),  ct  tempus  medium  a 
Tiberio  usque  ad  Vespasianum.  Quse  ^^  cum  iia 
commisissent,  ncc  inlellexissent  05S  Christum  in 
tempore  suae  visitalionis  inveniendum,  facta  est 
terra  eorum  deserta^et  civitates  eorum  igni  exustoz: 
regionem  ipsorum  in  conspectu  eorum  extranei  de- 
vorantes  :  derelicta  est  filia  Sion  tamquam  specula 
in  vinea^  vel  ut  in  cucumerario  casula  (Isa.  i,  7,  8); 
ex  quo  scilicel  Israel  Dominum  non  cognovit^  et  po- 
pulus  eum  non  intellexit^  sed  dereliquit  magis 
et  ad  indignationem  provocavit  sanctum  Israel 
(ibid.  3.  4).  Sic  et  ^^  machaerae  conditionalis  com- 
minatio,  Si  nolueritis,  nec  obaudieritis,  gladius  vos 


fecerunt  adorandis  vanis  et  noctuis  {Isa.  ii,  20) :  id  d  comedet  [ibid,  20),  probavit  Christum  ^^  fuisse  quem 


est,  ex  quo  gentes,  nos,  dilucidaia  per  Christum  veri- 

iate  ^,  projecimus  idola  (videant  Judsei  ^^),  et  quod 

sequitur,  expunctum  est.  Tulit  enim  Dominus  Sa^ 

baoth  a  Judans  et  ab  Jerusalemj  inter  cselera,  et 

sapientem  architectum  (Isa.  iii,  1,  3),  qui  sediiicat 

Ecciesiam  Dci  templum,  et  civitatem  sanctam,  et 

domum  Domini.  Nam  exinde  destitit  apud  illos  Dei 

gratia  (6).  Et  mandatum  est  nubibus  ne  pluerent 

imbrem  super  vineam  Sorech  {Isa.  v,  6),  id  est  coe- 

lestibus   beneficiis,   ne  provenirent  domui  Israel. 

Fecerat  enim  spinas  {ibid,  4),  ex  quibus  Christum 

coronaverat:  Et  nonjustitiam,sedclamorem  {ibid.9), 

qao  in  crucem  eum   extorserat :  et  ita  subtractis 

charismatis  ^  prioribus,   lex  et  prophetas  usque 


non  audiendo  perierant ;  qui  et  in  Psalmo  disper- 
sionem  ejus  posiulat  (8)  a  Patre,  dicens  :  Disperge 
illosin  virtute  tua  {PsaL  lviii,  12);  qui  et  rursum 
per  Esaiam  exustionem  eorum  orat  :  Propter  me, 
inquit,  ha;c  facta  sunt  vobis,  in  anxietate  dormietis 
(Isa.  L,  11).  Haec  igitur  cum  pati  prsediccntur  Judsei 
propter  Christum,  et  passos  eos  esse  inveniamus, 
et  in  dispersionem  demorari  ccrnamus,  manifestum 
est  propter  Christum  Judseis  ista  accidisse,  conspi- 
rante  sensu  Scripturarum  cum  exitu  rerum  et  or- 
dinis  ^^  temporum.  Aut  si  nondum  venit  Christus 
propter  quem  hsee  passuri  prsedicabantur,  cum  ve- 
nerit  ergo  patientur.  El  ubi  tuoc  filia  Sion  relio- 
quenda,  quae  nulla  ^^  hodie  est?  ubi  civitates  exu- 


ad  Joannem  {Luc,  xvi,  16)  fuerunt ;  et  piscina  Beth-  C  rendse,  quse  jam  in  tumulis  exustse  sunt  ?  ubi  di 


spersio  gentis,  quse  jam  extorris?  Redde  statum 
Judseae  quero  Christus  inveniat,  et  alium  contende 
venire. 


saida  ^  {Joan,  v,  2)  usque  ad  adventum  Christi, 
carando  invaleludines  ^  ab  Israel,  desiit  a  benefi- 
ciis  deinde  ^,  cum  ex  ^  perseveranlia  furoris  sui 
nomen  Domini    per  ipsos    blasphemarelur ;  sicut 

VaricB  lectiones. 

«3  Eorum  abesta  Rhen,  et  Obert.  ®*  Delucidata  pectore,  pcr  Chrisli  verUalem  Obert.  Sm/.  —  Delucidato 
pectore  cod.  Fuld.  ^Q Idola.  Vidcant  Juda^i,  etc.  Obert.  Seml.  ^^  Charismalum  roribus Paris.^"^  Belhcseda  /un, 
«8  Valetudines  O^^r/.  SemL  89  Abeneficiis.  Deiiide/ttn.QOEx  abest  a  Rhen.  et  Obert.  ^i  CoepitLa/tn.  ^^Qui 
aiii.^^Sicut  Rhen.  Obert.  ^*  Comedet.  Ex  duo  probamus machseramChristum  fuissc OberthSemL  ^sQrdinc Jun. 
^  Invidia   Obert.  SemL 

Commentarius. 
(4)  Post  biduumj  die  tertia.  Sic  emendavimus      Judseus  dilcctus  olim  populus  a  gralia  excidit  prop- 


puoctaiionem  ex  Yulgatae  lectione,  licet  excusi  om- 
ncs  phrasim  aliam  incipiant  ab  his  verbis  :  Post  m 
biduum;  quasi  die  tertia  in  calos  receptus  esset  ^ 
Christus,  non  autem  diebus  quadraginta  peraclis 
post  ejus  rcsurreclionem  {Act.  i,  3,  9).  Ad  hanc 
eorrectionem  nos  movet  sensus  auctoris,  qui  hanc 
Osee  propheiiam  adhibet  ut  Christi  resurrcctioncm 
demonstret  factam  post  triduum  a  morte  ejus.  Edd. 

(5)  ProRCinebantur  ob  impietatem.  Non  semel 
boc  epitheto  uiitur,  nam  lib.  de  Spectaculis,  cap.  3  : 
«  Si  enim  pauculos  tunc  Judaeos  impiorum  conci- 
lium  vocavit,  »  etc.  Eodem  impii  efogio  erga  Ju- 
daeos  utitur  B.  Aug.  Episl.  54,  B.  Joan.  Chrysos- 
tomus  iis  dio^siov  tribuit  orat.  2,  adv.  ipsos,  et 
iMipav6fAov  9coXiTt(av,  c  vivendi  rilum  enormem;  » 
et  veleres  fere  omnes  Patres,  atque  etiam  conci- 
lium  TruIIanum,  cap.  1,  ubi  de  Neslorio  loquitur  : 
xa\  T7)v  'Iou^atxT)v  dvaveouvTo;  BuvaeCiiav,  a  et 
Judaicam  renovante  impietalcm.  »  Le  Pa. 

(6)  Nam  exinde  destittt  apnd  illos  Dei  gratia. 


ter  pervicacem  impietaiem  et  atrocitatem,  qua  in 
orbis  universi  Redemplorem  usi  sunt.  Dicti  sunt 
ab  hoc  auctore,  ApoL  xvui,  a  gens  Dei  domestica.  > 
At  insiti  fuerunt  Christiani  hac  agresti  arbore,  et 
inoculati.  Le  Pr. 

(7)  Ab  illis  enim  incipit  infamia.  Sic  lib.  i  ad  Na- 
tiones,  cap.  14,  ubi  etiam  de  Judseis  :  k  Quod  enim 
aliud  genus  seminarium  est  infamise  nostrae  ?  »  Ric. 

(8)  Dispersionem  ejus  postulat,  etc.  Quin  dispersi 
fuerint  propter  abominationem  supplicii  et  infa- 
miam  auam  Christo  Domino  irrogarunt,  nullus  du- 
bitat.  Non  modo  dispersi  et  errantes^  verum  etiam 
exosi  omnibus,  adeo  ut  conciliuni  modo  a  nobis 
citatum.  can.  1  prohibcat :  «  Nullus  ccclesiastici  or- 
dinis  ,  vel  laicus  azyma  apud  Judaeos  comedat,  aut 
cum  iis  versetur,  vel  in  morbis  advocet,  mcdici- 
namque  ab  iis  accipiat,  aut  cum  iisdem  in  balneo 
lavetur.  Si  quis  vero  id  facere  praesumat,  si  cleri- 
cus,  deponatur  :  si  vero  laicus,  communionc  prive- 
tur  »  Lb  Pr. 


679 


TBRTOLLIANI  OPBRUM  PAR3  II.  -  SBRIBS  I,  POLBHICA.  680 

A  citra  angelosy  gloria  et  hanare  coronauit  illum^  et 
subjecit  omnia  sub  pedibus  ejus  (Psal.  viu,  6-8 ; 


CAPUT  XIV. 
Dlscite  nuDC  ex  abundantia  erroris  vestri  duca- 
tum.  Duo8  dicimus  Christi  habitus,  a  prophetis 
dcmonstratos,  loiidem  advcntus  ejus  praenoiasse  ^"^ : 
unum  in  humilitate,  utique  primum,  cum  tanquam 
ovis  ad  victimam  duci  habebal,  et  tanquam  agnus 
ante  tondentem  (9)  039  sine voce^  sicnon  aperuit 
os  suum  {Isa.  uu,  7),  ne  aspectu  quidem  hone- 
stus  (10).  Adnuntiamtis  enim,  iDquit,  de  illOy  sicut 
puerulus,  sicutradix  in  terrasitienti,  et  non  erat  ei 
species,  neque  gloria.  Et  vidimus  eum,  et  non  habe- 
bat  speciem  neque  decorem^  sed  species  ejus  inhono^ 
rata,  deficiens  citra  filios  hominum,  homo  in  plaga, 
sciens  ferre  infirmitatem  (ibid.  2-4)  :  scilicet  ut 
posiius  a  Patre  in  lapidem  offensionis  {Isa.  viii, 


Hebr.  ii,  7).  Et  tum  cognoscent  eum,  quem  pupuge- 
runt.  Et  casdent  pectora  sua  tribus  ad  tribum  (Zach. 
XII,  10;  Joan.  xix,  37),  utique  quod  retro  noa 
agnoverint  eum,  in  humiliiate  conditionis  humane 
constilutum.  Bieremias  040  iaquit :  Et  ^  homoest^ 
et  quis  cognoscet  xUum  (Jerem.  xvii,  7,  sec.  LXX)? 
quia  et  ^ativitatem  ejus,  inquil  Isaias,  quis  enarron 
bit  ?  Sic  et  apud  Zachariam  ^  (cap.  xii)  in  persont 
ipsius,  imo  et  in  ipsius  nomiois  sacrameoto,  ve- 
rus  3  summus  sacerdos  Patris  Christus  Jesas  ^  da- 
plici  habilu  in  duos  adventus  delineatur.  Primo 
sordidis  ^  indutus  est,  id  est  carnis  passibilis  et 
mortalib  indignitaie,  cum  et  diabolus  adversabatar 


14) :  et  minoratus  ab  eo  modicum  citra  angelos  B  ei,  auctor  scilicel  Judse  traditoris,   qui  eum  etiam 


[Psal.  viu,  6),  vermem  se  pronuntiat,  et  non  homi- 
nem,  ignominxam  hominis,  et  abjectionem  populi 
{Psal.  XXI,  7).  Quse  ignobilitatis  argumenta  primo 
adyentui  competunt,  sieut  sublimitatis  secundo  (11); 
cum  fiet  jam  non  lapis  offensionis,  nee  petra  scan- 
dali,  sed  lapis  summus  angularis,  post  reprobatiO' 
nem  adsumptus,  et  sublimalus  in  consummationem 
{Isa.  xxviii,  16) :  et  petra  sane  illa  apud  Dauie- 
lem  de  monte  praecisa,  quae  imaginem  ssecularium 
regnorum  corominuet  et  conterel  (Dan.  ii,  34  seqq.). 
De  quo  secundo  adventu  idem  ^  Daniel  dixit  : 
Et  ecce  cum  nubibus  casli  tanquam  filius  hominis 
veniens,  venitjusque  ad  Veterem  dierum,  6t  aderat 


post  baptismum  tentaveral.  Dehinc  spoliatas  pri- 
stioas  sordes,  exomatus  podere  et  mitra  et  cidari 
munda  ^,  id  est  secundi  adventus ;  quoaiaro  glo- 
riam  et  honorem  adeptus  demonstratur.  Nec  po- 
teritis  eum  Josedech  '^  filium  dicere,  qui  nulla  om- 
nino  veste  sordida,  scd  semper  sacerdotali  (Zachar. 
VI,  11)  fuit  exornatus,  nec  unquam  sacerdolali 
munere  privalus.  Sed  Jesu  iste  Cbritsus  Dei  Pa- 
tris  summus  sacerdos  qui  primo  advenlu  suo  hu- 
mana  forma  et  passibilis  venit  in  humilitate  usque 
ad  passionem ;  ipse  etiam  effcctus  hostia  per  om- 
nia  pro  omnibus  nobis,  qui  post  resurrectiouem 
suam  indutus  podere,  sacerdos  iu  astemum  {Psal. 


inconspectuejus.  Etquiadsistebant,adduxerunt^  Q  cix,  4;  Hebr.  v,  6)  Dei  Patris  nuncupatus  est.  Sic 


illum  :  et  data  est  ei  potestas  regia,  et  omnes  na- 
tiones  terras  secundum  genus,  et  omnis  gloria  ser- 
vient  illi :  et  potestas  illius  asterna,  quai  non  aufer 
retur,  et  regnum  ejus  quod  non  corrumpetur  (Dan. 
VII,  13,  14).  Tunc  scilicet  speciem  honorabilem  et 
decorem  habiturus  est  indeficientem  supra  filios 
hominum  :  tempestivus  enim  decore  citra  filios  hc 
minum.  Effusa  est  gratia,  inquil,  in  labiis  tuis, 
propterea  benedixit  te  Deus  in  scecula.  Accingere 
ensemtuum  circafemurtuum,potens  tempestivita^ 
te  et pulchritudine  tua  (Psal.  xlvi,  3-5)  :  cum  et 
Pater  postea,  cum  diminuit  illum  modicum  quid 


enim  et  duorum  hircorum,  qui  jejunio  offerebantur 
{Levit.  xvi),  faciam  inlerpretationem.  Nonne  et  illi 
utrumque  ordinem  nominis  Christi,  qui  jam  venit, 
ostendunt  ?  Pares  quidem  atque  consimiles,  propter 
eumdem  Domini  conspectum,  qui  non  alia  venta- 
rus  est  forma,  ut  qui  agnosci  ^  habet  a  quibus  et 
Iffisus  cst.  Unus  autem  eorum  circumdalus  coccino, 
maledictus,  et  consputatus,  et  convulsus,  et  com- 
punctus,  a  populo  extra  civitalem  abjiciebatur  in 
perditionem,  manifestis  notatus  ^  insignibus  Chrisli 
passionis ;  qui  coccinea  circumdatus  veste  (12) ;  et 
consjputatus,  et  omnibus  contumeliis  affliclus,  extra 


Varise  lectiones. 
^  Praenototosndm.  ^  Ejusdem  Seml,  Obert.  ^  Abduxerunt    Fran.  ^  Et  ahest  Seml.  Obert.  ^  Ait  inser. 
Seml.  Obert.  ^  Yerissimus  iidem.  ^  Jesus  abest  Seml.  Obert.  ^  Sordibus  iidem.  ^  Cidarim  mundam  iidem. 
'^  Joseph  iidem.  ^  Ut  quia  cognosd  iid.  ^  Notis  insignibus  Seml. 

Commentarius. 
(9)  Et  tanquam  agnus  ante  tondentem.  Mirifice  n     (11)  Sicut  sublimatis  secundo.  De  secundo  Chrisli 


exlulerunt  hanc  loauendi  formulam  veteres,  ovis, 
pecus,  agnus,  cum  de  Christi  jproditione  loquuntur ; 
synodus  Trullana  can,  I,  6  6ibc  6u6(jisvoc  :  Deus 
qui  immolatur  Lb  Pr. 

(10)  Ne  aspectu  ((uidem  honestus.  Hoc  cst,  quod 
lib.  de  Patientia  dixit :  c  El  insuper  coolumelio- 
sus  sibi  est.  »  Rig.  —  Ha;c  accipit  Rigaltius,  ita 
ut  crcdat  idem  essc  ac  quod  lib.  de  Patientia  dixit : 
ff  Et  insoper  contumeliosas  sibi  est.  a  Sed  eo  loci 
verba  illa  meo  judicio  intcUige  de  Christi  si- 
lentio  quod  ei  vitio  vertebatur^  tanquam  homini 
parum  decoro  ct  splendido,  quique  non  auderet  lo- 
qui ;  aut  si  mavis,  de  facie  sanguine  et  ictibus  pcr- 
flocnto  ac  contusa.  Lb  Pa. 


adventu  non  idem  judicandum  ac  de  primo,  ibi 
enim  servilem  formam  induit^  et  humanam  infirmi- 
tatem  ubique  assumens,  injuriis  et  cruciaiibus  omnis 

Seneris  opportunus  fuit.  Hic  vero  Dei  Filium  osten- 
it,  et  glonse  suae  excellentia  status  depressioris  quo 
olim  obrulus  est,  contemptum  extoliit.  Lb  Pr. 

(12)  Qui  coccinea  circumdatus  veste.  Coccinca 
vcstis  eadem  ac  purpurea  scu  sanguinea,  tincta 
cocci  grano  :  is  color  et  caedium  est ;  unde,  ut 
Christi  suppUcium  acerbissimum  demonstret,  ve- 
stem  sanguine  respersam  ait  et  coccineam.  Is  co- 
lor  lib.  de  PalliOf  cap.  1  Galaticus  rubor  dicitur, 
quoniam  uberrimus  cst  illius  grani  in  Galatia  prg- 
ventus.i«B  Pr. 


681 


LIBBR  OB  ANIHA. 


682 


mitetem  eracifixns  est.  Aller  vero  pro  deliciis  obla-  ■  cabantQr.  Igitnr  si  universas  naliones  de  profiindo 


tu8,  et  sacerdoUbas  tantum  templi  in  pabalum  da- 
lus,  secandse  repraeseDtalionis  argumenta  signabat, 
qaa  delictis  omnibus  expiati  ^^  sacerdotes  templi 
spiritalis,  id  est  Ecolesise  (13),  DomiDicde  gratiae  quasi 
#41  visceratione  (14)  quadam  fruerentur,  jejunan- 
tibas  cseteris  a  salute  (15).  Igitur,  quoniam  prtmus 
adveDtos  et  plarimis  Gguris  obscuratus,  et  omni  in- 
honeslate  (16)  prostratus,  canebatur,  secundus  vero 
ei  manifestus  et  Deo  condignus;  idcirco  quem 
faeile  et  intelligere  etcredere  potuerunt,  eum  solum 
intaeQtes,  id  est  secundum,qui  est  in  honore  et  glo- 
ria,  non  immerito  decepti  sunt  circa  indigniorem, 
certe  obscuriorem,  id  cst  primum.  Atque  ita  in 
hodiemam   negant  venisse    Ghristum  suum,   quia 


erroris  hnmani  exinde  emergentes  ad  Deum  crea- 
torem  et  Ghristum  ejus  cernitis  ^^,  prophetatum 
IMI9  non  audetis  negare ;  quia,  etsi  negaretis,  sta- 
tim  vobis  in  Psalmis,  sicuti  jam  prselocuti  sumus, 
promissio  Patris  occarreret,  dicentis :  Filius  meus 
es  tUy  ego  hodie  genui  te;  pete  a  me,  et  dabo  tibi 
genteshcereditatemtuam^  et  possessionemtuam  ter- 
minos  terras  [Psal,  u,  7,8);  nec  poteritis  in  istam 
praedicationem  magis  David  filium  Salomonem  vin- 
dicare,  quam  Ghrislum  Dci  filium  dicere;  nec 
terminos  terrae  David  iilio  promissos,  qui  intra 
unicam  Judseam  regnavit,  quam  Ghristo  Filio  Dei, 
qui  totum  jam  orbem  (17)  Evangelii  sui  radiis  in- 
luminavit.    Denique  et    thronus  in  aevnm    magis 


noa  in  snblimitate  venerit,  dum  ignorant  in  humi-  B  Ghristo  Dei  Fiiio  compelit,  quam  Salorooni,  tempo- 


litaie  primo  foisse  venlurum.  Sufficit  huc  nsque 
de  his  interim  ordinem  Ghristi  decucurrisse  quo  talis 
probatur  qoalis  adnuntiabatur,  ut  jam  ex  ista  con- 
sonantia  Seriptararum  divinarum  intelligamns,  ct 
<|uae  post  Christum  futura  praedicabantur,  ex  dispo- 
sitione  divina  credantnr  expuncta.  Nisi  enim  ille 
^enissei  post  quem  habebant  expungi,  nuUo  modo 
«venissent  ^^  quae  in  adveniuro  ejus  futura  praedi- 


rali  scilicet  regi,  qui  soli  Israel  regnavii.  Ghristnm 
enim  hodie  invocant  nationes  quae  eum  non  scie- 
bani,  ct  populi  hodie  ad  Ghristum  eonfugianiy  qnem 
relro  ignorabant.  Non  potes  futurum  contendere, 
quod  vides  fieri.  Haec  aut  prophetata  nega,  cum 
coram  videntur,  aui  adimplela  cum  leguntur :  aui 
si  non  negas  utrumque,  in  eo  eruni  adimpleia  in 
quem  sunt  prophetata. 


Variae  lectiones. 

*o  Expiatus  Fran.  expiatis  ahi.  ^^  Venissent  Seml.  Oberth.  ^^  Quod  add.    Seml.  Obert.  ^^  Dicere  abest 
mliis. 

Commeniarius. 

{i^)Sacerdotes  templi  spiritalis,  idest  Ecclesice.  n  pro  formoso.  Supra  autem  lib,  ad  Scapulam^  cnm 
«lesias  dicit  Ghristianos,  qui  a  delictis  omnibus  ^  dixit,  quanti  honesti  viri,  honoratos  viros  intelUgi 

ibidem  ibi  adnotavit,  Pam. 


^Xcelesias  aicii  unrisuanos,  qui 

jper  Ghristum  expiati,  saeerdolcs  sunt  templi  spiri- 

Ydis.  RiG. 

(14)  Jkminicas  gratias  quasi  visceratione.  Eu- 
^harisiiaro  significat,  datam  Ecclesiis,  hoc  est  fide- 
JUbns  Cbristianis,  quasi  in  viscerationem  et  pabu- 
Mam.  RiG.  —  Yisceratto,  uti  ad  marginem  adnota- 
^it  Rhenanns,  dislributio  erat  carnis,  quae  fieri 
«olel»i,  vel  in  solemni  sacrificio,  vel  in  funere 
<C5xceUentis  alicujus.  Pam. 

_     15)  Jejunantibus  casteris  a  ja/u/e.Nempe  elhnicis, 
^nfideUbus.  Rig. 

(16)  Et  omni  inhonestate.  Inhonestatem  (inquit, 
^nm  luc,  tum  infra  lib.  iii  adv.  Marc,  Rhen.)  ac- 
«ipii  pro   deformitate,  sicuti  paulo  prius  honestus 


(17)  Qui  totum  jam  orbem^  etc.  Etsi  in  primo 
adveniu  spernendo  cultu  visus  fuerit,  secundo  ni- 
hUominus  rex  apparebit;  regesqae  omnes  et  dy- 
nastae  ac  imperatores  crucem,  quae  infamiae  nota 
erat,  adorabunt.  (juoniam  ipse  est  rex  requm  et  do- 
minus  dominantium,  et  alio  in  loco,  Adorent  eum 
omnes  gentes,  etc.  Quemadmodum  auiem  praedi* 
ctum  fuerat  ipsum  venturum,  ita  ei  regnaturum, 
siitaque,  ut  probatcontra  Judaeos  (qxiod  Ghrisiianis 
omnibus  certissimumj,  venit,  ut  aaimpleatur  pro- 
phetarum  vaticinium,  regnat  quoque  super  orbem 
universum.  Le  Pb. 


Q.  SEPT.  FLOR.  TERTULLIANI 

LIBER  DE  ANIMA. 


ARGUMENTUM. 

Scripserat  Tertullianus,  ut  ipse  ait^  contra  Hermo- 

?enem  librum  de  censu  seu  origine  animm  ;  qui 
iber,  hodiedesideratus,  quantum  datur,  mentio' 
nem  habet  in  sectione  sequenti ;  nunc  autem  in 
hoc  tractatu,  Auctor,  jam  montanista,  de  animce 
statu  et  reliquis  ad  eam  pertinentibus  quasstioni' 
bus,  adversus  phUosophos  dimica  t^cui  tamenfalsa 

Patrol.  II. 


n  inspersit  principia,  variosque  errores  ipse  Tertul" 
"  lianus  inseruit. 

I.  In  primis  autem  docei  non  a  Socrate  immor- 
talilatem  animae,  sed  a  Deo  discendam. 

II.  Etsi  enim  a  natura  plcraque  suggerautur,  aut 
etiam  ex  prophelis  hausta  fuerunt,  lamen  philosophi 
muUa  mixta  veris  falsa  iradiderunt. 


22 


683  TBRTULLIANI  OPERUH  PAR8 

in.  Ulinam,  nullahscresi  exsislenle,  nihil  omnino  ^ 
cum  philosophis,  patriarchis  hserclicorum,    expe-  ^ 
riendum  forel :  ncc  essenl  lum  illa  quibus  a  phi- 
losophia  haerelici  capiunlur,  deslrucnda,  tunc  haec, 
quibus  fideles  ab  htcrcsi  concuiiuntur,    retundcnda. 

lY.Deinde  ad  instilutum  accedens,  primum  ad- 
versus  Platonem  animam  natam  et  factam  dicit, 
utpote  ex  Dei  flatu. 

Y.  Plures  etiam  pbilosophos,  etsi  Aristotele  et 
Platone  corpuleutiam  ei  aufcrentibus,  corpus  animse 
vindicasse. 

YI.  Quod  paradoxon  ciiam  Auctor  hic  secutus, 
PUtonicorum  argumenta,  quibns  incorporalem  ani- 
mam  asserebant,  satis  frivole  refellil. 

YIL  Imocorporalilalemanimae  ex  Evangelio  per- 
peram  probare  nititur.  H 

643  YUI.  Ad  alia  iterum  Plalonicorum  argu<  ^ 
menta  respondens. 

IX.  Qttid?  quod  effigiem  quoque  non  verealur 
animse  quantumvis  immortali  afOngere,  eamque  colo- 

is  aerei  el  lucidi. 

X.  Reciius  deinceps  unum  esse  docet  animam  ct 
spiritum^  vivere  et  spirare,  vel  ex  eo  quod  ad  statum 
fidei  pertinet,  simplicem  animam  determinarc  se- 
cundum  Platonem. 

XI.  Ila  tamen  spiritum  animam  dici,  ut  neque  Dei 
spiritus  sit,  quod  videbatur  Hcrmogenes  sentire,  ne- 
que  spirilale  nescio  quod  semen  Yalentinianorum 
animae  collalum  sit. 

XII.  Animum  ilem  ab  anima  non  separari,  utpote 
qui  non  aliud  quam  suggestus,   sive  ornatus    sit  ^ 
animse  quo    sapit :  idque  contra  Anaxagoram  et  ^ 
Aristoielem,  quorumille  commiscibilem,  iste  passibi- 
lem  animum  negabat. 

XIII.  Quodetiaminde  probal,  quod  principalitas 
animse,  non  animo  tribuatur ;  etiam  animam  Deus 
semper  alloqualur  non  animum. 

Xi Y.  Gum  autem  dividimr  anima  in  partes  a  Pla.. 
lone  aut  aliis,  vires  et  efficacias  et  operas  diversas 
inielligi,  siculi  de  quibusdam  etiam  Aristoteles  indi- 
cavit,  ulpote  etiam  ipse  cum  aliis  plerisque  unila- 
tem  animse  agnoscens. 

XY.  Hegemonicon  interim,   id  cst,    summum  ia 
anima    gradum    sapientialcm,   contraquam  senlie- 
bant  Asclepiades  et    Dicsearchus,  cuni  Platone  et 
Aristotele  agnosci  etiam  a  Ghrislianis,  idque  in  re-  n 
cessu  cordis.  ■* 

XYI.  Ad  fidem  quoque  pertinere,  quod  Plalo  par- 
titur  animam  per  rationalem  et  irrationalem  ;  iia 
tamen  ul  naturs  prima^vae  depuletur  ralionale,  ir- 
rationale  vero  transgressioni ;  non  tamen  placere 
irrationalis  distinctionem  in  indignativum  et  cou- 
cupiscentivum,  quod  utrumque  etiam  Ghristo  el 
rationali  animse  competat. 

XYU.  Etiam  in  hoc  non  probari  Platonem  et  Aca- 
demicos,  quod  sensualitatem  quinque  sensuum  ira 
tionalem  pronuntient  :  neque  enim  licere  sensus 
istos  in  dubium  revocare,  ne  et  in  Ghriso  de  fide 
corum  deliberetur. 


n.  -^SBRIBS  I,  POLBHIGA. 


684 


XYIU.  Neque  audiendos  baereticos,  qui  nfm  aliter 
quam  suas  PJato  ideas,  intellectualia  facloDl  veri- 
lales,  sensualia  vero  imagines  veritatis  dumtnxit, 
sed  perinde  animam  per  corpus  corporalia  sentire, 
quemadmodum  per  animum^incorporalia  intelligit; 
sic  tamem  ut  etiam  sentiat,  cum  inlelligit. 

XIX.  Atqoe  adeo  intellectum  semper  anime 
inesse,  uti  etiam  reliqua  animae  naluralia. 

XX.  Et  si  autem  uniformis  anima,  fcetu  taoien  in- 
geniornm  multiformem,  pro  conditione  coeli  et  soli, 
pro  ratione  operis  el  curse,  pro  temporum  eventa , 
pro  licentia  casuuro,  el  corporis  eliam  valetudioe, 
ut  ne  de  fati  necessitate  quid  dicatur,  de  qua  suo 
tilulo  disseruerit. 

XXI.  Proinde  etiam  animam,  contraquam  sen- 
tiunt  Yalentiniani,  convertibilem  fuisse  liberi  ar- 
bitrii  potestate,  juxla  quod  Marcioni  jam  et  Hermo- 
geni  ostendcrit. 

644  XXII.  Quocirca  animam  definiri :  Dei  flaia 
natam,  immortalem,  corporalem  (en  itemm  para- 
doxon  Auctoris),  effigiatam,  substaDiia  simpUoem, 
de  suo  patientem,  varie  procedentem,  liberam  ar- 
bitrii,  accidentiis  obnoxiam,  per  ingenia  mutabiiem , 
rationalem,  dominatricem,  divinatricem. 

XXIU.  Dum  deinceps  quaeritur  unde  anima,  hae- 
reticos  quosdam  non  recte  eam  e  ccelis  deferre, 
atque  eodem  iodubiiate  rediiuram  asserere,  quomm 
omnium  condimentarium  Plato. 

XXIY.  Novum  itaque  Platonis  argumentam  eli- 
dil  :  disccntias  reminiscentias  esse,  hoc  est,  ve- 
nientes  e  coelo  animas  oblivisci  eorum  in  quibos 
fuerint  prius,  dehinc  ex  his  visibilibus  recordari 
eorumdem. 

XXY.  Agitdeinde  adversus  Stoicos,  et  ipeum  in- 
terdum  Platonem,  qui  post  partum  corpori  ani- 
mam  inducunt,  ox  aeris  frigidi  pulsu,  aul  prtma 
spiratione. 

XXYI.  Eorum  sententiam,  etiam  exSripturarom 
christianarum  fundamento,  unpugnans. 

XXYII.  Definiens  simul  ambas  animae  corporiaqne 
substantias,  et  concipi,  et  confici,  et  perfici. 

XXYIIL  Porro  etiam  Piatonis  secundum  Pytbago- 
ram  temerarium  mendacium  pL6T6(jL<|MSx«i>aiv  impu- 
gnat,  id  est,  recidivalum  animarum,  revolubilem 
ex  altema  morluorum  et  vivorum  suffcctione. 

XXIX.  Etsi  enim  ex  vivis  fiant  mortui,  nou  tamen 
ideo  ex  morluis  vivos. 

XXX.  Dcin,  si  ex  morluis  semper  vivi,  unum 
omoino  et  eumdem  oportere  fuisse  hominum  nmne- 
rum ;  cum  e  contrario  inveniamus  paulatim  buma- 
num  genus  exuberasse. 

XXXI.  Eliamsi  ait  sit,  singulas  animas  insingula 
corpora  reverii  oporlere;  eadem  aetate,  eisdem 
institulis,  ingcniis,  arlibus,  ct  ex  omni  gente, 
sexu,  dignitate;  quod  laraen  ipse  Pythagoraa  non 
admisit 

XXXII.  Delirare  vcro  magis  Empedoclem,  qni  |a- 
icvaci>(Adti(oaiv  induxerit,  be^iias  ex  hominibus»  et 
homines  ex  bestiis  revolveneem. 


185 


LIBBR  DB  ANIHA. 


686 


XXXIII.  Neque  vero  eliam  judicii  uonilne  vin-  ||a  daemoniis  plurimum  inculi  somnia,  eliam    vera 


dicari  hoc  dogma;  evacuari  enim,  si  crimina  non 
aliter  punianiur»  ant  merccs  non  alia  bonis  detur , 
quam  in  animalia  restitulio. 

XXXIY.  Eadem  repercussione  caediyetiam  Simonis 
Samarilse  haeretici  similem  opinionem  de  sua  He- 
lena,  quam  per  alios  atque  alios  habilus  femineos 
volutatam,  eliam  illam  fuisse  aiebat  Prianio  pemi- 
doaissimam. 

XXXV.  Imo  eliam  Garpocratis  animarum  recor- 
poralionem,  qua  totics  volebat  animam  in  corpora 
revocari,  qaoties  minus  de  delictis  satisfecisset ; 
qui  eiiam  Elise  reditum  frustra  pro  sc  interpreta- 
tos  sit. 

XXXVI.  Reversus  inde  ad  prius  inslitutum,  etiam 
sexum  auimse  et  corporis  simul  oriri  tradit. 

XXXVn.  Omnem  autem  hominis  paraturam  ali- 
qua  potestate  divinae  voluntatis  ministra  (ab  angelo 
nempe  aliqao)  modulari ;  simul  etiam  crescere  et 
proficere,  animam  ingenio  et  sensu,  corpus  modulo 
ethabiCu. 

XXXVIII.  Pubertatem  quoque,  uti  in  corpore, 
ila  et  anima,  simul  exsurgerc  suggestu  sensuum ; 
el  etiam  ciborum  concupiscentiam  esse  in  anima, 
sed  necessitate  6#5  corporis,  non  sui  proprietate, 
ne  quis  hinc  mortalem  credal. 

XXXIX.  Item  nuliam  ierme  animam  sine  day 
■nonio  esse,  saltem  in  cthnicis,  donec  in  Ghristo 
vascantur. 

XL.  Tandia  enim  animam  ex  carnis  societate  in 


interdum;Deo  interim  depotanda,  si  quae  honesta, 
sancta,  prophctica,  reveialoria,  aedificatoria,  vaca- 
loria;  qusedam  etiam  sibimelipsi  animam  fingere, 
ex  intentione  ciroumstantiarum ;  reliqua  denique 
exstasi  separanda. 

XLVni.  Atque  adeo  ex  ingenio  magis  quam  con- 
stantia,  somnia  a  Platone  seslimari,  tanquam  cer- 
tiora  ab  extimo  noctis,  certis  anni  temporibus, 
quietis  situ,  aut  ciborum  distinclione,  aut  dero- 
gatione. 

XLIX.  Et  vero  etiam  infantes  ac  Atlantes  som- 
niare;  cum  et  somnia  a  Deo  sint,  nullaque  jam 
gens  Dei  sit  extranea,  in  omnes  terminos  orbis 
Evangelio  coruscante. 
B  L.  Nunc  ad  mortem  quod  attinet ,  debitara  esse 
toto  humano  generi  naturae  finem,  quamtumvis 
Epicurus  id  neget,  et  Menander  baeretieus  ab  sao 
baptismo  iniliatos  646  pertinere  neget,  apud 
quem  nec  pro  Deo  mori  lex  est;  nam  etiam  Enoch 
et  Eliam  moriluros,  et  Joannem  jam  obiisse. 

LI.  Opus  autem  mortis  esse  separationem  cor- 
poris  et  anlmae,  quantumvis  quidam  philosophi 
crediderint,  post  mortem  quasdam  animas  haerere 
corporibus. 

LII.  Atque  omnem  mortem,  sive  ordinariam,  sive 
extraordinariam,  non  ex  natura  esse,  sed  ex  cnlpa, 
nec  ipsa  naturali. 

LIII.  Excedere  porro  animam,  non  deficere,  di- 
labentibus    paulatim    corporis  instrumentis,    jam 


^dam  immundam  censeri;  et  peccatricem  tam  ani-  Cclariorem  obtutu,  ac  si  de  somno  emergentem  in- 


vnani,  quam  carnem  diei. 

XLI.  Atque  adeo,  malum  animse  nou  solum  ex 
ohveDta  spiritus  nequam  superstrui,  sed  et  ex  ori- 
^[ioe ;  qno  obfuscatur  bonum  ejus  prius,  donec  re- 
Cormetor  per  secundam  ejus  nativitatem  ex  aquaet 
wrpema  Spiritus  sancti  virtute  :  a  quo  ibi  excipitur^ 
^cati  a  profano  spiritu  in  pristina^ 

XUI.  Atquin  mortis  quoque  tractatum  ad  nos 
pertinere  (secus  quam  Epicurus  sentil)  in  qua  anima 
consummat. 

XLIU.  Proinde  eliam  somnum  mortis  speculum ; 
c^uem  noQsupernaturalera,  sed  naturalem  esse,  lum 
aliis  ratiooibas,  tum  Scripturis  sacris  probat. 

XLIV.  Nam  quod  de  Hermolimo  scribun^   anima 


stante  morte ;  utpote,  quse  tum  exsultat  aut  trepi- 
dat,  prout  paraturam  deversorii  sui  sentit,  de  ipsius 
angeli  facie  evocatoris  animarum. 

LIV.  Quo  autera  deducantur  animas,  varias  esse 
philosophorum  sententias;  inter  quos  Stoici  pru- 
dentum  animas  in  supernis  mansionibus  collocant , 
reliquasapud  inferos;  quos  inferos  Christiani  non 
in  gremio  terrae,  ut  Plato;  sed  in  intimis  visceribus 
collocant. 

LV.  Suam  vero  eam  esse  sententiam  (quee  inte- 
rim  ab  Ecclesia  non  probatur)  quod  in  sinum 
Abrahae  seu  paradisum  (de  quo  librum  ediderit) 
martyrum  solae  animae  commigrent,  reliquae  vero 
ad  inferos. 


illnm  in  somno  caruisse,  id  subomatum;  uti  som-  D     LVI.  Atqui  vanas   eas    esse  opiniones,  quibus 


nus,  non  otium  animse,  sed  sccessio  crederelur. 

XLV.  De  soraniis  quoque,  et  accidentibus  somni , 
qnatenus  ab  exstasi  differunt,  dicendum;  quibus 
significatur  anima  perpetuo  negotiosa,  quod  immor- 
talitatis  esl  ratio ;  in  quibus  inierim  non  magis  ob 
atopri  visionem  damnabimur,  quam  ob  martyrii 
toronabimur. 

XLVI.  Neque  enim  vana  esse  in  lotum  somnia 

(uti  jndicabal  Epicurus  )  multis  exemplis  probari; 

et  varios  esse  comraentatores,  ac  in  hanc  rera  affir- 

matores. 

XLVII.  Christianara  vero  eara  esse  sentcntiam  : 


putabant,  tantisper  in  terris  animas  detineri,  donec 
justa  perceperinl ;  aut  immatura  morte  prseventas, 
isthic  yagari,  donec  reliquatio  complcalur  aelatis. 

LVII.  Ncque  vero  ab  inferis  aniraas  ex  imperio 
dsemonum  per  magicam  (cujus  species  aliquot  re- 
censet)  aut  ex  arbitrio  huc  redire. 

LVIII.  Alqui  illic,  interim  dura  corpus  exspectant, 
animas  innocentium  gaudere,  et  nocentum  dolerc 
ac  puniri ;  yel  ob  cogitalus  solos ,  quos  censura  di- 
vina  persequitur;  raaximc  ,  cum  eliam  modica  de- 
licta  ad  novissimum  usque  quadrantem  illic  luenda 
ex  Evangelio  intelligatur. 


«87 


TfiRTULLUNI  OPBRDH  PARS  II.  —  SBRIBS  I,  POLBHICA. 
CAPUT  PRIMUM  (1).  •  Nihil  mirandum ,   si  ct    in  carccre  lemnisctUs  » 


De  solo  ccnsu  aoimae  congressus  llermogeni^  qua- 
tenus  et  istum  e\  materiae  poiius  suggcslu,  quam 
ex  Dei  tlatu  conslitisse  prsBsumpsit,  nunc  ad  rcli- 
quas  conversus  quaestiones,  plurimum  vidcbor  cum 
philosopiiis  dimicaturus.  Eliam  in  carcere  Socratis 
de  animae  statu  velitatum  esl  (2).  Nescio  jam  hoc 
primum,  an  opportuno  in  lcmpore,  magistri  ^,  etsi 
nihil  de  loco  intcresl.  Quid  enim  liquido  saperet 
647  anima  tunc  Socratis  (3),  jam  sacro  navigio 
regrcsso,  jam  ciculis  damnalionis  exhaustis  (4),  jam 
morle  pra^sente,  utiquc  conslernata  ad  aliquem  mo- 
tum  secundum  naturam,  aut  externata,  si  non  se^ 
cundum  naturam.  Quamvis  enim  placida  atque 
tranquilla,  quam  nec  conjugis  fletus  statim  viduse, 


Anyti  ct  Meliti  palmas  gestiens  infringcre,  ipn 
morte  coram,  immortalitatem  vindicat  ^  animae  ne- 
cessaria  pracsumptione  ad  injuriae  fmstrationeni. 
Adeo  omnis  illa  tunc  sapientia  Socralis  (5)  de  in- 
dustria  venerat  consultae  aequanimitatis,  non  de  io- 
fiducia  compcrtae  veritatis.  Cui  enim  veritas  conh 
perta  sinc  Deo?  cui  Deus  cognitus  sine  Chritlo?  c«i 
Christus  exploratus  sine  Spiritu  sanclo?  cuiSpiri- 
tus  sanctus  accommodatus  sine  fidei  sacramcnto? 
Sanc  Socrales  facilius  diverso  spiritu  agek>atur.  Si- 
quidem  aiunt  dajmonium  illi  a  pucro  adhaesiase, 
pessimum  revera  paidagogum,  elsi  post  deoa  et  oun 
deis  daemonia  depulantur  penes  poetas  et  philoso- 
phos.  Nondum    enim   Chrislianffi  polestalif  doco- 


nec  liherorum  conspectus  exinde  pupillorura,  lege  B  menta  processeranl,   quae  vim  istam  pemieiosissi- 

raam  (6),  nec  unquam  bonam,  anliqui  erroris  * 
artiticcm,  omnis  veritatis  avocalricem  sola  trado- 
cit  (7).  Quod  si  idcirco  ©i»  sapientissimus  So- 
crates  sccundum  Pyihii  quoque  daemonis  suffragium, 
sciliccl  negotium  navantis  socio  suo,  quanto  dignior 
atquc  constantior  chrislianae  sapienliae  aasertio, 
cujus  adflatui  tota  vis  daemonum  cedxif  Hflec  sa- 
pientia  de  schola  coeli  deos  quidem  saeculi  negire 
libcrior,  quae  nullum  ^sculapio  gallinaceum  reddi 


pietatis  influxcrat,  vcl  in  hoc  tamen  mota,  ne  mo- 
Tcretur,  ipsa  constantia  concussa  esi  adversus  in- 
constantiae  concussionem.  Quid  aulem  aliud  saperet 
vir  quilibct  injuria  damnalus,  pra;ter  injuriae  sola- 
men,  nedum  philosophus,  gloriae  animal,  cui  ncc 
consolanda  injuria,  sed  potius  insultanda?  Denique» 
post  sententiam,  obvia?  conjugi  et  muiiebriter  in- 
clamanti:  Injustc  damnatus  es,  Socrates;  jam  et 
de  gratulationc  rcsponderat :  Yolcbas  autem  juste? 


Varia)  lectioncs. 

1  In  tempore,  Magistri  disting.  Rig,  ^  Indiscatas  Par,  et  lemniscatas  Lat,  miniclatas,  veU  nnmiculitas 
Jun.  ^  Vindicans  Par.  immortalem  vindicans  animam  alii  Lat,  reposuit  viudicat.  ^  Antiqui  hominia  additur 
Par.  bonam  homini  antiqui  crroris,  etc.  Jun. 

Commentarius. 
(1)  Hic  liber    in  exemplari   Agobardi  passim  in-  r  raortis  scntentiara  dixcrc.  Rig. 
scribitur,  Decensu  Anima;  sed  falso.  Nam,  ut  ex  (5)  Adeo  omnis  illa  tunc  sapientia  Socra^.PaU 

•       -•  •  ••.  .  •/»•««••1  !••  1«11»  t_  *  •—  .  •  «u 


istius  operis  principio  patet  ,  is  fuit  titulus  alterius 
libri  quem  adversus  Hermogenem  Sepiimius  nosler 
composuerat,  ut  ostenderet  quid  censeri  anuna  de- 
beret.  Etenim  constare  ex  Dei  flatu,  7ion^  ut  Her- 
morgenes  dicebat,  ex  materue  suggestUf  hoc  tantum 
co  libello,  qui  hodic  desideratur,  adversus  haereti- 
cum  disputaverat.  Nuuc  de  animae  statu,  ac  de 
quaestionibus  reliquis  ad  cam  pertinentlbus,  agit 
adversus  philosophos.  Itaque  reccptissimum  jam 
vulgatis  editiouibus  titulum  gencralem  De  Anima 
retinuimus.  Ric. 

(2)  Nescio  jam  hoc  primum  an  opportuno  in  tem- 
porCy  maaistri.  Ailoquitur  magistros,  hoc  cst  phiio- 
sophos:  Nescio,  inquit,  jam  hoc  primum,  ma^istri, 
an  opportuno  in  tempore  de  animae  statu  vehtatum 
sit  in  carcere  Socratis ;  ctsi  nihil  de  loco  inte- 
rcst,  etc.  Haec  igilur  scribenda  ac  distinguenda 
sunt  hoc  modo  :  t   Etiam  in   carcere    Socraiis    de 


hic  reddi  sensum  vcrborum  Platonis,  in  Phadmu  :^ 
|jiv  TUYx^ei  ^TJ^  tH-iOL  St  l^ii  X^ycd,  xoXm;  ^  «x"  ^ 
TOidOiivai  •  il  Bk  [Lin^h  i<ni  xeXeuTilaavTi,  dXk'  oOv  -nMf 
•^t  tbv  )(^p6vcv  tbv  irpb  tOu  Oavdkouj^TTOV  xoXq  nap^Ovi  t» 
■wBrj;  ?oo{iai  ^Supcofvoc  •  ^  tk  &x^oii  jaoi  adtrii  ou  ouvii- 
xtkiXj  xatxbv  yap  «v  ^v,  oXX»  dXtifov  fioTCpov  dbraXntit 
«  Si  vera  sunt  qu»  dico,  bene  est  quod  crcdiderin. 
Si  vero  post  raortcm  nihil  superesl,  tamen  tempos 
illud  c[uod  est  ante  mortem,  minus  mihi  moles  loi 
erit ;  ignorantia  autcm  illa  mibi  diuturna  non  est 
(malum  quippe  csset  quoddam),  verum  paulo  poct 
intcribit.  ■  Le  Pr. 

(6)  Qua^  vim  istam  pemiciosissimam.  DaemOBis 
soli  Christiani  traducunt,  abi^unt,  migrare  cogimt, 
cxcutiunt  de  hominibus,  adjurando  sdliceC  unde 
verbum  exorciuire^  etiara  juris  civilis  auctoriboi 
cthnicis  notum.  Ilocce  autcm  officio  Ghristiani  fui- 
gebantur,  non  per  fraudes  aut   imposturas,  sed  M- 


animae  statu  velitatum  est.  Nescio  jara  hoc  priraum  D  minis  Chrisli  potestate,  (^ua  prffiditus  erat  quilibet 
an  opportuno  in  tempore,   magistri,  elsi    nihil  de      Christianus,  ut  Septimius  m  Apolog.  testatar.  t  Jof- 


loco  mterest.  »  Rig. 

(3)  Anima  tunc  Socratis.  Plalonis  Phcedonem 
subindicat;  in  quo  reccnsctur  disputatio,  quam  mo- 
rilurus,  hausta  cicula,  habuit  Socrates  de  animae 
rationalis  immorlalitate.  Le  Pr. 

(4)  Jam  cicuiis  damnatiomt  exhaustis.  Non  sira- 
pliciter  cicutas  dicit,  quae  non  intrilae  Socrati  nisi 
sub  solis  occasura  fuere,  sed  cicutas  damnationis, 
(luas  illi  sub  solis  ortum  nunliavcrant  Undecimviri. 
Admissis  enim  subinde  amicis,  nobilis  ille  de  anima 
sermo  haberi  coeperat.  Jam  cicutis  damnationis 
exhaustis,  hoc  est  ,  jam  audita  damnationis  suae 
sententia,  quasi  ab  eo  tcmporis  momento  mortem 
Socratcs  bibcre  CGepissct,  cum  ab  eo  quoquc  judi- 
ces  vitam   custodiis   adcmisse    censcantur  ex  quo 


sus,  inquit,  a  quolibct  Cbristiano  loqui  spiritoiilie, 
tara  se  daemonem  confitebitur  de  vero,  quam  alibi 
Dcura  dc  falso.  »  Itaque  tralatitium  et  vulgare  foisie 
apud  Christianos  exorcistarum  munus  etiam  Sil* 
pitii  Severi  sa^^culo,  ex  eo  discimus,  quod  de  Martito 
refert,  qucm  liilarius  Pictonum  episcopus,  tentandi 
hominis  gratia,  exorcistam  agere  jusserat  :  «  QoMB 
iilc,  inquil,  ordinationem,  ne  dcspcxisse  tanqmii 
humiliorcm  vidcrelur,  non  repudiavit  .»  RiG. 

(7)  Sola  traducit.  Eamdem  vero  potestalem  €mr 
ccssam  fuisse  Judaeis  ciiam  aevo  suo  refert,  IrenW 
lib.  11,  cap.  6,  credo,  ob  familiarem  illis  veri  Dtt 
notiiiam  :  «  Et  proptcr  hoc,  inquit,  Judasi  oHue 
nunc  hac  ipsa  invocatione  daemonia  efTuganl,  »  HiQ« 


LIBBR  DE  ANIBfA. 


690 


I  prevancelur  (8),  nec  DO\a  mfercnsdaemonia,  j^  vat  (9),  de  ccrlis  incerta  prapjudicat,  provocat  ad 


elara  depellens;  nec  adolcscentiam  vitians, 
oml  bono  pudoris  informans,  ideoque  non 
mhiBf  sed  universi  orbis  iniquam  sententiam 
mi  pro  nomine  veritatis,  tanto  scilicet  pero- 
qaaDto  plenioris,  ut  et  mortcm  non  de  poculo 
lillam  jucunditalis  absorbeat,  sed  de  patibulo 
rieomburio  per  omne  ingenium  crudelitalis 
lal,  interea  in  islo  tenebrosiore  carcere  ssc- 
t«r  tuos  Gebelas  et  suos  Phsedonas,  si  quid 
examinandum  est,  ad  Dei  regulas  dirigat. 
m  alium  potiorem  animae  demonstrato- 
[aiiD  auctorem  reperiet ;  a  Deo  discat  ^,  quod 
»  hibeat  ^;  aut  nec  ab  alio,  si  ncc  a  Deo. 
enlm 


cxcropla,  quasi  comparanda  sint  omnia;  ommia 
praescribit  (10),  proprietatibus  «  etiam  Inter  similia 
diversis;  nihil  divinaB  licentiae  servat,  leges  natur» 
opiniones  suas  facit;  ferrem,  si  naturalis  ipsa,  ut 
compos  naturae  de  eonditionis  consortio  probarctur. 
Visa  esl  quidem  sibi  et  ex  sacris  quas  putant,  lit- 
teris  hausisse,  qnia  plerosque  auctores  etiam  deos 
cxistimavit  antiquiias,  nedum  divos,  ut  Mercurium 
.Egyptium,  cui  praecipue  Plato  assuevit ;  ut  Sile- 
num  Phrygcm,  cui  a  pastoribus  perdueto  ingentes 
aures  suas  Midas  tradidit  (11)  :  ut  Hermolimum  ^, 
cui  Glazomenii  (12)  mortuo  templum  contulerunt ; 
ut  Orpheum  (13),  ut  Musseum  (14),  ut  Pherecydem  , 
revelabit  quod  Deus  lexit  ?  Inde  scisci-  n  Pythagorae   magistrum  (15).  Quid  autcm,  si  philo- 


n  esi,    undc  ct    ignorare    tutissimum  est  : 

il  per  Deum  ncscire,  quia  non  revclaverit, 

per  bofflinem   scirc,    quia    ipsc    prsesum* 


CAPUT   II. 

le  non  negabimus  aliquando  philosophos  juxta 
sensisse ;  tcstimonium  cst  veritatis  etiam 
oe  ipsius  "^.  Nonnunquam  et  in  procella  con- 
mtigiis  coeli  et  freli  aliqui  portus  offendilur, 
VO  errore:  nonnunquam  et  in  tencbris  adi- 
idttn  et  exilus  deprehcndunlur ,  caeca  feli- 
;  aed  et  natura  pleraque  suggcruntur,  quasi 
bfico  sensu,  quo  animam  Deus  dotare  dignatus 
■DC  6€9  nacta  philosophia  ad  gloriam   pro- 


sophi  etiam  illa  incursaverunt  quse  penes  nos  apo- 

cryphorum  confessione  damnantur,  certos  nihil  re- 

cipiendum  quod  non  conspiret  germanse  et  ipso  jam 

a^vo  pronatse  propbeticae  paraturae,  quando  et  pseu- 

dopropbetarum  meminerimus^  et  multo  prius  apo- 

statarnm    spirituum  (16),   qai  hujusmodi  quoqae 

ingeniorum  calliditate  omnem    faciem    sseculi  in- 

struxerint  ?  Postremo,  si  eliam  ad  ipsos  prophetas 

adisse  credibilc  est  indagatorem  quemque  sapientise 

cx  negotio  curiositatis,  tamcn  plus  diversitalis  in- 

venias  inler  philosophos  quam  societatis,  cum  et  in 

ipsa  societate  diversitas  eorum  deprehendatur.   Si- 

quidem  vera  quseque  0«M  et  consooantia  prophetis 

aut  aliunde  commendant ,  aut  aliorsum  subornant, 

cum  maxima  injuria  veritalis^   quam  efBciunt  aut 

irlie  inflavit,  prae  [sludio  non  mirum  si  istum  p  adjuvari  falsis,  aut  patrocinari.  Hoc  itaque  commi- 

MHm]  eloquii   quidvis   struere    cruditi,   ma-      scrit  nos  et  philosophos  in  ista  prsesertim  materia, 

\  dieendo  persuadentis,  quam  docendo.  For-      quod  interdum  communcs  sententias  propriis  argu- 

ifeas  imponit,  eas  nunc  pcraequat  nunc  pri-      mentationibus  vestiant,   contrariis  alicubi  regula) 

Variae  lectiones. 
Mlorem  a  Deo  discat  Seml.  ^  Quod  a  Deo  habent  Seml,  Oberth.  quod  aDco  discat  Venei.  cod  Wouw. 
ilut  Ven,  Rig,  »  Quasi  comparanda,  omnia  prajscribit,  propria  setatibus  Fran.  ^  Hermippum  Par, 

Comnicntarius. 
Nnilum  jEsculapio  gallinareum  reddi  jubens         (\3)  Ut  Orpheum.    Illustris  cst  Orpheus,   qui   a 

Grsecis  OEagri  cl  Calliopes  filius  censctur  : 
^Op^ttS  Ko5^i6wf,5  T£  xa\  0?aYpo3  ^(Xe  xoups 
Atque  idem  ait  Apolionius  Rhod.  lib.  i,  Argonaut.  : 

T6v  fi  «ox'  auTTj 

KaXXt^T^T)    0piiVxi  ^aTiCetai  6uvr,a6er(ja 

An  idem  sil  ille  cujus  opuscula  habemus,   vehe 
I  Amm^  prasscribit.  Praescriptis  definitionibus  D  mcntcr  dubito.  Ls  Pr. 

eomprehendit.  Rig.  [Kk)l]t  Musamm.  De  Musaeo  illo  late  Meursius 

Otd  apastoribus  perdiictoingentes  aures  suas     lib.  n  Lect.  antiq.^  plurimosque  hoc  in  loco  recen- 
^^_j.    -    ^  .  set.  Eumolpifiiiusfuit,  ei  Orphei  discipulus.  Claruit 

Aihenis  et  ojf/povov  habuit   Linum    apud  Tbcba- 

nos.  Li  Pr. 

(15)  Pherecydemy  Pythagorce  magistrum.  Minim 
grali  animi  lestimonium  Pythagorae  erga  Pherecy- 
dem  narrat  Jamblichus,  lib.  de  vita  Pythagor^e.  Gum 
enim  phthiriasi  seu  morbo  pediculari  laboraret,  ex 
Italia  in  insulam  Delum  solvit  Pytliagoras  ut  eum 
curarci,  atque  apud  eum  mansit  donec  mortuo  pa- 
rentassel.  Lb  Pr. 

(16)  Apostatarum  spirituum.  Angelos  innuit  qui 
de  coelo  ad  filias  hominum  ruerunt,  ut  ipse  ait 
lib.  XI  de  Cultu  fem.  Iren.  lib.  i,  cap.  2,  dixit,  spi- 
ritalia  nequiiiai,  ct  angclos  irangressos  alque  apo- 
statas  factos.  Rig. 


ticeUiT.  Socrales  deos  qui  vulgo  colebaniur 
Hto  docuerat  et  tamcn  moricns  ^allinac^um 
im  ^sculapio  dixit.  Quare  prawancatum  esse 
(itfBias,  qui  de  doctrinse  sua;   tenorc  excide- 

Wumc  privat.   Privat  et    proprias   assignat 


imiidit.  Cnjus  pcr  aures  meniem  ceperat 
I  fKhiiosophus.  Notum  illud  Zenonis  ad  Cra- 
s  Awribus  teneri  possum,  non  pallio.  Aa6ti 
p«w  Imii^ioi  f)  8ii  Twv  wTcuv.  Aures  tradi- 
Ddem  sensu  dictum  quo  supra  :  oc  Adamum 
n  «ares  debentem  Evie.  Rig. 

Ut  Hermotimumy  cui  Claxomenii^  etc.  Pii- 
lib.  VII,  cap.  52,  Hermotimum  Clazomenium 
iL  verum  Plutarchus  Hermodorum  sustinuit 
I  Soeratis  daemonio,  ubi  falsum  esse  ait  Her- 
i  Glazomenii  animam,  relicto  corpore,  dics 
iqM  per  loca  plurima  vagari  solitam,  itcrum 
I  repelisse.  Urbs  illa  Clazomcnae  qua;  erat 
,  dieta  fuit  olim  Gryna,  cratque  ibi  templum 
nift  orteulo  longe  celcbcrrimum ;  unde  Apollo 
»u.  Lb  Pr. 


691 


TERTULLIANI  OPBRDM  PARS  IL  —  SBRIBS  I,  POLEMICA. 


692 


nostne;  inlerdum  scnleatias  proprias  communibus  i  ut  probabiles  qnique  emicarent  (/  Cor.  n,  19),  nihil 


argameotalionibus  muaiaat,  consenlaneis  alicubi 
regulae  illorum ;  ut  prope  sil  exclusa  verilas  a  pbilo- 
sophia  (17)  per  veneficia  in  illam  sua,  etideo  utroque 
titulo  societalis  adversario  veritatis  urgemur,  et 
communes  sententias  ab  arguroentationibus  phiioso* 
phorum  liberare,  et  communes  argumentatiooes  a 
scntentiis  eorum  separare,  revocando  quaestiones  ^o 
ad  Dei  liltera?,  exccptis  planc  quse  sine  laqueo 
alicujua  praejudicii  ad  simplex  tesiimonium  licebil 
adsumere:  quia  et  ex  semulis  nonnunquam  testi- 
monium  necessarium,  si  non  semulis  prosit.  Nec 
igoro  quanta  sit  sylva.  materiae  istius  apud  philo- 
sophos  pro  numero  etiam  ipsorum  commentatorum, 
quot  varielales  sententiarum,  quot  palaestrse  opinio- 


omnino  cum  philosophis  super  amma  quoque  expe- 
riremur^  patriarchis,  ut  ita  dixerim,  haereticonim. 
Siquidem  et  ab  Apostolo  (20)  jam  tunc  philoaophia 
concussio  veritatis  providebatur  ^^  Athcnis  eoim 
expertus  iinguatam  civitatem,  cmn  oomes  illie  ^^ 
sapientise  atque  facundiae  caupones  degustasset, 
inde  concepit  pra^monitorium  illud  edictum.  Proindo 
enim  et  animse  ratio,  per  philosophatas  doctrinas 
huminum  miscentes  aquas  vino.  Alii  immortalem 
negant  animam  ,  alii  plus  quam  immorlalem  (21) 
aftirmant :  alii  de  substanlia,  alii  de  formav  alii  de 
unaquaque  disposilione  discepiaji^t :  hi  statum  qos 
aliuQde  ducunt,  hi  exitumaliorsum  abducuol,  prout 
aut  Plalonis  honor,  aui  Zenonis  vigor   ^^,    aut  Ari- 


num,  quot  propagines  quaestionum,  quot  implica-  ^  stotelis   tenor,  aut  Epicuri    stupor,   aut  Heraciiti 


tiones  expeditionum.  Sed  et  medicinam  inspexi, 
sororem,  ut  aiunt,  philosophiae  (18),  sibi  quoque 
hoc  negotium  vindicautem,  ut  ad  quam  magis  ani- 
mae  ratio  pertinere  videatur  per  corporis  curam, 
unde  et  plunmum  sorori  refragatur,  quod  animam 
quasi  coram  in  domiciUo  suo  tractando  magis 
norit.  Sed  viderit  utriusque  prsestantise  ambitio. 
Habuit  et  philosopbia  libertatem  ingenii,  et  medi* 
cina  necessitatem  artiiicii  ad  extendendos  de  anima 
retractatus  :  late  quaeruntur  incerta,  A51  latius 
disputantur  praesumpia.  Quanta  diflicultas  probandi, 
tanta  operositas  suadendi  :  ut  merito  Heraclitus 
ille  tcnebrosus  (19)  vasliores  caligines  animadver- 


moeror,  aut  Empedoclis  furor  persuaserant.  DeH- 
quit,  opinor,  divina  doctrina,  ex  Judca  potiaa  quam 
ex  Grsecia  oriens.  Erravit  ct  Christus,  piscatores 
citius  quam  sophistas  ad  praeconium  emittens.  Si 
qua  igilurin  huncmodumde  nidoribus  philosophis 
candidumct  purum  059  aerem  veritatis  iDfuscant, 
ea  erunt  Chrisiianis  enubilanda,  et  percaiientibas 
argumentationes  originales,  id  est  philoeophieas, 
et  opponentibus  definitioncs  ccelestes,  id  est  doini- 
nicas  :  ul  et  illa  quibus  ethnici  a  philosophia  ci- 
piuntur,  deslruanlur,  ct  haec  quibus  fitleles  ab 
haeresi  concutiunlur,  retundantur.  Una  jam  coo- 
gressione  decisa  adversus  Hermogenem,  ut  praefUi 


teos  apud  exanunatores  animae,  taedio  quaestionum  Q  sumus  ;  quia  animam  ex  Dei  flatu ,  non  ex  materii 


pronuntiarit,  terminos  animae  nequaquam  invenisse 
omnem  viam  ingrediendo.  Cbrisliano  autcm  paucis 
ad  scienliam  hujus  rei  opus  est ;  nam  et  cerla  sem- 
per  in  paucis ;  et  amplius  iili  quserere  non  licct, 
quam  quod  inveniri  licet;  iofinites  enim  qusestiones 
Apostolus  prohibet.  Porro  non  amplius  inveniri 
licet,  quam  quod  a  Deo  discitur ;  qnod  autem  a  Deo 
disictur,  totum  est. 


vindicamus  ;  munili  et  illic  divinse  determiaatioiiu 
inobscurabili  regula:£^  flavit,  inquit,  Deui  flattm 
vit(B  in  faciem  homifiis^  et  factusest  homo  in  ainir 
mam  vivam,  uiique  cx  Dei  flatu  :  de  isto  nihil  an- 
plius  revolvendum  :  babet  suum  titulum,  et  saoo 
hsereticum.  Cseteris  hinc  exordium  inducam. 


CAPUT  IV. 
Post  definitionem  census,  quaelionem  ttatos  pa- 
titur.  Consequens  enim  est,  ut  ex  Dei  flatu  animaoi 
professi,  initium  ei  deputemus  ^^  Hoc  Plato  eiclH- 


CAPUT    m. 
Atque  utinam  nullas  hsereses  oportuisset  exsistere, 

Variae  lectiones. 
to  Quaestioni  Par,  "  Prsevidcbatur  SemL  ^^  lliis  Fran.  ^^  Rigor  Jun,  ^*  Deputaremus  Pam. 

Commentarius. 
(17)  Ut  prope  sit  exclusa  veritas  a  philosophia,  n  B.  Hieronymus,  initio  lib.  1  adv,  Jovinianumt  Hen^ 
Quasi  fascinaret  veritatem  intuitus    et  acumen  hu-  ^  ciitum    vocat    axoxeivbv,  quom  sadantes  philosopbi 


manum,  et  rationibus  ex  industria  nostra  fu^retur, 
velut  excluduntur  spiritus  magicis  veneficiis,  aut 
quia  prsesumptio  proprise  ratiocinationis  venenum 
sit  ad  perdenaam  veritatem.  Lac. 

(18)  Medicinaminspexi  sororem^  utaiunt^phihiso^ 
pfuas,  Hanc  disputationem  de  aoima  ut  propriam  suse 
speculationi  traclarunt  medicorum  principes  :  citat 
aliguos  auctor  in  hoc  opere.  Nam  licet  conside- 
ratio  animae  ad  philosophos  spcctet,  jurc  cognaiio- 
nis  inter  medicinam  et  philosophiam,  medici  usur- 
pant.  Malticitant  Aristotelem,  Piatonem ,  et  Galeoum 
dixisse,  phiiosophiam  et  medicinam  sorores  esse  : 
alteram  animi ,  aiteram  corporis  conservatricem. 
Certissime  id  dixit  Joannes  Alex.  in  commentariis 
in  lib.  haereseon.  Sed  inter  vetustiores  id  invenio 
scripsisse  Democritum  epistola  ad  Hippocratem. 
Lac. 

(19)  Heraclitus  ille  tenebrosus,  Haud  absimiliter 


viz  intelligunt  Ipse  enim  Laertio  teste  de  indastrii 
librum  suum  de  Natura  obscurius  scripsit,  ut  loii 
illum  erudiii  legerent  :  uude  et  Craten  qaemdan, 
cum  illium  iibruni  Graecis  inveheret,  dixisse :  Delio 
aliquo  natatore  opus  esse,  qui  in  illo  noa  saffoo- 
retur.  Pam. 

(20)  Siquidem  et  ab  ApostolOj  ctc.  Nallambie 
certaiu  scripturam  citat,  sed  alludit  ad  illad  Co- 
loss.  II :  Ne  quis  vos  deprcedetur,  seu  concuHaipt^ 
philosophiam,  Pam. 

(21)  Alii  immortalem  animam ,  alii  plu»^ 
quam  immortalem,  Quales  erant  Yaientialaiii,  Sad'^ 
duca^i,  Epicurus,  Democritus  et  alii.  PbsteriorUMa^ 
verbis  notantur  Prisciilianistffi,  qul  animas  ejosdert^ 
cum  Deo  substaniise  dicebant,  etGnostici,  qoi  DeC^ 
coaeternas  asserebant.  Quod  etiam  nugabaalur  Um^ 
nichsei  Gnosiicorum  discipuli,  aactor  est  Bpipha.'^ 
nius,  haer.  66.  Le  Pa. 


693 


LIBBR  DB  \NIMA. 


694 


dit  (28),  iDDatam  et  infectam  animam  volens;  et  ■  Cleanlhes  non  solum  corporis  lineamentis,  sed  et 


natam  autem  docemus,  ct  factam,  ex  initii  consii- 
tatione.  Nec  statim  erravimus,  utrnmque  dicentcsf 
quia  scilicet  aliud  sit  natum,  aliud  factum;  utpote 
illud  animalibus  competens.  Diffcrcnti»  autcm,  sua 
habendb  ioco  et  tempora,  habent  aliquando  ct  pas- 
stvitalis  commercia.  Gapit  ilaque  ct  facturam  dici 
geaerari^  pro  in  esse  poni  (23),  siquidem  omne 
quod  quoquo  modo  accipit  esse,  gencralur.  Nam  et 
factor  ipse  parens  facli  polcst  dici ;  sic  et  Plaio 
utitor.  I^itur  quantum  adfidem  nostram  facta;  na- 
tsve  animse,  dcpulsa  est  philosophi  opinio  auctori- 
tate  prophetiae  quoquc. 

CAPUT    V. 


animse  notis  similitudincm  parentibus  in  filios  re- 
spondere,  de  specalo  scilicct  morumctingcniorum 
et  adfectuum  :  corporis  autcm  similitudinem  et  dis- 
similitudincm  capere  et  animam  :  itaquc  corpus 
similitudini  vel  dissimilitudini  obnoxium.  Item 
corporalium  et  incorporalium  passioncs  intcr  se  non 
commnnicare.  Porro  ct  animam  compati  corpori, 
cui  Iseso  ictibus,  vulncribus,  ulceribus  condolescit ; 
el  corpus  animae,  cui  affliclse  cura,  angoro,  amore, 
coaegrescit  *',  per  dctrimentum  scilicel  vigoris,  cu- 
juspudorcm  et  pavorem  rubore  atque  pallorete- 
stetur.  Igilur  anima  corpus,  ex  corporalium  pas- 
sionum  communionc.  Sed  et  Cbrysippus  manum  ei 
porrigit,  constiluens  corporalia  ab  incorporalibus 
AccerseritEubulum  aIiqucm(24)etCritoIaum(25)  B  derelinqui  omnino  non  posse,  quia  ncc  contingan- 
el  Xcnocralcm  (26) ,  et  isto  in  loco  amicum  Plato-      lur  ab  eis;  unde  el  Lucrelius  (28) : 


nis  Aristotclem.  053  Portassean  exstrucntur  magis 
ad  auferendam  auimae  corpulcntiam,  si  non  alios 
e  contrario  inspexerint,  et  quidem  plures  corpus 
animse  vindicantes,  ncc  illos  dico  solos  qui  eam  de 
manifestis  corporalibus  effingunt,  ut  Hipparchus  et 
Heraclitus  cx  igni,  ut  Ilippon  et  Thalcs  cx  aqua, 
nt  Empedocles  ct  Ctitias  cx  sanguine,  ut  Epicurus 
ex  atomis,  si  et  atomi  corpuleniias  de  coitu  suo  co- 
gant  (27),  ut  Critolans,  et  pcripatetici  cjus,  ex 
quinta  nescio  qua  substantia,  si  et  illa  corpus,  quia 
corpora  includit;  sed  etiam  Sloicos  allcgo,  qui 
spiritnm  prsedicantes  animam,  pcne  nobiscum,  qua 


Tangere  enim  et  tangi,  nisi  corpus,  nulla  potest  res; 
dcrclicio  autcm  corpore  ab  anima.  affici  morte.  Igi- 
lur  corpus  anima,  quae,  nisi  corporalis,  corpus  non 
cJcrelinqucrct. 

CAPUT  VI. 
Ha3c  Platonici,  sublililate  potius  quam  veritate, 
conturbant.  Omne,  inquiunt,  corpus,  aut  animale 
sit  651  necesse  ^st,  aut  inanimale.  Et  siquidem 
inanimale  est,  extrinsccus  movebilur;  si  vcro  ani- 
malc,  intrinsecus.  Anima  autcm  nec  intrinsccus  mo- 
vebitur,  ut  quae  non  sit  inanimalis ;  nec  extrinse- 
cus,  ul  quae  ipsa  poiius  movcat  corpus.  Itaque  non 


proxima  inter  se  flatus  el  spiritus,  tamen  corpus  r  vidcri  eam  corpus,  quaenon  corporalium  forma  (29) 


aoimara  facile  persuadebunt.  Denique  Zcno  consi- 
tum  spirilum  definiens  animam,  hoc  modo  instruit: 
Quo,  inquit,  digresso  animal  cmoritur,  corpus  esl; 
consito  autem  spiritu  digresso,  animal  einorilur; 
ergo  oonsitus  spiritus  corpus  est:  consilus  autem 
spiritus  anima  est ;  crgo  corpus  est  anima.  Yult  et 


ex  aliqua  regiooe  moveatur  (30).  Ad  hoc  nos  mi- 
rabimur  incongrnentiam  primo  definitionis  provo- 
cantis  ad  ea  quae  in  aoimam  non  conveniunt.  Non 
enim  potest  anima  (31)  animale  corpus  dici,  aut 
inanimale;  cum  ipsa  sil  quse  aut  faciat  corpus  ani- 
male,  si  adsit,  aut  inanimalc,  si  absit  ab  illo.  Ita- 


Variffi   lecUones. 
*5  Coagrescit  Lat. 

Commentarius. 

(22)  Foc  Plato  excludit.  Inilium  ncmpc  anima; :  ut   Marsilius  Ficinus   confirmat.     Mcminit    Tuliius 

ip8e  enim,  in  Phasdro  de  immortalitate  animae  dis-  lib.  v  Tusc»  Criiolai  ct  Xenocratis,  quorum  de  vir- 

putans,  quemadmodum  a  Cicerone  Iranslatus    est  tute  teslimonia  cital.  Lac. 

TuiC.  q.  i,  et  Bepub.  lib.  vi,  sic  inquil  :  Si  una  est  (26)  Xenocratern.  Hic  fuit  Platonis  discipulus,  teste 

ex  oninibusanima  quae  sci|}sam  movcat,  atque  adeo  Laeriio.  Dcdit  cjus    scutcntiam   dc  anima   Tullius 
principium  molus  sibi  ipsi  sit,  ncque  nata  ccrte,  ct  D  lib.  i  Tusc.  :  c  Xcnocratcs  aoimi  figuram,   ct  quasi 

«lema  €8t.  Ncquc  enim  esse  id  principium,   quod  corpus   esse  negavit,  verum  numerum  dixit   esse. 


oriretnr  aliunde.  Pam. 

(23)  Cafititatiue  et  facturam  dici  generari^  pro  in 
esse  jpont.  Capit,  hoc  est,  licet,  fas  cst.  Facturam 
de  anima  dicit,  quod  alias  diccret  Crcationcm.  liio. 

(24)  Eubulum  aliquem.  Eubulus  Alcxandrinus 
fuit  Pyrrhonianus,  ut  Laertius  in  Timonc  tcstaiur, 
de  qooscribit:  Eu^pdfvopo;  ^l  ^iiixouacv  E{)6ouXo;  ^AXe- 
(ov^pcu^.c  Euphranorem  audivii  Eubulus  Alexandri- 
nns,  »  Scd  Suidas  alitcr  scribit ,  E3SouXb;  Ktjttio; 
\l»ivaro«,  ulo;  EO^pavcpo;  •  «  Eubulus  Kcltius  Atho- 
niensis,  Euphranoris  tilius.  »  Colligilhic  Auctor  pcr 
f^radalionem  classcs  philosophorum ,  qui  animam 
mcorporalem  fecerunt.  Lac. 

(25)  Critolaum.  Critolaus  Phascliics  fuit  audilor 
Lyconis  et  peripateticus,  ul  hoc  codcm  capile  di- 
citur.  Neque  pulo  duplicis  Crilolai  hic  mcminissc 
Tertullianum,  ut  mox  videbimus  '^  sed  unius  tantum, 
qui  animam  putabat  instar  puncii  incorporcam  essc, 


cujus  vis,  ut  jam  ante  Pythagorae  visum  erat,  in 
natura  maxima  esscl.  »  Et  lib.  iv  Acad.  :  «  An,  ut 
Xcnocrales  ,  mens  nullo  corpore?  •  Aristoteles, 
lib.  1  de  animat  cap.  2  ct  4,  meminit  cjus  placiti. 
Lac.  ) 

(27)  Siet  Atomi  corpulentias  de  coitn  suo  cogunt. 
Atomos  Quintilianus,  lib,  x  Instit.  dixil/S^ttras.Iiia. 

(28)  Unde  Lucretius,  Epicuri  sectator  Lncretius, 
lib  1  de  Rerum  natura,  magistri  ad  exemplum, 
probat  res  illas  esse  corporeas  quai  ad  scnsus  usque 
pervcniunt,  ui  odores,  calor,  frigus,  voces,  liunc 
delirassc  ait  Lactanlius,  cap.  6,  de  Opific.  ct  con- 
tra  eum  disputat  Ub.vii,  Instit.  div,  Le    Pr, 

(29)  Quas  non  corporalium  formce.  Hoc  est,  rerum 
corporalium  lege,  natura.  Rig. 

(30)  Ex  aliqua  regione  moveatur.  Hoc  est,  aliquo 
regente.  Ric. 

(31)  Non  cnim  poiest  anima,  etc.  Inter  proposi- 


695 


TERTULLIANI  OPERUM  PARS  II.  -  SERIES  I,  POLEMIGA. 


696 


que  quod  facit,  non  potest  esse  ipsa,  ul  dicalur  ani-  i  definitio  exclusa  sit.  De  insignioribus  argumenta- 

•  •         •  •  m  *•  •  !•*«  I^  *  *        -•  •«_  •-  -•  •11  1 


male  yel  inanimale.  Anima  enim  dicitur  substan- 
tiae  suae  nomine.  Quod  si  non  capit  animale  corpus 
dici  ant  inanimale  quod  est  anima,  quomodo  pro- 
vocabltur  ad  animalium  et  in  animalium  corporum 
formam?Dehinc,  si  corporis  est  moveri  extrinse- 
cus  ab  aliquo;  ostendimus  autem  supra  moveri 
animam  et  ab  alio  cum  vaticinatur,  cum  furit  ^^ 
utique  extrinsccus,  cum  ab  alio  :  merito  quod 
movebitur  extrinsecus  ab  alio,  secundum  exempli 
propositionem,  corpus  agnoscam.  Enimvero,  si  ab 
alio  moveri  corporis  est,  quanto  magis  movere 
aliud?  Anima  autem  movct  corpus,  et  conalus  ejus, 
extriosecus,  foris  parent.  Ab  illa  est  enim  impingi 
et  pedes  in  incessum,  et  manus  in  contactum,   et 


tionibus  erit  etiam  illa,  quod  omne  corpus  corpora- 
libus  ali  judicant ;  animam  vero ,  ut  incorporalem, 
incorporalibus,  sapienlia)  scilicet  stadiis.  Sed  nec 
hic  gradus  stabil,  etiam  Sorano  methodicae  medici- 
nse  instructissimo  (33)  auctore  respondente  animam 
corporalibus  quoque  ali ;  denique,  deficientem  eam 
cibo  plerumque  fulciri  (34).  Quidni,  quo  adempto, 
in  totum  dilabitur  cx  corpore  ?Ita  etiam  ipse  So- 
ranus  plenissime  super  anima  commentatus  qualuor 
voluminibus,  et  cum  omnibus  philosophorum  sen- 
^ntiis  expertus,  corporalem  animae  substantiam 
vindicat,  etsi  illam  immortalitate  fraudavit.  Non 
enim  omnium  est  crederc,  quod  Christianorum  est. 
Sicut  ergo  Soranus  ipse  rebus  ostcndit  animam  cor- 


oculos  in  conspectum,  et   linguam  in  efTatum,  velut  B  poralibus  ali,  proinde  et  philosophus  exhibeat  iJIam 


sigillario  molu  (32)  superficiem  intus  agitante.  Unde 
hsec  vis  ^"^  incorporali  animae?  unde  vacuae  rei  so- 
lida  propeIlere?^Sed  quomodo  divisi  videntur  in 
homine  sensus  corporales  el  intellectuales  ?  Corpo- 
ralium  aiunt  rerum  qualitates,  ut  terrae  ^^,  ut  ignis 
corporalibus  sensibus  renuntiari,  ut  tactn.ut  visu  ^^ : 
incorporalium  vero  intellectualibus  conveniri,  ut 
benigoilalis,  vel  malignitatis.  Itaque  incorporalem 
esse  animamconstat,  cujusqualitates  non  corpora- 
libus ,  scd  intellectualibus  sensibus  comprcheodan- 
tur.  Plane,  si  non  hujus  definitionis  gradum  exclu- 
sero.  Ecce  enim  incorporaUa  ostendo  corporali- 
bus  sensibus  subjici,  sonum  auditui,  colorem  con- 


incorporalibus  pasci.  Sed  ncmo  unquam  cunctantj 
de  exitu  animae  mulsam  aquam  de  eloquio  Platonis 
infudit,  aut  micas  de  minuliloquio  Aristotetis  in- 
ferslt  (35).  Quid  aulem  facient  tot  ac  lantse  anim» 
rupicum  et  barbarorum  ^^  (36),  quibus  alimenta  sa- 
pientiae  desunt,  tamen  indoctae  ^^  prudentia  pollent, 
et  sine  academiis  et  proticibus  atticis ,  et  carceri- 
bus  Socratis,  denique  jcjunantes  philosophia  ^^,  ni- 
hilominus  vivunt.  Non  enim  substanliae  ipsi  alimen- 
ta  proficiunt  sludiorum,  056  sed  discipIiQae  :  qna 
nec  opimiorem  animam  efficiunt,  sed  ornatiorem^ 
Bcne  autem,  quod  et  artes  Stoici  corporales  affir- 
maot.  Adeo  sic  quoque  anima   corporalis,  siet  ar« 


spectui,  odorem  odoratui  :  quorum  exemplo  etiam  Q  tibus  ali  creditur.  Sed  enormis  iutentio  philosopbiae 


anima  corpori  accedit,  ne  dicas  idcirco  ea  per  cor- 
porales  A55  renuntiari  sensus  ^,  quia  corporali- 
bus  accedant.  Igitur  si  constat  incorporalia  quoque 
a  corporalibus  comprehendi,  cur  non  etanima,quae 
corporalis,     ab    incorporalibus    renuntietur?Certe 


solct  plerumque  nec  prospicere  pro  pedibus :  sic 
Thalesin  puteum  (37).  Solet  et,  sentcntias  non  in- 
telligendo,  valetudinis  corruptelani  suspicari  :  sic 
Chrysippus  ad  elleborum  (38).  Tale  aliquod,  opiqor, 
ei  accidit,  cum  duo  in  unum  ^^  corpora  negavit,  alie- 


Variae  lectiones. 
^^  Moveri  animam  et  ab  alio  ;  cum  vaticinatur,  cum  furit,  utique  extrinsecus  ab  alio,  etc.  /un.  ^*'   Visio 
Rhen.  Seml.  Oberth.  »8  Terra  Par,  i9  Tactui  visui  Men.  et  aliu  20  Censum  Par.  21  Baronum  Rig.  Ven.  » 
Indocta  Rhen.  Seml,  Oberth.  23  a  philosophia  apud  eosd,  2'«  Duo  unum  corpora  Rig, 

Commentarius. 
tiones  contradictorias    mcdium  slatuit  Septimius  ;      gens  scutator  Scioppius.  Lb  Pr. 
quod  est  tamem  Aristotelicae  doctrinae  minus  con-         (34)  Denique  de/icientem  eam  ciboplerumque  ful' 
^uens.  Neque  enim    Platonici  male  argumentari      ciri.  Horalius  : 
m  hoc  mibi  videniur.  Omnecorpus^  etc.  Hig. 

(32) Siffillario motu.Silegeremixs singulari motu,  n        Pi;ptinus  accedat  stomacho  fultnra  menti.  Rig. 
veluti  pnvato,  quid  inde    accideret  ?  Sed  sigillario 
ti  retinemus,  motum  interiorem  dicemus  seu  auto- 


raatom,  qui  artificio  quodam  et  virlute  organica 
perficitur.  Sigillaria  icunculas  et  exiguas  deorum 
imagines  fuisse  notum  est ;  unde  Arnobius  lib.  YI : 
c  Quin  imo  deos  esse  sigillaria  ipsa  censetis.  «LePr.o 
(33)  Soranomethodica^medicina^instruct.Fuii  hic 
Soranus  Ephesius,  ut  docet  Suidas,  Menandri  et 
Phaebes  films,  {orrpE^aac  iw.  TpaVavou  xai  'ABptavcu 
t^a\kitaM,quimedictnam]fecitimpp.Trajano  et  Adria- 
ftt>.PIurima  volumina  composuit,  qnae  citat  Sui- 
da8,atque  etiam  exstant  hodie  fragmenta  excusa  olim 
ab  Adriano  Tumebo  :  quibus  adde  Isagogcn  me- 
dendi  cum  Plinii,  Oribasii  et  Apulcii  opusculis  re- 
ferri.  Soranos  duos  exstitisse  constat,  seniorem  et 
juniorem ;  ambo  vero  de  affectionibus  muJiemm 
tcripserunt.  Supposititia  esse  fragmenta  Sorani 
meoici  pro  CIeo[Mitra  quilibet  fatetur.  Haec  quoniam 
turpitudinem  attingunt,  exposuit  rei   Venereae  dili- 


(35)  Micas  de  minutiloquio  Aristotelis  infersU. 
Micas  et  minutiloquium  dicit  XsTrroXo^Cav,  scribendi 
genus  sublile,  concisum,  quale  est  Aristotelis.  Ire- 
naeus  lib.  xi,  ubi  adversus  Valentinianos  dixerat: 
c  El  minntiloquiam  autem,  et  subtilitatem  circa  quae- 
stiones,  cum  sit  Arisloteiicum,  inferre  tidei  conan- 
tur.  •  Unde  etiam  nosterSeptimus,  supra  de  Proescr. 
hasr.  «  Miserum  Aristotclem,  qui  illis  Dialecticam 
instituit,  arlificem  struendi  ac  destruendi  versipel- 
lem  in  sententiis.  >  etc.  Glossae  veteres,  XETrrdiT);  lirt 
9cpd^(jiaT0(  subtilitas.  Rio. 

(36)  Barbarorum  rupicum  et  baronum.  Placuit  Pi- 
thoeo,  ex  Luciliano  versu  : 

Baronum  et  rupicum  squalosa  incoDdita  rostra. 

At  in  codice  Agobardi  legitur  Barbarorum.  Rig. 

(37)  Sic  Thales  in  puteum.  Laertius  etc  PoOpov  Rie. 
(38)Su;  Chrvsippus  ad  elleborum.  Ludanus.  Uurdv 

IXXi6op{CEi.  Ri4. 


697 


LIBER  DE  ANIMA. 


998 


natas  25  a  prospectu  et  recogitatu  praegnaotum,  quae  i  non  caperet  imago  animae  imaginem  corporis:  ncc 

^ ^z^ .1^  ^..^»:j:^ -^j  ^»  u:-.-  ...  * «  •>«        .: ..._    j.    1:1 l  _•      r».  •    .' 


non  singula  quotidic  corpora,  sed  et  bina  el  tcrna  -^ 
in  unius  uleri  ambitu  prcferunt  ^s.  Invenitur  eliam 
jn  jure  civili  Grseca  quaedam  quinionem  cnixa  (39) 
fiiiorun),  semel  omnium  mater,  unici  foetus  parens 
roultipiex,  unici  uteri  puerpera  numerosa,  quse  tot 
stipata  corporibus,  pene  dixerim  populo  (40),  sex- 
tum  ipsa  corpus  fuit.  Universa  conditio  (41)  teslabi- 
tur,  corpora  de  corporibus  processura  jam  illic  csse, 
onde  procedunt :  secundum  sit  nccesse  est,  quod  ex 
alio  est :  nihil  porro  ex  alio  est,  nisi  dum  gignitur : 
sed  tunc  ^^  duo  sunt. 

CAPDT  VII. 
Qaantum  ad  phiiosophos,  satis  Iiaec ;  quia  quan- 


mcnlireiur  de  corporalibus  membris  Scripiura,  si 
non  erant.  Quid  esl  autem  illud  quod  ad  infcrna 
transfertur  post  divortium  corporis  ?  quod  delinetur? 
quod  in  diem  judicii  reservatur  ?  ad  quod  et  Christus 
moriendo  descendit  ?  puto  ad  animas  Patriarcharum« 
Sed  quamobrem,  si  nihil  anima  sub  terris  ?  Nihil 
enim,  si  non  corpus  (44)  :  incorporalitas  enim  ab 
omni  gcncre  custodiae  libera  est,  immunis  a  poena 
et  a  fovela.  Per  quod  enim  punitur  aut  fovetur,  hoc 
erit  corpus;  reddam  de  isto  plenius  et  opportunius. 
I^ilur  si  quid  tormcnti  sive  solatii  anima  praeccrpit 
29  in  carcere  scu  diversorio  inrerum,  in  igni,  vel  in 
sinu  Abrahae,  probata  erit  corporalitas  animae.   lu- 

^ _    , ^^    ,   ,  ^       ,  corporalitas  enim  nihil patilur,  non habens  per  quod 

tam  ad  nostros,  ex  abundanti,  quibus  corporalitas  B  30  paii  possit :  autsi  habet,  hoc  erit  corpus.  In  quan- 


animse  in  ipso  Evangelio  relucebit.  Dolet  apud  infe- 
ros  anima  cujusdam,  punitur  in  flamma,  et  crucia- 
tur  10  lingua,  et  de  digito  animae  felicioris  implo- 
rat  solatium  roris.  Imaginem  existimas  (42)  cxitum 
illum  pauperis  laetantis  057  et  divitis  moerentis? 
Et  quid  illic  Lazari  nomen  (43),  si  non  in  veritate 
res  est  ?  Sed  etsi  imago  credenda  esi,  teslimonium 
crit  vcritatis.  Si  enim  non  haberet  anima  corpus, 


tum  enim  omne  corporale,  passibile  est;  in  tantum, 
quod  passibile  est,  corporale  est. 

CAPUT  YIIT. 

Abruplum  alioquin  et  absurdum,  idcirco  quid 
dc  corporalium  cximere  censu,  quia  caeteris  corpo- 
ralibus  exemplis  non  adaequet ;  uhi  proprietatum 
privata  discrimina  (45),  per  quae  magnificentia  au- 

Variae  lectiones. 
»  Alienata  Jun,  alienate  Rhen,  26  Terrena  Par.  2t  Praeferunt  Par.  28  Sed  tunc  abest  Rig,  29  Praeoepit 
Rig.  Ven.  ^  Per  omit,  Ven. 

Commentarius. 
{^9)  Invenitur  etiam  injurecivili  Grcecaqucedam  r  poris  delineationem,  umbratilesque  sensus  ac  colo-. 
quimonem  enixa.  Non  arbitror  Septimium  hoc  ha-      res   aerios ;   voluit   tantum   Irenaeus,   idemque    et 
bere  ex  Julio  Paulo,  cum  is  diversum  numero  fe-      multi  posterum  volunt  incsse  in  mentibus   huma- 

nis^  eliam  in  coelo  degentibus,  certos  quosdam 
caracteres  et  certum  quemdam  ordinem  corporis 
superstitem,  quibusabaliis  spiritibus,  nempe  ab  an- 
gclis,  animae  humanae  distinguantur.  Idipsum  cst 
quod  vocal  Irenaeus  characterem  corporis  et  fwmi^ 
nis  figuram.  Haec  fusius  D.  Massuet  ad  loc.  cital. 
ac  praesertim  in  dissert.  sua  3,  art.  il.  Edd. 

(^^)  Nihil  enim  anima.  si  noncorpus.  Auguslinus 
notat:  «  Denique  Tertuilianus  corpus  animam  esse 
credidit,  non  ob  aliud,  nisi  quod  eam  incorpoream 
cogitare  non  potuit,  et  ideo  timuit  ne  nihil  esset,  si 
corpus,  »  elc.  Lib.  x,  de  Genesi  ad  lit.  sub  finem. 

RlG. 

(45)  Abruptum  alioquin  et  absurdum^  idcirco 
quid  de  corporalium  eximere  censut  quia  cceteris 
corporalibusexemplisnonadasquet^ubiproprietatem 


tum  referal,  lib.  iii.  Si  pars  hered.  pcta.,  ^imirum 
quinquies  quaternos  enixam  in  Peloponneso .  In 
cajus  Dumeri  mentione  Paulus  a  Plinio  discrcpat. 
Etenim  in  vii  Nat.  hist.  sic  legimus :  Reperitur  ct 
in  Peloponneso  quinos  quater  enixa.  »  Quod  ex  Ari- 
stotele  sumptum  esse  mmimc  adfirmaverim,  quam- 
vis  dixerit,  dvi  7:£vTe  -yip  IxExe,  xai  ti  ::oXXa  auxwv  l^e- 
xpifn.  Etenim  Peloponnesi  non  meminil.  Sed  et  Stra- 
00  eUam  ex  eodem  Aristotele  aliter  narrat,  in  xv; 
aliter  Agellius  in  x.  Denique  Aristoteles  ipse,  libro 
quem  supra  citavimus>  eadem  de  re  alio  se  loco 
dixisse  commemorat,  qui  locus  hodie  non  apparet. 
Gains  lib.  i  Fidei  commissor.y  ul  refertur  in  lib.  iii 
De  reb.  dubiis^  et  Julianus  lib.  xxxvi  De  solutionib. 
idem  omoino  de  Alexandrina  muliere  tradunt,  quod 
hic  Septimius  noster  de  Graeca.  Rig. 


(40)  In  ;ure  ctm/t.  In  Jurisconsultorum  libris,  quos  Q  prtvata  discrimina.  Est  quod  miremur  Augustinum 


ita  citare  solent  etiam  veteres  grammatici.  Auctor 
Quaest.  ii5 :  c  Legitur  namque  cautum  in  quodam 
juris  iibello  aliquando  mulierem  quinque  peperisse.  > 
R16. — Vnius  uteri  puerpera  numerosa^  quce  tot  sti- 
pata  coporibus^  pene  dxxerim  populo.  Sic  Manilius 
Astron.  I.  de  ter^eminis  Horatiis  dixit,  Tota  acies 
partus.  —  Nam  ita  legendum  exemplaria  tesiantur. 
R16. 

(41)  Universa  conditio.  Quidquid  a  Deo  conditum 
creatumque  esl.  Rig. 

f42^  Imaginem  existimas.  Parabolam.  Rig. 

(43)  Et  quid  Lazari  nomen,  In  cod.  Agobardi  Ic- 
gitar,  Elazari  Caeterum  codem  ex  historia  Lazari 
argnmento  Irenaeus,  circa  corporeum  quemdam 
animse  habitum  ejusdem  cum  Septimio  nostro 
senientiae  esse  videtur  lib.  11,  cap.  62  et  63.  Et 
tamen  solus  vapulat  Septimius.  Credo,  quod  elo- 
quio  diserilore  notabilem  se  fecit.  Rig.  —  Perpe- 
r&m  hic  Irenaeo  tribuitur  error,  quo  Tertullianus 
sibi  effingit  aoimabus  inhaerescere  quandam  cor- 


post  haec  verba  Septimio  nostro  nihilominus  acerbe 
succensere  :  «  Quia  sane,  inquit,  quoniam  acutus 
est;  interdum  coutra  opinionem  suam  visa  veritate 
superatur.  Quid  enim  verius  dicere  potuit,  quam 
id  quod  ait  quodam  loco  :  Omne  corporale  passi- 
bilc  cst?  Debuit  ergo  mutare  sententiam,  qua  paulo 
superius  dixerat  etiam  Deum  corpus  esse.  Negue 
enim  arbilror  eum  ita  desipuisse ,  ut  etiam  Dei 
naturam  passibilem  crederet.  »  Profecto  enim  hoc 
voluit  Septimius,  animas  quidem,  ac  Deum  ipsum 
csse  corpora,  sed  corpora  sui  gencris,  hoc  est,  cum 
suarum  proprietatum  privato  discrimine.  Quo 
sane  si^nificavit  talia  se  corpora  intelli^ere,  quae 
ncc  animae  dignitati)  nec  majestati  divinae  quid- 
quam  officiant.  Itaque  ncc  ijroptcrea  Dci  naturam 
esse  passibilcm,  quamvis  propterea  sit  animie  natura 
passibilis.  Etenim  esse  animae  corpus  sui  generis 
per  quod  paiiatur  ;  esse  autem  Deo  quoque  corpus 
sui  generis,  hocest  divini,  adeoque  passionis  expers. 

RlG. 


699 


TERTULLIANI  OPERUM  PARS  n.  —  SERIES  I,  POLEMICA. 


700 


toris   ex  operum   eorumdem  diversitate  sigoatur;  A  forte,  spirilus  vero  visible;  sic  Joannes,  in  spi- 


ul  sint  tam  discreta  quam  paria,  tam  amica  quam 
et  aemula.  Siquidem  et  ipsi  philosophi  ex  conlra- 
riis  universa  constare  cbndicunr,  sccundum  ami- 
citiam  et  iuimiciliam  Empedoclis  (46).  Sicigitur  etsi 
A5S  corporalia  incorporalibus  objacent,  ipsa 
quoque  inter  se  differunt,  ut  differenlia  species 
eorum  ampliet,  non  genus  mntet :  ut  sint  cor- 
poralia,  sic  mulla  in  Dei  gloriam  ^i^  dum  varia; 
sic  varia,  dum  diversa  ;  dum  his  alii  qualitatum 
sensus,  aliiillis;  dum  his  alia  alimenta,  alia  illis; 
dum  haec  invisibilia,  illa  visibilia ;  dum  haec  gravia, 
illa  levia.  Aiunt  enim  et  idcirco  animam  incorpora- 
lem  renuntiandam,  quia,  digressa  ea,  graviora  ef6- 
dantnr  corpora    defunctorum,    cum  leviora    essa 


ritu  Dei  factus,  animas  martyrum  conspidt  {Apoc. 
vi,  20). 

CAPUT  IX. 
Cumanimae  corpusasserimus(47)  propriae  qaalita- 
tis  059  et  sui  generis  (48),  jam  haec  conditio  pro- 
prietatis  de  caeteris  accidentibus  corpulentise  pr»- 
judicavit  (49).  aut  hsec  adesse  ei  quam  corpos 
osiendimus  ^^,  sed  et  ipsa  sui  generis,  pro  corporis 
proprietate ;  aut  etsi  non  adsint,  hoc  esse  proprie- 
tatis,  non  adesse  corpori  animae,  quae  corporibus 
caeteris  adsint.  Et  tamen  non  inconslanter  profitebi- 
mur,  solemniora  quseque,  et  omnimode  debita  cor- 
pulenliae,  adesse  animse  quoque,  ut  habitum»  nt  ler- 
minum,  ut  illud  trifariam  distantivum  ^^  longitudi- 


deberent,  unius  corporis  pondere  exempto,  si  ani-  B  nem  dico,  et  latitudi^em,  et  sublimitatem ,  quibus 


ma  corpus.  Quid  eniro,  inquit  Soranus,  si  mare 
negent  corpus,  quia  extra  mare  immobilis  el  gra- 
vis  navis  efficitur  ?  Quanto  ergo  validius  corpu^ 
animse,  quod  tanti  postea  ponderis  corpus  levissima 
mobilitate  circumfert?  Caeterum  est  ^^  invisibilis 
anima,  et  pro  condilione  corporis  sui,  ct  pro  pro- 
prietale  substautiae,  et  pro  natura  etiam  eorum 
quibus  invisibilis  esse  sortita  est.  Solem  nocluse 
nesciunt  oculi  ;  aquilae  ita  sustinent,  ut  natorum 
suorum  generositatem  de  pupillarum  audacia  judi- 
cenl :  alioqui  non  cducabunt,  ut  degenerem,  quem 
solis  radius  averterit.  Est  adeo  alteri  quid  invisi- 
bile,  alteri  non,  quod  nou  ideo  incorporale  sit, 
quia  non  ex  aequo  vis  ^3  valet.  Sol   enim   cor- 


metantur  corpora  philosophi.  Quid  nunc,  quod  et  effi- 
giem  animae  damus  (50),  Platone  nolente  (51),  quaflt 
periclitelur  de  animae  immortalitate  ?  Omne  enim  ef- 
figiatum  compositum  et  structile  adfirmat:  disso- 
lubile  autenra,  omne  composititium  et  structile :  sed 
animam  immortalem  :  igitur  indi;>soIubilem  qua  iia- 
mortalem,  et  ineffigiatam,  qua  ^6  indissoiubilem. 
Caeterum#composititiam  et  slructilem,  si  effigiatam; 
tanquam  alio  eam  modo  effigians  intellectualibus 
formis,  pulchram  justitia  et  disciplinis  philosophise, 
deformem  vero  contrariis  artibus.  Sed  nos  corpo- 
rales  quoque  illi  inscribimus  lineas ,  non  tantum  . 
ex  fiducia  corporalitaiis  per  aestimationem,  veram 
et  ex  conAlintia  gratiae  (52)  per  revelationem.  Nam 


pu8,  siquidem  ignis ;  sed  quod  aquila  confiteatur,  C  quia  spiritalia  charismata  agnosdmus  (53),  post 
negel  noctna;  non  tamen  praejudicans  aquilae  :  Joannem  quoque  propheliam  meruimus  consequi. 
tantnmdem  et  animae  corpus    invisibile  carni    s      Est  hodie  soror  apud  nos  (54)  revelationum  cha- 

Variae  lectiones. 
31  In  Dei  gloriai{/i«r?.  ^^  Etsi  invisibilis  Rhen,  SemL  Oberth.  Jun.  mavuU  Etsi  invisibilis  anima  :at  pro 
conditione.  33  Yisus  Jun.  34Qua  corpas  ostendamus  Rlien.Pam.  et  aliu  ^  Disteniivum  F.  C.  Wouw.  ais- 
tinciivum  t;e2distantivamLa^.  distautmm  longitudinem,  latitudinem  et  sublimitatem  Cod,  Agobard.  36  Quam 
immortalem  —  quam  indissolubilem  Rken.  et  alii. 

Commenlarius. 
(46)  Secundum  amicitiam  et  tnimicitiam  Empe-      Irenaeus  lib.  ii :  «  Hominis  figuram ;  »  et,  «  Charae- 


doclis,  Empedoclis  versus  hac  de  re  sic  habent : 
"AXXote  eU  jiX^TTin  ouvipx^^^v*  e^;  IvaTcavia, 
"AXXoxe  8'  ao  Sf/^*  Ixaara  ^opEU(xeva  veCxso;  fySei. 

'RlG. 

(47)  Cum  animoscorpus  asserimus.  Ex  praeceden- 
tium  capitum  absurda  supposilione  de  corporalitate 
animae,  trahilur  in  aliud  absurdum  :   instar  annu- 


tcrem  corporis  in  quo  adaplalur.  »  Lac. 

(i)  Platone  nolente,  Platonis  verba  citat  Clemens 
Alex.  lib.  v.  Strom.  Plato  in  Phcedone  fccit  aoi- 
mam  expertem  totius  figurae  et  coloris  :  neque 
enim  cum  effigie  constare  polerat  incorporalilas 
animae ,  neque  cum  incorporalitaic  immortalitas , 
quain  ibi  fulcit,  et  probat  sub  Socratis  persona.  In 


lorum  catenata  veniuot  omnia  ad  unius  lationem  :  D  Timceo  quoquc  dicit  subslantiam  simplicem,  facul- 
u..  j..-  _/.«„•  .^.    „  .  tatibus  multiplicem,  et  tanquam    tabulam   rasam, 

quod  docuit  Aristoteles,  et  praecipue  eo  opere  qno 
cum  Platone  maximc  sentit.  «  de  divina  sapientia 
secundum  iEgyptios,  »  lib.  ii.  cap.  3,  et  Alcinous  in 
Instit,  Plat,  Lag. 

(52)  Ex  constantia  gratice,  Constantiam  gratias 
dicit,  graliam  de  qua  cerlissime  constat.  Rig. 

(53)  iVafn  quia  spiriiualia  charisimata  agnosd' 
mus,  Horum  memioit  etiam  Irenaeus,  lib.  v,  cap.  8, 
ubi  perfectos  interpretatur  eos  qui  perceperunt  Spi- 
ritum  Dei,  et  omnibus  linguis  loquuntur  per  Spiri- 
tum  Dei :  a  (}uemadmodum  inquit,  et  multos  au- 
divimus  fratrcs  in  Ecclesia  prophetica  habentes 
charismata,  et  per  Spiritum  anivcrsis  linguis  lo- 
quenies.  Rig. 

(54)  Est  hodie  soror  apud  nos,  Existimivit  iac. 
Pamelius   sororem    hanc  fuisse   Priscillam :   quod 


grobat  deineeps  effigiem  esse  animae  corporalem. 
IG. 

(48)  Proprias  gualitatis  et  sui  generis,  Plinius, 
etsi  non  optimus  harum  rerum  docior,  postquam 
de  Deo  dixit,  «  Totus  est  sensus,  totus  est  visus, 
tolus  auditus,  totus  animae,  totus  animi ;  ^  addidit, 
totus  sui.  RiG. 

—  Corpus  suigeneris,  Sic  etiam  loquitur  lib.  de 
Car.  C/ir.  RiG. 

(49)  De  casteris  accidentibus  corpulentice  prxju- 
dicavit.  Saepe  in  suo  significatu  utitur  vcrbo  prceju- 
dtco,  pro,  judicium  praevium  dare,  aut  prsemon- 
strare.  Sensushujus  clausulae  est:  conditio  proprie- 
lalis  corporea  jam  erit  conspicuum  quoddam  indi- 
cium  ad  judicandum  decseteris  corpulenliae  accideu* 
tibus.  Lac. 

(50).  Quid  nunc^  quod  et  effigiem  animoi  damus 


701 


LIBBR  DB  ANIMA. 


702 


rismata  sorlila,    quas  in  ecclesia   inter   Dominica  a  rilus  Iradux.  Siquidem,  prae  ipsa  tenuilatis  subti- 


solemniaper  exsta^iin  OIMI  in  spiritu  patitur :  con- 
Tersatur  cum  angelis,  aliquando  ctiam  cum  Domino, 
et  videt  et  audit  sacramenta,  (5.'))  et  quorumdam 
corda  dignoscit  (56),  et  niedecinas  desiderantihus 
submitiit.  ^?.  Jam  vero,  prout  Scripturae  legnntur, 
aul  Psalmi  canuntur,  aut  adlocutioncs  proferun- 
tur  (37),  aut  petitiones  deleganlur,  ila  indc  ma- 
terise  visionibus  subministranlur.  Forte  ncscio 
quid  de  anima  disserucramus,  cum  ea  soror  in 
spiritu  esset.  Post  transacta  solemnia^  dimissa  plebe, 
quo  usu  solet  nobis  renunliare  qua^  viderit  (nam 
et  diligentissime  digerunlur,  ut  etiam  probentur) : 
Inter  csetera,  inquil,  ostensa  cst  mihi  aninia  corpo- 
raliier,    et  spiritus  videbatur,   sed  non  inanis   et 


litate,  de  fide  corporalitatis  pericliiatur.  Sic  et 
efBgiem  de  sensu  jam  tuo  concipe  non  aliam  ani- 
mae  humanae  deputandam  prseler  humanam,  et 
quidcm  ejus  corporis  quod  unaquaeque  circumtu- 
lit.  Hoc  nos  sapcre  interim  primordii  contem- 
platio  inducat.  Rccogita  enim,  cum  Deus  /to«- 
set  in  faciem  hominis  flatum  vitas^  et  factus  esset 
homo  in  animam  vivamy  totum  utique  per  faciem 
stalim  flatum  illum  in  interiora  transmissum,  et 
per  univeriia  corporis  spatia  dilTusum,  simulquc 
divina  aspiratione  densatum,  omni  intus  linoa 
expressum  esse,  quam  densatus  impleverat,  et  ve- 
lut  in  forma  gelasse.  Inde  igitur  et  corpulentia 
animse  ex  densatione  solidata  est,  et  effigies  cxpres- 


vaciue  qualitatis,  imo  quae  ctiam  leneri  fepromit-  B  sione  formata.  Hic  erit  homo  interior,  alius  exte- 


terel,  lenera  ct  iucida,  et  aerei  coloris  ^,  et  forma 
per  omnia  bumana.  Hoc  visio  ^^,  et  Deus  testis,  et 
AposloJiu  charismalum  in  Ecclesia  futurorum  ido- 
neus  sponsor ;  tu»  nec  si  ^^.res  ipsa  de  singuiis  per- 
suaserit  ^^,  credas  !  Si  enim  corpus  anima,  sinc  dubio 
inter  illa  quae  supra  sumus  professi.  Proinde  et  co^ 
loris  proprietas  omni  corpori  adhaeret;  quem  igitur 
alium  tnimae  aesiimabis  coiorem,  quam  aerium  ac 
luddum  ?  Non  ut  aer  sil  ipsa  substantia  ejus,  et  si 
hoc  ^nesidemo  visum  esl  ct  Anaximeoi,  puto  se- 
cundum  quosdam,  et  Heraclito;  ncc  ut  lumen, 
etsi  hoc  placuit  pontico  Heraclidi.  Nam  ct  ccrau- 
neis  gemmis  non  ideo  substantia  ignita  est,    quod 


rior,  dupliciter  unus  :  habens  et  ille  oculos  et 
aures  suas,  quibus  populus  ^  Dominum  audire  et 
videre  debuerat  (58) ;  habens  et  caeteros  artus,  per 
quos  et  io  cogitatibus  ulitur,  et  in  somniis  ^  fun- 
gitur.  Sic  et  diviti  apud  inferos  lingua  est,  et  paa- 
peri  digitus,  et  sinus  Abrahae.  Per  has  Imeas  et 
animae  martyrum  sub  aliari  intelliguntur.  A  pri- 
mordio  enim  in  Adam  concrcta  et  configurata 
corpori  anima,  ut  totius  substanliae,  ita  et  condi- 
tionis  isiius  scmen  efficit^^. 

CAPUT  X. 
Pertinet  ad  slatum  fidei,  simplicem  auimamdeter- 
minare,  secundum  Platoncm,   id    esl  uniformem 


coruscent  rutiiato  rubore;  nec  beryllis  ideo  aquosa  Q  dumtaxal  substantiae  nomine.  Viderint  artes  et  dis- 

materia  est,   quod  fluctuent  colato   nitore.   601      ciplinae,  viderint  et  haereses.  Quidam  enim   volunt, 

Quanta  enim  et  alia  color  social,  natura  dissociat  I      aliam  illi  substantiam  naturalem  inesse,   spiritum, 

Sed  quoniam  omne  tenue  atque  perlucidum  aeris      quasi  aliud  sit  vivere,  quod  venit  ab  anima,  aliud 

iemulum  est,  hoc  erit  anima,  qua  flatus  est  et  spi«      spirare,  G09  quod  fiataspirilu(59);nametanimali- 

Variae  lectiones. 
3^  Sumit  Par.  ^  Jliherii  coloris  Par.  et  aerii  coloris  Jun.  mavult.  39  Hoc  visio  delent  Rhen.  haec  visio  esl 
Pam.  *<>  Nisi  Pam.  *i  Ne  inser.  Pam.  ^  Paulus  K.  C.  Wouw.  "  Somois  Rhen.  SemL  Oberth.  Pam.  **  Effi- 
cit  Pam. 

Commentarius. 
respuit,  post  Junium,  Lacerda.  Putavit  Junius  reve-      ln\  ri^  ouix^lpovTi :  quae  verba  leguntur  apud  Euseb. 


lationes  ilias  a  Deo  non  esse,  sed  phantasma  labo- 
rantis  melancholiae^  aut  illudeniis  daemonis:  quod 
rejecit  quoque  Licerda.  Loqui  videiur  de  sorore 
seu  privaia  persona ;  erat  tamcn  publica  Priscilla, 
ex()uo  sacerdolium  et  docendi  munus  assumpsit, 
ut  iib.  de  Prcescript.  habelur.  Revelatio  item  cor- 
dium,  et  morborum  cUratio  suadent,  ea  non  conti- 
gisse  melancholise  vitio.  Lb  Pr.    - 

(55)  Et  videt  et  audit  sacramenta.  Parabolas, 
aenigmata,  figuras,  mystcria ;  cujusmodi  sunt  quae 
ostendunlur  aut  suggeruntur  pcr  sommia,  quibus 
Dei  voluntas  signiticatur  sive  aperitur.  Sic  lib.  de 
hjuniis,  agnitionem  sacramentorum  dixit  a  Deo 
tribuiam  Danieli  somniorum  intcrpreiandorum  pe- 
ritiam.  Et  lib.  i  adversus  Marcionem  :  «  Leones 
aridae  et  ardenlis  naiuriu  sacramenta;  »  hoc  est, 
signa,  figuras. 

—  Viaet  et  audit  sacramenta.  Mvslcria.  Audivit 
Paulus  in  illo  sui  raplu  a^^ijia  ^i[[jLaTa.  Irenieus 
Latine  dixit,  Sermones  ifienarrabiles,  \ib.  v.  cap.  7. 

Rl6. 

(56)  Et  quorumdam  corda  dignoscit.  Quales  per- 
fecti  illi  apud  Irenaeum,  ioco  supradicto  :  «  Absconsa 
hominum  in  manifeslum  producentes  ao  utiliia- 
tem  :    T3i  jipufia  ittv   dvOpu>]ca)v  e{;  ^avipbv  aYOvTe^ 


Hb.  V.,  cab.  7.  Rig. 

(57)  Aalocutiones  proferuntur.  Ipse  in  Apolog' 
«  Goimus  ad  litterarum  divinarum  commemora- 
tionem,  si  quid  praesentium  temporum  qualitas 
aut  praemonere  cogit,  aut  recognoscere,  »  etc  Ric. 

(58)  Quibus  populus  Dominum  audire  et  videre  de' 
buerat.Exiimjf\2LTAgob9iTd\,Quibuspopulusdno.  aud. 

D  et  V.  d.  Omnino  legendum  ex  cod.  Ful.  Ursini  :  » 
c  (^uibus  Paulus  Dominum  audire  et  videre  debue- 
rat.  »  Innuit  enim  raptum  illum  Pauli,  cujus  ipse 
Pauius  meminit  II  ad  Cor.  cap.  iii,  ubi  se  raptum 
fuisse  ait  in  paradisum,  sed  nescire,  tht  ac&jAOTi 
etie  IxTb;  TcO  (j(itxaTo;.  Seplimii  sententiam  refellii 
Au^ustinus  loco  supra  citato  :  «  Esse,  inquit,  quibus 
auribus  et  quibus  oculis  debuit  audire  ct  videreDeum 
Paulus,  quibus  anima  in  somnis  fungitur.  Cum  si 
ipsum  Terlullianum  quisquam  videret  in  somnis, 
numquam  se  diceret  ab  eo  visum  et  cum  eo  locu- 
tum,  quem  vicissim  ipse  non  vidisset,  »  etc.  Qoi 
locus,  uti  vulgo  legitur,  eodcm  laborat  mendo,  quo 
Seplimianus.  Eteuim  bis  illic  lcgilur  populus,  ubi 
legendum  Paulus.  Rig. 

(59)  Aliud  sit  vivere  quod  venit  ab  anima,  aliud 
spirare  quod  fiat  a  spirttu.  Philosophis  ratio  ex  re- 
spiratione  sumpta  magni  fuit  ponderis  :  distingue- 


703 


TERTULLUNI  OPBRUM  PARS  IL  —  SBRIES  I,  POLEMIGA. 


704 


bus  non  omnibus  utrumque  adcsse.  Pleraquc  enim  vi-  i  quemadmodam  et  incedunt  quaedam  sine   pedibus 

yere  solummodo,  non  ctiam  spirare,  eo  quod  non  ha- 

beant  organa  spiritus,  pulmones  et  arterias.  Quale  est 

aulem,  in  examinatione  humanse  animae,  culicis  atque 

formicae  argumenta  respicere  ?  quando  et  vitalia,  pro 

cujusque  generis  dispositione,  omnibus  propria  ani- 

malibus  temperavit  arlifex  Deus,  ut  nnlla  inde  con- 

jectura  captanda  sit.  Nam  neque  homo,  si  pulmonibus 

et  arteriis  structus  est,  idcirco  aliunde  spirabit,  ali- 

unde  vivet :  neque  formica,  si  membris  hujusmodi 

caret,  idcirco  negabitur  spirare,  quasi  solummodo  vi- 

vens.  Cui  vero  tantum  patuit  in  Deo  opera,  ut  alicui 

h»c  deesse  praesumpscrit?  Herophilus  ille,  medicus 

aul  lanius  (60),  qui  sexcentos  exsecuit   ut  naturam 

scrutaretur,  qui  hominem  odiit  ut  nosset,  nescio 

an  omnia  interna  ejusliquido  exploravit,  ipsa  morte 

mutante  quae  yixerant,  et  morte  non  simpUci,  sed 

ipsa  inler  artificia  exsectionis  errante   (61).  Philo- 

sophi  pro  certo  renuntiaverunt,  culidbus  et  formicis 

et  tineis  deesse  pulmones  et  arterias.  Dic  mihi,  in- 

speclor  curiosissime,  oculos  habentad^videndum  ?  At- 

quin  el  pcrgunt  quo  volunt,  et  vitant  et  adpetunt 

quae  videndo  sciunt ;  designa  oculos,  denota  pupu- 

las.  Sed  et  exedunt  tineae;   demonstra  mandibulas, 

^^,  deprome  genuinos.  Sedetpersonant  culices,  nein 

lenebris  quidem  aurium  caeci  (62) :    tubam  pariter 

ct  lanceam  (63)oris  illius  ostende:  Quodvis  animal, 

unias  licet  puncti,  aliquo  alatur  necesae  est ;  exhibe 

pabuli     transmittendi,     decoqueodi    defaecandique 


manante  impetu,  quodangues ;  et  insurgente  conata, 
quod  vermes  ;  et  spumante  reptatu  quod  limaces(63).  < 
Ita  et  spirari  cur  non  pules  sine  pulmonum  follibus» 
et  sine  iistulis  arteriarum  ?  ut  pro  magno  amplecta- 
ris  argumcnto,  idcirco  animae  humanae  spiritum  ac- 
codere,  quia  sint  quae  spiritu  careant ;  et  idcirco  ea 
spiritu  carere,  quia  flaturalibus  artubus  structa  non 
sint.  Yivcre  sine  spiritu  existimas  aliquid,  spirare  si- 
ne  pulmonibus  non  putas?Quidest,  oro  te,  spirare? 
Flatum,  opinor,  ex  semetipso  agere.  Quid  est  non 
yivere?  Flatum,  opinor,  ex  semelipso  non  agere. 
Hoc  enim  respondere  debco,  si  non  idem  esl 
spirare  quod  vivere.  Sed  mortui  erii  non  agere  fla- 
tum :  ergo  viventis  est  agere  fiatam.  Sed  el  spirantis 
H  cst  agere  flalum  :  crgo  et  spirare  viventis  est.  Utrom- 
que  si  sine  anima  decarrere  potuissct,  non  faisiet 
animae  spirare,  sedsolummodo  vivere.  Atenim  yivere 
spirare  est,  et  spirare  vivere  est.  Ergo  totum  hoc, 
et  spirare  et  vivere,  ejus  est,  cnjus  et  vivere,  id  est 
animae.  Denique,  si  separas  spiritum  et  animan  ^, 
scpara  et  opera  :  agant  in  discrcto  aliquid  ambo, 
seorsum  anima,  seorsam  spiritus :  anima  sine  spiritu 
vivat,  spiritus  sine  anima  spiret ;  alterum  relinqaat 
corpora,  alternuni  remaneat,  mors  et  viia  conyeniant. 
Si  enim  duo  sunt,  anima  et  spirilus,  dividi  possunt, 
ut  divisione  corum,  alterius  discedentis,  alterius  im- 
manentis,  mortis  et  vitse  concursus  eveniat.  Sed 
nuUo  modo  eveniet  :  ergo  duo  non  erunt,  quae  di- 


membra.  Quid  crgo  dicemus  ?  Si  per  ha?c  vivilur,  Q  yidi  non  possunt ;  quae  dividi  possent,  si  fuissent. 


erunt  haec  in  omnibus  utique  quse  vivunt^  etsi  non 
videntur,  etsi  non  adprehenduntur  pro  mediocrilate : 
hoc  magis  credas,  si  Deum  recogites  tanlum  artifi- 
cem  in  modicis  (64),  quantum  et  in  maximis.  Si  vero 
non  putas  eapere  tam  minuta  corpuscula  Dei  668 
ingeniam,  sic  quoque  magnificentiam  ejus  agnoscas, 
quod  modicis  animalibus,  sine  necessariis  membris 
nihilominus  vivere  instruxeril,  salvo  etiam  visu  sine 
oculis,  et  esu  sine  denlicuUs,  ct  digestu  sine  alveis : 


Sed  licet  et  duo  esse  concreta.  Sed  non  erunt  ^'> 
concreta,  si  aliud  esl  viyere,  aliud  spirare.  Distingu- 
unt  substantias  opera  :  et  quanto  nunc  firmius  est,  ut 
unum  60#  credas,  cum  distaatiam  non  das,  utipsa 
sit  anima  spiritus,  dum  ipsius  est  spirare^  cujus  et 
vivere!  Qnid  enim,  si  diem  aliud  habere  velis,  aliud 
lucemquae  accidatdiei?  cum  diesipsa  lux  sit.  Plane 
erunt  et  alia  genera  lucis,  ut  ex  ignium  ministerio. 
Erunt  enim  ct  aliae  spiritus  species,  ut  ex  Deo,  ut 


Varise  lectiones. 

45 Mandibula aWt.  *«  Spiritum,  natnram  Rhen.  ^*'  Quae  div.  poss.  si  f.  Sed  I.  et  d.  c.  Sed  n.  erunt  omitt. 
Pam.  ex  Gelenio*  Diwidi  non  possent,  et  fuissent,  sed  licetduo  essc  concreta,  etc,  Gagnceus, 

Commentarius . 
bant  enim  hoc  pacto  animam  a  spiritu,  sive   ani-  n  ribus  infesli.  Has  potissimam  appetuut  tubae  trucu- 
mam  nihil  aliud  quam  spiritum  dicebant  seu  ven-      lenliae  spiculo.  Rig. 


tum.  Anima  quasi  d(v£(AO(  secundum  Isidorum,  lib. 
II  Orig.  Patribus  non  item  placuit  iila  ratio,  sed  fri- 
vola  visa  est.  Le  Pr. 

(^0)Herophilusillefmedictis  aut  lanius,  Anatomia, 
quae  et  celebris  magnoque  in  pretio  fuit  apud  ethni* 
C08,  a  veteribus  Chrislianis  odio  quam  maximo  affi- 
ciebatur.  Quamvis  hic  dicium  laoium  Herophilum 
constet,  quod  vivos  homines  dissecaret.  Id  autem 
solitos  facere  Erasistratum,  Diociem  et  H^rophilum 
docet  Claudius  Gaien.  viii  de  Plac,  et  ii  Anat.  admin. 
Poenituit  saeculo  proxime  elapso  virum  eruditum  et 
anatomicae  rei  peritissimum  Vesalium  vivum  homi- 
nem  anatomia  lacerasse,  id  enim  Christianum  non 
sapit.  Le  Pr. 

(61)  Sed  ipsa  inter  artificia  exsectionis  errante. 
Ilaque  etiam  vivos  Herophilus  ille  laniabat.  Rig. 

(62)  Ne  in  tenebris  quidem  auriumcasci.  Etiam  in 
tenebris  discemunt  aures.  Nam  sunt  praesertim  au- 


(63)  Tuham  pariteret  lanceam,  Sic  habet  exemplar 
Agobardi.  Antea  legebatur  hianceam,  depravatis- 
sime.  Os  culicis  tul^  est  pariter  et  lancea.  Plinius, 
XI,  2  :  «  Qua  subtiiitate  pennas  adnexuit,  praelon^ave 
pedum  crura  disposuit?  ubi  illam  avidam  sanguinis, 
et  potissimum  humani  silim  accendil ;  telum  vero 
perfodiendo  tergori  quo  spiculavit  ingenio,  ut  fo- 
diendo  acuminatum  pariter  sorbendoque  fistulosum 
esset  ?  »  RiG. 

(64)DeMm  recogites  tantum  artificem  inmodicis,, 
Sic  dccuil  ad  naturae  Auctorem  rcferre,  quae  non  nisi 
naturae  tribuit  Plinius :  «  Nusquam  spectaiiore,  in- 
quit,  nalurae  artificio.  In  magnis  siquidem  corpo- 
ribus,  aul  cerle  majorihus,  facilis  ofticina,  sequaci 
materia,  fuit.  In  his  vero  lam  parvis  atque  tam  nul- 
lis,  (]uae  ratio  !  quanta  vis  !  quam  inexlricabiUs  pcr- 
feciio  I  »  RiG. 

(65)  Limaces.  Limax  est  cochlea  nuda.  Lb  Pr. 


m 


LIBER  DB  ANIHA. 


706 


ex  diabolo.  Ita  cum  de  anima  et  spintu  agitur,  ipsa  ■  spiret :  satis  declarans  differealias  spiriius  et  animsp 


erit  anima  spiriias,  sicut  ipsa  dies  lux.  Ipsum  est 
ooim  quid,  perquod  est  quid. 

CAPUT  XI. 

Sed  ut  aoimam  spiritum  dicam,  prsesentis  quseslio- 
nis  ratio  compellit,  quia  spirare  alii  substantiae  ad- 
scribitur  :  hoc  dum  animae  vindicamus,  quam  unifor- 
mem  et  simplicem  agnoscimus,  spiritum  necesse  est 
ceria  conditione  dicamus ;  non  slatus  nomine,  sed 
actus  ;  nec  substaniiae  titulo,  se^  operse ;  quia  spi- 
rat,  non  quia  spiritus  proprie  est  (66) :  nam  et  tlare, 
spirare  est.  Ita  et  animam,  quam  flatum  ex  proprie« 
tate  defendimus  spiritum  nunc  ex  necessitate  pro- 
nantiamus.   Csetserum  adversus  Hermogenem,  qui- 


insequeotibus  instrumentis,  ipso  Deo  pronuntianio 
(/5a.LYii,  i  6) :  Spiritus  ex  me  prodivit C7i),ef  flatum 
omnem  ego  feci.  Etanima  cnim  flatus  factus  ex  spi. 
ritu.  £i  rursus  (/«a,  xjji,  5) :  Qui  dedit  flatum  populo 
super  terram,  et  spiritum  calcantibus  eam  (72).Pri- 
moenim  anima,id  est  filatus,populo  in  terra  incedenti, 
id  est  in  carne  camaliter  agenti,  postea  spiritus  eis 
qui  terram  calcant,  id  est  opera  camis  subigunt : 
quia  et  Apostolus  (/  Cor.  xv,  46) :  Non  primum  quod 
spiritale  est,sed  quod  animale,postea  spiritale,NBm 
etsi  Adam  statim  prophetavit  magnum  illum  sacra- 
mentum  in  Christum  et  Ecclesiam  (Ephes.  y.  30, 31) : 
noc  nunc  os  ex  ossibus  meiSy  et  caro  ex  came  mea; 
propter  hoc  relinquet  homo  patrem  et  matremf  et 


eam  ex  materia,  non  ex  Dei  flatu  contendit,  flatum  B  agglutinabit  se  uxori  ^^  sutBy  et  erunt  duo  in  cat' 


proprie  Uiemur.  Ilic  enim,  adversus  ipsius  Scrip- 
turae  fidem,  flatum  in  spiritu  vcrtit  (67^  :  ut  dum  in- 
credibiJe  est  (68),  spiritum  Dei  in  delictiun,  et  mox 
in  judiciam  devenire,  ex  materia  potius  anima  cre- 
datur,  quam  ex  Dei  spiritu.  Idcirco  uos  et  illc  fla- 
tnm  eam  defendimus,  non  spiritum,  secundum  Scri- 
pturam,  et  secundum  spiritus  disiinctiooem  :  et  hic 
spiritom  ingratis  pronuntiamus  (69),  secundum  spi- 
randi  et  flandi  communionem.  Illic  de  subslantia 
quaestio  est :  spirare  enim  substaotise  actus  est.  Nec 
diatius  de  isto,  nisi  propter  haereticos,  qui  nescio 
quod  spiritale  semen  inrulciunt  anim»,  de  Sophise 
matris  occulta  liberalitate  conlatum,  ignorante  fac- 


nem  unam ;  accidentiam  spiriius  passus  est  :  cecl- 
dit  enim  exstasis  super  illum,  sancti  Spiritus  vis, 
operatrix  prophetiae.  Nam  et  malas  spiritus  acci- 
dens  res  est.  Denique  Saulem  tam  Dei  spiritus  po- 
stea  vertit  in  alium  virum,  id  est  in  propheleo,  cum 
dictum  est  (/  Reg.  x,  il) :  Quid'hoc  filio  Cis?  an  et 
Saul  in  prophetis?  qoam  et  malus  spiritus  posiea 
vertit  iu  alium  virum,  in  apostatam  scilicet.  iodam 
qooque  aliquaodiu  cum  electis  deputatum  usque  ad 
loculomm  officium,  et,  si  jam  fraudatorem,  tradito- 
rem  tameo  ^  oondom,  postea  diabolus  intravit. 
Igitur  si  neque  Dci,  neque  diaboli  spiritus  ex  na- 
tivitate  confertur  animae,  solam  eam  constat  ante 


tore,cum  Scriptura  factoris  magis  Dei  sui  conscia^^,  C  eventum  spiriius  utriusque  :  si  solam,  el  simplieem 
nihil  amplius  promulgaverit,  quam  Deum  flantem  in  et  uuiformem  subsiantiae  nomine,  atque  MM  ita 
faciem  hominis  flatum  vitse  (70),  et  hominem  factum  non  aliunde  spiranleni  quam  ex  substanliae  suae 
in  animam  6S5  vivam,  per  quam  exinde  et  vivatet      sorte. 

Variae  lectiones. 
*8  Magis  conscientia  cod.  Agobardi  ^s  Mulieri  cod.  Agobard.  ^  Tandem  Rhen.  Senil.  Oberth. 

Commcntarius . 
l^%)  Nonquiaspiritusproprieest.  SciliceinonquiA      vam;  flatum  vilae  animam  utrobique  ioterpretatur ; 


spiritus  seorsim»  et  per  se  pcculiaris  res  diversa 
sit  ab  anima,  ita  commode,  et  mitius  licet  mollire 
Tertolliaoum  ;  neque  tamen  nimium  succensebo,  si 
paradoxam  aiiquod  hic  observcs,  quasi  neget  Ter- 
tollianus  animam  spiriium  proprie  esse,  quia  si 
esset  spiritus  ,  corpus  non  esset.  Lac. 

(67)  Adversus  ipsius  Scripturas  fidem  flatum  in 
spiriium  2;er^i7.Secuti  sunt  Ucrmogcnem  alii  tum  in 
versione,  tum  in  sententia,  quos  notat  Augusiinos, 
lib.  XII,  de  Civit.  cap.  25,  ubi  observat  advcrsus 
ilios  et  Hermogenem,  nonesse  scriptum  irviufxa,  sed  Q 
irtQWy  ut  excludat  eorumdem  iuterprctalionem  de 
spiritu  sancto,  etnon  de  animn.LAc. 

(68)  Ut  dum  iucredibile  est.  Non  fecil  hoc  Her- 
mogenes,  ut  auctoritatem  veteri  Scriplura;  demeret, 
quam  alii  haeretici  ejus  aevi  contendebant  ]  nam  uon 
negavit  ipse  fidem  libro  Geneseos ;  scd  mterpreta- 
baiur  illuc  spiritum  dc  Spiritu  sancto,  supponens 
jam  animam  in  homine,  ut  inde  originem  animse 
argutare  posset,  non  ex  Deo  fuisse,  sed  ex  materia. 
Ita  Phiiastrius,  lib.  l.  Lac. 

(69)  Et  hic  spiritum  ingratis  pronuntiamus.  In- 
gratis,  boc  est,  Invilis.  Supra  dixit,  Ex  necessitate 
pronuntiamus.  Rig. 

(70)  Deumflantem  in  faciem  hominis  flatum  vitce. 
Alludit  ad  illud  Gen.  ii  supra  citatum  c.  3.  et,  et  lib. 
adv.  Hermog.  c.  3i  :£^  flavit  Deus  flatum  vitce  in 
faciem  hominis^  et  factus  est  homo  in  antmam  vi- 


quam  explicationem  veram  esse  supra  ostendimus,  I. 
de  Baptismot  c.  5.  Quibus  addere  visum  est  iliud 
Theoooreti  in  Epist.  div.  dogmat.  :  f  Nomine/Ia^ 
non  intelligimus  partem  aliquam  essentiae  divinae, 
secundum  Cerdonis  et  Marcionis  rabiem,sed  anima! 
naiuram  per  id  denotari,  quod  anima  spiriius  sit 
rationalis  et  intellectualis.  »  Cui  consentit  etiam 
Prudentius  in  Hamartig.  el  ante  TertuIIianum  B. 
Irenaeus,  1.  v.  c.  7.  Quare  male  inter  haereses  re- 
censet  Philastrius,  animam  Dei  flatum  dicere.  Pav. 

(7i)  Spiritus  ex  me  prodivit.  Supra  lib.  adv. 
Hermogenem,  cap.  32,  nuUam  facit,  citans  hanc 
Scripturam  Isa.  lvii,  spiritus  et  spiritus  differen- 
tiam  :  imo  per  eam  spiritum  intelligi  dicit,  de  quo 
eliam  venti  constiterunt  :  hic  vero  spiritum  pro 
Spiritu  sancto,  flatum  pro  anima^  imitatus  Irenaeuin 
lib.  V  adversus  Hceres.  cap.  i2,  fere  de  verbo  ad 
vcrbum,  per  citationem  non  solum  hujus,  sed  ct 
sequentium  scripturarum.  Pam. 

(72)  Qui  dedit  flatum  populo  super  terram^  et 
spiritum  calcantibus  eam,  etc.  Euam  hic  fere  ad 
verbum  imitaiur  B.  Irenaeum  ubi  supra,  ani  poat 
recitata  cadem  Isaiae  xlii  verba  addit :  c  Aa  flatum 
quidem  communiter  omni  qui  super  lertam  est 
populo  dicens  dalurum,  spiritum  autem  his  qui 
couculcant  terrenas  concupiscentias.  »  Consenlit 
etiam  B.  Basilius  l.  de  S.  Spiritu.,c.  2i.  Pav. 


707 


TBRTDLLIANI  OPERUM  PARS  II.   —  SBRIBS  I,  POLBMIGA. 


708 


CAPDT  XIL 


Proinde,  et  animum,  sive  mens  est,  uoa;  apud 
Graecos  (73),  non  aliud  quid  iDtelli^mus  quam  sug- 
geslum  animae  ingenitum  et  insitum,  et  nativitus 
proprium,  quo  agit,  quo  sapil,  quem  secum  habens 
ex  semetipsa  se  commoveat  in  semetipsa,  atque  ita 
movcri  videatur  ab  illo  tanquam  substantia  alia, 
ut  volunt  qui  etiam  universitatis  motatorcm  ani- 
mum,  decernunt  (74),  illum  deum  Socratis  (75), 
illum  Yalentini  Monogencm  ex  patre  Bytho  et  matre 
Sige  ^^  Quamvis  ^^  Anaxagore  turbata  sententia 
est  (76)  :  initium  enim  omnium  commentatus  ani- 
mum,  et  universitaiis  oscillum  illius  axe  suspen- 
dens  (77),  purumque  eum  adfirmans,  et  simpHcem 
et  incommiscibilem,  hoc  vel  maxime  titulo  segregat 


A  volunt.  4M7  Nam  et  sensus  passiones  (79)  foeit 
Arisloteles.  Qnidni  ?  et  sentire  enim  pati  est,  quia 
pati  sentire  est.  Proinde  et  sapere  sentire  est,  ct 
movcri  scntire  est  :  ita  toturo  pali  est.  Yidemus 
autem  nihil  istorum  animam  expcriri,  ul  non  et 
animo  deputetur>  quia  per  illum  et  cum  illo  trans- 
iigatur.  Jam  ergo  et  commiscibilis  est  animus,  ad- 
versus  Anaxagoram ;  et  passibiiis,  adversus  Aristo- 
telem.  Csetcrum,  si  discrelio  admittitur  (89),  nt 
substantia  duse  rcs  sinl,  animus  atque  anima,  alte- 
rius  erit  et  passi^,  et  sensus,  et  sapor  omnis,  et 
actus,  et  motus  :  suterius  autem  otium,  et  quies  et 
stupor,  et  nulla  jaro  causa  ;  et  aut  animus  vacabit, 
aut  anima.  Quod  si  constat  ambobos  hsec  omnia 
reputari,  ergo  unum  crunt  utromque,  et  Democri- 


ab  animse  eommixtione ;  et  tamen   eumdem  alibi  B  tus    obtinebit,  differentiam    tollens,   et  quaeretur 

anim»  addicit.  Hoc  etiam  Aristoteles  denoiavit  (78), 

nescio  an  aua  paraiior  implere,  quam  aliena  ina- 

nire  ^.  Denique  et  ipse  definitionem  animi  cum 

differret,  interim  alterum  animi  genus  pronuntia- 

vit,  illum  divinum,  quem  rursus   et  impassibilcm 

subostendens,  abstulit,   ct  ipse  eum  a  consorlio 

aoimse.  Gum  enim  animam  passibilem  constet  eo- 

rum  quae  sorlita  esl  pati ;  aut  per  animum  et  cum 

animo  patietur,  si  concreta  est  animo  (non  potest 

animus  impassibilis  induci) ;  aut  si  non  per  animum 

nec  cum  animo  patietur  anima,  non  erit  concreta 

illi,  cum  qoo  nihil,  et  qui  nihil  patitur  s^.  Porro  si 

nihil  per  illum  et  cum  illo  anima  patietur,  jam  nec 


quomodo  unum  ulrumque,  ex  duarum  substantia- 
rum  confusione,  an  ex  unius  dispositione.  Nos  au- 
tem  animum  ita  dicimus  animae  concrelum,  non  nt 
substantia  ^^  alium,  sed  ut  substantiae  officium. 

CAPUTXIII. 
Ad  hoc  dispicere  superest,  principalitas  ubi  tit, 
id  est,  qui  ^^  cui  prseest,  ut  cujus  principalttas  ap- 
paruerit,  illa  sit  snbstantise  massa ;  id  autem  cui 
massa  substantiae  praeerit  officium  naturalc  stib- 
stantiae  deputetur.  Enimvero,  quis  non  anime  dabit 
summam  omnem,  cujus  nomine  totius  homiiiis 
mentio  titulala  est  ?  Quantas  animas  pasco,  ait  di- 
vcs  (81),  non  animos ;  et  animas  salvas  optat  ga- 


sentiet,  nec  sapiet,  nec  movebitur  per   illum,  ut  C  bernator,  non  animos ;  ct  ruslicus  in  opere,  et  in 

Variae  lectiones. 

51  Et  matre  Iwoia  Fran.  Pam.  tlp^i^ji  ^<»^.  «^«  ^psfA^*.  "  Quam  Rig,  VeneU  ^  Damnare  al,  ^  Com  qua 
nihil,  ctcui  nihil  patitur  Ftan,  cum  quo  niliil  et  per  quem  nihil  patitur  Jun*  ^^  Substantise  Fran.  ^  Quid 
Big,  Venet, 

Commentarius. 

(73)  Sive  mens  est,  voO;  apud  Grcecos,  Cum  ani- 
mus  Grsece,  uti  recte  hic  TertuUianus  vou;  apud 
Grsecos  dicatur,  anima  vero  4^x^>  ^^^  possum  iliis 
asscntire,  ut  hoc  obiter  adnotem,  qui  libris  Anslo- 
teiis  irip\  TiJ;  9ux^<,  titulum  dant,  De  animo,  non 


De  anima^  uti  vulgatum  cst.  Pam. 

(74)  Quietiam  univen^itatis  mot.  animumdecer- 
nunt,  Inieliigere  videtur  Thaletcm,  qui,  Aristot.  teste 
(1. 1  de  animay  c.  5),  totum  UDiversum  dicebal  ani- 
matum,  et  animam  ejus  Deum.  Item  Zenonem,  qui 
(uli  ipse  Auctor  inquit  Avolog.  c.  2i)  factitatorem 
umversitatis  determinahatj  et  Deum  vocari^et  ani- 


illud  maneat  quod  regat.  >  Neque  est  quod  obstet 
animoi  mundi  apl^ellatio  apud  Platonem ;  quia  cer- 
tum  est,  apud  eum  vouv  et  ^x^"*  frequenter  pro 
iisdem  accipi.  Pam. 

(76)  Quamvis  Anaxagorce  turbata  sentenOa  est. 
Anaxagoras  Clazomcnius  Thalctis  Milesii  fuit  secia- 
tor,  dixilque  Dcum  essse  mentem  infinitam,  quse  a 
se  ipsa  movelur,  divinumque  animum  rerum  om- 
niumeffectorcm  esse.  Lb  Pr. 

(77)  Universitatis  oscillum  de  illius  axe  suspen^ 
dens.  De  hac  pbrasi  vide  supra  1.  dePallio,  c.  i,  ad 
illud  : «  lo  oscillum  penduli  impelus.  »  Pam. 


mum  Jovis.  A  quibus  eiiam  non  dissentiebat  Pytha-  m.      (78)  Hoc  etiam  Aristoteles  denotavit.  Alludit  haud 
goras,  qui,  Lactant.  teste  (I.  i,  c,  5),  Deum  animum  ^  dubie  ad  Arislot.  1.  i  de    Anima.   c.  2,  ubi  iisdem 

T»  .-••  ••  •  ...  ..  ..._ 


dicebat,  qui  per  universas  mundi  partes  omuemque 
naturam  conmieans  atque  dilTusus ;  ex  quo  omnia 
quae  nascuntur  animalia  vitam  capiant.  El  vcro 
Arii^toteiis,  Thaletis,  Anaxagorae,  Diogenis,  Hera* 
cliti,  Alcmseonis  similcs  opiniones  recebset  (I.  i  de 
Anim.  c,  2).  Pam. 

(75)  Illum  Deum  Socratis.  Quod  Plalo  de  Deo  ex 
sententia  Socraiis  scripsit,  ncn  modo  Auctor,  sed 
etiam  B.  Jnslinus  (iii  Apolog,)  Socrati  tribuit;  at 
ille,  in  Tima^o,  Jovis  animam  per  universum  mun- 
dum  ditfusam  etiam  sentit ;  quem  ipsum  parentem 
et  opificem  universorum  inventu  difficilem  pronun- 
tiavit :  quemadmodum  B.  Augustinus  citato  lib.  xiii 
de  Civit.  Dei,  c.  17.  Quo  etiam  pertinct  iilud  Au- 
ctoris  supra  Apolog.  c.  47  :  «  Platonici  Deum  inlra 
niundum  collocant,  qui  gubernatoris  exemplo  inlra 


pcnc  verbis  Anaxagorae  sententiam  deducit.  Pam. 

(79)  Nam  et  sensus  passiones,  etc.  Habet  istud 
idem  Arisioieles  lib.  de  anima  cap.  5  :  «  Fit  ita<][ue, 
inquit,  sensus  cum  movetur  atque  palilur  aliamd  ; 
ipse  sensus  alieralio  quaedam  csse  videtur.  »  Qaod 
si  verum  est,  inquit  Auctor,  cum  nihil  istorum 
anima  patiatur  sine  animo,  jam  ergo  passibiiis  est 
animus,  contra  (^uam  sentit  AristotcTes.  Pam. 

(80)  Si  discretto  admittitur,  Proferantur  eomm 
deinceps  rationes  qui  animum  et  animam  discre- 
pare  ac  differrc  dicunt  :  has  habet  et  proponit  Lae- 
tantius,  lib,  18,  de  Opif,  Dei,  Lb.  Pr. 

(18)  Quantas  animas  pasco,  ait  dives,  Istud  ex 
Plauti  PlutOt  aut  alio  quopiam  comico^  desumptum 
est.  In  eo  aulem  quod  addit  :  animam  agere| 
videtur  imitari  Ciceronem,  1,  1,  TuscuL  quaest.,  ubi 


709 


LIBER  DB  ANHiA. 


710 


prslio  miles,  animam  se,  non  animum  poncrc  ad-  i  ex  aliis  spccies  diviJuol  animam.  Hojusmodi  aatem, 

non  lam  partes  animse  habebuntur,  quam  vires  ci 
efricaciae  et  operae,  sicut  de  quibusdam  et  Aristolelcs 
judicavit.  Non  cnim  mcrabra  sunt  substantiae  ani- 
malis,  sed  ingenia  :  ut.  molorium,  ut  actorium,  ut 
cogitatorium,  et  si  qua  in  hunc  modum  dislinguunl; 
ut  et  ipsi  illi  quinquc  notissimi  sensus,  visus,  audi- 
tus,  guslus,  tactuSy  odoratus.  Quibus  omnibus,  elsi 
ccrta  singulis  domicilia  in  corpqfe  determinaveruDt, 
noQ  idcirco  haec  quoque  distributio  609  anims  ad 
anim»  sectiones  pertinebit  (87) ;  quando  ne  ipsum 
quidem  coi^pus  ita  dividatur  in  membra^  ut  isti  voluat 
animam.  Atquin  ex  multitudine  membrorum  unum 
corpus  efficitur,  ut  concrelio  sit  potius  ipsa  divisio. 
Specta  portentosissimam  Archimedis  munificeo- 
B  tiam,  organum  hydraulicum  (88)  dico,  tot  membra^ 
tot  partes,  tot  compagines,  tot  itinera  vocum,  tot 
compendia  sonorum,  tot  conunercia  modorum,  tot 
acics.  tibiarum,  et  una  moles  erunt  oronia.  Sic  et 
spirilus,  qui  illic  de  lormento  aquse  anhelat,  noa 
ideo  separabitur  in  partes,  quia  per  partes  admi- 
nistratur,  substantia  quidem  solidus,  opera  vero  di- 
visus.  Non  longe  hoc  exemplum  est  a  Stratone  et 
Jlnesidemo  et  Heraclito  :  nam  et  ipsi  unitatem 
animse  tuenlur,  quse  in  totum  corpus  defusa  <^,  et 
nbique  ipsa,  velut  tlatus  in  calamo  per  cavernas,  ita 
per  sensualia  variis  modis  emicet,  non  lam  concisa 
quam  dispensata.  Haec  onmia  quibus  titulis  nuncu- 
pentur,  et  quibus  ex  se  divisionibus  detineantar  ^^, 


firmat.  Cujus  nominatoria  poricula  aut  vota  sunt, 
animi  an  animae?  Quid  autem  agere  dicuntnr  mori- 
bundi,  animum  an  animam?  Ipsi  postremo  philoso- 
phi,  ipsique  medici,  quamvis  de  animo  quoquc 
disputaturi,  faciem  tamcn  operis  frontemque  raate- 
riae  WM  de  anima  unusquisque  proscripsit.  Ut 
aatem  et  a  Deo  discas,  animam  Deus  semper  allo- 
quitur  (82);  animam  compellat  atque  advocat,  ut 
animum  sibi  advertat.  IUam  salvam  venil  facere 
Ghristus  (83),  illam  perdere  in  gehennam  commi- 
natar,  illam  pluris  fieri  vetat,  illam  et  ipse  bonus 
pastor  pro  pecudibus  suis  ponit.  Habes  animse 
principalitatem,  habes  in  illa  et  substantiae  unio- 
nem,  cujus  intelligas  instnimentum  esse  animum, 
non  patrocinium. 

CAPUT  XIV. 
Singularis  aiioquin  et  simplex,  et  de  suo  tota  est; 
non  magis  instructilis  aliunde,  quam  divisibilis  ex 
se,  quia  nec  dissolubilis.  Si  enim  structilis,  et  dis- 
solubilis;  si  dissolubiiis,  jam  non  immortalis.  Ita- 
que,  quia  non  mortalis,  neque  dissoiubilis,  neque 
divisibilis.  Nam  et  dividi  dissolvi  est^  et  dissolvi 
mori  est.  Dividelur  ^"^  autem  in  partes  (84),  nunc 
in  duas  a  Platone,  nunc  in  tres  a  Zenone,  nunc  in 
quinque  et  in  sex  a  Pansetio,  in  septem  a  Sorauo  (85), 
etiam  iu  octo  penes  Chrysippum,  etiam  in  novem 
penes  Apollophanem  (86),  sed  in  decem  apud  quos- 
dam  Stoicorum,  et  in  duas  amplius  apud  Posido- 


niam,  quia  a  duobus  exorsus  titulis,  principali,  quod  p  et  quibus  in  corpore  metalionibas  sequestrentar^ 
aiunt  %€(jLovixbv,  el  a  rationali,  quod  aiunt  Xoyt-  **  medici  potius  cum  philosophis  ^  considerabunt, 
«bV|  ia  duodecim  ^  exinde  prosccuit :  ita  in  ^  alias     nobis  pauca  convenient. 

Yariae  lectioncs. 

51  Dividitur  Pam.  Seml.  ^  Decem  et  seplem  Par.  Decem  Jun.  ^  Ita  aliae  Venet.  60  Diffusa  Pam.  Seml. 
Oberth.  ^i  Deriventur  Pam,  SemL  Rhen.  Oberth.  ^"^  Tum  philosophi  Pam. 

Commentarius. 

ait  :  «  Animam  autem,  etiam  animum  fere  nostri      xixijv;  sed   adhuc    levem  banc 
decLarant  nomlnari;  nam  et  agere  animam  dici- 
mus.  Ipse  auiem  animus   ab  anima  dicius  esl.  » 


Pam. 

(82)  Animam  Deus  semper  alloquitur.  Adludit  ad 
eas  scripturas  frequentiss.  in  libris  Levitici  et  Num. 
ac  alibi  de  anima  quw  peccaverit,  et  similcs.  Itcm 
ad  il\ud  Psal.  xxxiv  :  Dic  animas  me(e  :  Salus  tua 
ego  sum.  Pam. 

(83)  IUam  salvam  venit  facere  Christus.  Reliquae 
scripturae,  quas  hic  citat,  satis  notse  sunt  :  Luc.  ii, 
Maith.  X,  et  Joan.  \.  liiud  vero,  illam  pluris  fieri 
vetai^  paraphrasiice  vcrlit,  pro  eo  quod,  Luc.  xiv, 
jobetur  Cbrisiianus  odisse  animam  suam,  hoc  est , 
non  pluris  faccrc  quam  Dcum.  Pam. 

(84)  Dividetur  autem  in  partes.  Se  ipse  explicat 
paulo  post  Auctor,  cum  didt  :  llujusmodi  autem 
non  tam  partes  animce  habebuntur,  quam  viresy  et 
efficaciasj  et  operce.  Unde  ct  Nysscnus  I.  ly  Philos, 
c.  8  :  «  Animara,  inquit,  in  virlutcs,  vel  species, 
vel  partes  dividunt.  >  Pam. 

(85)  In  sepiem  a  Sorano.  Desunt  libri  quatuor  de 
Anima,  quos  composuit  Soranus,  quos  supra  alle- 
gavit  Auctor.  Quare  certura  quid  dc  hujus  sentCDlia 
statuere  nequeo,  imo  nec  nisi  caeca  possunt  con- 
jectura  duci.  Fortasse,  ut  Pansetius  ad  divisioncm 
m  quinque  sensus  adjecit  xh  f)7£(Acvi/cbv,  tcste  Nc- 
mesio;   Soranus,   ut  medicus,  addidit  i^v  9inp{Mc- 


suspicionem  non 
affirmo,  etsi  plauserit  Junius.  Porro  Seneca  septem 
partes  tanlum,  dissedens  a  suis  Stoicis,  distinxit, 
cap.  92.  Lac. 

(86)  Penes  Apollophanem.  An  medicus  ille  est  de 
quo  Plin.  lib.  xxii,  c.  11,  an  philosophus,  qui  de 
physicis  scripsit,  leste  Diogene  Laert.;  an  etiam 
ApoIIophanes    qui    B.  Dionysium  comitabatar    in 

D  iEgypto,  ct  in  urbe  Hierapoii  cum  eo  obscnratio- 
nem  solis  patientc  Christo  Domino  conspexit,  de 
quo  B.  Dionys.  epist.  ad  Polycarpum?  Le.  Pr. 

(87)  Non  idcirco  hasc  quoque  distributio  animce  ad 
anima^  sectiones  pertinebit.  Sic  omnino  legitur  in 
cxemplari.  Neque  est  quod  offendamur  repetitione 
vocabuli  animce;  cujus  vires,  efficaciae,  ingenia, 
ctsi  distribuautur  in  certas  corporis  partes»  ipsa 
nihilominus  totum  corpus  implet,  nec  propterea 
dissccatur  in  partes.  Ilaque  haec  animse  distri- 
butio,  sive  in   certas,  sivc  in    singulas   corporis 

Sartes,  ad  ipsius  animae  sectiooes  non  pertinebit. 
IG. 

(88)  Organum  hydraulicum.  Hujus  organi  iovea- 
tor  Ctesibius  Alexandr.;  illud  autem  absolutissi- 
raum  reddidit  Archimedcs  ac  perfecit  :  vide  Hero* 
ncm  in  Spiritalib.  Fuerunt  ei  aliae  macliinse  ce- 
lebres  Archimedis,  speculum,  spha}ra,  de  quibus 
omnibus  passim  scriptores.  Lb  Pr. 


711 


TKRTDLLIARI  OFBRDH  PARS  U.  —  SBRIBS  I,  POLBMICA. 


712 


«yO  CAPUT  XV. 


la  primis  an  sit  aliqais  ^^  summus  in  anima 
grados  vilalis,  et  sapientialis ,  quod  ^ye^jlovixov 
appellant,  id  est  principale,  si  negalur,  tolus  ani- 
m8&  status  pericHiatur.  Deniqne,  qui  negant  prin- 
cipale,  ipsam  prius  animam  nihil  censuerunt. 
Messenius  aliqvis  ^  Dicsarchus  (89),  ex  medicis 
autem  Andreas  et  Asclepiades,  ita  abstulerunt 
principale,  dum  in  animo  ipso  yolunt  esse  sensus, 
qnonim  vindicatur  principale.  Asclepiades  etiam 
illa  argumentatione  vectatur,  quod  pleraque  ani- 
malia,  ademptis  cis  partibus  corporis,  in  qiiibus 
plttrimum  aestimatur  principale  consistere,  et  in- 
soper  vivant  aliquatenus,  et  sapiant  nihilominus, 
ut  mnscse,  et  vespse,  ct  locnsisc,  si  capita  decide- 


A  tes,  et  ipse  Soranus;  jamque  omnibus  pliires 
christiani,  qui  apud  Deum  de  utroque  4t71  duei- 
mur  ^,  (95)  et  esse  principale  in  anima  (96),  el 
certo  in  corporis  recessu  consccratum.  Si  enim  scru' 
tatorem  et  dispectorem  cordis  (Sap.  i;  Prov.  xxiv) 
Deum  legimus;  si  etiam  prophetes  ejus  occulta 
curdis  traducendo  probatur  (Psal,  cxxxviii);  si 
Deus  ipse  recogilatus  cordis  in  populo  praevenit 
(Matth,  ix) :  Quid  cogitatis  in  cordibus  vestris  ne- 
guam?si  ^''et  David  {PsaLh)  :  Cor  mundum  conde 
in  me,  Deus;  et  Paulus  (Rom,  x)  corde  ait  credi  in 
justitiam;  et  Joannes  {IJoan,  iii)  corde  ait  suo  unum- 
guemgue  reprehendi;  si  postremo  {Matth.  v)  gui 
viderit  feminam  ad  concupiscendum,  jam  adultC' 
ravit  in  corde;  simul  utrumque  dilucet,  et  esse 


ris;  ut  caprae  el  tedludioes,  el  anguillae,  si  corda  fi  principale  in  anima,  quo  ^  intentio  divino  conve- 


detraxeris  :  itaque  priacipale  non  esse  :  quod  si 
fuisset,  amisso  cum  suis  ^,  (90)  vigor  animse  non 
perseveraret.  Sed  plures  et  philosophi  adversus 
Dieaearchum,  Plato,  Strato,  Epicurus,  Democritus, 
Empedocles,  Socrates,  Aristoteles;  et  mcdici  ad- 
versus  Andream  (91)  et  Asclepiadem  (92),  Hero- 
philus,  Erasistratus  (93),  Diocles  (94),  Hippocra- 


niat,  id  cst,  vim  sapientialem  atque  vitalem  (quod 
cnim  sapit,  vividum  est),  el  in  eo  thesauro  corpo- 
ris  haberi,  ad  quem  Deus  respicit  :  ut  neque 
cxtrinsecus  agitari  putes  principale  istud  secundam 
ileraclitum,  neque  per  toium  corpus  ventilari  se- 
cundum  Moscbionem,  neque  in  capite  concludi 
secundum  Platonem,  neque  in  verlice  potius  prae* 


Variae  lectiones. 

63  AJiquid  Venet.  ^  Aliqui  Jun,  ^  Amissus  cum  suis  sedibus  Rig,  ^  Deducimar  Rhen.   SemL   Oberth, 
Pam.  deducimus  Jun.  ^t  Sic  Par,  ^  Quod  Pam.  Rhen. 

Commentarius. 
(89)  Messenius  aliguis  Dicxarchus,  Dic^arcbus      voluerit.  Meminit  iterum  Auctor  Asclepiadis,  c.  25 
[inquit  Giccro,  Tuscul,   Quasst.  lib.  i]  in  eo  ser-      infra.  De    eodem    Asclepiade    multa   refert  etiam 
mone,  quem  Corinlhi  habilum  tribus  libris  exponit,  Q  Apul.  1.  rv  de  Asin.  aur.  Pam. 
doctorum     hominum     disputantium,    primo    lib.  (93)  Erasistratus,  Erasistratum  quinto  loco  inter 


multos  loquentes  facit,  duobus  Pherecratem  quem- 
dam  Phthiotam  sencm,  quem  ait  a  Deucalione 
ortum,  disserentem  inducit,  nihil  omnino  esse 
animum^  et  hoc  essc  lotum  nomen  inane,  frustra- 
que  et  animantia  ct  animantes  appellari,  neque 
in  homine  inesse  animum  vel  animam,  nequc  in 
bestia.  Et  vero  cjus  eamdem  fuisse  sentenliam 
paulo  post  indical  ibidem  Ciccro  :  Quid  de  Dicaear- 
cho  dicam,  qui  nihil  omnino  animum  dicat  esse?  » 
Messenium  autem  hunc  fuisse  etiam  Suidas  tcstatur, 
Aristotelis  discipulum,  cujus  Plutarchus,  Quintilia- 
DU6,  Musica  citant,  Gellius  Pythagoram,  Athenaeus 
libros  complures,  B.  Hieronymus,  lib.  ii,  adv, 
Jovin.f  ex  Antiquitatum  libris  descriptionem  Grce- 
dce;  denique  Cicero  alibi  librum,  de  divinat,  et 
simniis.  Pam. 
(90)  Amisso  cum  suis,  Amisso  illo  principali  cum 


medicos  ponit  Plinius,  ubi  supra,  ante  Herophi- 
lum  et  Asclepiadem^  itcm  I.  xiv,  c.  7.  vixisse  scri- 
bii  an.  U.  Romae  450,  ei  scholae  ejusdem  meminit 
lib.  XX.  c.  9 ;  denique  lib.  xxix,  c.  2,  Chrysippi^ 
cujus  mox  mentio,  discipulum  facit,  Aristotelis  filia 
genitum,  qui,  rege  Antiocho  curato,  centum  ta- 
lentis  donatus  sii  a  Ptolemaeo  ejus  filio.  Cujus  rei 
meminit  etiam  Suidas,  et  plures  ejus  libros  citat 
I.  citato  Galenus.  Citatur  iterum  ab  Auctore  c. 
25.  Pam. 

(94)  Diocles,  Diocles  Caristius  medicus,  secun* 
dus  ab  Hippocrate  setate  famaque,  Plinio  celebra- 
tur  I.  XXVI,  c.  2.  Qui  praetcrea  ab  eodem  citatar 
I.  XX,  c.  3  et  5,  et  I.  xxi,  et  in  catalogo  medico- 
rum  quorum  opera  usus  est ;  item  a  Galeno,  Plu- 
tarcho,  Scholiaste  Nicandri,  Athenseo,  Paulo  £gi- 
neta.  Pam. 


suis,  capite  nimirum  et  corde.  Cum  suis  :  quasi  n     (95)  Qui  apud  Deum  de  utrogue  ducimur.  Sic 


cum  omni  famiiia  et  comitatu,  apparilione.  Rig. 

(91)  Adversus  Andream.  Andreas  medicus  frequen- 
ter  citatur  a  Plinio,  non  modo  inter  auctorum  no- 
mina,  coquibus  multa  desumpsit,  sed  etiam  lib.  xxii, 
c.  23,  et  lib.  xxxii,  c.  5,  ubi  in  quibusdam  tamen 
exemp  laribus  perperam  legitur  Andrias  pro  Andreas ; 
Dam  etiam  a  Dioscoride  et  Galeno  citatur  liber  ejus. 
dePlantis,  Pam. 

(92)  Et  Asclepiadem,  De  Asclepiade  medico  Pru- 
aiensi,  prasterquam  quod  ex  eo  muita  se  desumpsisse 
teslatur  inier  auctorum  nomina,  peculiariter  agit 
Plinius  I.  XXVI,  c.  3;  citanlur  cliam  quaedam  ejus 
»criptt  ab  Aetio  et  Galeno,  qui  interim  duos  ejns 
nominis  commemoral.  Ridet  autem  eum  his  vcrbis 
ptulo  posl  Auctor  :  «  Ut  vel,  inquit,  ab  istis  retu- 
808  Asclcpiade,  capras  suas  quaerat  sine  cordc 
balantes,  et  muscas  suas  abigal  sine  capitc  volilan- 
tes;  »  tacile  significans  absurdiiatem,  qui  illarum 
exemplo  etiam  ab  homine  ^i^gemonicum  auferre 


habet  exempfar  Agobardi.  Jamque  omnibus,  inquit, 
et  philosophis  et  medicis  plures  Christiani,  oai 
de  utroque,  hoc  est,  de  illo  animae  principali,  de- 
que  loco  ct  positione  illius  principaUs,  statuendum 
quid  sit  investigantes,  apud  Deum  ducimur,  atque 
ex  sacris  paginis  addiscimus.  Sic  igitur  veteres 
Christiani  etiam  cum  ethnicis  disputantes,  sacra- 
rum  Litterarum  auctoritatem  proferebant.  Illi  divina 
dictata,  nisi  rationibus  humanis,  hoc  esl,  mere 
philosophicis,  probarentur,  respuebant.  Haec  cseci- 
tate  Galenus  adversus  Archigenem  vectatur,  hoc 
interdicto  :  a  Non  auditurum  se  Nojaouc  hoaniUl" 
xTouc ,  quibus  fere  uti  solent  Mcouoou  xal  Xpvtxw 
^ioTpiC^v  a^i^Y^jiivot.  »  Galeni  verba  sunt  libro  de 
Diff,  mls.  secundo.  Rig. 

(96)  Principale  in  anima,  Hieronymus  ad  Fabio- 
lam.  ep.  128  :  «  Quaeritur  ubi  sit  animse  principale. 
Plato  in  cerebro,  Christus  monstrat  m  corde; 
Beati  mundo  corde.  »  etc.  Rig. 


713  LIBBR  DB 

sid^rc  scciindum  Xonocratem,  neqiic  in  ccrebro  cu-  A 
bare  s^cundum  Hippocratcm  ;  sed  nec  circa  ccrcbri 
fundameiitum  ut  Herophilus,  ncc  in  membranulis  ^^ 
ut  Stralo  et  Erasistratus,  nec  in  superciiiorum  mc- 
dituUio  ut  Strato  Piiysicus  (97),  nec  in  tota  G79 
lorica  pecioris  (98)  ut  Epicurus.  Sed  quod  et  ''^ 
JSgyptii  renuntiaverunt  (99),  el  "^^  qui  divinarum 
conunemoratores  (1)  videbantur,  ut  et  ille  versus 
Orphei  vel  Emprdoclis  (2)  :  Najnque  homini  san^ 
guis  circumcordialis  est  sensus.  Etiam  Protago- 
ras  (3),  (tiam  Apoliodorus  (4)  et  Chrysippus  (5)  haec 
sapiunl ;  ut  vel  ab  istis  retusus  Asolepiades  capras 
suas  quaerat  sine  corde  balantes,  et  muscas  suas 
abigat  sine  capite  volitantes;  el  omnes  jam  sciant  se 
potius  sine  corde  et  cerebro  vivere,  qui  dispositio- 
nem  animae  humanse  de  conditione  bestiarum  praeju-  B 
dicarint. 


ANIMA. 


714 


CAPUT  XVI. 

Est  et  illud  aJ  finr^m  '^^  pertinens,  quod  Plato  bi- 
fariam  (6)  partitur  animam,  per  ralionale  et  irra- 
tionale.  Cui  d^finitioni  et  nos  quidem  applaudimus, 
sed  non  ut  naturae  dcpiitelur  utrumque.  Naturale 
enim  ralionale  credcndum  est  quod  aniraae  a  pri- 
mordio  sit  ingonitum,  a  rationali  videlicet  auctorc. 
Quid  enim  non  rationalc,  quod  Deus  jussu  quoque 
ediderit,  nedum  id  quod  proprie  adflatu  suo  emi- 
seril?  Irrationale  autem  posterius  intelligendum 
est,  ut  quod  accidcrit  ex  serpcntis  instinctu,  ipso- 
rum  ''3  illud  Iransgressionis  admissum ,  atquc 
cxindc  inoleverit  et  coadoleverit  in  anima  ad 
instar  jam  naturalitatis  (7),  quia  statim  in  naturae 
primordio  accidit  (8).  C%terum,  cum  idem  B73 
Piato  solum  rationale  dicat,  ut  in  anima  Dei  ip« 
sius,  si   nos   eiiam    irrationale  naturse  adscribi- 


Variae  lectiones. 

^  Membranula  ejus  Jun,  "^o  Et  quod  Rhen.  Pam.  Seml.  '^  Ei  Patn.  Rhen.  SemL  ii  cod.  Wouw.  '^Fidcm 
Pam.  SemU  '^^  Ipsum  Pam.  Rhen.  SemL  Oberth. 

Commentarius. 


(97)  Strato  Physicus.  Istud  etiam  ex  Plutarcho. 
Vocatur  autem  Strato  Physicus^  tum  ad  distinctio- 
oem  superioris  Stratonis  medici,  tu<n  quod,  Suida 
tebtc,  prse  cseieris  naturae  contemplationi  deditus 
fucrit ;  qui  Lampsacenum  facit,  Theophrasti  filium  et 
multos  libros  scripsisse  tradit.  Pam. 

(98)  Nec  in  tota  lorica  pectoris.  Graece  confor- 
miier  apud  Plutarchum  'legitur,  Iv  8X(i>  tu>  0(&>paxi. 
Pam. 

(99)  Renuntiaverunt.  Renuntiare,  pro  aftribuere, 
accipere  hic  videtur  Auctor,  &ideni  sigiiificatione 
de  qua  infra  latius  lib.  de  Cam.  Chr.  c.  1.  Pam. 

(1)  Divinarum  commemoratores.  Intelligere  vide- 
tur  Mereurium  Trismcgistum,  Anebonem  et  Amabo- 
nem,  quos  plerumque  sccuti  sunt  Plotinus,  Jambli- 
chus  et  ipse  Plato.  Pam. 

(2)  Ut  et  ilie  versus  Orphet  vel  Empedoclis.  Cita- 
tur  versus  a  Porphyrio  ex  EmpeJocie  : 

A7(Aa  f  ^p  iv0p(i>7coi;  ?repixdpSt6v  i<jx\  v67](i.«. 

Chilcidius  :  «  Empedocles  quidem  principalcm  ani- 
mae  vim  constituit  in  corde,  sic  dicens  : 

Sangoine  cordis  enim  noster  viget  iQteliectus.  Rig. 

(3)  Protagoras.  Etsi  apud  Laerlium  reperiatur 
Protagoras  phiiosophus  Abderitcs  audiior  Democnti ; 
quia  VaoieQ  inter  libros  ejus  de  anima  uullus  recen- 
seiury  et  hic  videlur  iierum  medicos  alios  commit- 
tere  cum  Asclepiade,  censco  quidem  legi  debere 
Proxagoras  :  sed  sine  cod.  ms.  ope  id  in  coniextu 
mutare  nolui.  Ccrte  Proxagoras  medicus  a  Plinio 
celebratnr  lertio  loco  dicti  lib.  xxvi,  c.  2,  etc.  Pam. 

(4)  Etiam  ApoUodorus.  Slmiliter  et  hic,  quamvis 
a  Laertio  recenseaiur  ApoIIodorus  Atheniensis,  Epi- 
cureus  philosophus,  puto  tamen  poiius  loqui  Aucio- 
rem  de  Apollodoro  altero  illorum  medicorum,  de 
quihns  Plinius  1.  xx,  c.  4.  Pam. 

(5)  Et  Chrysippus.  Hic  quoque  de  Chrysippo  me- 
dico  potius  loqui  censeo  Auctorem,  quain  de  philo- 
sopho,  cujus  sufira  fiicta  est  menlio  c.  5 ;  nam  cita- 
lur  is  ipse  a  Plinio  frequenter.  Pam. 

(6)  Quod  Plato  bifariam^  cic.  Similiter  supra 
dixit,  cap.  44  :  «  Dividiiur  auicm  in  partes,  nunc 
in  duas  a  Piatonp.  »  Habct  autem  istud  Plalo  dial. 
5,  de  Repub.  :  non  itaque  absurde,  inquit,  duplices 
has  partes,  et  intar  se  diversas  esse,  ita  ut  alte- 
ram   qua  ratiocinatur  [utpote  quse    sil    ratiocinii 

Patbol.  IL 


gubernatrix  tanquam  beaigna  et  sludiosa  mater, 
viam  vitae  rectam  commonstrans  ]  ratioualem  animsc 
partem  appellemus;  alieram  qua  amat,  et  esurit, 
ct  sitit,  et  circi  alias  cupiditatcs  velut  consternata 
afficitur,  irrationalem.  Pam. 

(7)  Ad  instar  jam  naturalitatis.  Per  naturae  vi- 
tium  et  deformitatcm.  Facit  hic  locus  pro  pcccato 
originali.  Consulio  dixit  Auctor  ad  instar  natura^ 

C  litatis,  quia  nec  vitium,  ncc  peccatum  originis  est 
ipsa  natura^  aut  substantia,  aut  forma  nostra,  ut 
putavit  Lllyricus,  scd  accidit  naturse :  nam  ut  optime 
lasiuuat  Terlulliauus,  si  peccatum  esset  substantia 
aut  natura  nostra,  cum  omnis  substantia  a  Deo 
creata  sit,  sequeretur  peccatum  a  solo  Deo  creatum 
esso,  et  inditum  Adse  et  posteris.  Lac. 

(8)  Primordio  accidit.  Notante  illustrissimo  Bos- 
sueto  (Tomo  11,  Ddfense  de  la  Tradition  et  des 
Saints  Pdres,  livre  viii,  chap.  29,  pag.  148),  in  vo- 
cabulo  Tcrtulliani  xb  primordium  non  solum  initium 
ab  ordiue  temponim,  sed  initium  ctiam  a  principio 
ct  origine  intelligcndum  cst ;  ei  per  hoc  inte!ligitur 
ingens  illa,  quse  in  corpore  nostro  et  in  anima  nos- 
tra  ab  initio  et  in  originc  generis  humani  accidit, 
mutatio  quam  S.  Augusiinus  conlra  Pelagianos  de- 
feasum  ibal.  Neque  melius  explicari  potest  illud  to 
in  quo  Epistolie  ad  Romanos,  nequc  disertius  ex- 
primi,  quod  omnes  in  Adamo  peccaverimus,  quam 

Q  diccndo,quod  peccatum  Adami  in  nostram  transierit 
naturam;  atque  naturalem  hujus  principii  sequelam 
agnoscit  Tertullianus,  ubi  fateturquod  infantesetiam 
fidelium  nascantur  impuri;  quiproptcr  Christus 
dixit :  Nisi  quis  renascatur  ex  aqua  et  Spiritu 
sancto,  non  potest  introire  in  regnum  ccelorum  ; 
itaq  le  omnis  anima  eousque  in  Adam  censetur,  donec 
in  Christo  recensealur  :  tamdiu  immunda,  quamdiu 
receaseatur.  Jam  vero  in  Adam  recenscri,  non  tan- 
tum  csl  esse  in  miseria  et  poena,  sed  insuper  etiam 
in  maledicto,  in  damnatione,  in  perditione,  in  pec- 
calo  ;  atque  proplcrea  subjungit  :  Omnis  anima  est 
peccatrix,  quia  immunda,  et  tandiu  manet  tm- 
munda,  donec  per  baptismum  regenerata  sil.  Sa- 
craiiientum  hoc  non  tollit  mortem,  non  radicem 
concupisceuiise.  Si  igitur  baptismus  aufert  anima; 
maculam,  eam  uiiq  ic  peccati,  quam  iila  dicentu 
Tcrlulliano  per  unionem  cum  carne  contraxit,  cau- 
sa  concupiscentia)  inordinat»,  qua  caro  concupiscit 
contra  spiritum,  queeve  facit  carnem  peccatricem, 

83 


715  TERTULLUNI  OPERUM  PARS  IL  —  SERIES  I,  POLEMIGA.  716 

mus  ''*  quara  a  Deo  anima  nostra  sorlila  csl,  anque  A  {Matth.  xm)  avenarum  saperseminatorem,  el  fni- 
irralionale  de  Deo  erit,  utpole  naturale,  quia  na- 
turae  Deus  auctor  est.  Sed  cnim  a  diabolo  immissio 


delicli ;  irrationale  autem  omne  delictum  :  igitur 
a  diabolo  irrationale,  a  quo  et  delictum;  extraneum 
a  Deo,  a  quo  est  irrationale  alienum.  Proinde 
diversitas  horum  ex  distantia  auctorum.  Proinde, 
cum  Plato ,  soli  Deo  segregans  rationale ,  duo 
gcnera  subdividil  cx  ralionali,  indignativum  quod 
appellant  Ou^ixbv ,  concupiscentivum  quod  yocant 
l7ciOupL7)Ttxcv,  ut  illud  quidem  commune  sit  nobis 
et  leonibus ,  istud  vcro  cum  muscis ,  rationale 
porro  cum  Deo ;  video  et  de  hoc  mihi  esse  rctrac- 
tandum,  propter  ea  quae  in  Christo  deprehcndun- 
tur.  Ecce  enim  tota  hsec  Trinilas  (9)  et  in  Domino  : 
ralionale  quo  docet,  quo  "^^  disserit,  qao  salutis 
vias  sternit  :  indignativum,  quo  invehitur  in  Scribas 
et  Pharisa^os ;  et  concupisceniivum ,  quo  pascha 
cum  discipuiis  suis  cdere  concupiscit.  Igitur  apud 
Dos  non  semper  ex  irralionali  censenda  sunt  indi- 
gnativum  et  concupiscentivum,  quse  certi  sumus  in 
Dominum  '^^  rationaliler  decucurrisse.  Indignabitur 
Deus  rationaliler  (10),  quibus  scilicet  debet,  ct 
concupiscet  Deus  rationaliter  quse  digoa  sunt  ipso. 
Nam  ct  malo  indignabitur,  ei  bono  concupiscei  sa- 
lutem.  Dat  et  Aposlolus  nobis  concupiscentiam 
(/  Titn.  III,  1)  :  Si  quis  episcopatum  concupiscit^ 
bonum  opus  concupiscit ;  et  honum  opus  dicens, 
rationalem  concupiscentiam  ostendit.   Concedit  et 


mentariae  segetis  noclurnum  intcrpolatorcm. 

CAPUT  XVII. 


B 


Contingit  nos  illorum  ctiam  quinque  sensQuro 
qusestio,  quos  in  primis  litteris  discimus,  quoniam 
et  hinc  .aliqnid  haereticis  procuratur.  Yisos  est,  et 
auditus,  ct  odoratus,  et  gustus,  et  tactus.  Homm 
fidcm  Academici  durius  damnant;  secundom  quos- 
dam,  et  Ileraclilus,  et  Diocles,  et  Empedocles;  cerle 
Plato  in  TimceOi  irrationalem  pronuntians  ''''  sen- 
sualitatem,  et  opinioni  coimplicitam.  Itaque  menda- 
cium  visui  objicitur,  quod  remos  in  aqua  infleios 
vel  infractos  adseverat  adversus  conscientiam  inte- 
grilatis,  quod  turrem  quadrangulatam  de  longioqQO 
rotundam  persuadeat,  quod  aequalissimam  portieum 
angustiorem  in  ultimo  infamet,  quod  coelum  tanta 
sublimitate  suspensum  mari  jungat.  Perinde  aoditus 
fallaciae  reus :  ut  cum  coeleste  murmur  patamus, 
et  plaustrum  est ;  vel  tonitru  mediiante,  pro  certo 
de    plaustro    credimus  sonitum.   Sic  et   odoratos 
et  gustus  arguuntur ,   siquidem  eadem  ungaenta,^ 
eademque  vina,  posteriore  quoque  usu  depretiantur» 
Sic  ct  tactus  reprehenditur,  siqnidem  ead^m   pavi — 
mcnta  manibus  asperiora,  pedibus  Iseviora  credan<» 
tur;  et  in  lavacris,  idem  calidse  lacus  ferventissi* 
mus  primo,  dehinc    temperatissimus    renunlialur. 
Adeo,  inquiunt,  sic  quoque  fallimur  sensibas,  duoi 
seotentias  vertimus.   Moderaniius  Stoici  (12)  ooa 


indignalionem ;  quidni,    qur.m  et  ipse  suscepit?  Q  omneni  sensum,  nec  semper,   de   mendacio  oo> 


Vtinam  et  prxcidantur  (llj,  inquit  {Galat»  v,  12), 
qui  vos  subvertunt!  Rationalis  el  indignatio,  quae 
ex  affectu  disciplina;  est.  Atcum.dicit  {Ephes,  ii,  3) : 
Fuimus  aliquando  natura  fiUiirce,  irrationale  indi- 
gnativum  suggillat,  quod  non  sit  ex  ca  natura  quae 
a  Deo  est,  074  sed  ex  ilia  quam  diabolus  induxit, 
dominus  et  ipse  dictus  {Matth.  vi,  24)  sui  ordinis  : 
l^on  potestis  duobus  dominis  servire ;  pater  et  ipse 
cognominatus  (Joan,  viu,  54) :  Vos  ex  diabolo  patre 
estis  :  ne  timeas  et  illi  proprietatem  naturse  alterius 
adscribere ,  posterioris   et  adulterae,   quem   legis 


rant.  Epicurei  constantius  parem  omnibus  atqae 
perpetuam  B75  defendunt  veritatem,  sed  alia  via : 
non  enim  sensum  mentiri,  sed  opinionem :  sensnn) 
enim  pati,  non  opinari ;  animam  enim  ''^  opinari. 
Absciderunt  et  opinionem  a  sensu,  et  sensam  ab 
anima.  Ht  unde  opinio,  si  non  a  sensu  ?  Deniqoe 
nisi  visus  rotundam  scnserit  turrem,  nulla  opinio 
rotundilatis.  Et  unde  scnsus,  si  non  ab  auiroa  ?  De- 
nique  carens  anima  corpas,  carebit  et  sensu.  lu  et 
scnsus  ex  anima  est,  et  opinio  ex  sensay  el  aoiina 
totum.   Caeterum  optime  proponetur,   esse  atiqoe 


Variae  lectiones. 

''^  Adscripserimus  Pam.  Rhen.  Seml.  '^  Quai  Fran,  Pam.  '^^  Domino  Pam.  Franc.  '^  Pronuntiat  Pm* 
Rhen.  ''^  Enim  del.  Jun.  non  add.  Rig.  Ven. 

Commentarius. 

antequam  esse  pobsit.  En  omnem  thcologiam  de  n  iram  proprie  Deo  videatur  attribuere.  Pam. 

pcccato  originali  clarissimft  cxpositam  :  cn  primum  "     (11)  Utinam  et  prcecidantur.  Hoc  in  Judseostor- 

guet  Paulus  Epist.  ad  Galatas^  cap.  v  :  Utinam, 
inquit,  qui  vos  ad  circumcisionem,et  casiera  Motaia 


peccatum  in  omnium  hominum  naturam  transmis- 
sum  :  cn  propagationem  illius  per  concupisccniiam 
camis  :  en  remissionem  iliius  in  Baptismol  Quid 
ultcrius  adjungi  potest  1  Lump. 

(9)  Tota  hoec  Trinitas.  Scilicel  ratiociDantis,  ira- 
scentis  et  concupiscentis  anima3  triplex  munus  in 
Evangelio  indicatur  :  Ralionalis  et  docentis,  Matth, 
vii  ct  XII;  indignantis  seu  irascentisy  Matth. 
XXIII ;  desiderantis  sive  concupiscenii?,  Lucas  xxii. 
Lac. 

(10)  Indignabitur  Deus  rationaliter.  Si  intelliga- 
tur  istud  hypotheticos,  sicuii  Scriptura  loquitur, 
quod  indignatio  Dci  pro  vindicta  Dei  sumatur,  nihil 
obstat  eam  Deo  attribui  :  alicubi  tamen  adnotavi- 
mus  inter  paradoxa  TcrtuIIiani  collocandum,  quod 


revocant,  non  tantum  circumcidantur^  sed  et  pracu 
dantur  :  ''o^eXbv  xa\  dTcoxdtl^oviai.  ChrysostonaS) 
fxTj  ;:EptT£[jiv£aO(oaav  (i.6vov,  dXXi  xa\  mpixonrialMMN. 
Kt  apud  Primasium  Uticensem  :  «  Non  solom  eir- 
cumcidantur,  sed  etiam  abscindaniur,  si  ezspoliatio 
membri  prolicit.  i  Rig. 

(12)  Moderantius  Stoici.  Sensus  veros  esse  SuM^i 
pronuntiant;  phantasias  vero  alias  veras  esse,  iii<^ 
lalsas,  ut  monel  Plutarchus  cap.  9,  lib.  n  de  f^ 
citis.  Epicurus  phautasiam  omnem  seasusque  Qt^ 
veros  esse  asseruit ;  opiniones  vero  alias  veras.ll>*' 
non  item ;  sensus  apud  Glementcm  Alez.  sant  o^ 

Opa  T^C  i7«9Tli{lV)C.  Lb  Pr. 


717 


LIB£R  DB  ANIMA. 


718 


aliquid»  quod  efficial  alitcr  quid  a  scnsibus  renun- A  ip^^  caussc  infamia  liberanlur,  quanto  magis  scn- 


liari,  quam  sil  in  rebus.  Porro  si  potesl  id  renun- 
tiari  quod  non  sil  in  rebus,  cur  non  perinde  possil 
per  id  renuniiare  quod  non  sil  in  sensibus,  sed  in 
eis  rationibus  quae  interveniant  suo  nomine?  Atque 
adeo  liccbit  eas  recognosci.  Nam  ut  in  aqua  rcmus 
infllexus  (13)  vel  infractus  applareat,  aqua  in  causa 
est.  Denique  cxlra  aquam  integer  visui  remus.  Te- 
neritas  autem  substantiae  illius,  qua  speculum  ex 
lumine  efficilur,  prout  icta  scu  moia  est,  ita  et 
imaginem  vibrans,  evertit  lineam  rccii.  Ilem  ut 
tarris  habitus  eludat,  intervalli  conditio  compellit 
io  aperto  :  aequalitas  enim  circumfusi  aeris,  pari  luce 
vestiens  angulos,  obliilerat  lineas.  Sic  et  unifor- 
mitas  porticus  acuitur  in  fine,  dum  acies  in  con- 


sus,  quibus  jam  ct  caussae  libere  pnceuntl  cum 
hiiic  potissimum  et  vcrilas  et  fides  ct  integrilas 
sensibus  vindicanda  sit,  quod  non  aliler  rcnuniicni, 
quam  quod  illa  ratio  mandavit,  quae  cfficiat  alitcr 
quid  a  sensibus  renuntiari,  quam  sit  in  rebns.  Quid 
agis,  Academia  procacissima  ^^?  toium  vita;  sta- 
tum  evertis,  omncm  naturae  ordinem  turbas,  ipsius 
Dci  providentiam  excaecas,  qui  cuoctis  operibus 
suis  intelligendis,  incolendis,  dispensandis,  frucn- 
disque  fallaces  et  mendaces  dominos  praefecerit 
sensus.  Annon  istis  universa  condiiio  subministra- 
tur?  Annon  per  istos  secunda  quoque  mundo  ins- 
tructio  accessit?  tot  artes,  tot  ingenia,  tot  studia, 
negoiia,  ofQcia,  coramercia,  remedia,  consilia,  sola- 


B«      '  '  '    -    -     »  »  — — • — 
__^_    ,               ,                                      tia,  victus,  culius  ornatusque  omnia?  Totum  vila^ 


et  coelum  mari  unitur,  ubi  visio  absuraitur;  quse 
qaamdiu  viget,  lamdiu  dividit.  Auditum  vero  quid 
aliud  decipiet,  quara  sonorum  similitudo?  Et,  si 
posiea  minas  spirat  unguentum,  et  minus  sapil  \i- 
num,  ct  minus  lacus  fervet,  in  omnityis  ferme  prima 
?is  tota  ^^  est.  Gaeterum,  de  scabro  ac  laevi  merito 
manus  ac  pedes,  tenera  scilicet  et  callosa  mem- 
bra,  disseniiunt.  Igitur  hoc  modo,  nulla  sensuum 
frustratio  causa  carebit.  Quod  si  caussse  fallunt  sen- 
sus,  et  per  sensus  opiniones,  jam  nec  in  sensibjis 
constituenda  fallacia  e.«t,  qui  caussas  sequuntur,  nec 
opinionibus,  quae  a  sensibus  diriguntur,  sequentibus 
caussas.  Qui  insaniunt,  alios  in  aliis  vident,  ut  Ores- 


saporem  condieront,  dum  per  hos  sensus  solus 
oranium  homo  animal  rationale  dignoscilur,  inlelli- 
gentiae  capax  et  ipsius  Acaderaiae.  Sed  enim  Plato, 
ne  quod  testimonium  sensibus  signet,  propterea  et 
in  Phcedro  ex  Socratis  persona  negat  se  cognoscerc 
posse  semetipsum,  ut  monet  Delphica  inscriptio ;  ct 
in  Theceteto  adimit  sibi  scirc,  atque  sentire ;  et  in 
Phcedro,  post  mortem  differt  (15)  sententiam  veri- 
tatis,  posthumam  scilicet;  ct  tameo,  nondum  mor- 
tuus,  philosophabatur.  Non  licet,  non  licet  ^^  nobis 
in  dubium  sensus  istos  devocare,  ne  el  in  Christo 
de  fide  eorum  deliberetur  ^^ ;  ne  forte  dicatur,  quod 
falso  Salanam   prospectarit  de  coclo  praecipitatum 


tes  matrem  in  sorore,  et  Ajax  Ulyssem  in  armento,  ^  {Luc,  x,  18),  aut  falso  vocem  Patris  audierit  de  ipso 


ut  Atharaas  et  Agave  in  filiis  bestias.  Oculisne  hoc 
mendacium  exprobrabis,  an  furiis  ?  Qui  redundantia 
fdlis  auruginant  (14),  amara  sunt  omnia.  Num  ergo 
gastui  S7S  praevaricationem  exprobrabis,  an  vale- 
tadinem  ?  Omnes  iiaque  sensus  cvertunlur,  vel  cir- 
eomveniuntur  ad  tempus,  ut  proprietate  fallaciae 
careant.  Imo  jam  ne  ipsis  quidem  causis  ascriben- 
dam  est  fallacise  elogiam.  Si  enim  ratione  haec  acci- 
dant,  ratio  fallacia  perhiberi  non  merctur.  Quod 
sic  fieri  oportet,  mendacium  non  est.  Itaque  si  et 


t>  stiQcaiam  (Jtfa///i.  iii,  17);  aut  dcceptus  bit  cum 
Pctri  socrum  teligit  (Matth,  viii,  15) ;  aut  alium 
postea  unguenti  sonserit  spiritum,  quod  in  sepultu« 
ram  suam  acceptavit,  alium  postea  vini  saporem, 
quod  in  sanguinis  sui  memoriam  consecravit.  Sic 
enim  et  Marcion  phantasma  eum  maluit  credere,  to- 
tius  corporis  in  illo  dedignatus  veritatem.  S77 
Atquin  ne  in  apostolis  quidem  ejus  ludificata  natura 
est.  Fidelis  fuit  et  visus  et  auditus  in  monte  {Matth. 
xvii)  :    fidelis   et  gustus  vini   illius,   licet  aquae 


Variae  lectiones. 
^  Totum  Jun.  ^o  Acadenuce  procacissime  Pam.  Rhen.  ®^  Non  licet  semeL  scrib.  Pam.  Rhen.  ^^  Delibre- 


lur  Jiin. 


Gommentarius. 


(3)  Nam  ut  in  aqua  remus  inflexus.  Si  quando  n  rerura  est.  Sed  et  cui  saporem  proprium  redundana 


remus  aqnae  immersus  fractus  videatur,  aut  turris 
quadrata  appareai  rotunda,  id  vilio  et  errori  scnsi- 
bui  tribui  non  dcbct,  sed  intellectui  :  seusus  enira 
facoltas  est  ratiocinii  expers,  unde  illa  apparenlia 
fucum  facere  non  poiest,  cum  tamcn  de  mtellectu 
non  idem  accidal.  Rationis  enira  particeps  est  intel- 
leclus,  atque  cum  sensationem  factam  sentit,  non 
uiterius  progreditur  ad  illius  examen,  sed  judi- 
cium  praeceps  excrcct,  unde  error  omnis  ipsi  Iri- 
buendus  est,  quoniam  ea  non  expcndit  quae  sui 
muneris  sunt.  Lb  Pr. 

(14)  Qui  redundantia  fellis  auruginant,  Ilunc 
etiam  locura  tractavit  adversus  Arianos  Georgius 
Bsticus,  ubi  de  sapieaiia  Dei.  «  Nihil  in  iUa  since- 
rissimi  decoris  aspiciunt,  inquit,  sicut  et  iippieuti- 
bos  octtlis  nuila  est  visio  veritatis,  quando<iuidem 
aliter   corum    renuntiat   aspectus,  quam  in  fide 


sui  fellis  amuritudo  vitiavit,  si  dulcia  mella  degus- 
tei,  ut  amaram  dulcedinem  meilis  infamat,  non  re- 
cognoscens  malnm  propriae  amaritudinis.  »  Le  Pr. 
(\^)  Et  in  Phoedro  vost  mortem  differt.  Peculiaria 
quidem  verba  apud  Platonem  in  Pha^.dro  reperire 
non  potui,  sed  eo  pertincre  mihi  videtur,  quod  ibi 
philosophatur  dc  aniraabus,  quae  post  hanc  vitara 
in  supercoelesti  loco,  id  quod  revera  est,  sive 
i|)saii  verilatem,  inlueri  merentur,  et  his  quae 
revera  sunt  inspectis,  rursus  apud  intemam  coeli 
partem  revertunlur,  ct  quidem  multo  studio  omnes 
teneri  videndi  carapum  veritatis,  ubinam  sit.  Pam.— * 
Et  in  Phasdro.  Miaimura  abest  quin  in  Phcedone 
legendum  exisliinem,  ut  in  cap.  sequenli,  ubi  testi- 
monium  affert.  Voces  eliam  atteude  post  mortem 
differt,  Moriturus  enim  Phcedonem  composuit,  et 
phiiosophatus  est  Socrates,  sumpto  veneno.  Lb  Pot 


719  TERTULLIANI  OPERUM  PARS  IL  —  SBRIBS  I,  POLEMICA.  720 

anle  (16),  in  nuptiis  Gdlilcsc  (Joan.  ii)  :  fidclis  et  A  nataraliuni  istorum  manifestorum,  ct  sabjacentium 
tactus  oxinde  creduli  Tiiomae   {Joan.  xx).  Recita 
Joannis  testationem  :  Quod  vidtmuSy  inquil  {IJoan* 
I,  1),  quod  audivimm  (17),  oculis  nostris  tndimus, 


et  manus  nostras  contrectaverunt  dei  Sermone  vitas. 
Falsa  ulique  teslatio,  si  ocuiorum,  ct  aurium,  et 
manuum  sensas  nalura  mentitur. 

CAPUT  XVUI. 

Gonvertor  ad  intelleclualium  partem,  quemadmo- 
dam  illam  Phto  a  corporalibus  separalam  hsereti- 
cis  commendaverit,  agnitionem  anie  moricm  conse- 
cutus.  Ait  enim  in  Phasdone  ^^  :  Quid  tum  erga 
ipsam  prudentiae  possessioncm  ?  Utrunme  impedi- 
mentum  erit  corpus,  annon,  si  quis  illud  socium  ad- 


corporalibus  scnsibus ;  et  illas  quidem  esse  verita- 
tes,  haec  autem  imagines  earum.  Relucentne  jam 
haeretica  semina  Gnoslicorum  et  Yltlentinianorum  ? 
Hinc  enim  arripiunt  differentiam  corporalium  sen- 
suum,  et  iniellectualium  virium,  quam  etiam  para- 
bolae  decem  virginum  {Matth.  xxiv)  adtemperant : 
ut  quinque  stultae  sensus  corporales  figuraverint, 
Btultos  videlicet,  quia  deceptui  faciles;  sapientes 
autcm  intellectualium  virium  noiam  expresserinl, 
sapientiam  scilicet,  quia  contingentium  veritatem 
illam  arcanam  et  supernam,  et  apud  pleromacon- 
stiiutam,  haerelicarum  idearum  sacramenta :  hoc 
euim  sunt  et  aeones,  et  genealogiae  illorum.  Itaque 
ct  sensum  dividunt,  et  intellectualibus  quidem,  a 


sumpserit  in  quaeslionem?  Tale  quid  dico  :  habetne  »  spiriiali  suo  semine ;  sensualibus  vero,  ab  animali, 


Teritatcm  aliquam  visio  et  auditio  hominibus,  an- 
non  ?  Annon  cliam  poetae  haec  nobis  semper  obmus- 
sant,  quod  neque  audiamus  certum,  neque  videa- 
mus  ?  Meminerat  scilicet  et  Epicharmi  comici  : 
Animus  cernit,  animus  audit  (1 8)  reliqua  surda  et 
casca  sunt,  Itaque  rursus,  ilum  ergo  ail  supersapere, 
qui  mente  maxime  sapiat,  neque  visionem  propo- 
nens,  nequeullum  ejusmodi  sensum  atirahcns  animo, 
sed  ipsa  mente  sinccra  utcns  in  rccogitando,  ad  ca- 
piendum  sinccrum  quodque  rerum,  segressus  ^  po- 
tissimum  ab  oculis  et  auribus,  el,  quod  dicendum 
sit,  a  toio  corpore,  ut  turbanie,  et  non  permit- 
tente  animae  possidere  veritatem  atque  prudentiam, 


quia  spiritalia  nullo  modo  capiat;  et  illius  quidem 
csse  invisibilia,  hujus  vero  visibilia,  et  humilia,  et 
temporalia,  quae  sensu  convenianlur,  in  imaginibus 
constiiula.  Ob  haec  ergo  praestruximus  neque  animum 
aliud  quid  esse,  quam  animae  suggestum  et  structum ; 
neque  spiritum  extraneum  quid,  quam  animse  sug- 
gestum  et  structum;  ncque  spiritum  extraneum  quid, 
quam  quod  et  i}>sa  per  flatum.  Caeterum  accessioni 
deputandum,  quod  aut  Dcus  postea,  aut  diabolas  ad- 
spirarct.  Et  nunc  ad  differentiam  sensualium  et  in- 
telleclualium,  non  aliud  admitiimus,  quam  rerum 
diversilates,  corporalium  et  spiritaiium,  visibilium 
et  invisibilium,  publicatarum  ct  arcanarum;  quod 


quando  communical.  Yidcmus  igilur  adversus  sen-  Q  illae  sensui,  istae  intellectui  adtribuantur ;  apud  ani- 


8us  corporales  aliam  portcndi  paraturam,  ut  multo 
idoneiorcm,  vires  scilicet  animae,  intellectum  ope- 
rantes  ejus  veritatis,  cujus  res  non  sint  coram  (19), 
ttcc  subjaccant  corporalibus  scnsibus,  sed  absinl 
longe  a  communi  conscientia,  in  arcano,  et  in  supe- 
rioribus,  B7S  et  apud  ipsum  Dcum.  Vult  enim 
Plato  esse  quasdam  substanlias  invisibilcs  (20  J,  in- 
corporales,  supcrmundialcs,  divinas  ct  aeternas,  quas 


mam  tamen  et  isiis  et  illis  obsequio  deputatis»  quae 
perinde  per  corpus  corporalia  sentiat,  quenuidmo- 
dum  per  animum  incorporalia  intelligat,  salvo  eo, 
ut  etiam  sentiat  dum  intelligit.  Non  enim  et  sen- 
tire  intelligere  est,  ct  intelligere  ^  S79  seatire 
est.  Aut  ^  quid  iTil  sensus,  nisi  ejus  rei  quse  sen- 
titur  inlellectus?  Quid  crit  intellectus,  nisi  ejus  rei 
quae  intelligitur  scnsus?  Unde  ista' tormenta  cru- 
ciandae  simplicitatis,  et  saspendendo}  veritatis?  Quis 


appellat  Ideas,  id  esl,  formas,  cxcmpla,  et  caussas 

Variae  lectiones. 
83  Phaedro  Par.  al.  ^  Si  egressus  Rhen.  ^  Non  inser.  Wouw.  ^  At  Rhen.  Pam. 

Commeiitarias. 

(16)  Fidelis  et  gustus  vini  illius,  licet  aquce  ante.  longe  ab  Aristotelis  mente,  qui  i  ct  ii  Metaph.  asse- 
Apage  igitur  Nicephorum  illum  nugaiorem,  qui  de  rit  Platonem  cum  Cratylo  versatum,  et  imbutum 
primo  Christi  miraculo  sicverba  facit,  ut  pnesiigia-  opinione  Heraclili,  qui  volebat  omnia,  quae  sub  aen- 
toris  imposturam  fuisse  aliquis  putet :  'Ef  «^iiXwv,  n  sum  cadant,  fluere,  quorum  scientia  nulla  csse  po- 
inqait,  Poxpucijv  oTvo;  iTnjY^tTo.  Imo,  e5  iTip.«v  oSpiwv.  ** 


Rl6. 

(17)  Quod  vidimus^  inquit,  quod  audivimus.  Paulo 
aliter  fortassis,  ul  scusuum  visus  et  auditus  ordi- 
nem  servaret,  ct  clarius  cilat  Auctor  hunc  locum, 
quam  Graece  aut  Latine  aut  Syriace  legitur ;  nempe : 
c  Quod  audivimus,  quod  vidimus  oculis  nostris,  quod 
perspeximus.  »  Pam. 

(18)  Animus  cemit,  animus  audit,  etc.  Epicharmi 
versum  essc  mulii  consentiunt;  hahctur  tamen  apud 
Plutarchum  opusculo  de  Fortuna,  sed  sine  auctoris 
nomine  : 

Kal  vouc  6pi),  xa\  dbcoiSet,  t^  8*  dtXX^  WDfk  m\  TUfXa. 

[Lb  Pr. 
M9)  Cujusres  non  sint  coram.  Innuit  Auctor  cur 
Msert^  a  Platone  ideae,  de  quibus  mox;  nec  est 


terat ;  idcirco  constituissc  ideas,  guibus  se  habcn- 
tibus  semper  eodem  modo,  definiiiones  scientiaeque 
constarent ;  quam  rationem  ut  futilem  cladit  ipse, 
sicut  et  opinionem  idearum  irridet  i  Ethic.  cap.  6. 
Lag. 

(20)  Esse  quasdam  substantias  invuibiles,  etc 
Plurimi  e  Palribus  ideas  admittunt.  Qui  vero  eas  re- 
pudiant,  eas  repudiant  prout  a  Gnosticis  et  Yalen- 
tini  sectatoribus  accipiebantur.  Hi  enim  ^haeretici 
Platoncm  sequi  videnlur  in  multis ;  quamvis  ctiam 
damnatas  a  mullis  Patribus  legerim,  eo  sensu  quo 
Aristoteles  docuit :  nimirum  Platonem  admisisse 
ideas  quasdam  naturas  universales  separatas,  qua- 
rum  participalione  singularia  producerentur.  Hic 
imposturam  facii,  aut  patitur  Aristoteles ;  id  enim 
e  pUtonicis  libris  erui  nequit.  Lb  Pr. 


721  LIBBR  DB  ANIMA.  722 

mihi  exhibebit  sensum  dod  intelligentem  quod  scn-  A  persuasionem  (23).  Sed  de  Dco,  suo  quoqne  campo, 
tit,  aut  intellectum  non  senlienlem  quod  inlelligit,  experiemur  cum  h»relicis  (24).  Nunc  dc  anima  li- 
ut  probct  alterum  sine  8'  allero  posse  ?  Si  corpora-  .  tulus,  et  intelleclu  non  insidiose  preeferendo  locus. 
lia  quidem  sentiuntur,  incorporalia  vero  intelliguo-      Nam  etsi  potiora  sunt  quffi  intelleclu  atlingunlur, 


tur,  rerum  gencra  diversa  sunt,  non  domicilia  scn- 
sus  et  intellectus,  id  est,  non  anima  et  animus.  De- 
nique^  a  quo  sent  untur  corporalia  ?  Si  ab  animo, 
ergo  jam  et  sensualis  esl  animus,  non  tanlum  inlel- 
lectualis  :  nam  dum  inteliigit,  senlit;  quia  si  non 
sentit,  nec  inteiligit.  Si  vero  ab  anima  corporalia 
sentiuntur,  jam  ergo  intelleclualis  est  vis  animse, 
non  tantum  sensualis  :  nam  dum  sentit,  intcUigit; 
quia  :ji  non  intelligit,  nec  senlit.  Proinde,  a  quo  in- 
telliguntur  incorporalia  ?  si  ab  animo,  ubi  crit  ani- 
ma?  si  ab  anima,  ubi  erit  animus?  Quse  enim  di- 


ut  spiritalia,  quam  quae  sens'T,  ut  corporalia,  rerum 
erit  praelatio,  sublimiorum  scilicct  adversus  humi- 
Jiorcs,  non  intelleclus  adversus  sensum.  Quomodo 
enim  prseferatur  sensui  (25)  intellectus,  a  quo  infor- 
matur  ad  cognitionem  verilatum  ?  Si  enim  veritales 
per  imagines  adprehenduntur,  id  esl  invisibilia  per 
visibilia  noscuntur,  quia  et  Apostolus  nobis  scribit 
(Rom»  1,20) :  Invisibilia  enim  ejusa  condiiione  mun- 
di  de  factitamentis  intellecta  visuntur ;  et  Piato 
haereticis  :  Facies  occultorumjea  quce  apparent;  et 
nece^se  cst  omnino  hunc  mundum  imaginem  quam- 


stant,  abesse  invicem  debent,  cum  suis  muneribus  B  dam  esse  allerius  alicujus.  ^  Videtur  intellectus  duce 


operantur.  Putabis  quideiu  abesse  animum  ab  ani- 
ma,  si  quando  animo  ita  afficimur,  ut  nesciamus 
oos  vidisse  qoid,  vel  audissp,  quia  alibi  fuerii  ani- 
mas  (21);  adeo  conlendam,  imo  ipsam  animam  ncc 
vidisse,  nec  audisse,  quia  alibi  fuerit  cum  sua  vi, 
id  est,  animo.  Nam  et  cum  dementit  homo,  demen- 
tit  anima,  non  peregrinanle,  sed  compaliente  tnnc 
aajroo.  Gaeterum,  animse  principaliter  casus  est  (22)> 
Hoc  iade  firmaiur,  quod,  anima  digressa,  nec  ani- 
mas  in  homine  iuveniatur  :  ita  illam  ubique  sequi- 
tur,  a  qua  ncc  in  fine  subremanct.  Cum  vero  sequi- 
lur  et  addicitur,  periude  iniellectus  animae  acidicilur, 
quam  sfcquilur  animus  cui  addicitur  intellectus.  Sit 


uti  sensu,  el  auctore,  et  principali  fundamonto,  nec 
sine  illo  verilates  posse  conlingi  :  quomodo  ergo 
potior  erit  eo  per  quem  e»t,  quo  egct,  cui  debet  to- 
tum  quod  attingil  ?  ita  utrutnque  concludiiur  :  nc- 
que  praeferendum  sensui  inicllectum ;  per  quem 
cnim  quid  consiat,  inferius  ipso  cst ;  neque  separan- 
dum  a  scnsu  :  per  quod  enim  quid  est,  cum  ipso  est. 

CAPUT    XIX. 

Sed  ne  illi  quidem  praelcrcundi,  qui  vel  modico 
temporis  viduant  animim  inicllectu.  Proinde  enim 
viam  sternunt  poslea  inducondi  ejus,  sicut  et  ^  ani- 
mi,  a  quo  scilicel  ^^  proveniat  intellectus.  Volunt  in- 


nunc  et  potior  scnsu  intellectus,  et  potior  cognilor  C  fantiam  sola  anima  contineri,  qua  tantummodo  vivat. 


sacramentorum  :  dummo<lo  et  ipse  propria  vis  ani- 
mse,  quod  et  scnsus,  nihil  mea  interest,  nisi  cum 
idcirco  praeferlur  sensui  intellectus,  ut  cx  hoc  quo- 
que  separatior  habeatur,  BSO  quo  potior  adfirma- 
tar.  Tunc  mihi  post  diffcrentiam,  etiam  praelatio  re- 
iaodenda  csi,  perventuro  ^  usque  ad  potioris  Dei 


non  nt  pariler  sapiat;  quia  ncc  omnia  sapianl  quae 
vivant  :  denique,  arbores  vivcre,  nec  tamen  saperet 
secundum  Aristotelem,  ct  si  quis  alius  substantiam 
animalem  (26)  in  universa  communicat,  quae  apud 
nos  in  homine  privata  res  est,  non  modo  BSl  ut 
Dei  opus,  quod  et  caetera,  sed  ut  Dei  flatus,  quod 


Variae  lectiones. 

^  Ez  cod.  Agobard,  ^  Pervenluraquoque  Seml.  Pam.  ^  Etquod  sibi  add.  Fran.  quod  sibi  Pam.  ^  Et 
deL  Jun.  *i  Sic  ut  anima  scilicet  Fran. 

Commentarius. 

(21)  Quia  alibi  fuerit  animus.  IIuc  pertinet  ex  (24)  Sed  de  Deo  suo  quoque  campo...  cum  ha^ret, 
p^rtc  illud  B.  Gregorii  Nyss.  lib.  iv  Philos.  cap.  3  :  Videiur  in»iicare  libros  suos  adv.  mardonem,  (juod 
c  Vel  cum  meits  aliis  inlcndil,  ut  duin  proposuit  jam  meditabatur,  qui  infra  habcnlur.  Nam  primus 
quis  ainicum  coiivenire,  el  jam  allocuturus  praeterit  vi  sccundus  peculiaritcr  dc  Deo  disscrunt.  Pam. 
curn,  co  quod  mens  aliis  distrahatur,  neque  hic  est  Q  (25)  Quomodo  enim  prceferatur  sensui.  Solet  ar- 
«rror  \isus,  sed  intellectus.  »  Pam.  tificiose  Terlullianus  cx  fiducia  ingenii,  ut  persuadcat 

(22)  Cmterumanimceprincipaliter  casusest.  Vcr-  quod  reclum  esl,  in  conlrariam  et  obliquam  partem 


ba  haec  ex  eorum  scntcntia  adferre  vi<ietur,  qui  ab 

anima  animum  disiinguebant,  sicut  eliam  illa,  quod 

anima  digressa^  etc.  Verum  etiam  illud  argumeu- 

lum  suae  opinioni  accommodat  sequeniibus  verbis  : 

Cutn  vero  sequitur, eic.  Pam. —  Anima^  principaliier 

casus  est.  Non  ex  eorum  scntentia  Ioc|uitur,  qui  ani- 

mum  ab  anima  distinguebaut   omuino,  ut  putavit 

^anieiius,  scd  ex  sua  adversus  illos  :  nam  anima 

incolnmi   animum  et  mentem  perire  dicebani,  et 

posse  caderc ;  Tertullianus  vero  vult  quod  aniinam 

sequatur  animus,  it  pereuute  anima  et  cadente,  ul 

prindpaliori,  corruat  tunc  etiam  animus  subnixus 

animae.  Lag. 

'  (23)  Potioris  Dei  persuasionem.  Perstringit  Mar- 

cionitas  et  alios  Gnosticorum,  qui  plures  Deos  con- 

fingentes,  unum  alteri  praeferebant,  bonnm  malo.  De 

his  tamen  copiose  ad  libros  contra  Marcionem.  Lac. 


vergere,  ut  qui  curvam  virgam  dingunt,  in  oppO" 
situm  torquent  :  ila  hic  peraequarc  yidelur  Stnsum 
iniellcctui  adversus  eos.  qui  niminm  illum  deprime- 
bant,  hunc  extoUebant.  Verum  licet  facullaiibus  in  se 
collalis  inviccm,  sensui  praestet  inlcllectus;  relatis 
ad  primam  radicem  et  origiuem,  ut  hoc  capitc  retu- 
lit,  ueulra  pra^siat,  cum  utriusque  fons  et  domicilium 
originale  eadem  res  sit,  nempe  anima  :  non  anima 
t.i  animus  ut  rcs  diversie,  uti  contrarii  fuerant  ar- 
bitraii.  Eo  eliim  referri  possunt  probationcs  quas 
sub  lil  TcrtuIIianus,  ut  necessiias  seusuum  quam  ha- 
bel  inteileclus,  argumcntum  sit  uniiatis  prnicipii  et 
radicis,  ac  proinde  aequalitatis  originis.  Lac. 

(26)  Substantiam  animalem.  Substanliam  anima- 
lem  pro  potentia  animali  seu  vegetativa  accipit. 
Pam. 


723 


TERTULLIANl  OPERUM  PARS  II.  -  SERIBS  I,  POLBMICA. 


724 


haec  sola,  quam  dicimuscum  omni  instructu  suo(27)  A  l>us  feminje  foveis  commendata  cura  omni  sua  pa- 


oasci.  Et  si  ad  arbores  provoramur,  amploctcmnr 
cxcmplum  :  siquidem  et  illis,  nccdum  nrbusculis, 
sed  slipitibus  adhuc,  et  surculis  eliam  nunc,  simul 
de  scrobibus  oriuntur,  incst  propria  vis  animae.  Ve- 
rum  pro  temporis  rationc  remoraiur,  coalescens  et 
coadulesccos  ^^  robori  suo,  doncc  seias  imp^eat  ^^ 
habilum  quo  natura  fungatur.  Aut  undc  mox  illis  ct 
frutices  ioocnlantur,  et  folia  formantur,  et  gprmina 
inflantur,  et  flosculi  inornantur,  etsucci  condiuntur; 
si  non  in  ipsis  omnis  paratura  generis  quicscit,  et 
partibus  promota  grandescit?  Inde  igitur  et  sapiunt 
unde  vivunt,  tam  vivendi  quam  sapicndi  proprieiate, 
et  quidem  ab  infantia  et  ipsae  sua.  Video  cnim  ct  vi- 
tem   adhuc  teneram   et  impuberem,   intelligentem 


ratura,  pullulabit  tam  intellectu  quam  et  sensu? 
Mentior,  si  non  statim  infans  ut  vitam  vagilu  salu- 
tavit  (34),  hoc  ipsnm  se  testatur  sensisse  atque  io- 
tellcxisse,  quod  natus  est»  omnes  simul  ibidem  de- 
dicans  sensus,  et  luce  visum,  ct  sono  auditum,  et 
hiunore  gestum,  et  aere  odoratum,  et  lerra  tactum. 
It3  prima  illa  vox  dc  primis  sensuum,  et  dc  prlmis 
intellectuum  pulsibus  cogitur.  PIus  est,  quod  de  pro- 
spectu  lacrymabilis  (32)  vita;  quidam  augurem  in- 
commodorum  vocom  illam  flebilem  interpretantar  : 
quo  etiam  presciens  habenda  sit  ab  ingressu  nativi- 
tatis,  nedum  intelligens.  ^  Exinde  et  matrem  spiritq 
probat,  et  nutricem  spiritu  examinat,  ct  gerulam 
spiritu  agnoscit,  fugiens  extranea  ubera ,  et  reeu- 


tamen  jam  opera  sua,  el  volcntcra  alicui  adha^rere,  B  sans  ignoia  cubilia,  et  nominem  appctens  nisi  ei 

cui  innisa  ^^  et  Innexa  proficiat ;  dcniquc  non  ex- 

pectata  rustica  disciplina,  sine  arundine,  sine  cer- 

vo  35  (28),  si  quid  atligerit,  ultro  ambibit,  et  qui- 

dem  viriosius  de  suo  ingenio,  quam  de  tuo  arbi- 

trio,  properat  esse  sccura.  Video  et  hederas,  quan- 

tum  velis  primas,  statim   ad  superna  conari,  et, 

nullo  praeeunte,  suspendi;  quod  malint  parietibus 

invehi,  textili  sylva,  quam  humi  teri,  voluntaria  in- 

juria.  Contra,  quibus  de  aedificio  male  est  (29),  ut 

crescendo   recedunt !  ut  refugiunt  ^^  i  Sentias  ra- 

mos  ^''alior&um  destinatos  ^^et  animationem  arboris 

de  divortio  parietis  intelligas ;  conlenta  est  ^  parvi- 

tate  (30),  quam  ex  primordio  providentissimi  fruticis 

edidicit,  timens  ^  etiam  ruinam.  Has  ego  sapientias  p  mse,  ut  substantiva  ejus,  ipsi  inessc,  et  cum  ipsa 


usu.  Unde  illi  judicium  novitatis  ct  moris,  si  non  sa- 
pit  ?  undc  illi  ct  offendi  ct  demulceri,  si  non  intel- 
iigit  ?  Mirum  satis^  ut  infantia  naturaliter  animosa 
sit,  non  habcns  animum ;  et  naturaliter  adfectiosa 
sit,  non  hab^^ns  intellcctum.  Atonim  Ghristus  ex  ore 
lactentium  ct  parvulorum  experitndo  laudem,  nec 
pueriliam,  nec  infanliam  hebetes  prouuntiavit :  qna- 
rum  altera  {Matth,  xxi),  cum  suffragio  occurrens, 
t^^stimonium  ci  potuit  offerre;  altera  (Matth.  n), 
pro  ipso  trucidata,  utiquc  vim  scnsit. 

CAPUT  XX. 
Et  hic  itaquc  concludimus,  omnia  naturalia  aoi- 


et  scientias  arborum,  cur  non  contendam  ?  Vivant 
ut  philosophi  volunt ;  sapiant  ut  philosophi  nolunt ; 
intclligat  et  infantia  ^  ligni ;  quo  magis  hominis, 
cujus  anima,  SS9  velut  surculus  quidam  ex  ma- 
trice   Adam   in   propaginem  deducta,  et  genitali- 


proccdere  atque  proficere,  ex  quo  ipsa  censetur, 
sicut  et  Seneca  ssepe  noster  (33)  :  «  Insita  suol 
nobis  omnium  arlium  et  aetatum  BS3  seraina  : 
magisterque  ex  occulto  Dens  producil  ingenia  (34).  > 
Ex  seminibus  scilicet  insitis,  et  occultis  per  infan- 


Variae  lectiones. 

92  Et  coadulcscens  omitt.  Seml.  Obert,  ^3  Adimpleat  Paw.  Rhen.  ^^lnnixa  Pam,  Rhen.  ^s  Corno  Pam. 
Fran,  orno  al.  ^  Refugium  Rhen.  Pam.  Seml.  •''  Ramis  al.  destinalis  Jun.  ^®  Destinatum  Par.  ^  Gontent£ 
sua  Pam.  Rhen.  Seml.  ^  Timentis  Pam.  Rhen.  SemL  ^  Inielligant  et  infantiam  Pam.  Rhen.  ^  Non  enim  inser. 
Pam.  Rhen.  Seml. 

Commentarius. 

(27)  Cum  omni  imtructu  suo.  Quasi  cum  omni  (31)  Ut  vitamvagitu  salutavit.  Hsec  primordiaet 
instructo  et  instrumenlo,  cum  oinni  ccnsu,  cum  homioum  principia  salis  infclicia  tractat  Plin.  lib. 
omnibus  suis.  Sic  enim  supra ;  atque  in  hunc  si-      vn,  in  Praefationo.  Le  Pr. 

gniticatum  locutiones  istas  apud  Arricinos  praeser-  (32)  De  prospectu  lacrymabilis  vitce.  Quid  illa  viU 
tim  fuisse  indicat  Augustinus,  iibro  ii  Quasst.  in  D  dctlcndum  magis,  qu»  a  miseris  incipit  vagitibos, 
Exod.  quaest.  47  :  «  Graecus,  inquit,  inoaxeuYjv  ha-      dolorc,  fame,  siti  et  mille  aliis  incommodis,  quse  in 


bet,  ubt  substaniiam  Latinus  interpretatus  esi,  quod 
aliquando  censum  interpretantur  nostri,  sicul  nunc 
instructurn  dicere  voluimus.  >  Ilaquc  sic  etiam  le- 
gendum  in  Septimii  nostri  Apologetico  :  «  De  ha- 
bitu,  victu,  instructu,  censu,  ipso  denique  sermone 
proavis  rcnnntiastis.  »  Rig. 

(28)  Sine  cervo.  Maluit  Rigaltius  servare  voccm 
cervo  quam  corno  anl  omo  reponere.  Hic  enim  de 
vitis  pedamentis,  non  de  arboribus  vitis  amicis  agi- 
tur,  quales  sunt  ornus  ct  cornus.  Sunt  auiem  Cervi 
bacilla  furciilata  habentia  tiguram  lilterae  v,  a  simi- 
litudine  comuum  cervi ;  quod  docet  M.  Varro  lib.  iv. 
Le  Pr. 

(29)  De  cedificio  male  est.  Sic  lib.  de  Pallio.  t  A 
ccelo  bene  cst.  »  Rig. 

(30)  Contenta  est  parvitate.  Cod.  Agobardi,  a  Con- 
tinentia  est  par.  »  Rig. 


iisdem  atque  niajoribus  exigitur,  quaeque  mortein 
habet  pro  termino?  Le  Pr. 

(32)  Seneca  saspe  noster.  Quia  saepe  secnndom 
Christianos  scntit.  Rig. 

Seneca  scepe  noster.  Id  est  qui  nobiscum  facil  io 
mullis.  An  Senecae  ad  B.  Paulum,  itemquc  B.  Ptuli 
Epistolae  exiitcrint,  noii  ausim  affirmare,  guamvis 
S.  Hicronymus  id  tesietur ;  &i  c^u«i  enim  tueruat, 
eae  suppositiii8&  fuenmt.  Nec  objiciat  quis  emuncue 
naris  hominem  S.  Hieronymnm  haud  facile  deripi 
poiuisse.  Cum  enim  contineniissimie  vitae  Senecam 
ait,  quis  deceptum  non  agnoscat?  Le  Pr. 

(3i)Insita  sunt  nobis  omnium  artium  et  aetatum 
seminay  magisterque  ex  occulto  Deus  producit  itir 
genia.  Verba  suni  Seneca*,  cap.  6,  lib.,  iv,  De  Bene- 
ficiis.  Le  Pr. 


UBBR  DE  ANIMA. 


726 


|B8B  suDt  ct  iotclleclus.  Ex  his  CDiin  produ-  A  iitulo.  OS4  Apparct  quaDta  sint  qua3  uoam  animaB 


iDgenia.  Porro,  ut  ^  frugum  seminibus  una 
ae  generis  forma  esi,  processus  lamcn  varii, 
legro  statu  cvadunt,  alia  ciiam  mcliora  rcs- 
it»  alia  dcgenerant  pro  conditionc  cceli  ct 
ro  rationc  operis,  ct  curac,  pro  temporuin 
,  pro  licentia  casuum  :  ita  ct  animam  licc- 
line  unirormcm,  fuctu  multiformem  :  nam  ct 
101  de  locis  intcrest.  Tiicbis  hcbetcs  et  bru- 
ci  rdatum  est  (35) ;  Athenis  sapicndi  dicen- 
lemissimos  (36) ;  ubi  pencs  Colytum  pueri 
diius  eloquuntur,  praecoce  lingua.  Siquidem 
I  in  Titnceo,  Mincrvam  affirmat,  cum  urbem 
loliretur,  nihil  aliud  quam  rcgionis  naluram 
liise,  ialia  ingcnia  pollicitam.  Unde  et  ipse, 


naturam  varie  collocarint,  ut  vulgo  naturas  depu- 
tcDlury  quando  non  spccics  sint,  scd  sortes  naturai 
et  substaniiac  unius ;  illius  scilicct,  quam  Deus  in 
Adam  contulit,  et  matricem  omnium  fecit  :  atque 
adeo  sortes  erunt«  non  spccics  substantia}  uoius,  ut 
ct  varietas  isla  moralis  quanta  nunc  cst,  taota  non 
fucril  in  ipso  principe  generis  Adam.  Dcbueranl 
enim  fuissc  haec  omnia  in  illo,  ut  in  fonte  natura^, 
atque  inde  cum  tota  varietale  manass*%  si  varietas 
naturie  fuisset. 

CAPDT  XXI. 

Quod  si   uniformis  natura   anima   ab   initio  in 
Adam,  ante  tot  ingenia,  ergo  non  multiformis  ^  per 


kuit  Megillo  el  Clinia;  pnccipit  condenda3  ci-  ■'  tot  ingenia ;  jam  ncc  ^  triformis,  nt  adhuc  trinitas 

yaicnliniana  (38)  csdatur,  qua;  nec  ipsa  in  Adam 
recognoscitur.  Quid  cnim  spiriluale  in  illo  ?  Si  quia 
prophetavit  magnum  illud  sacramenlum  in  Christum 
el  Ecclesiam  {Gen.  ii)  :  Hoc  os  ex  ossibus  meis,  et 
caro  ex  carne  mea,  vocabiiur  mulier;  propterea  re- 
linquet  homo  patrem  et  matrem,  et  agglutinabitur 
mulieri  iuas,  et  erunt  duo  in  camem  unam ;  hoc 
postca  obvenii,  cum  in  illum  Deus  amentiam  im- 
misil  (39),  spiritalem  vim  qua  constat  prophetia,  Si 
ei  malum  in  co  apparuit  transgressionis  admissum, 
nec  hoc  naturale  dcputandum  cst,  quod  instinctu 
scrpcDtis  operatus  est  {Gen.  iii),  tam  non  naturale, 
quam  nec   materialc ;   quia  ct  materiae  fidem  jam 


procurarc.  Scd  Empedocles  causam 
I  lodolis  ct  obtusac  in  sanguinis  qualiiate 
■it;  perfeclum  ac  profecium  de  doctrina 
iiaqiie  deducil.  Tamen  vulgata  jam  res  est 
im  proprictatum.  Comici  Phrygas  timidos  il- 
;  &llustius  vanos  Mauros,  ei  fcroces  Dal- 
[mlsat  ;  mendaces  Crctas  (37)  etiam  Aposto- 
L  I,  12)  inurit.  Fortassean  ct  de  corpore  et 
iadine  aiiquii  accedal  :  opimilas  sapieotiam 
t,  ezilitas  expedit ;  paralysis  mentem  prodi- 
thisia  servat.  Quanlo  magis  dc  accidentibus 
Dtnr,  quae,  ciira  ^  corpulentiam  et  valen- 
el  acuunt,  vel  obtundunt !  Acuunt  doctrina;, 


artes,    et  cxperienlia,  negotia,  studia  ;  Q  exclusimus.  Quod  si  ncc  spiritale,  nec  quod  dici- 


int  inscitia^,  ignavi%,  desidia?,  libidines, 
ientiffi,  otia,  vitia ;  supcr  haec,  si  ci  alia, 
Bannt  potestates.  Enimvero  pra^sunt,  secun- 
la  quidcm,  Deus  Dominus,  ct  diabolus  a^mu- 
eiuidum  communem  autem  opinionem  pro- 
e  ^  fatum  et  necessiias,  ci  fortuna  '^  et  arbi- 
rlas.  Nam  haec,  ct  pliilosuphi  distinguunt,  ct 
Hmdam  tidem  dissercnda  suo  jam  vovimus 


tur  materiale  proprium  in  iilo  fuit ;  nam  si  ^^  ex 
materia  fuisset  mali  semcn,  supercst  ut  solum  in 
illo  ct  unicum  fuerit  naturale,  quod  censetur  ani- 
malc ;  qnod  stalu  simplcx  et  uniforme  defendimus  : 
De  hoc  plane  relinquitur  qnmi  an  dcmutabilc  de- 
bcat  credi,  quod  naturale  dicatur.  lidem  enim  con- 
vcrtibilem  ncgaut  naturam,  ut  trinitatcm  suam  in 
singulis  proprictatibus  figant  :  quia  arbor  bona  ma- 


Variac    lectiones. 

Pam,  al,  ^Circa  Pam.  SemU  Oberth.  ^  Et  providonlia  et  Pam.  Seml.  llhen.  "^  Fortunae  Rig.  Ven,^ 
lifonnis  add.  Khen.  Pam.  '^  Nec  qua  liig,  Ven.  ncc  quadriformi»  cod.  Agobard,  ^o  Et  si  Seml,  Oberth, 

Commentarius. 

Jkebis  hcbetes  et  brutos  nasci  relatum  est,  n  hymnum,  ex  quo  loco  B,  Apostolus  cital  verba  I  ad 
Boeotiic  intclligil.  Usque  adeo  autem  id  ve-  Titum  i,  ait  :  TlapoiuLta  I<jt\  xb  xpTjTnieiv  Ik\  too 
I,  vt  ex  pinguedinc  ingenii  quidam  Boeotos  <|/e\556a6ai,  A::b  'IBoptev^w;  lou  KTwjTbc  fYiOcIaa  •  8; 
mteDt,  et  in  proverbium  abierint  sus  boeoti-  Xaxwv  (lepCaai  Tor?  "EXXTjotv  t3i  Xa^opa  'lx(oo,  y^t 
ia,  boDOlica,  et  quod  propius  huc  acccdit,  xpeiTTcu  Iootw  xpepieTzoiiiaaTo.  «  In  adagium  abiil 
IB  ingcnium,  dc  quibus  latc  Erasmus  in  ^  ' 
ikui,  qui  ctiam  indc  derivatum  pntat,  quod 

el  bnitos  homines  Germanica  et  Rritannica 
BoL  id  est  Boeotos  appcllcmus.  Pam. 
Aikenis  sapiendi  diccndique  acutiss.  Huc 

iUlid  Ciceronis  in  orat.  pro  Flacco  :  «  Ad- 
tbenienses,  undc  humanitas,  doctrina,  rcli- 
fes,  jura,  legcs  onni  atque  in  omncs  icrras 
tm  putantur.  »  Item  quod  a  Platonc,  in  Pro- 

Atnenae  prytaneum  sapientiae  appeilentur. 
)  qaod  idem,  dial.  I  de  Legibus  vocet  civi- 
eloquentia^,  et  mulii    sermonis    studiosam. 

Vendaces  Cre/a«.  Mendacii  nominemale  au- 
Cretenses.  Scholiastes  Callimachi  in  Jovis 


«c  m  aaagium 
Crctisare,  hoc  est  mentiri,  ab  Idomeneo  Crcta; 
nato,  qui  cum  Trojae  spolia  Gran^is  divisurus  csset, 
mcliora  sibi  rcservavit.  »  Le  Pr. 

(38)  Trinitas  Valentiniano.  Trinitas  illa  esl  ho- 
uiinis,  non  Dei,  faciebanl  cnitn  ii  haeretici  homi- 
nom  spiritalem,  animalem  sive  camalem,  lerrestrcm 
sivc  materialem.  Lb  Pr. 

(39)  Cum  inillum  Deus  ameniiam  immisit.  Su- 
pra,  Accideniiam  spiriius  passus  esi^  cecidii  enim 
exsiasis  super  t7/um,  sancii  Spiriius  vw,  operairix 
propheiioi.  Rig. 

Ameniiam  immisii,  Ex  LXX  Interpr.  qui  (Gen. 
ii)  habent  IxaTaciv.  Sic  ipsc  auctor,  cap.  xi.  som- 
num  Adami  exstasim  appellavit,  nequc  aliud  per 
amontiam  intcUigit.  Lac. 


727  TEUTULLIANI  OPERUM  PARS  11.  -  SERIES  I,  POLEMIC\.  728 

los  non  feral  fructus,  nec  mala  bonos,  et  nemo  de  A  Hic    solummodo    nominabnntur,  ne    prseterita  ?i- 
spinis  melat  ficus,  et  de  tribuiis  uvas.  ErjifO  si  iia 


est,  neque  de  lapidibus  iilios  Abrahae  suscilare 
(Matth,  iii)  polerit  Deus,  nec  genimina  viperarum 
facere  penilentiae  fructus  ;  et  erravit  BS5  Apos- 
tolus  scribens  [Ephes.  v)  :  Eratis  et  vos  aliquando 
tcnebras;  el  (Ephes*  ii)  :  Fuimus  et  nos  aliquando 
i}atura  filii  irce,  et  (i  Cor.  vi)  :  !n  his  vos  quoque 
fuistisj  sed  abluti  estis.  Sed  nunquam  discorda- 
bunt  sententiac  sanctae.  Non  dabit  enim  (Luc,  vi) 
arbor  mala  bonos  fruclus,  si  non  inseratur  ;  et 
bona  maios  dabil,  si  non  colaiur;  et  lapides  fiiii 
Abrah»}  ficnt,  si  in  fidem  Abrahae  formentur,  ct  ge- 
nimina  viperarum  fructum  poeniteniia3  facient,  si 
vencna  raalignitalis  expuerinl.  Haec  erit  vis  divinae 
gratiae,  poieolior  uiique  natura,  habens  in  nobis  B 
subjacentem  sibi  liberam  arbitrii  potostatem,  quod 
auTeioiSotov  dicitur ;  quac  cum  sii  ct  ipsa  naluralis 
atque  mutabilis,  ^^  quoquo  verlitur,  natura  con- 
vertitur.  Inesse  autcm  nobis  xb  auTe^ouaiov  (40) 
naluraliter,  jam  et  Marcioni  ostendimus  et  Hermo- 
geni.  Quid  nunc,  si  et  ^^  naturae  coodiiio  sic  erit 
defmienda,  ut  duplex  determinetur,  nalorum  et  in- 
natorum,  factorum  et  infectorum  ?  Atque  ita  quod 
natum  factumque  constiterit,  ejus  uaiura  capiet  de- 
mutationem  :  et  reuasci  enim  poterit,  et  refici.  In- 
natum  autem  et  iofectum  immobile  stabit.  Quod 
cum  soli  Deo  compelat,  ut  soli  innato  et  infecto, 
et  idcirco    immorlali  et  inconvertibili,    absolutum 


deantur.  Dedimus  enim  illi  ct  libertatem  arbitrarii, 
u(  supra  scripsimus,  et  dominatiouem  rerum,  et 
divinationem  (4i)  interdum,  seposita  quse  per  Dei 
graiiam  obvenitex  ^^  S9S  prophetia.  Itaque  jamab 
islo  dispositionis  relractaturecedam,ut  ordinem  ejus 
expuuj^am  (42).  Definimus  animam  Dei  flatu  aatain, 
immortdlcm  (43),  corporalcm  (44),  efligiatam  (43), 
substaotia  simplicem,  de  suo  paiientem  ^^  \arie 
procedentem,  liberam  arbilrii,  accidentiis  **  ob- 
noxiam  (46),  per  ingenia  mulabilem,  ralionalem, 
doinioatricem,  divinatricem,  cx  una  rcdundantem. 
Sequitur  nunc,  ut  quomodo  ex  una  redundet  coo- 
sidercmus,  id  est,  undc,  et  quaudo  et  qua  ratione 
sumatur. 

CAPUT  xxm. 

Quidam  dc  coelis  dcveuisse  se  credunt,  tanta  pcr- 
suasiooe,  quanta  et  illuc  indubitcite  regressuros  re- 
promitlunt ;  ut  Salurninus  Mcnaadri  simoniani  dis- 
cipulus  iuduxit,  hominem  affirmaus  ab  angelis 
factum,  primoque  opus  fuiilc,  ct  invalidum,  ct  ia- 
siabile,  in  terra  vermis  iustar  palpitasse,  quod 
consistcndi  vires  deessent ;  dchinc  ex  misericordia 
summae  potestatis,  ad  cujus  effigiem,  nec  tamen 
plene  perspectam,  temere  strucius  fuisset,  scintil- 
lulam  vilae  consecutum,  quae  illud  exsuscitarit  et 
crexerit,  et  constaniius  animarit,  et  post  decessum 
vitae  ad  matricem  relatura  sit.  Sed  et  Carpocrates 
tantumdem  sibi  de  superioribus  vindicat,  ut  disci- 


est,   ca3terum    omnium    natonim    atque  factorum  p  puli  cju»  animas  suas  jam  et  Chrislo,  nedum  apo 


convertibilem  et  demutabilem  esse  naturam  ;  ut 
etsi  trinitas  animae  adscribenda  esset,  ex  muta- 
tione  accidentiae,  non  ex  inslitutione  naturae  depu- 
taretur. 

CAPUT  XXII. 
Caetcra  animae  natnralia  jam  a  nobis  audiil  Hcr- 
mogenes,   cum  ipsorum  defensione    el  probationc 
per  quae  Dei  potius  quam  materiae  cognoscilur  ^^. 


stolis,  et  peraequeni,  et  cuni  voluut  praeferant ;  qais 
perinde  de  sublimi  virtute  conceperint,  despeclrice 
mundi  poleniium  principatuum.  Apclies  sollicitatas 
refert  auimas  terrenis  escis  de  supercoelestibus  se- 
dibus  ab  igneo  angelo  Deo  Israel  ^''  et  nostro,  qui 
exinde  illis  peccatricem  circumfinxerit  camem. 
Examcn  Yalentini  scmcn  Sophiae  infulcit  anim», 
pcr  quod  historias  atque   ^^  milesias  (47)  iEonum 


Variae  lecliones. 

11  Et  add.  Rhen.  Seml.  12  Et  omitt.  Seml.  Rhen.  ^3  5^^  ^d.  Prior  et  Venet.  Materiae  propinqua  cognosd- 
tur  ap.  Pam.  Seml.  Ob.  1*  Forte  et,  pro  ex  Edd.  ts  Sapienlem  Rig.  Ven.  ^^  Accidenti*  Fran.  "  Israelis  Pam. 
Rhen.  ^^  Mque  vel  easque  Lat. 

Commentarius. 

(40)  fnesse  autem  nobis  Tb  o^TeEouatov.  Ila  libe-  n  arcano  intus  excitanto.  Lag. 
m  arbitrium  apud  Palres  et  philosophos  appella-  "      (42)  Ut  ordinem  ejus  expunaam.  Id.  est,  absol- 

vam,  ct  perhciam,  uti  morem  haljci  in  Apol.  cap.  3, 


rum  arDitrium  apud  Palres  ct  philosophos  appclla 
tur.  A  Nazianzeuo  diciiur  honio  tu)  auTs^ouatb)  Ti(iT)dE(c, 
libero  arbitrio  honoratus.  Lac. 

(41)  Et  divinationem.  Ncmpe  naturalem,  seu  per 
insomnia,  sive  pcr  alias  praenotiones.  Carneades 
enim  dispulavit  pluribus  ratiouilius  adversus  divi- 
nationem.  Tcrtullianus  tamen  praecipue  notat  spon- 
taneos  animorum  impulsus,  qui  manifesli  omnibus 
sunt,  cum  scilicet  mcns,  velui  praescia  futuri  mali, 
vel  boni,  prius  afficitur  moerore  vel  gaudio,  quam 
sensus  corporei  id  deprehendant  certis  indiciis ; 
nam,  ut  Seneca  ait, 

Instat  mentis  fera  lempestas, 
Cum  sine  vento  tranqmlla  tament. 

Quem  praesagiendi  modum  in  Thyeste  scite  describit 
aule  coenam  feralem  Atrei ;  ideo  et  praecordia  sa- 
liunt,  et  defluunt  lacrymae  invitis,  stimulo  ct  monitu 


ct  sanpissime.  Lac. 

(43)  Immortalem.  Elsi  istud  ex  professo  non 
tractei,  quod  e^set  tum  teraporis  extra  oontrover- 
i>iam,  frcquens  tamcn  ejus  hoc  libro  mentio,  nempe 
cap.  2,  3,  6,  9,  14  et  iufra,  c.  24,  38,  45,  51,  53 
et  54.  Pam. 

(44)  Corporalem.  De  anima  quod  corporalis  sit, 
quanquam  ad  paradoxa  ejns  istnd  penincat,  trac- 
tavit  late  supra  cap.  5,  6,  7,  8.  Pav. 

(45)  Effigiatam.  Quod  effigiata  sit,  altenim  para- 
doxon  tractatum  etiam  habes  snpra  cap.  9.  Paii. 

(46)  Accidentiis  obnoxiam.  Alludit  ad  id  qnod 
paulatim  proficiat  anima  in  sapientia.  Pam. 

(47)  Per  quod  historias^  atque  milesias.  IlIuMno* 
res  fabulae  milesiae  dicuntur,  sive  a  vauitale  Mik^ 
siorum  ob  oraculum  ApoIUnis,  qua  de  re  Strabo» 


L1BBR  DB  ANIHA. 


730 


ex    imaginibus   visibilium   rccognoscunt.  A  boe  dilutioris  diviniUlis,  ct   exilioris   felicitAtis;  ut 


Mia  fide  ,  Platonem  omnium  liaercticorum 
Dtarium  (48)  facium.  Illius  est  enim  Pt  097 
oney  quod  animaB  hinc  eunles  sint  illuc,  f  t 
b;  item  in  Timeo^  quod  genimina  i^  Del, 
l^i  mortalium  genitura ,  accepto  iniiio 
mmortali,  mortalc  ei  circumgelaverinl  cor- 
in  quod  mundus  hic  imago  sit  alterius  ali- 
im  omnia  ul  fidei  commendct  20,  et  animam 
loperioribus  (49)  cum  Dco  egissc  in  com- 
dearum,  et  inde  huc  Iransvcnire,  et  hic  quae 
Hril  de  cxemplaribus  reccnsor<*,  novum  ela- 
ai|^mentum  ,  (laOTjaEi;  (ivapLVYjoei;  id  est, 
B  reminiscentias  esse  (50)  :  veuieutes  eiiim 
B  animas   oblivisci  eorum   in  quibus  prius 


flatum,  non  ut  spiritum;  ct  si  immortaiem,  ut 
hoc  sit  divinitaliSf  tamen  passibilf^m,  ut  hoc  sit 
nativitatis  :  ideoque  et  a  ^''imordio  exorbitalionis 
c^pacem,  et  inde  ctiam  oblivionis  afHnem.  Satis  de 
ito  cum  OSS  Hermogene  (54).  CaRtcrum^qnae,  ut  21 
haberi  merito  possit  ex  peraequatione  omnium  pro- 
prietatum  deus,  nulli  passioni  subj.icebit;  ita  ncc 
oblivioni,  cum  tanta  sit  injuria  oblivio,  quanta  e»t 
gloria  ejus,  cujus  iojurin  est,  mcmoria  22  scilicet  : 
quam  ct  ipse  Ptalo  sensuum  el  intelleclunmsalutem, 
ct  Cicero  thesatirum  omnium  studioruni  praedica- 
vit  (52).  Nec  hoc  jam  in  dubium  deducetur,  an  tam 
divina  anima  memoriam  potuerit  amittere;  sed  an 
quam  amiserit,  recuperare  dcnuo  possit.  Quae  enim 


iebinc  ex  his  visibilibus  edoctas  recordari.  B  non  debuit  oblivisci,  si   oblita  sit,  nescio  an  valcat 


lnr  hujusmodi  argumento  illa  insinuentur  a 
fiue  haretici   mutuanlur,  satis  hsereticos 
ianiy  8i  argumentum  Platonis  elidam. 

CAPUT  XXIV. 
qnidem  oblivionis  capacem  animam  non 
qnia  tantam  illi  concessit  divinitatcm,  ut 
qnetar  :  innaiam  cam  facit,  quod  et  solum 
lOtuissem  ad  tcstimonium  plcnae  divinitatis  : 
mmortalem,  incorrupiibilem,  incorporalem, 
et  Deum  credidil,  invisibilem,  ineffigiabi- 
liformem,  principalem,  rationalera ,  iotel- 
1.  Quid  amf»lius  proscriberel  animam,  nj- 
m  nuncuparct?  Nos  autcm  qui  nihil  Deo 


r<>cordari.  Ita  utrumque  meae  animae,  non  platonlcae 
congrud.  Secundo  gradu  opponam  :  natura  compo- 
tem  animam  faci^i  idearura  illarum,  annon?  Imo 
natura  ,  inqu«s.  Nemo  ergo  concedet  naturalem 
hcicntiam  uaturalium  excidere  artium.  Excidet  stu- 
diorum,  excidet  doctrinarum  disciplinarum,  cxeidet 
fortasse  et  ingenioruiii,  et  affectaum  :  quae  naturac 
videntur,  non  taraen  sunt,  quia,  ut  praemisimus,  et 
pro  locis,  et  pro  institutionibus,  et  pro  corpulentiis, 
ac  valetudinibus,  et  pro  potestatibus  dominatricibus, 
pro  libertatibus  arbitrii,  et  accidpntibus  constant. 
Naturalium  vcro  scicntia  ne  inbestiis  quidem  dcHcit. 


Plane  obliviscctur  ft^riiatis  lco,  mansuetudinis  eru- 
nns,  hoc  ipso  animam  longe  infra  Deum  P  ditione  praevenius ,  et  cam  toto  su^gestu  juba- 
ina,  quod  natam  eam  agnoscimus,  ac  per      rum  ^^  (35)  delicium  fiet  Bereniccs  alicujus  rcginae, 

Variae  lectiones. 
mina  Pam,  Rhen.  20  Commendal.  Par,  21  Deus  hic  add.  Fran,  22  Memori»  Jun.  23  Tubarum 


Geograph.j  sive   a   rosis  milesiis,  qua;  in 
erant.  Le  Pr. 

\atonemdmnium  hcereticorum  condimenta- 
liilosophiam  antiquam  fuisse  veluti  penu  et 
ttresium  saepe  calumniatur  Auctor,  ut  cap.7 
eript.  Inde  cap.  8  adv.  Uermog.  vocat  philo- 
wsreticorum  patriarchas  :  quas  vero  hH»re- 
maverit  Plato  cx  hoc  uno  dogmatede  anima* 
jine,  observat  Joarn^^s  Bipt.  Crispus  lib.,  11, 
im  Menandriani,  Saturnini,  Enlhu>iaslaR,Car- 
B,  Valenliniani,  Apellilae,  Scleuciani,  Mes>a- 
icennact  Rairaundus  Luiliusex  doctrina  Pla- 


Commentarias. 

sumptus  est.  Sic  cnim  ibi  legitur  :  Sed  et  sccundum 
illum  sermooem,  inquit  Cebes,  si  verus  est,  0  So- 
cratf^s,  quem  tu  frequentor  referre  soles,  3ti  ^(iiv 
{j  [xdOY)<jic  oOx  aXXo  Ti  ^  aviptvTjat;  Tuyx^S'  oliaa, 
id  est,  si  ad  verbum  cum  Tertulliano  vertamus  : 
Quod  nobis  discentia  nihil  aliud  sit  quam  remini^ 
scentia,  pro  quo  interpres  Piatonis  vortit  :  Quod 
discere  nihil  aliud  sit  nobis,  quam  recordari;  et 
sccundura  hunc,  inquam,  necesse  ost  nos  in  priore 
quod.iiii  temoorc  didicisso  ea  quae  nu»ir  recorda- 
mur.  Hoc  aut-m  fieri  nun  posse,  si  nun  fuissot  ali- 
cubi  aiiimi  nosfra,  priu^qtiam    in    hanc  speciem 


epti  yideutur  circa  animarum  exordium.LAC.  n  dcveniret.  Atqui  mox  ct  Simmias  idipsnra  ibidem 
'i  animnm  retro  in  nuperiorihus.  Non  potui  "  confiletur,  et  multis  rationibus  non  modo  Cehes,  scd 


fperire  in  Timcco  Plalonis  huc  periincns, 
lod  Deiis  summus  Of  ilex,  constitulo  uni- 
iTisit  animas  je.|iiali  cum  sidcrihus  numero, 
las  singiilis  assi^navii,  et  volul  in  vehiculura 
I  uoivprsi  naturam  ostendit,  et  Irges  futalos 
lOSuit,  quodquc  ori^ro  prima  qr.iiem  futura 
lioata  una  omnibus,  oporteret  aulem  ipsas 
a  in  singulu  convcniontia  singulis  tcmpo- 
strnroenta  (corpora  nempo;,  producerc  ani- 
no  cultti  dcfiitissimum  .  Quo  libro  cum 
I  dicit,  ff  animam  Iiic  qua;  rotro  norit  d»% 
ribus  recensere,  >»  mdgis  pnto  istud  ad 
m  referri,  cujus  etiim  paulo  piius  racmi- 
■trumque  reperire  est.  Pam. 
i  est  discentias  reminisce.  Locus  isteliaud 
I  Phasdoney  non  ex  Tima^o  Platonis  de- 


et  Socratesipso  paradoxon  hoc  cmfirmarc  nituntur; 
verura  egregio  coofutat  Auctor  cap.  prox.  Pam. 

(51)  Satis  de  isto  cum  Hermogene.  Alludii  ad  li- 
brum  de  censu  Animce  adversus  Uermogenem^CM\m 
fragmcnta  habontur.  Pam. 

(52)  Cicero  thesaurum  omnium  studiorum  prof' 
dicavit.  lib.  i,  de  Oratore  vocat  thesaurum  rerum 
omnium  memoriam.  Cassiodorus,  v.  Var.,  epist.  22, 
ei  lib.  de  Anima^  de  rap.  12.  Lac. 

(53)  Cum  toto  suggestu  jubarum.  Id  est  cum  toto 
ornatii  :  forsitan  ailudit  ad  si^num  coeleste  Leonis, 
cujus  ad  caudam  sunt  soptcra  stellae,  quas  crincs 
scu  comam  Boreniccs  nuncupant  astrologi.  Lac. 

—  Cumtotosuggestujubarum.Delicium  Berenice. 
Non  semel  adnotavimus  suggestum  pro  ornatu  ac« 
cipi  ab  Auctore.  Atqui  quod  ab  alicujus  Berenices 


731  TBRTULLIANI  OPERUM  PARS IL  -  SERIES  I,  POLEMICA.  732 

lingua  gcnas  cjus  emaculaos;  mores  bestiam  relin-  A  ut  nala  subslantia  inaalsB  vim  exslinguat.  Magnse 


quent  :  scientia  naturalium  permancbit.  Non  obli- 
viscctur  idcm  naluralium  pnbulorum ,  naturalium 
rcmediorum,  naturalium  tcrrorum;  ctsi  de  piscibus, 
elsi  de  phcentis  regiua  ei  obtuleril,  carnem  deside- 
rabil;  elsi  languenii  theriacam  composuerit  (54), 
simiam  leo  rcquiret  :  ei  si  nullum  illi  venabulum 
obBrmavil,  gallum  lamen  formidabit  (55).  Perinde 
ct  homini  BS9  omnium  forsilan  obliviosissimo 
inobliterata  perscverabil  sola  scicntia  naiuralium, 
ut  sola  scilicet  naluralis;  memor  semper  mandu- 
candi  in  csurie,  ct  bibendi  in  siti,  et  oculis  viden- 
dum,  et  auribus  audiendum,  et  naribus  odorandum, 
ei  orc  guslandum,  et  manu  conlrectandum.  Hi  sunt 
ccrtc  scnsus,  quos  philosophia  deprctiat  intcllec- 


autcm  et  multse  differentiae  corporum,  pro  gentili- 
tate,  pro  magnitudinc,  pro  habitudine,  pro  aelate, 
pro  valctuJine.  Num  ergo  et  oblivionum  •''  diffe- 
rentia)  aestimabuntur?  Sed  uniformis  oblivio  cst; 
ergo  non  erit  corporalitas  multiformis  in  causa 
cxitus  uniformis.  Multa  iiem  documenta,  teste  ipso 
Platone  ,  divinationem  anims  probavcrunt ,  qu» 
proposuimus  jam  Hcrmogeni.  Sed  nec  SOO  qoia- 
quam  Iiominum,  non  ct  ipse  aliquando  prssagam 
animam  suam  scnlit,  aut  ominis,  aut  periculi,  aut 
gaudii  augurem.  Si  divinationi  non  obstrepit  corpus, 
nec  memorise,  opinor,  ofOciet.  In  eodem  certo  cor- 
pore,  ei  obliviscuntur  auimae,  et  recordantar.  Si 
qua  corporis   raiio   inculit    oblivionem,    quomodo 


tualium  pra^Iatione.  Igitur  si  naturalis  scientia  sen-  B  conlrariam  ejus  admittot  recordatiouem?  quia  et 


sualium  permanet,  quomodo  intcllcctualium,  quae 
potior  habetur,  intercidit?  Unde  nunc  ipsa  vis  obli- 
vionis  anieccdentis  recordationem  ?  Ex  multitudine, 
ail,  tcmporis  (56).  Sat's  improspecte.  Quantilas 
onim  temporis  non  pcrtinebit  ad  eam  rem  quse 
innata  dicatur,  ac  "per  hoc  potissimum  aeterna  cre- 
datur.  Quod  enim  setemum  cst,  eo  quia  et  innatum 
cst,  neque  initium,  neque  finem  temporis  admit- 
tendo,  nullum  modum  temporis  patitur ;  cui  tem- 
poris  modus  nullus  est,  nec  ulla  demutationc  tem- 
pori  3^  subest,  nec  ea  de  mullitudine  tempori  vis 
cst  3^.  Si  tempus  in  causa  cst  oblivionis,  cur,  ex 
quo  anima  corpori  inducitur,   memoria  delabitur, 


ip^a  post  oblivionem  recordatio,  memoria  recidiva 
est.  Quod  prima)  memoriae  adversatur,  cur  dod 
et  secunda^  refragatur  ^?  Postremo  qui  magis 
reuii:;iscerentur  quam  pueruli ,  ut  rcccntiores 
anima3,  ut  nondam  immersae  domcsticis  ac  pub!icis 
curis  ,  ul  ipsis  solis  dcdilae  studiis  ,  quorum 
disccntiae  reminisccntiae  fiunt?  Imo  cur  non  cx 
aequo  onmes  recordamur,  cuni  ex  aequo  onmes 
obliviscamur  ,  sed  tantummodo  philosophi  ?  Ne 
hi  ^  quidem  omnes.  Plato  scilicet  solus  in  unta 
geiitium  silva,  in  tanto  sapientium  prato,  ideamm 
et  oblitus  et  recordatus  est  (57).  Igitur  si  nullomodo 
consistit  argumentatio  ista  prascipua,  totum  illud 


quasi   exinde   tempus   anima   sustineal,  quae  sine  Q  pariter  evcrsum  est,  cui  accommodata  cst,  ut  anims 


dubio  prior  corpore,  non  fuit  utiquc  sine  tcmpore? 
Ingressa  voro  corpus,  statimne  obliviscitur,  an  ali- 
quanto  posl?  Si  statim,  ct  qnae  crlt  temporis  non- 
dum  supputandi  multitudo  ?  infanlia  scilicet.  Si 
aliquanto  post,  ergo  illo  in  spatio  ante  tempora 
oblivionis  memor  adhuc  aget  anima,  et  quale  est, 
ut  postea  obliviscatur^  et  rursus  postca  recordetur? 
Quoquo  autem  tempore  illam  oblivio  irruerit,  quan- 
tus  hic  etiam  habebitur  modus  teaiporis?  tota  opi- 
nor  vitae  decursio  salis  non  crit  ad  evertendam  ^^ 
mcmoriam  lauli  ante  corpus  aevi.  Sed  rursus  Plato 
causamdemutat  in  corpus.  Quasi  ct  hoc  fidc  dignum, 

Variae  lectiones. 

2*  Tcmporis  Pam,  Hhcn,  ^s  Nec  oadem  mullitudine  temporis  vis  est  Pam.  Rhen,  in  multitudine  LaL  * 
Vcrtendam  Pam.  Rhen.  SemL  Oberth,  ^*  Oblivionem  Venet.  mendose.  '^  Refragetur  Rhen.  Pam.  »  Nec 
ii  Lat. 

Coromentarius. 

roginae  mansuetudino  eruditus  leo  delicium  fuerit,  n      (56)  Ex  multitudine,  ait^  temporis.  Alludil  id 

dit  au-      verha  illa  Platonis  in  Phai^done  :  •  Nonne  recor- 


et  innatse,  et  in  coeleslibus  conversatae,  ei  conscifle 
divinorum  illic,  ct  iude  delatae ,  et  hic  recordats 
crcderenlur,  ad  occasiones  plane  haereticis  submini- 
strandas. 

CAPUT  XXV. 

Jam  nunc  regrediar  ad  causam  hujus  cxcessus, 
ut  reddam  quo-nodo  auimae  ex  una  rcdundeot, 
quando,  et  ubi,  et  qua  ratione  sumantur  :  de  qoi 
specie  nihil  refert,  a  philosopho,  an  ab  haerctico, 
an  a  vulgo  quaestio  occurrat.  NuUa  interest  pro- 
fessoribus     veritaiis    adversariis    ejus  ,    maxime 


tradii  iElianus  I.  v  de  Animalibus,  c,  39.  Addit 
tem  alicujus  tum  pro  more  loqucndi  suo,  tum  quod 
plures  ejus  nominis  fuerint.  Pam. 

(54)  Languenti  theriacam  composuerit,  Alludit  ad 
Plinii  verbi  lib.  vii,  cap.  40  :  »  iEgritudincn  fasli- 
clii  tantum  sentit,  in  qua  medelur  ei  conlumelia, 
in  rabiem  agente  annrxarum  lascivia  simiarum.  » 
Pam. 

(55)  Gallum  tamen  formidabit.  Etiam  hoc  ex  Pli- 
nio  ibidcm  :  f  Atque  hoc,  inquit,  talo,  tamque  sae« 
vum  animal,  rotarum  orbcs  circumacti,  currusquc 
inanos,  cl  gallinaceorum  cristSB,  cantusquc  etiam 
niagis  lerrent.  »  Pam. 


dalio  osl,  maxime  ubi  alicui  acciderit  circa  illi, 
quorum  per  tempus,  eteo  quod  diu  non  conspexil?» 
pro  quo  transtulit  Auctor,  ex  multitudim  temporis. 
Yerum  otiam  istud  puichre  Auctor,  refutat,  ex  fO 
quod  ii.oatam  Plato  animam  dixerit,  et  proindc 
aeternam,  sine  temporis  initio.  Pam. 

(57)  Idearum  et  oblitus  et  recordatus  est.  Loein 
est  in  Platone,  qui  primus  idcaruni  aomnia  in  lo- 
cem  omisit,  scripto  ojus  argumenti  dialogo,  (iuo« 
Parmenidem  inscripsit,  et  frequentissima  alibi  et- 
rum  mentione  iojecta,  quemadmodum  etiam  snprt 
aduota\imus.  Pam. 


LIBBR  DB  ANIMA.  734 

daeibus  quam  sunt  primo   isti  qui  praesu-  A  etiam  fastidiatis?  an  ct  valetudinibus  inviccm  com- 


Dn  in  utero  concipi  animam  (58),  nec  cum 
figqlatione  compingi  atque  produci;  sed  ^ 
iampartU)  nondum  vivo  infanti  extrinsecus 
i  (69)  :  caeterum,  semen  ex  concubilu  mu- 
18  locis  sequestratum)  motuquc  n^^iurali  ve- 
1    compinguesccre   in    solam     subslantiam 

eam  edilam»  et  de  utcri  fornace  fuman- 
t  calorc  solutam,  ut  ferrum  igaitum,  et 
frigidae  immersum,  ita  acris  rigorc  porcus- 

Tim  animalcm  rapcrc,  cl  vocalcm  sooum 
:  (60).  B91  Hoc  Stoici  cum  Jiluesidemo, 
Interdum  Plato.  cum  dicit,  periude  animam 
am  alias,  et  cxtorrcm  uteri,  prima  adspira- 
ncmitis  infantis  adduci,  sicut  ex   spiratione 


municetis  ?  I!Ie  quidem  usque  eo,  de  ^^  contusioni- 
bus  vestris,  quibus  et  ipse  intus  per  eadem  mem- 
bra  signatur,  rapiens  sibi  injurias  matris.  Si  livor 
ac  rubor  sanjifuinis  passio  est,  sine  anima  non  erit 
smguis  :  si  ^aleludo  animac  ^'^  accessio  cst,  sine 
animi,  non  erit  vuletudo  :  si  alimonia,  ineilia,  cre- 
menta,  decrementa,  pavor,  motus,  traclatio  est 
animae  his  qui  fungitur,  vivet.  Denique  dcsinit  vi- 
vere,  qui  desinit  fungi.  D^ni  ^ue  ct  mortui  eduntur ; 
quomodo,  nisi  et  vivi?  Qui  autcm  ct  mortui,  nisi 
quiprius  vivi  ?  Atquin  ct  in  ipso  adhuc  utero  inFaas 
trucidatur,  necessaria  crudelitate,  cnm  in  exitu 
obliquatus  denegat  partum;  matricida,  ni  morilu- 
rus.  B9I9  Ita  }ue  et   inter  arma  medicorum  et  or- 


na  educi  ^^.   Yidcbimus  an  scnteniiam   fin-  B  ganon  ^s  est  quo  prius  patescere  secreta  coguntur, 


>•  Ne  ex  mcdicis  quidem  defuit  Iliccsius,  et 

eCirtissuic  prtuvaricaior   (61).  Puduit,   opi- 

nshoc  staiuere,   quod  feminae    agnoscerent. 

llo  roboratior  ^^  cxitus  (62),   a  fcminis  re- 

[vam  probari  ?  In  isla  namque  spccie  nemo 

ooeas  magidter,  arbiter,   teslis  quam  sexus 

Respondete,    matres,    vosque   praegnantes, 

puerperae ;    sterilcs    ci   masculi    tace.mt ; 

oaturae   vcritas  quacritur,  vcstrae   passionis 

ovenitur  :  an  aliquam   in  foetu  scntiatis  vi- 

tm,  aiienam  dc  vestro?  de  quo  palpitent  ilia, 

latera,    tota  vcntris   ambitio  (63)  puKsetur, 

pooderis  regio  mutclur  ?   an  hi  motus   gau- 


lortili  temperameiito,  cum  anulocultro  ^^  quo  intus 
membra  caedunlur,  anxio  arbitrio;  cum  hebete 
unco,  quo  totum  facinus  ^^  extrahitur  violento 
pnerpcrio.  Est  etiam  aeneum  spiculum,  quo  jugula- 
tio  ipsa  dirigitur,  caeco  latrociuio  :  IpiSpuoa^ix- 
TYiv  ^^  appellant,  de  iufanticidii  officio,  utiquc  vi- 
ventis  infantis  peremptorium.  Iloc  et  Hippocratcs 
habuit,  et  Asclepiades,  et  Crasislraius,  et  majorum 
quoque  prosecior  Herophilus,  et  miiior  ipse  Sora- 
nus,  certi  animal  cssc  conceptum,  atque  ita  mi- 
serti  infelicissimae  hujusmodi  infantiae,  ut  prius 
occidatur,  nc  viva  lanietur.  De  qua  sccleris  ncccssi- 


tate  nec  dubitabat,  crcdo,  Hiccsius,  jam  natis  ani- 
tra  sint,  et  ccrta  sccuritas,  quod  ita  infan-  Q  mam  superducens  ex  a^Tis  frigidi  pulsu,  quia  ct 
rivere  conOdatis,  ct  ludcre?  au  si  desicrit  ipsum  vocabulum  animae  penes  Graecos  de  refrige- 
€jas,  illi  prius  periimescatis  ?  an  et  ^^  au-  ratione  rcspondeat  ^^.  Num  ergo  Barbarae  Roma- 
II  In  vobis,  cum  ad  novum  sonum  cxcutitur  ?  nasque  gentes  aliter  animantur,  quia  animam  aliud 
eiborum   varietates    ^  illi    dcbideretis,   iUi      qui^  quam  4^xV  cognominaverunt?  Quanto;  vero 

Variae  lectiones. 

add.  Pam,  Rhen,  3*  Duci  Fran.  32  Senteniia  fixerit  vult  Rig.  3^  Roboratior  Pam.  Rhen,  3*  Et  otnitt. 
Vanitates  Rhen.  Pani.  Ria.  36  Usque  co  omitt.  Lat.  co  de  omitt.  Rhen.  Pam.  3^  Omnis  Fran.  38 
Fran.  3o  Anulo  culiraio  Rhcn.  Pam.  ^®  Pecus  Fran.  Pam.  item.  adtrahitur.  ^i  'E(i6poov^xTmv  Lat. 
*tm  Fran.  IfxCpuoiraxirjv  alii.  IfjL^p-joaixTrjv.  cod.  Agobard.  *^  Respondcns  Rhen.  Pam. 

Commentarius. 

Hiwi  in  utero  concipi  animam,  etc.  Stoicis  extorris  terrenum  corpus  inhabitet,  atque  ideo 
lianc  opinioncm  Tcrlullianus  :  at  Aetius  flerc  infantes  cogantur.  »  Similem  causam  flcius 
iDiogoncm  ct  Hermonhilum,  imo  ct  Empc-  infantilis  putat  Soran  is  Ephesius  Isagoges  17. 
Bb.  de  Ilist.  philosoptiica.  Lac.  Lac. 

ixtrinsecus  imprimi.  Lucrctius,  lib.  iii,  ex  D  (61)  Ilicesius  et  naturas  et  artis  sum  prcevarica* 
ia   Sloicorum,   quos   mox  allegat  TertuIIia-      tor.    Hicesius   niedicujs  ncgabat   in  utero   concipi 

animam,  dia-batque   effuso    jam    partu    nondum 


\  hoc  plarito : 

)d  n  forlo  pntas  cxtrinsecas  insinuatam. 
Banarc  aDimam  nobis  per  mcmbra  solere. 

tnrvoce  imprimi  vel  insijiuari,  ne  dicercnt 
I  uasci  (Laclanl.  lib.  iii.  c^p.  18).  Lac. 
Et  vocalem  sonum  reddere.  Pularuut  aliqui 
I,  deturbatam  ccelesti  domicilio,  tunc  coe- 
ababitare  lcrrenum  corpus,  ac  propterea 
n  oogi,  dolerc  el  flcre,  ut  refert  Aiexandcr 
iiifleus,  problem.  64,  dum  rcspon  Jct  qnai- 
Cur  infanies,  ut primum  eduntur,  /lent?  Cn- 
1  iolutio  :  ff  Quia  sensus  corum  atque  n:i- 
IbU  peregrinatur.  Nam  e  caiido,  molliquc 
matncis  corpore,  in  aera  frigidum  cxcuut. 
«  tamen  et  a  luminc  exterrentur,  non  ut 
aiant,  quod   anima    coelestium   regionum 


vivo  infanti  cxtrinsecus  imprimi,  prima  scilicct 
aspiratione.  Hinc  natura;  et  artis  su»  prsevarica- 
lorcm  csse  ait  Sepliinius :  naturse,  quia  foetum  in 
utcro  vivere  jam  animatum  pra^gnanies  adfirmeut 
ci  signa  certissima  dcmo.streut  artis,  quia  mcdici 
ip<i,  quoties  neccsse  esl  conc^ptum  utcro  infantcm 
extraticre  violento  puerpcrio,  non  prius  detruncare 
mcmbra  solent,  quam  jugulaverint,  vivcntem  jam 
utique  ct  animatuni.  Rig. 

{Q2)Ruboratior  exitus.  Exitum  ruboraliorem  dicit 
evctttum,  cx  quo  plus  ruboris  ac  pudoris  incutia- 
tur.RiG. 

(63)  Tota  ventris  amhitio.  Eodemsignific^tu  Hic- 
ronymus,  epist.  ad  Principiam  dixit  :  «  Intoriora 
membra  obvolvuntur  Ecclesias,  et  tota  uteri  tegitur 
anibilio,»hocesttoius  uterus,  totusvcnter.RiG. 


735  TERTDLLIANI  OPERUM  PARS IL  —  SERIES  I,  POLEMICA.  736 

nationes  sab  fervcntissimo  axe  censentur,  colorem  A  semine  educimur?  Cur  autem  et  veleres  astrolo|p 


quoque  excoctae  ?  unde  illis  anima,  quibus  aeris  ri- 
gor  nnllus?  Taceo  cubiculares  aestus,  et  omnem 
illic  caloris  paraturam  cnitentibus  necessariam, 
quas  adflari  vel  maxime  periculum  est.  In  ipsis 
pene  balneis  foetus  elabitur,  ct  statim  vagitus  au- 
ditur.  CsRtcrum,  si  aeris  rigor  thesaurus  est 
animse,  exlra  Gcrmanias,  et  Alpes,  et  Argacos  (64) 
nemo  debuit  nasci.  Atquin  cl  populi  frequentiores 
apud  oricnialpm  et  mcridialem  temperaturam,  et 
ingenia  expediliora,  omnibus  Sarmatis  etiam  menie 
torpenlibus.  Et  animi  enim  dc  rigoribus  scitiores 
provenirent,  si  animae  de  frigus  uiis  evenircnt  : 
cum  substantia  en;m  et  vis.  His  ila  praestructis, 
possumus    illos  quoque     recogitare ,   qui  exsecto 


B 


gcnituram  hominis  ab  initio  conceptus  digerebant 
si  non  exinde  et  anima  est,  ad  quam  seqae  perti- 
net  si  quid  est  flatus  ^^  ? 

CAPUT  XXVI. 

Sed  omnis  inaRqualitas  scnlentiae  humaaae  osqoe 
ad  Dei  terminos  (67)  :  in  nostras  jam  lioeas  gra- 
dum  colligam  ut  quod  philosophis  medicisque  re- 
spondi,  Christiano  probem.  Dc  tuo,  frater,  funda- 
mento  fidem  scdifica  ^  (68) ;  Aspice  viventes  ute- 
ros  (69)  sanctissimarum  feminarum,  nce  modo 
spirantes  jam  illic  infantes,  verum  etiam  propbe- 
tantes.  B^ce  (Gen,  xxv)  viscera  Rebeccee  (70)  io- 
quieiantur,   et  longe  adhuc  partus,  et    aeris  nullos 


matris  utcro  vivi  aerem    hausenint,   Liberi  aliqui  ■'  impulsus.  Ecce  duplex  fetus  in  locis  matris  taroul- 


et  B93  Scipiones  (65).  Quod  si  qui>  ut  Plato, 
pcrindc  non  putat  (66)  duas  animas  in  unum  con- 
venire,  sicut  nec  corpora,  ego  illi  non  modo  duas 
animas  in  unum  congestas  osteodissem,  sicut  et 
corpora  in  foelibus,  vcrum  et  alia  multa  cum 
anima  cooserta,  da^monis  scilicet,  nec  unius,  ut  ia 
Socrate  ipso;  verum  et  septenarii  spiritus,  ut  in 
Magdalena;  el  bgionarii  numeri,  ut  in  Geraseno, 
quo  facilius  anima  cum  anima  conseretur  ^^  ex 
societale  substantiae,  quam  spiritus  nequam  ex 
diversilatc  naturae.  At  idem  in  sexto  Legum^  mo- 
nens  cavere  ne  vitiatio  seminis  ex  aliqua  vilitate 
concubitus  labem    corpori    et     anima;     supparet, 


tuantur,  e(  nusquam  adhuc  populi  duo.  Portentosa 
forsitan  petulantia  infantiae,  ante  certantis  quaro 
viventis,  ante  animosae  quam  animaiae,  si  tantum- 
modo  matrem  subsuUando  turbasset.  B94  At  cam 
partus  aperitur,  et  numerus  iospicitar,  et  augaratui 
recognoscitur,  puto,  jam  non  animae  solammodo 
probantur  infantium,  sed  et  pugnae.  Detinebator 
qui  praevenerat  nasci  a  praevento,  nec  dum  plenias 
edito,  tanlum  manu  nato.  Et  si  ipse  animam  de 
pri!na  aspiralione  ^*^  potabat  Platonico  more  (71), 
aut  de  aeris  rigore  carpcbat  Stoica  forma  (72),  qaid 
ille  qui  exspectabatur,  qui  adhuc  intus  detinebator 
et  foris  jam  detinebat?  Nondum,  opinor,  spirans 


nescio  de   pristinis  ^^  magis,   an   de  isla  seotentia  Q  plantam  fratris  invascrat,  eliam   nunc  calens  miitre 


sibi  cxciderit.  Ostcndit  enim  animam  de  semine 
induci,  quod  curari  monet,  non  de  prinia  aspira- 
tione  nascentis  Unde,  cro  te,  similitudine  animae 
quoque  parentibus  de  ingeniis  respondenms,  sccim- 
dum  Cleanihis     testimonium,   si    non    ex   animae 


sc  priorem  prodissc  cupiebat.  0  infantera  et  aemu- 
lum,  et  vaiidum,  et  olim  contentiosum  1  Credo  qnia 
vivum.  Aspice  (Luc,  i)  etiam  singulares  cooce* 
ptus  (73),  et  quidem  monstrosiores,  sterilis  et  vir- 
ginis,  quae  vel  hoc  ipso  imperfectos  edere    pouii»- 


Variae  lectiones. 

*3  Censeretur  Seml,  Rhen,  Oberih.  cod,  Vrsini,  **  Pristina  Rhen,  Pam,  *5  Status  cod,  Wouw.  *®  iEdificem 
Pam,  Rhen,  Gagnos,  ^*'  Spiratione  Pam,  Rhen, 

Commentarius. 

(64)  Alpeset  Argoeos,  Cum  Alpibus  jungit  Argaeum  alloquitur  christianum,  cujus  fundamentum  apitellit 
sive  Argaeos  montes  in  Cappadocia,  quoniam  per-  sacram  Scripluram;  cui  pro  funJameato  sacrarum 
pcluis  (iivibus,  sicuti  Alpes,  mons  iste  obducitur.      Scripturarum  testimonia  suggerit.  Rig. 

Le  Pflr.  (69)  ylspzc^  t^ii;en^e5  u^ero5.  Galenuscjuoque  eaden 

(65)  Liberi  aliqui  et  Scipiones»  Scipio  Africanus  probatione  argumentum  capit,  seJ  mtra  suas  I>- 
prior  caeso  Pomponiae  matris  utero  natus  est.  Li-  Q  nea^,  ex  profani^  cxcmplis  confirmans  foetum  ani- 
bor  c  Jovis  somme  exscctns  quoque  dicitur,  unde      maiuai  in  utero,  libioquem  scripsil    :  «  An  animal 


fabula.  Quamquam  per  Libcri  gentis  aul  familiae 
Romanae  nomen  qui(lam  explicani.  Caesares  a  ca>so 
pariter  matris  utero  dictos  ncmo  non  putat,  cum 
tamen  ante  Caesarum  genlem  Claudium  Caesarem 
exsiitisse  «iicat  anle  bellum  Samiiiiium  Plinius. 
Caesoi*es  quoque  diccba*<tur  qui  caeso  matris  uicro 
nascebantur,  ut  Scipio.  Le  Pr. 

(66)  Ut  Plaio,  perinde  non  puiat^  elc,  Unicam 
siinpliceinque  animam  cuique  corpori  inesso,  affir- 
maba  Plato,  noquc  duas  in  eodem  simul  bomine 
admitlcbat.  Chrysippo  illud  tribuit  TertuII.  supe- 
rius.  Le  Pr. 

(67)  Sed  omnis  ina^qualiias  sententix  humanas 
usque  ad  Dei  terminos,  Quasi  dicerei  :  Sed  fuorint 
inaequales,  incertae  ei  inconstantes  hominum  de 
anima  scntentiaencque  ad  divina  testimonia.  Rig. 

(68)Z)c  iuo  frater  fundamcnio  fidem  (cdifica,  Jam 


sit  quod  in  utero  est.  »  Lac. 

(70)  Ecce  viscera  Rebeccx.  Late  proseqnitar  bi- 
sioriam  Gon.  xx,  de  Rebecca  et  duobus  ejas  fiiiis, 
tum  in  utero,  tum  in  partu,  qui  nisi  jam  animati 
non  poiuisseni  pugnas  il'as  intentare.  Pam. 

(71)  De  prima  aspiratione  fotabat  Platonko 
more.  Alii  portabat.  Alludit  ad  dicta  capite  praeced. 
libi  Plaioni  imputavit  animam  primum  trahi  spirt- 
tionc.  Lac. 

(72)  De  aeris  rigore  carpebat  Stoica  forma.  Htiam 
reripit  ea,  quae  superiori  capitulo  Stoicis  triboit, 
post  natum  puerum  rapere  animam  aeris  rigore  re- 
percussum.  Lag. 

(73)  Aspice  eiiam  singulares  conceptus,  Simiiitor 
ctiam  hic  conceptus  Joannis  Baptistse  et  Chrislit  ^ 
muiuam  agitationem  infantium  adhuc  in  utero,  de 
quibus  Lucns,  ii,  c.  Pam. 


LIBBR  DB  ANIMA. 


738 


ro  eversione  naturae,  ut  allera  semini  ^»  stu-  A  conjunctionis  forma  mandasse   paritcr  obvenientis 


lUera  iniacla.  Decebat,  si  forte,  sine  anima 
qai  fuerant  non  rite  concepti;  sed  et  illi 
io  suo  quisque  uiero.  Exsuliat  Elisabeth, 
fl  inlas  impulerat  :  giorificat  Dominum  Maria 
18  intus  instinxeral.  Agooscuot  matres  suos 
1  fetus,  agnitae  mutuo  ab  ipsis  utique  vi- 
18,  qui  non  tantum  animse  erant,  verum  et 
!•  Sic  et  ad  Jcremiam  (74)  legis  Dei  vocem 
.  I )  :  Prius  quam  te  in  uiero  fingerem^  novi 
V  fingii  Deus  in  utoro,  et  afflat  ex  primordii 
[Gen*  i) :  Et  finxit  Deus  honinem,  et  flavit  in 
)iufn  vitce;  nec  nosset  autem  hominem  Dcus 
DfBisi  totum  :  Et  priusquam  exires  de  vulva, 
icavi  te  :  ei  mortuum  adhuc  corpus  ?  Utique 


per  vitam  utriquo  subsiantiaj.  Porro  vitam  a  con- 
ceptu  agnoscimus,  quia  animam  (78)  a  conceptu 
vindicamus.  Exinde  enim  vila,  quo  aiiima  :  pariter 
ergo  in  vilam  compinganiur,  qtiae  pariter  in  mor- 
tem  separantur.  Tunc  ^  si  alleri  primatum  da- 
rous,  alteri  secundatum,  &emiiiis  quoqne  discer- 
nenda  siint  tempora,  pro  statu  orJinis ;  et  quando 
coUocabitur  corporis  semen,  quando  animae;  imo 
si  tempora  seminum  divideniur,  ct  materiae  diver- 
S8e  habebuntur,  ex  distantia  temporum.  Nam  etsi 
duas  species  confitebimur  seminis,  corporalem  et 
animalem,  indiscretas  tameu  vindicamus,  et  hoc 
modo  contemporalcs,  ejusdemque  momenti.  Ne  itaque 
pudeat  necessdriae  iuterpretalionis  :  natura  veue- 
]Oam;  Deus  enim  (Matth,  xxii),  vivorum,  non  o  randa  est,  non  erubescenda.  Goncubitum  libido  (79), 

non  conditio  foedavit.  Excessus,  non  status  est 
impudicus.  Siquidem  benedictus  status  apud  Deum 
(Gen.  ii) :  Crescite,  et  in  multitudinem  proficite.  Ex- 
cessusvero  maledictus,  adulteria,  et  stupra,  el 
lupanaria.  In  hoc  iiaque  solemni  sexuum  officio, 
quod  marem  ac  ferainam  miscet,  in  concubitu  dico 
communi,  scimus  et  animam  et  carnem  simui  fungi : 
animam  concapiscentia,  carnem  opera;  animam 
instincta,  carnem  actu.  Unico  igitur  impetu  utrius- 
que,  toto  homine  concasso,  despumatur  B90  se- 
men  ^^  totius  homiuis  (80),  habens  ex  corporali 
substantia  humorem,  ex  animali  calorem.  Et  si 
eorporis  animaeque.  Si  disjunctio  simul  C  frigidum  nomcn  est  anima  Graecorum  (81),  quarc 
8ubstantiae  accidit  per  mortem,  hoc  debet      corpus,  exempta  ea,  friget  ?  Denique,  ut  adhuc  ve- 

Variae  lectiones. 
Binis  Pam.  Fran.  ^^  Forte  sic,  pro  si,  legendum.  Edd.  ^  Tanc  abest  Parii.  ^*  Despumat  in  semen 


CAPUT  XXVII. 

Dodo  igitur  animal  conccptam?  simulne  con- 
iliiiisque  substantia  corporis  aniinaeque,  an 
airom  praecedente?  imo  simul  ambas  et 
f  ei  confici  (75),  et  pertici  dicimus,  sicut  et 
promi,  nec  ullum  intervenire  momentum  in 
la  (76),  quo  locus  ordinetur.  Recogita  enim 
asimis  priuia,  si  mors  non  aliud  determina- 
),  qaam  disjunciio  corporis  animaeque;  con- 
I  morti  vita  non  aliud   deiinietur,  quam  con- 


Pam 


Commentarius. 


Sie  et  ad  Jeremiam,  ctc.  Ad  ejusdem  rei 
Iwtionem,  etiam  Jeremiae  prophelae  e\  cap.  i 
Bium  affert,  idipsum  conferens  cu:u  saepis- 
lato  loco  Gen.  i.  Pam. 

Sknul  ambas  et  concipi  et  confici^  etc.  Hic 
el  cap.  36  paradoxum  suum  euundit  Tcr- 
«t  quod  supra,  cap.  9  et  22,  insiouaverat 
Mgationc  animarum  simul  cum  semine  ex 
tndace.  In  eamdem  opinionem  cogit  Ruffi- 
leiaotium,  -dubius  et  ipse  Ruffinus.  Cujus 
ia  per  compendium  collecta  ex  Hieronymo 
llt  in  Ruffinum.  Lag. 


lentam  et  pigram  naturam  non  credentet  in  bene- 
ficio  vitae  conferendo.  Lac.  —  Opmionem  Tcriul- 
liani  amplexi  sunt,  post  S.  Basilmm  et  Congiami- 
lam,  plerique  rccentiores,  inter,  quosP.  J.  C.  Breyne 
in  opcre  cui  titulus  :  Essai  sur  la  th&ologie  moralc 
consid6r6e  dans  ses  rapports  avec  la  physiologieet  la 
mSdecine.  Edd. 

(79)  Concubitumlibido,nonconditiOf  foedavit.  Non 
semper  incambit  Septimius  isti  sententise,  quam- 
quam  verissimae.  Itaque  odio  nuptiarum  interdum 
praevaricari  videtur.  Theano,  uxor  Pyihagorae, 
mulierem  dicebat  operatam  viro,  si  quidem  pro- 
Wm  ullum  tntervenire  momentum  in  concc"  n  prio,  puram  statim  esse ;  at  si  aiieno,  nunquam 
e»  Hoc  est,  non  posse  in  conceptu  ioter  ani-  ^  lore.  Rie. 

'  .•       .•  -.  .       -         — Concubitum  libido,  non  conditio  fosdavit.  PnU 

cherrimus  locus,  de  matrimonii  statu  benedicto 
apud  Deum,  de  quo  latius  sub  finem  lib.  i  adv. 
Marc.  Pam. 

(SO)  Despumatur  semen  totiushominis.  Metaphora 
illa,  a  spuma  ducta,  non  insolcns  est  philosophis 
ac  medicis.  Aristoteles,  iib.  ii  de  Gener.  Anim. 
cap.  2  :  0?ov  o^  xa\  6  dl^pb^  ^(veTai  TcaxiSrepoc  xal 
XEuxb;,  veluti  spuma  fit  crassius  et  album.  Pythago- 
ras  dicebat  apud  Plularchum,  lib.  v  de  Plac.  Phil. 
cap.  3  :  'A®pbv  xp^^'^©*^*'^*^  "so"  aijjLOTo;,  Spumam 
esse  utilisnmi  sanguinis.  Omitto  Galenum,  cap.  9, 
lib.  XIV,  de  Usu  partium.  Lb  Pr. 

(81)  Prigidum  nomen  est  anima  Grascorum.EQim» 
vero  deducit  TertuUianus  nomen  Graecum  «j^ux^i 
anima^  ab  hoc  altero  ^x^^>  ^^^  frigus  Latine  so- 
nat.  EoD. 


It  corpus  existendi  ordinem  constitui,  aut 
rL  prior  illa  exstilcrit,  necne ;  primum  illa 
DDtiiieat,  an  secundum ;  praecedat  illa  corpus, 
«qoator.  Ipse  TertuII.  lib.  de  Resurrect. 
:  €  Caro  aique  nnima  simul  fiunt  sine  calculo 
Is»  eontemperant  foetu,  coaetant  naiu.  »  Rig. 
Umors  non  aliud  determinatur.  Non  induci- 
tioe  argomcnto  animas  cum  corpore  semina- 
I  tolum  conjunctas;  quod  tien  potest  per 
iflm.  De  argumento  isto  iterum  Tertullianus, 
•  Lac. 

Vitam  a  conceptu  agnoscimusj  quia  ani- 
M.  Paisissimum  hoc  esse  commentatur  Pa- 
,  qnia  secundum  physicorum  medicorumque 
ira  nonoisi  quadragesima  die  animatur  raa- 
taiina  vero  die  80.  Non  taraen  ita  falso 
«aasi  qoin  multi  verum  crediderint,  adeo 


739  TERTULLIAM    OPERUM  PARS  II.  --  SERIES  I,  POLEMICA.  740 

recuD(ii«i  magis  pcricliter  qiiam  probatione,  in  illo  A  vinus,  ut  Albinus  existimat  (85)  aut  MercQrii  for- 
ipso  voluptatis  ultimo  aeslu  (82)   quo  genitale  virus 


expeliilur,  noane  aliquid  de  anima  quoquc  scnli- 
mus  exirc,  alque  adeo  marccscimus  ct  devigesci- 
mus  cum  lucis  dctrimcnto?  FIoc  erit  scmen  animale 
protinus  ex  animae  destillatione  (83),  sicut  et  virus 
illud  corporalc  semen  cx  carnis  dofaecatione.  Fide- 
lissima  primordii  excmpla.  De  limo  caro  in  Adam  : 
quid  aliud  limus,  quam  liquor  opimus?  Inde  erit 
genitale  vinis.  Ex  adflatu  Dci  anima  :  quid  aliud 
adflatus  Dei,  quam  vaj)or  spiritus  ?  Inde  erit,  qnod 
pervirus  illud  efflamus.  Cum  igiiur  inprimordio  duo 
diversa  atque  divisa,  limus  et  flatus,  unum  homi- 
nem  coegissent,   confusai  substantiae  ambae  jam  in 


sitan  iEgyptii.  Sed  nullus  sermo  diviaus,  nisi  Dei 
unius  quo  prophetae,  quo  apostoli,  quo  ipse  Chri- 
stus  intonuit.  Mulio  antiquior  Moyscs  cttam  SaturDO, 
CiOngcntis  circiter  annis  (86),  nedum  pronepolibus 
ejus;  ccrtc  divinior  multo,  qui  decursus  gcnerls 
humani  ab  exordio  mundi  quoque  ^^  per  singu]as 
nativilatcs  nominatim  temporatimque  digessit,  satis 
probans  diviniiaiem  operis  ex  divinatione  vocis. 
Si  vero  Samius  Sophista  (87)  Platoni  auetor  est 
animarum  de  recidivalu  revolubili  semper  ei  al- 
lorna  mortuoruin  atque  viventium  SQfrcctione, 
certe  ille  Pylhagoras,  ctsi  bonus  caetera,  lamen  ut 
banc  senientiam  exslrueret,  noo   turpi   modo,   ve- 


uno  semina  quoque  sua   miscuerunt,  atque  exinde    •  rum  etiam  temerario  mendacio  incubuil.  Cogoorce 
generi   prO|>agando  formam  tradiderunt;   ut  nunc  B  qui  nescis,  et  credc  nobiscum.  Hortem  simulaty 


duo,  licet  diversa,  etiam  unita  pariter  effluant, 
pariterque  insinuala  sulco  ct  arvo  suo,  pariter  ho- 
minem  ex  utraque  substantia  cffruticent,  io  quo 
rursus  semcn  suum  insit  secundum  genus,  sicut 
omni  conditioni  genitali  praestilutum  est.  Igitur  ex 
uno  hominc  tota  ha3c  animarum  redundantia  agi- 
tur  ^3,  obscrvunte  scilicct  natura  Dei  edictum  : 
Crescitef  et  in  multitudinem  proficite,  Nam  et  in  ipsa 
praefalione  operis  unius  {Gen,  i)  :  faciamus  homir 
nem^  uoiversa  postcritas  pluraliter  praedicala  cst  : 
Etprcesint  piscibus  maris.  Nihil  mirum,  repromissio 
segetis  in  semine. 

697  CAPUT  XXVIU. 

Quis  ille  nunc  vetus  sermo  apud  memoriam 
Platonis  (84)  dc  animarum  rcciproco  discursu,  qnod 
hinc  abcunles  eant  illuc,  ct  rursus  huc  vcniant  et 
vivant,  ct  dchinc  c  vila  abcant,  rursus  ex  mortuis 
eflici  vivos?  Pythagoricus,  ut  volunt,  quin  et  ^^  di- 


subterraneo  latitat,  scptenni  se  illic  paiieniia 
damuat,  interea  quae  de  posteris  defunctis  ad  fidcm 
rerum  esset  rclaturus,  ab  unica  conscia  ct  miais;ra 
matre  cognoscit;  ut  salLs  sibi  visus  est  corpuleo- 
tiam  interpolasse  ad  omnem  mortui  veteris  horro- 
rem,  de  adytis  fallaciae  em*Tgit,  ut  ab  infcris  red- 
ditus.  Quis  non  credcret  revixisse,  quem  crediderat 
obisse?  audicns  praesertim  ab  eo  quse  de  po^teris 
mortuis  nisi  apud  infcros  non  videretur  cogDO&cerc 
potuisse,  sic  ex  mortuis  vivos  effici  seDior  sermo 
est.  Quiii  enim,  si  et  junior  ?  Neque  veriias  deside- 
rat  vctustatem,  nequc  mendacium  devitat  novelliia- 
tem,  Teneo  planc  B9S  falsum,  antiqnitate  geoc- 
P  rosnm;  quidni  falsum,  cujus  teslimonium  qaoqae 
ex  falso  est?  Quomodo  credam  non  mentiri  Pyllia- 
g  ram,  qui  mentitur  ut  credam  ?  Quomodo  mihi 
porsuadebit  Jlihalidem  ^^,  et  Euphorbumy  et  Py^ 
rhum  piscatorcm,  ct  Hormotinum  ^  se  retro  anle 
Pythagoram  fuisse,   ut  persuadeat  iriyos  ex  roortoit 


Variie  lectiones. 

52  Agitur  abest,  Par,  ^s  Quidam  Pam,  Rhen,  ^*  Quosquc  Jun.  55  Ephaclidem  Parts,  alii,  56  HcrmippQm 
Pam, 

Gommentarius. 


(82)  In  illo  ipso  voluptatis  ultimo  mtu,  Augusti- 
nus,  lib.  XIV  de  Civ.  Dei,  cap.  16  :  c  Momento 
ipso  temporis,  quo  ad  ejus  pervenitur  extremum, 
pene  omnis  acies  et  quasi  vigilia  cogilallonis  obrui- 
tur.  »  RiG. 

(83)  Ex  animas  destillatione.  Eadem  apparet  Epi« 
curi  sent(ntia,  quam  nuper  transcripsimus.  Con- 
scntire  Tertullianus  videtur  iis  qui  undique  ex 
omnibus  viventis  partibus  deri^ari  semen  putarunt, 
quod  eliam  de  corporeis  S.  Macarius  habct,  ct  ex 
priscis  philosophis  nonnulli.  Lac. 

(h4)  Quis  illi  nunc  vetus  sermo  apud  memoriam 
Platonis.  Sic  aii  Socrates  apud  Platonem  in  Phas-' 
done  :  IlaXaib;  piv  c2iv  laxl  t((  6  Xoyo;  oOto;  %^ 
(ie[xvi{(i.EOa,  o);  thh  fvdevSe  dlfixopievai  i7(.zX^  xai 
TcdXiv  •^e.  BeOpo  dl^ucvouvTai,  xa\  f^T^Q^'^*'  ^*  "^**^ 
TeOvco'>T(uv,  etc.  RiG. 

(85)  Ut  Albinus  existimat,  Albini  Platonici  libel- 
lus  Isago^icus  m  Plaionis  Dialogos  exstat  in  biblio- 
theca  Regia.  Et  Cassiodorus  scnalor  Albini  de  mu- 
sica  libnim  se  in  bibliotheca  Roma;  ante  geotilem 
incurbioncm  habuisse  commemorat.  Rio. 

(86)  Multo  antiquior  Moyses  etiam  Satumo,  non 
gentis  cireiter  an.  Si  quis  consideret  quod  habet 


TcrtuIIianus  Apolog.  cap.  19,  non  mirabitnr  qaod 
liic  Mosen  Saturno  900  circiter  annis  antiqaiorem 
dicat;  ibi  enim  habet  Mosenmille  eireiter  an.  cladem 
Priami  antecessisse,  Nam,  uti  jam  olim  respoodi  ad 
epislolam  hac  dc  re  Francisci  Balduioi  I.  U.  Eosc- 
bio,  Beda,  ac  Hermanno  Contracto  testibos,  non 
nisi  150  annis  ante  iEnese  in  Italiam  adventain 
Saturnus  regnasse  legitur.  Si  itaque  mille  an.  cla- 
dem  Priami  antecessii,  Moses  Saturuo  profiectoao- 
tiquior  est  900  circiter  annis.  Scio  quidem  auosdain 
alios  in  alia  cssc  sententia;  venim  a  Josepno  hce 
sumpsisse  nostrum  auctorem,  adnotavimus  in  ijNh 
log,  Pam. 

(87)  Si  vero  Samius  Sophista.  Samius  epitbetoa 
est  Pythagorse  a  Samo  insula,  ubi  claruit,  el  Itali- 
cam  disciplinam  asporlavit  in  Graeciam  alteram. 
Sophistam  vero  nominat  illum  fortasse  non  ooa- 
temptus  causa;  nam  mox  hoDorificcDtcr  iUoai  ap- 
pcllat,  bonumque  dicit :  auditom  enim  Sophistm 
nomen  non  semper  mile,  sed  iolerdum  ul  si|piifr' 
carctur  excellens  vir  in^enio,  ct  sapientisiisns 
quisque  :  qoapropter  primnm  omnium  Solooem 
Sophistam  scribit  isocrates.  Lag. 


741  LIBER  DE  ANIMA.  •  742 

cffici,  qui  iterum  se  Pythagoram^pejeravil  ?  Quanto  A  ^ivis,  idcirco  scmpor  ex  vivis  ?  Aut  enim  in  ntra- 


enim  credibilius  ipsc  cx  scmctipso  semel^''  redis- 
set  in  viiam,  quam  lotiens  alius  alque  alius,  tanto 
et  in  durioribus  fefellit,  qui  molliora  menlitus  est. 
Sed  clypeum  Euphorbi  (88)  olim  Delphis  consecra- 
tam  recognovit,  et  suum  dixit,  et  de  signis  vu^go 
ignotis  probavit.  Respice  ad  hypogeum  ejus,  ct,  si 
capit,  crede  (89).  Nam  qui  taiem  commentus  esl 
stropbam,  cum  injuria  bonae  valeludinis,  cum  fraude 
vilffi  septennio  excruciatae  infra  terram  inedia, 
ignavia,  umbra ;  cui  tanii  fuit  fastidium  coeli,  quam 
Don  accesserit  temeritatein  ?  Quam  non  tentavcrit 
cariositatem,  ut  ad  notam  clypei  iilius  perveniret  ? 
Quid  autem,  si  in  historiis  aliquibus  occultioribus 
rcperit?  quid,  si  defoctce  jam  traditionis  superstites 
aliquas  fama)  aurulas  hausit  ?  quid,  si  ab  a^dituo 
redempta  dam  inspectionc  cognovit  ?  Scimus  eiiam 
magise  licere  explorandis  occultis,  per  Gataboli- 
eos  (90),  et  Paredros  (91),  et  Pythonicos  spiritus. 
Non  enim  et  Pherecydcs,  Pyihagorse  magister,  his 
forsan  arlibus  divinabat,  ne  dicam  somniabal  ?  Quid 
81  idem  dsemon  in  illo  fuit,  qui  et  in  Euphorbo  rcs 
sangoinis  gessit  ?  Dcnique,  qui  se  Euphorbum  ex 
argumento  clypei  probarat,  cur  neminem  Trojano- 
mm  commilitonum  seque  recognovit  ?  Nam  ct  illi 
jam  revixissent,  si  vivi  cx  mortuis  flerent. 

CAPUT  XXIX. 
Mortuos  quidcm  ex  vivis  effici  constat  (92),  non 


que  parte  formam  initii  pcrscvcrascel,  ant  in  ulra- 
que  mutasset.  Si  vivos  ex  mortuis  postea  fieri  opor- 
tuerat,  proinde  oporteret  etiam  non  ex  vivis  effici 
mortuos.  Si  non  persequare  deberet  fides  institu- 
lionis,  noo  usquequaque  contraria  ex  contrariis 
reformari  alternant.  Et  nos  cnim  opponemus  con- 
trarietatem  naii  et  iiinaii,  visualitatis  et  caecitatis, 
juventffi  et  senectae,  sapicniiae  ct  insipieniiae ;  ncc 
tamcn  idco  innatum  de  nato  provenire,  quia  con- 
trarium  ex  contrario  fial ;  nec  visualitatem  iterum 
ex  caecitaie,  quia  de  visualitate  caecitas  accidat ; 
nec  juvenlam  rursus  de  senecta  reviviscere,  quia  ex 
jnventa  scnecta  marccscat ;  nec  insipientiam  ex  sa- 
pientia  denuo  obtun<ii,  quia  cx  insipienlia  sapicntia 
acuntur.  Heec  et  Albinus  Platoni  suo  vcritus,  sub- 
tiliter  cpUBrit  contrariclatum  genera  distioguerc  : 
quasi  non  et  haee  tam  absolute  in  contrarietatibus 
posita  sint,  quam  et  illa  quae  ad  sententiam  magi- 
stri  sui  interpretatur,  vitam  dico  et  mortem  ;  nec 
tamen  ex  morte  vita  reddatur,  quia  ex  vita  mors 
deferatur. 

CAPUT  XXX. 
Quid  autem  ad  caetera  reapoadebimus  ?  Primo 
enim,  si  ex  mortuis  vivi,  sicul  mortui  ex  vivis, 
urius  omnino  et  iJcm  numerus  semper  haesissct 
omnium,  ille  scilicet  numerus  qui  primns  vilam 
inlroisset,  priores  enim  mortuis  vivi,  dehinc  mortui 
ex  vivis,  et  rursus  ex  mortuis  vivi.  Et  dum  hoc 
tamen  et  ex  morluis  vivos.  Ab  initio  C  semper  ex  iisdem,  ita  totidem  semper  qui  ex  iis- 


B 


dem  ;  neque  plures  aut  pauciorcs  exisscnt,  quam 
redircDt  ^.  Invenimus  aulem  apud  commentarios 
eiiam  humanarnm  antiquitatum ,  paulatim  huma- 
num  genus  exubcrassCy  dum  700  aborigines,  vel 
vagi,  vel  cxtorres,  vcl  gloriosi  quique  occupanl 
terras  (93,  ut  Scythae  Parthicas  ^^,  ul  Amycla;  ^o, 
Peloponesum,  ut  Athenienses  Asiam,  ut  Phryges 
Italiam,  ut  Phoeniccs  Africam,  dum  solennes  etiam 


ideo 

enim,  vivi  priores ;  unde  ab  initio  aeque  mortui 
posieriores,  non  aliunde  quam  ex  vivis.  Ilii  ha- 
boerunt  undc  potius  orirentur,  dum  ne  ex  mortuis, 
isti  Qon  habucrunt  unde  magis  dcducerentur,  nisi 
ez  vivis.  Igitur  si  ab  initio  vivi  non  ex  mortuis,  cur 
postea  ex  mortuis?  Defecerat  ille  quicumque  est 
origini  fons  ?  An  formae  poenituit  ?  ct  quomodo  in 
mortais  salva  est?  Non  qnia  ab  initio  mortui  ex 

Variae   lectiones. 
"  Scmel  omitL  Pam.  ^  Redissent  aL  59  Parthicam  Wouw.  Parthiam  lib.  UrsinL  ^  Amadae  Wouw»  seme- 
nidae  Jun. 

Commentarius. 

(98)  Sed  clypeum  Euphorbi.  Praeter  Diogenem  et 
Lactantium,  hujus  etiam  meminere  Jamblichus  et 
PiiiJostratus,  et  auctor  saepe,  c.  31,  ubi  haec  rc-  D 
fatat,  et  cap.  34,  cap.  1  de  Resurr.  camis.  Pecu- 
liarinB  hanc  fabulam  descripsit  Max.  Tyrius  ser- 
mone  28.  Lac. 

(89)  Etsi  capit  crede.  Hoc  est :  Si  capit  credcre, 
erede.  Eleganti  reticentia  alterum  subduxit.  Rio. 


(90)  Per  Catabolicos.  Docuit  me  eruditissimus 
Tumebus  in  Advers.  Caiabolicos  inauspicatos  gonios 
esse  et  infames,  qui  fanaticos  prosternunt  atque  ad 
terram  adfligunt.  Le  Pr. 

(91)  Et  Paredros.  Daemones,  qui  perpetuo  comi- 
tantur  aliquos.  Talcm  habuit  Simon  Magus.  Le  Pr. 
—  Et  Pythonicos.  Pythones  seu  IfY*^?'!*^^"^»  ^ 
dasmone  correptos.  Le  Pr. 

(92)  Mortuos  quidem  ex  vivis  efficx  constat.  In  hoc 
cap.  argumentatur  adversus  Platonem  in  Phasdone, 
enjus  consequentiam  hic  negat  Tertullianus.  Plato 
enim  arguebat  mortaos  ex  vivis  effici,  ergo  et  ex 
mortiiis  vivos  joxta  regaUm  philosophorum  con- 


trarium  ex  cootrario  fieri.  Quod  universim  acce- 
ptum,  evidentibus  exemplis  refutat  auctor.  Lac. 

(93)  Dum  aborigines  vel  vagi  vel  extorres  vel  glo- 
riosi  quique  occupant  terras.  Scimus  aborigines  dici 
oOr^yOova;,  l^taphM^,  Scimus  quoquc  uou  raro  in  ve- 
'kCribus  libris  s^riptum,  ab  origincy  ubi  omnino 
scribi  debuit,  aborigines,  quo  modo  hic  etiam  ex 
libro  Ursini  qnidam  legunt,  et  le^i  posse  non  nega- 
mus.  Sed  cum  ferri  et  explican  comniodc  queat 
quod  in  vetustissimo  illo  cxemplari  Agobardino 
legitur,  ab  origine,  hoc  cst,  inb  ipfjxio^o^iai,  non 
arbitramur  quacrendam  esse  aliquid  abstrusius. 
Rio. 

—  Dum  aborigines.  Yagis  opponit  aborigines ; 

3uare  non  intelligit  antiquos  Italiae  populos  Latinos 
ictos  sed  qui  a  Graecis  dicuntur  aurox«»poi,  sivc 
wpoTEpoYEver;,  sivc  iyyu&ftoi,  ut  Mtitur  Ambrosius 
in  nexamer.,  nempc  pnmi  progenitores,  et  culto- 
res  urbium  et  indigenae,  qui  aborigines  dicti,  quasi 
absque  oricine  alicna.  De  quibus  Thucyd.  iib.  i, 
Dionysius  Halicarnass.  lib.  i.  Lag. 


743 


TRRTUiLIANl  OPERUM  PARS  U.  —  SERIES  1.  POLEMICA. 


744 


migralioncs  (94),  quas  iKowia;  ^^  appcllant,  con- A  singulas  701  ia  singula  corpora  revcrli  oportuerat. 


silio  exoneranda;  popularitatis,  in  alios  fincs  exa- 
niina  gentis  cructiinl.  Nam  et  aborigioes  ^^  nunc 
in  suis  scdibus  pcnnancnt,  et  alibi  amplius  genti- 
litalcm  fcuueraverunt.  Ccrtc  quidem  ipse  orbis  in 
prompta  esl,  culiior  de  die,  et  instructior  pristino. 
Omnia  jam  pervia,  omnia  nota,  omuia  negoliosa ; 
solitudiues  famobas  rctro  fundi  amoeiiissimi  obli- 
teravcrunt;  syivas  ana  domuerunt  ;  feras  pecora 
fugavcruut ;  areoae  seruntur,  saxa  panguntur,  pa- 
ludcs  eliquaniur ;  tantse  urbes  jam  ^^,  quantse  non 
ca&se  quoudam.  Jam  uec  insulse  horrent,  nec  scopuli 
tcrrcht;  ubique  domus,  ubiquo  populus,  ubique 
respublica,  ubiquc  vita.  Summum  tcstimonium  fre- 
qucntise  humaiiae,  onerosi  sumus  mundo,  vix  nobis 


Porro  si  et  binae  et  trinae  et  quinae  usquc  uno  utcro 
resumuntur,  non  crunt  ex  mortuis  vivi,  quia  non 
&iuguli  ex  singulis.  Et  hoc  auiem  modo  primordii 
forma  singulatur  (96),  cum  ct  nunc  plures  animae 
de  una  profcruntur.  Item,  cum  varia  aetate  dece- 
dant  animae,  cur  una  revertuntur?  omnes  enim  ab 
infantia  imbuuntur.  Quale  est  autem  ut  sencx  de- 
functus,  infans  reverlatur  ^'  ?  Si  decrescit  foris 
anima  retrograda  aetaie,  quanto  magis  erat  ut  pro- 
grcssior  rcvertcrelur  mille  post  annis?  certe  vel 
coa^tanca  suae  mortis,  ut  aevum  quod  reliquissct, 
iterum  rcccpisset.  Sed  clsi  caedcm  semper  reyol- 
vereutur,  licet  uon  corporum  quoque  formas  eas- 
dcm,  lamen  vcl  ingeniorum  et  studiorum  et  affec- 


elemenla  sufticiuut,   et   necessitates  arctiores,    et  "  tionum  pristinas  propriciatcs  secura  referre  debc- 


qucrclae  apud  omncs,  dum  jam  nos  natun  Don  su- 
siinel.  Revera  lues,  ct  famcs,  ct  bella,  et  Toragines 
civiiaium,  pro  rcmcdio  deputanda,  tanquam  tonsura 
iuolesccntis  gcneris  humani ;  et  lamen  cum  ejus- 
modi  secures  maximam  morlalium  vim  semel  cae- 
dant,  nunquam  restilutionem  ejus  vivos  ex  mortuis 
reducentem,  post  mille  annos  (95),  semel  orbis 
expavit.  £t  boc  cnim  seosibile  fecisset  uequa  \i3 
amissionis  et  restitulionis,  si  vivi  ex  mortuis  fio- 
rent.  Gur  autem  mille  annis  post,  et  non  staiim,  cx 
mortuib  vivi  ?  cum  si  non  statim  supparetur  quod 
erogatnr  ^,  in  toium  absumi  periclitctur,  praeve- 
niente  rcstituticnem  defectiooe,  quia  nec  pariasset 


rent ;  quoniam  temere  eaedem  babercntur,  careDles 
iis  per  quae  caBdem  probarentur.  Unde  scias»  in- 
quis,  an  ita  quidem  fiat  occulle,  sed  conditio  mil* 
liarii  aevi  interimat  facultatem  recensondi,  quia 
ignotae  tibi  ^  revertuntur  ?  Atquin  scio  nou  ila  fieri 
cum  Pythagoram,  Euphorbum  mihl  opponis.  Bcce 
eoim  Eupborbum  militareui  et  bellicam  animam 
saiis  constat  vel  de  ipsa  gloria  clyptiorum  conse 
cratorum ;  Pythagoram  vero  tam  residem  et  im- 
bellem,  ul  praelia  tunc  Giaeciae  viians,  Italiae  ma- 
luerit  quielem,  geometriae  et  astrologiae  et  musica} 
devotus,  alienus  studio  et  affectu  Euphorbi.  Scd  et 
Pyrrhus  ilie  (97)    faliendis  piscibus  agebat;  Pytha- 


commeatus  hic  vilae  milliario  tempori,  longe  scili-  Q  goras  contra  nec  edendis  (9S),  ut   animalibus  ab- 


slinens.  ^thalides  ^  autem  et  709  Hermotimus 
fabam  quoque  in  pabulis  (99)  communibus  inlrue- 
ral ;  Pytbagoras  vero  ne  per  fabalia  quidem  tran- 
seundum  (1)  discipulis  suis  tradidit.  Quumodo  ergo 
eaedem  animae  rccuperantur,  quae  nec  ingeniis,  nee 
institutis  jam,  nec  viclibus  cacdem  probabuntur? 
Jam  ouDc  de  lanto  Graeciae  censu  quatuor  solae  ani- 
mae  recensentur.  Sed  et  quid  utique  de  solo  Grseciffi 


cet  brevior,  et  idcirco  facilior  aote  eitiogui  quam 
rcdacceudi.  Igitur  quae  hoc  moilo  iotcrcidissct,  si 
\ivi  ex  mortuis  fierent,  quaodo  non  intcrcidit,  non 
eril  credcndum  vivos  ex  mortuis  fieri. 

CAPUT  XXXI. 

Jam  vcro  bi  ex  mortuis  vivi,  utiquc   singuli  ex 
singulis.    Singulorum  crgo  corporum  animas,   ut 

Variae  lectiones. 
ci  METoixCa;  Pam,  llhen.  ^^  Origincs  Pam.  lihen.  «3  Jam  omiU.  Pam.  Rhen.  ^^  Erogatum  Pam.  lihen.  ^ 
Qua  infans   revcrtatur  add.  Pam.  Rhen.  Lat.  revcrtitur  Jun.  mavult.  ^  Qua  ignorata  ct  ibi  Pam.  Rhen. 
6'  Ephaclidca  Par. 

Coinmentarius. 

(94)  Solemnes  migrationes.  Coloniarum  deduc-      mae  dc  una  proferuntur.  Rig. 

tioues,  sed  solemnes,  hoc  est   quae  ex  solemnitale  (97)  Sed  et  Pyrrhus  ille.  Fuit  Pyrrhus,  quem  se 

fiebaut  seu  lata  lege  piiblica,  scu  ex  mandaio  impe-  D  eliam  fuisse  pridem  Pythagoras  menticbatur^  pisca- 
ratoris,  nou  autcm  colouias  quae  fortuito,  cx  casu,      tor  Delius.  Lac. 
sivc  cupidiiate  victorum ,  absque  auctoritate  alia, 
rituque  nccessario.  Lb  Pb. 

(95)  Vivos  ex  mortuis  reducentem  post  mille  an' 
nos.  Eo  rcspexit  Manilius,  Aslron.  j,  cum  ait. 


Sive  individuis,  in  idem  reditura ,  solula 
Principiis  natora  manet  post  sa)culamille.  Rig. 

—  ¥os  mille  annos.  Alludit  ad  mille  annorum 
iter,  quod  Plalo  receoset  posi  hanc  viiam,  dial.  x 
de  liepub.  ct  iu  Phcedro^  quus  cum  hlc  taoquam  fa- 
bulas  rcfutal  Auctor,  mirum  est  c[uomodo  postea 
in  xMillcnnriorum  paradoxon  incident.  Paii. 

(96)  Primordiiforma  singulatur.  Sic  habet  cxem- 
plar  Agobardi  :Imo,  tnquit,  vcra  humani  primordii 
forma  singulatur,  cum  et  uunc  ex  uno  el  singulari 
boinine  plurcs  j^cncrantur.  Hoc  modo  singularitas 
humani  primordii  servatur,  cum  et  nuac  plures  ani- 


(98)  Pythagoras  contra  nec  edeniis.  Cur  ab  ani- 
malibus  abslineret  Pythagoras,  alibi  causam  reddit 
Auclor,  Apologet.,  c.  48 :  «  Ne  forte  bubulam  quis 
dc  aliquo  proavo  suo  obsooet.  »  Huc  pertinet  ciiam 
illud  B.  Hieronyroi,  lib.  ii  adv.  Jovin. :  «  Et  probabo 
non  Empedoclis  et  Pylhagorae  nos  dogma  sectari, 
qui,  propter  [UT£(j.<)>u-/^a)atv,  omne  quod  movetur  el 
vivit  edendum  non  putant.  »  Quod  Lactantius,  lib. 
III,  c.  19.  rrtitius  interpretalur.  Pam. 

(99)  Fabam  quoque  in  pabulis.  Quid  notius  quam 
praeceptum  Pythagorae  Rudjxwv  dwiyou.  A  fabis  abs- 
tineto.  Jamblichus  id  scribit  prohibitum  propter 
multas  causas  tum  sacras^  tum  naturales^et  ad  ani- 
mum  pertinente^y  quibus  auctores  sunt  pleni.  Lag. 

(1)  iVe  per  fabalia  quidem  transeundum  dise. 
Etiam  cum  discrimtne  viia^  obscrvalum  praeceptum 
iilud  Pythagorae  xuapjv  (i^  OiY^dcvtiv,  ne  fabas  a4« 


LIBBR  DB  ANIHA. 


?46 


[  nou  ex  omni  gente,  ex 
ei  omni  denique  scxu 
QttAotii  quotidie  existant,  cur  solus  Py- 
alium  atque  alium  se  recognoscat,  non  et 
it  si  privilegium  philosophorum  est,  et 
}necorum,  quasi  non  et  Scylhse  et  Indi 
beDtur,  cur  neminem  se  ^®  retro  meminit 
,  oeminem  Ghrysipptis,  neminem  Zeno,  ne 
lem  Plato,  quem  forsitan  Nestorem  credi- 
ly  ob  mella  facundiae? 

CAPUT  XXXII. 
lim  Empedocles,  quia  sc  deum  deliraral  (2), 


omni  aeiaie  ac  di-  ii  siccitatibus  gaudent  locustae,  papiunculi,  cbamte- 
,  ct  (xeT£{jnj»uy^ti»<i£i;      leoDtes.  Itero  contraria  sanguinj,  quae  carent  pur- 

pura  ejus,  cocbleas,  vermiculos  et  majorem  pi- 
scium  censam.  Spiritui  vero  contraria,  quse  spirare 
non  yidentur,  carentia  pulmonibus  et  arteriis,  culi- 
ces,  formicas,  tincas,  et  boc  genus  minutalia.  Item 
aeri  contraria,  quae  semper  subterraneum  et  suba* 
quaneum  viveniia,  carent  haustu  ejus.  Res  magis, 
quam  nomina  noveris  ".  Item  contraria  Inmini, 
quse  cseca  in  totum,  vel  solis  tenebris  habent  ocu- 
losy  lalpas,  vesperugines  (6),  Docluas.  Haec,  ut  ex 
apparentibus  et  manifestis  substantiis  doceam.  Cse- 
terum,  si  et  alomos  Epicuri  tenerem,  et  numeros 
Ipinor,  dedignalus  aliquem  se  heroum  re-  q  Pythagorfle  yiderem,  et  ideas  Platonis  ofifenderem, 
cTliamnusetpiscisfui(3);  »  inquit, cur  non      ^»»  /»«#i*i/»-.i»:«o  A.;ofr/v»«i;»  ^-««.v««*w.   : .• —  i._  „ 

;  pepo,  tam  insulsus,  et  chamaeleon,  tam 
yQt  Plane  ut  piscis,  ne  aliqua  sepultura 
!•  pntesceret  ^^,  assum  se  maluit,  in  ^t- 
DGipitaQdo.  Atque  exinde  in  illo  finita  sit 
ntosis,  ut  aestiva  coena  post  assum.  Perin- 
r  ei  hic  dimicemus  necesse  est  adversus 
riorem  prsesumptionem,  bestias  ex  hominibos 
»6X  bestiis  revolventem.  Yiderint  thamni  ''^. 
t  rapUm  (5)  ne  plus  ridere  quam  docere  coga- 
tiiiuis  animam  7113  humanam  nullo  modo 
I  posse  transferri,  etiamsi  secundum  phi- 
ez  elementitiis  subslantiis  censeretur. 
in  ignis  anima,  sive  aqua,  sive  sanguis, 
itus,  sive  aer,  sive  lumen,  recogitare  debe- 


et  entelechias  Aristotelis  occaparem,  invenirem  fors 
bis  quoque  speciebus  animalia,  quse  nomine  eon- 
trarietaiis  opponerem.  Contendo  enim,  ex  qnacum- 
que  substantia  supradicta  constilisset  humana  ani- 
ma,  non  potuisse  eam  in  tam  contraria  unicuiqae 
substantise  animalia  reformari,  et  censum  eis  de 
sua  translatione  conferre,  a  quibus  excludi  ac  re- 
spui  magis  haberet,  quam  admitti  et  capi,  nomioe 
hujus  primae  contrarieiatis,  quae  substantivi  status 
diversitatem  committit,  tune  et  reliqua)  per  conse- 
quentem  ordinem  cujusque  naturse.  Nam  et  se- 
des  alias  humana  anima  sortita  est,  et  vicius,  et 
instructus,  et  sensus,  ct  affectus  et  concubiius, 
et  fcetus ;  item  ingenia ;'  tum  opera,  gaudia,  tsedia, 
vitia,  cupidines,  voluptates,  yaletudines,  medici- 
Uaria  quaeque  singulis  speciebus  animalia  :  Q  nas ;  saos  postremo  et  vitae  modos ,  et  exitus 
dem  ea  quse  rigent,  colubros,  stelliones,  moriis.  Quomodo  igitur  illa  (7)  anima  quse  ter- 
Iris;  et  jam  qusecumque  de  semulo  produ-  ris  inhaerebat,  nullius  sublimitatis ,  nuUius  pro- 
lenento,  de  aqua  scilicet,  perinde  contra-  funditatis  intrepida,  ascensu  etiam  scalarum  fatiga- 
le  ^t  iUa,  quee  arida  ei  exsuccida  :  denique      bilis,  submersu  etiam  piscinarum  strangulabilis , 

YariQe  lectiones. 

imU.  ^  Patesceret  Wouwer.  conditio  reputesceret  Pamel.  Rhen.  ^^  Lapathi  Pam.  Rhen.  Pam. 
if.  licet  bis  elati  Lat.  et  lappse  Jun.  ''^  Aquae  Jun.  ''^  Noverim  Part5.  Gelen.  Jun. 

Commentarias. 


bu  esse^  scribit  Jamblichus,  cap.  31,  ubi 
iiosdam  Pythagorse  discipulos  fugientes 
Moiiysii  lyranni  incidisse  casu  in  tabalia^ 
ili  memores,  ei  illud  violare  nolentes^  sub- 
nbiime  ausi  transire  per  fabalia,  sed  potius 
ilmcidari  et  obrui.  Solus  Myliias  captus,  et 
Mnn  ductus,  non  minoris  fortiludinis  spe- 
nUI  :  nam  rogaius  a  Dionysio,  cur  socii  ma- 
mH,  quam  fabas  couculcare,  respondil  : 
idem  substiterunt,  ne  fabas  conculcarent ;  n 
16  mortem  elegero,  quam  hujus  tibi  causam 
y  qaamob  rem  fahas  conculcare  uolimus.  » 
lOqiie  Pylhagoram,  ut  scribit  ctiam  Suidas, 
nst  domo  perseciuerentur  eum  hostes,  ubi 
Mm  fabis  consiium  venisset,  constiiit  et 
\  est.  Lac. 

rocles^  quia  se  deum  (/^/erara^.  JDelirium 
stupiditaiem  cum  hisioricis   demiror, 
ms  enim  hic  refenur  versus  : 

•  Iy&  tk  &[xrv  Oib;  ajiSpoTOC,  oix  frt  Ovtjto^, 

Salvetef  vobis  enim  deus  sum  immortalis, 
Hus  hamo.  Le  Pa. 

mnnus  etpiscis  fui.  Ipse  igilur  apud  Athe- 
Ib.  ynut  ei  apud  Laerlium  ail  : 

lOL.  n. 


"HStj  '^dtp  ipot'  Iym  Y^vdfiTjv  xoupij  xe  x4poc  ts, 
6dl(Avoc  t'  o{cov6$  Tg,  TMk  e^  dXl  iXXomc  ix^i. 
Ghalcidii    versionem,   hacteaus    foeJe    corruptam, 
restiiui  debere  arbitramur  in  hunc  modum  : 

Namque  ego  jamdudum  vixi  puer  el  solida  arbos, 
Ales,  et  ex  uodis  animal,  tum  lactea  virgo. 
In  posteriore  autem  versu  Cyrillas,  lib.    vin  ad- 
versus  Jul.,  legisse  >ideiur  xaX  eh  &k\  foc(S(p.oc  M^c. 
Lb  Pa. 

(4)  Et  chamceleon  tam  inflatus.  Empedoclis  arro<« 
gantiam  el  Tpa^ixbv  tO^ov  plerique  veterum  nota- 
vere.  Lb  Pe. 

(5)  Licehit^  et  raptim.  Hoc  est :  Sufficiet  obiter 
perstrinxisse.  Etenim  tam  ridicula  sunt,  ut  vel  in 
transcursu  tantum  indicata  satis  refellantur.  Sic  igi- 
tur  emendavimus  quod  vulgo  legebatur  :  Licebit  et 
lapathi.  In  codice  Agobardi  legitur,  Licebit  et  lap^ 
ti.  RiG. 

(6)  Vesperugines.  Hoc  est  vespertiliones,  quia 
Lucirero  seu  Yesperugine  stella  Yeneris  nomen  ha- 
buerunt,  eo  quod  caveis  suis  non  excedere  prius- 
quam  stella  illa  appareat  vulgo  credantur.  Lb  Pa. 

(7)  Quomodo  tgitur  illa,  etc.  Ex  varietate  cibo- 
rum  demonstrat,  transmutationes  animamm  et  me- 
tempsychoses  fieri  non  posse.  Lb  Pe. 

24 


747 


TBRTULL1A«I  OPBRUM  PARS  IL  --  SERIBS  1,  POLBHIGA. 


748 


aeri  postea   7041  insultabit  in  aquila,  aut  inari  j^  et  ferri,   natura  substantiae  est.  Duritia  eominii- 

postea  desultabit  in  anguilla?  Quomodo  item  pabu-        *    *    "'"-        '"  ^'       ""'    "-«»-'=-»— 

lis  liberalibus  et  delicalis  atque  "  curatis  cducala, 

non  dico  paleas,  sed  spinas,  ei  agresles  amaritudi- 

nes  frondium,  et  beslias  sierquiliuiorum,  vermium 

etiam  venena  ruminabit  (8),  si  in  capram  transieril, 

vel  in  colurnicem;  imo  et  cadaverinam,  imo  et  hu- 

manam,  sui  utique  memor  in  urso  el  leone?  Sic  et 

cffitera  ad  incongruentiam  rediges  "^*,  ne  singulis 

perorandis    immoremur.    Ipsius    animae    humanse 

quisquis  modus,  quaecumque  mensura,  quid  faciet 

in  amplioribus  longe  vel  minulioribus  animalibus? 

Necesse  est  enim  et  corpus  omne  anima  compleri, 

et  animam  omnem  corpore  obduci.  Quomodo  ergo 

anima  hominis  complebit  elephantum  (9)?  quomodo 

item  obducelur  in  culice?  Si  Untum   extendetur 

aut  contrahelur  ''^,  profecto  periclitabilur.  Et  ideo 

adjido,  si  nulla  ratione  capax  est  hujusmodi  trans- 


nicat,  substantia  discordat.  Mollitia  lan»,  moUitia 
plumse,  pariant  nataralia  earum;  substantiva  son 
pariant.  Sic  et  si  sseva  bestia  vel  proba  Yocetar  ho- 
mo,  sed  non  eadem  anima.  Nam  et  tunc  natune 
similitudo  notatur,  cum  subslantise  disaimilitudo 
conspicitur.  Ipsum  enim,  qnod  hominem  similem 
bcstise  judicas,  confiteris  animam  non  eamdem  ^» 
similem  dicendo,  non  ipsam.  Sic  et  divina  pronun* 
liatio  sapit,  pecudibus  adsquans  hominem  natura» 
non  subsiantia.  Gseterum,  nec  t)eus  hominem  hoc 
modo  notasset,  si  pecudem  de  substaatia  nosset. 

CAPUT  XXXIU. 

Etiam  cum  judicii  nomine  (12)  vindiealar  hoe 
dogma,  quod  animae  humanee  pro  vita  el  mriiis 
genera  animalium  sorliantur,  jagulandae  quttque  in 
occisoriis,  et  subigendae  quseque  in  famalatoriis,  el 


lationis  in  animalia,  nec  modulis  corporum,  nee  d  fatigandse  in  operariis,  et  fcedandse  in  immaadia,  per> 

caeteris  naturae  suae  legibus  adaequ^nlia,  numquid      *^    '^  -""  **  -••.._....-.   ..  j_   _.  _. 

ergo  demutabilur  secundum  qualitales  generum,  et 

vitam  eorum  contrariam  humanse  viiae,  facta  et  ipsa 

conlraria  humanae  per  demutationem  ?  Enimvero 

si  demutationem  eapit  amitiens  quod  fuit,  non  erit 

quse  fuit ;  et  si  quse  fuit,  non  erit,  soluta  est  meten- 

somatosis,  non  adscribenda  scilicet  ei  animae,  quse 

si  demutabitur,  non  eril.  Illius  enim  metensomato- 

sis  dicetur,  quaecumque  eam  in  suo  slatu  perma- 

nendo  paterelur.  Igitur  si  nec  mutari  potest,  ne  non 

sit  ipsa,  nec  permanere  in  statu,  quia  contraria 

non  capit,  qusero  adhuc  causam  aliquam  fide  di- 

gnam  hujusmodi  translaiionis.   Nam  etsi  quidam 

houiines    besiiis    adsequantur,    pro    qualilatibus 

morum,  el  ingeniorum,  et  adfectuum,  quia  et  Deus : 

Assimilatus  est^  inquit,  homo  irrationabilibusjumerh 

iis  (10);  non  ideo  milvi  ex  rapacibus  fient,  et  canes 

ex  spurcis,  et  pantherse  ex  acerbis,  aut  oves  ex 

probis,  et  hirundines  ex  garrulis,  et  columbae  ex 

pudicis;  quasi  eadem  substantia  animse  (11)  ubique 

naluram  suam  in  animalium  proprieiaiibus  rcpetat. 

Aliud  est  autem  substantia,  aliud  natura  substantise. 

Siquidem  substantia  propria  est  rei  cijusque,  na- 

tura  vero  potest  esse  communis.  Suscipe  exemplum. 

Substantia  est  TOft  lapis,  £errum  :  duritia  lapidis 


inde  honorandse,  et  diligeudae,  et  curaodsBy  et  ad- 
petendae  in  spedosissimis,  et  probisaimia,  et  atilisci* 
mis  et  delicalissimis.  Et  hie  dicam  :  Si  matanlor, 
non  ipsse  dispungentur  quse  merehantar ;  evaeaabiiur 
ratio  judicii,  si  meritorum  deerit  sensua;  deerit  an- 
tem  sensus  meritorum,  si  statoa  verterit  animanim ; 
vertit  autem  staius  animarum,  si  non  eedem  'perae- 
veraverint :  seque  si  '^'^  perseveravenni  in  judiciam, 
quod  et  Mercurius  ^gyptius  novit,  dicens  animaoi, 
digressam  a  corpore,  non  refundi  m  animam  ani- 
versi,  sed  manere  delermiDatam,  uli  ratiooem 
(inquit)  Patri  reddat  eorum  quse  in  corpore  gesse- 
rit.  Yolo  judicii  utique  divini  justitiam,  gravita- 
tem,  majestatem,  dignitatem  recensere;  si  non 
soblimiore  fastigio  prsesidet  humana  oensora,  ple- 
nior  utriusque  sententise  honore,  poenarum  et  gra- 
tiarum,  severior  in  ulciscendo,  el  liberalior  in  lar- 
giendo.  Quid  putas  futuram  animam  bomicide? 
Aliquod,  700  credo,  pecus  laniense  et  macello 
destinatum,  ut  perinde  juguletur,  quia  et  ipsa  ju- 
gulaverit  :  perinde  decorietur,  quia  et  ipsa  despo- 
liaverit;  perinde  in  pabulum  proponatur,  quia  et 
ipsa  bestiis  objecerit  eos  "^^  quos  in  silvis  et  aviis 
trucidaverit  (13).  Si  ita  judicabitur,  nonne  iUa  ani- 
ma  plus  solatii  qaam  supplicii  relatora  eal?  qaod 


Yarise  lectiones. 

'3  Aquee  Fran.  ''*  Redige  Rh^n,  Seml.  Oberth.  ''^  Exlenderetur  aut  contraheretur  Pam.  Rhen.  '^  Si- 
milem  runusadd.  Pam.  ^^  Non  inser  Wouw.J^  Infecerit  os  Pam.  Rhen. 

Conimentarios. 
(8)  Etiam  venena  ruminabit,  Ideo  forte,  quia  scri-  n     (I^)  Quasi  eadem  stibstantia  animce.  Utrum  Plato 


bit  Plinius,  lib.  x,  c.  23  :  Goturnices  veneno  nutriri. 
Lb  Pa. 

(9)  Quomodo  ergo  anima  hominis  complebit  ele» 
phantumf  Ditficultalem  melensomatoseos  ex  corpo- 
ris  insequalitate  et  disconvenientia  arguit.  Quomo- 
do  enim  qui  elephantus  fuit  culex  esse  poterit? 
Lb  Pa. 

(10)  Assimilatus  est,  ioquit,  homo  irrationalibus 
jumentis.  Grsecc  esi  «>|aoicoOt).  Noster  autem  ioter- 
pres  ad  verbum  poiius  iranstulii  insipientibus^ 
uuam  Auctor,  irrationalibus  :  nam  Grsece  est  tc^ 
ttvciJxoK.  Pam. 


meteusomaiosun  substantialem  statuerit,  an  tanbua 
moralem,  lis  est.  Defundunt  illum  plerique  PlatOBi- 
corum,  ut  tantum  moralem  inteJligeret ;  sed  coa- 
trarium  pluribus  conatur  evincere  Crispus,  distrit». 
3,  lib.  I,  omnino  videndus  :  qui  tamen,  licel  dam- 
nct  Plalonem,  defendit  Pyihagoram.  Lag. 

(12)  Cum  judicii  nomifie.  Carpitur  Plato  saepios 
affirmans  pro  meriiis  bonis  aut  malis  deirudi  ani- 
mas  in  corpora  animalium,  in  Tinueo.  Lag. 

(13)  Quia  et  ipsa  bestiis  objecerit  eos  quos  imsih 
vis  et  aviis  trucidaverit.  Quod  vulgo  legebatur : 
«  Quia  et  ipsa  bestiis  infecerit  obhquas  in  silvia  el 


749 


LIBBR  DB  ANIMA. 


750 


fitmus  inier  coecos  '*  prctiosissimos  iavenit,  quod  •  puniendi,  in  asinos  ulique  et  mulos  rccorportbun- 


condimentis  apicianis  et  lurconianis  hamaiury  quod 
neilsis  ciceronianis  infertur,  quod  lancibus  splen- 
didissamis  syllanis  efTertur,  quod  exsequias  convi- 
Tium  patitur  (14),  quod  a  cosequalibus  devoratur 
potitts  quam  a  milvis  et  lupis,  ut  in  hominis  cor- 
pore  tumuiata,  et  in  suum  genus  regressa,  resur- 
reuflse  videatur,  exsullans  adversus  humana  judi- 
eiiy  si  ea  experta  est.  Namque  illa  sicarium  variis 
el  ezquisitis,  etiam  ^  prseter  naluram  eruditis  fe- 
ris  (15)  dissipant,  et  quidem  viventem,  imo  nec 
facile  morientem  (16),  curata  mora  finis  ad  pleni- 
tadinem  poense  :  sed  etsi  anima  prsefugerit  ultimo 
giadio  (17),  ne  corpus  quoque  evaserit  ferrum, 
nihilominus  ^^,  jugulo  ventreque  confossis  ^^,  costis- 
qat  tfansfixis,  compensatio  proprii  facinoris  exigi- 
lur ;  inde  in  ignem  datur,  ut  et  sepultura  punia- 


B 


tur,  quaotum  707  sibi  de  pistrinis  et  aquilegis 
rolis  (22)  gratulabuntur,  si  melallorum,  et  ergastu- 
lorum,  et  operum  publicorum,  ipsorumque  carce- 
rum,  licet  otiosorum,  recordentur.  Perinde  qui  in- 
tegre  morati  commendaverint  judici  vitam,  qusero 
praemia;  sed  potius  invenio  supplicia.  Nimirum 
magna  merces  bonis  in  animalia  quaecumque  resti- 
tui  ?  Pavum  se  meminit  Homerus,  Ennio  somnian* 
te  (23),  sed  poetis  nec  vigilantibus  credam.  Etsi 
pulcherrimus  pavus,  et  quo  velit  colore  cultissi- 
mus ;  sed  tacent  pinnse  ^^  sed  displicet  vox ;  et 
poetse  nihil  aliud  quam  cantare  malunt.  Damnatus 
est  igitur  Homerus  in  pavum,  non  honoratus.  Plus 
de  sseculi  remuneraUone  gaudebit,  pater  babitus 
liberalium  disciplinarum,  ut  malit  famae  suse  oma- 
menta,  quam  caudse  ^,  Age  nunc,  ut  poetse  in  pa- 


iar  (18) ;  aliier  denique  non  licei.  Nec  tamen  tanta  ^  vox  vel  in  cycnos  transeant,  si  vel  cycnis  decora 


esi  rogi  cura  (19),  ut  reliquias  aliae  bestise  inve- 
oiant  (20).  Certe  nec  ossibus  parcitur,  nec  cine- 
ribus  indulgetar,  nuditate  plectendis  (21).  Tanta 
est  apad  homines  homicidii  vindicta,  quanta  ipsa 
qne  yindicatur  natura.  Quis  non  prseferat  saHSuli 
jOBiitiami  quam  et  Aposlolus  non  frustra  gladio 
armatam  contestatur  {Rom.  xin),  quae  pro  homine 
saeviendo  religiosa  est  ?  Si  caeterorum  quoque  scele- 
mm  mereedem  cogitemus ,  palibula,  et  vivioom- 
boria,  el  culcos,  et  uncos,  et  scopulos,  cui  non  ex- 
pedial  apud   Pytbagoram  et  Empedoclem  senten- 


vox  est ;  quod  animal  indues  viro  justo  iEaco  s^, 
quam  bestiam  integrae  foeminae  Didoni  ?  quam  volu- 
crem  patientia,  quam  pecudem  sanctimonia,  quem 
piscem  innocentia  soriienlur?  Omnia  famula  sunt 
hominis,  omnia  subjecta,  omnia  mancipata.  Si  quid 
horum  futurus  est,  deminoraiur  ^^.  Illic  ille,  cui 
ob  merita  vilse  imagines,  statuse,  el  tituli,  honores 
publici,  privilegia  rependuntur  ?  cui  curia,  cui  po- 
pulus  suffragiis  immolat?  0  judicia  divina  post 
mortem  humanis  mendaciora  ^^,  contemptibilia  de 
poenis,  fastidibilia  de  gratiis,  quae  nec  pessimi  me« 
tuant,  nec  optimi  cupiant;  ad  quse  ^  magis  sce- 


tiam   pati?  Nam  et  qui  laboribus  atque  servitiis 

Variae  lectiones.  • 

*»»  (>)cos  Paris,  Rig.  Ken.  ^  Et  jam  Rig,  Ven.  ^i  Nihil  minus  cod.  Agob.  «2  Utroque  confossis  Pam. 
Rhen.  utroque  confosso  Wouv.  ®3  Penoae  Rig.  Ven.  ^  Gaudia  Rhen.  Seml.  gaudeat  Pam.  Fran,  »5  De 
loco  Par.  dejoci  Lat.  dejoce  Pam.  Fran.  ^  Diminoratur  Pam.  Rhen.  Rig.  Ven.  Seml.  Oberth.  «^  Men- 
dlciora  Rhen.  Seml,  Oberth.  ^  Atque  Fran. 

Commentarius. 
arvia  traeidaverit.  i  In  hbro  Ursini  legitur,  «  (}uia  n     (18)  Vt  et  sepultura  puniatur.  Ignea  yidelicet  se- 


et  ipsa  bestis  objecerit  eos  quos.  »  Exemplar  Ago- 
bardi  :  «  Quia  et  ipsa  bestiis  fecerit  eos  quos  in 
siivis  et  aviis  trucidaverii.  »  Perinde,  inquit,  in 
pabulam  proponatur,  quia  et  ipse  bestiis  lecerit 
pabnlom  eos  quos  in  silvis  trucidaverit.  Rig. 

(i4)  Quod  exsequias  convivium  patitur.  (juod  con- 
nvio  i^ertur)  non  sepulcro;  quod  coense  impendi- 
ixu,  non  fdneri.  Rig. 

(15)  Etjam  prmter  naturam  eruditis  /em.  Nempe 
in  sebola  be»viarum,  hoc  est,  circo,  amphiteatro. 
Hie. 

(16)  Imo  nec  facik  morientem.  Liber  Agobardi : 
«  imo  facile  nec  morientem.  »  Plerisque  apud 
Septimium  locis,  faciiet  significat  sa^e.  Rig. 

(17)  Sed  et  si  anima  prcefugerit  ultimo  gladio. 
Uoe  esti  si  forte  anima  inter  ferarum  laniatus  e 
corpore  excesserit  priusquam  ultimo  gladio  pelle- 
reiur,  etc.  Itaque  haec  bicarii  poena  fuil.  Bestiis 
objiciebatur  janiandus ;  sic  tamen  curaia  supplicii 


pultura.  Summam  ignium  poenam  dixit  Vih.  ad  Mar^ 
tyres.  Rig. 

(19)  Nec  tamen  tanta  est  curarogi.  Maligno  rogo 
ustulata  corpora  relinquuotur.  Rig. 

(20)  Ut  reliquias  alias  bestice  inveniant,  Canes, 
lupi,  etc.  RiG. 

(21 )  Certe  nec  ossibus  pardtur^  nec  cineribus  in- 
dulgetur,  nuditate  plectendus.  Uaec  quoque  propria 
sicariorum  fuit  poena.  Nam  alias  eorum  etiam  cor- 
pora,  qui  exurendi  damnabanlur,  peti  poterant, 
ut  ossa  et  cineres  collecta  sepuUurae  tradi  possent, 
inquit  Ulpianus,  lib.  De  Cadaveribus  Punitor.  Rig. 

(22)  Aquilegis  rotis.  Jumenta ,  muli,  et  asini  qui 
hisce  machinis  volvendis  occupabantur,  si  quaodo 
in  homines  mutari  contigerit,  de  sua  sibi  conditione 
gratulabuntur;  veriendis  enim  hisce  rolis  non  in- 
sudabunt.  Vitruvius  illas  describit ;  erant  autom 
instrumenta  quae  situlis  et  vasis  quibusdam  aquam 
hauriebant,  atque  effundebant.  Lk  Pr. 


mora     ut  lassaiis  ionga  laoiena  bestiis  ,   tandem  D  (23)  Pavum  se  meminit  Homerus,  Ennio  som- 

confoderetur,  gladio  in  gulam   et  genitalia  alque  niante.  Perierunt  illa  Ennii  verba  quibus  in  pavum 

etiam  irans  cosias  in  praecordia  adacio.  Sed  ei  si  mutalum  ait  Homerum;  duo  puto   fuissc  somnja 

bestiarum   asperitaie   laniatum   mori    contingeret,  Ennii,  de  quibus  auctores.  Ad  cam  rem  pertinere 

Qibilominus  mortui  gulam,  inguioa,  costas  gladio  illa  Persii  sat.  6,  putarim  : 

eonfodi  mos  erat,  ut  compensaiione  ac  repraesenta-  «.,     ^     „.        .         j».:.  « 

U«e  proprii  facinoris  no^xium  corpus  elfam  ferro  S^VnMar  pnHx^^C  Si«^  P«. 

pcTCuieretur,  quo  cives  percusserat.  Rig.  ««uutuo  ,  ^          v 


TBRTULLIANI  OPBRUM  PARS  11.  -  SERIBS  1,  POLBMIGA. 


751 

lesti,  quam  saneli  quique  properabunt  :  illi,  ut 
juslitiam  secuU  citius  evadant  :  isti,  ut  tardius 
eam  capiant?  Bene,  philosopbi,  docetis,  utiliter 
suadetis,  levioca  post  morlem  supplicia  vel  7IIS 
praemia;  cum  si  quod  judicium  animas  manet, 
gravius  debeat  credi  in  dispunctione  vit»,  quam 
in  adminislratione  :  quia  nihil  plenius,  quam  quod 
extremius ;  nihil  aulem  plenius,  quam  quod  divinius. 
Deus  itaque  judicabit  plenius,  quia  extremius  (24), 
per  senientiam  seternani  tam  supplicii  quam  refri- 
gerii,  nec  in  bestias,  sed  in  sua  corpora  reverten- 
tibus  animabus  :  et  boc  semel,  et  in  eum  diem 
quem  solus  Pater  novit,  ut  pendula  exspectalione 
sollicitudo  fidei  probetur;  semper  diem  observans, 
dum  semper  ignorat;  quotidie  timens,  quod  quo- 
tidie  sperat. 

CAPUT  XXXIV. 

Nulla  quidem  in  ^^  hodiernum  dementiae  hujus* 
modi  sentcniia  erupil  sub  nomine  hseretico,  quae 
bumanas  animas  refingat  in  bestias.  Sed  neces- 
sarie  hanc  quoque  speciem  intulimus  et  exclusimus, 
ut  superioribus  cohaerentem,  qno  perinde  in  pavo 
retunderetur  Homerns,  sicut  in  PyUiagora  Enphor- 
bus;  atque  ita  hac  etiam  metempsychosi  sive  me- 
teosomatosi  repercussa,  illa  rursus  csederetur  quse 
aliquid  hsereticis  subministravit.  Nam  et  Simon 
Samariics  in  Actis.  Apostolorum  redemplor  Spiritus 
sancti,  postcaquam  damnatus  ab  ipso  cum  pecunia 


752 


-  sua  in  ^o  iDteritum,  frustra  flevit  (25)  conversiis  ad 
^  veritatis  expugnationem,  quasi  pro  solatio  ultionis, 
fultus  etiam  artis  suffi  viribus,  ad  prsestigias  virta- 
tis  alicujus  Helenam  quamdam  Tyriam  de  loco  libi- 
dinis  publicae  (26)  eadem  pecunia  redemit,  dignam 
sibi  mercedem  (27)  pro  Spiritu  sancto.  Et  se  qni- 
dem  finxit  ^^  summum  patrem,  illam  vero  injectio- 
nem  suam  primam  (28),  qua  injecerat  angelos  et 
archangelos  condere  :  hujus  eam  propositi  7419 
compotem  exilisse  de  patre,  et  in  infenora  desul- 
tasse;  atque  iliic  praevento  patris  proposito,  aoge- 
licas  potestates  genuisse,  ignaras  patris,  artificis 
mundi  hujus;  ab  his  vero  per  iovidiam  ^  reten- 
tam  (29),  ne  digressa  ea  alterius  genimina  videren- 
H  tur;  et  idcirco  omni  contumeliae  addictam,  ot  nas- 
quam  discedere  depretiatam  liberet,  humanse  quo- 
que  form«  succidisse,  velut  vinculis  camis  coercen- 
dam;  ita  multis  eevis  per  aiios  atque  alios  habitus 
femininos  voiutatam,  etiam  illam  Helenam  fuisse, 
eiitiosissimam  Priamo,  et  Stesichori  poslea  ocu- 
lis  (30),  quem  et  excsecasset  ob  convidum  carminis, 
debinc  reluminasset  ob  satisfactionem  laudis; 
proinde  migrantem  eam  de  corporibus  in  corpora» 
postrema  de  decoratione  ^^  ^  gub  titnlo  prostilisse 
Helenam  viliorem  :  banc  igitur  esse  ovem  perditam, 
ad  quam  descenderit  ^  pater  summus,  Simon  sd- 
licet,  et  primum  recuperaia  ea  et  revecta,  nesdo 
bumeris  an  feminibus  (31),  exinde  ad  hominQm 
respexerit  salutem,  quasi  per  vindictam  liberando- 


Vari»  lectiones. 

w  Ad  Pam.  Rhen.  ^  In  omitt.  Fran.  »•  Fingit  Rhen.  SemL  «2  Ab  iis  per  invidiam  Lat.  ab  his  periode 
animo  Pam.  SemL  ^^  Postremo  de  decoratione  cod.  Wouw.  ^  Descendit  jRt^.  Ven. 

Commentarios. 

(24)  Deui  itaque  judicabit  pleniui,  quia  extre-  r  Recognit.  ubi  a   luna  quae    Graece  aCJi^n^  didtnr, 
mius.  N|mirum  exiremo  ac  supremo  judido.  Rig.      ^  appellatam  vult.  Yerisimile  ilaque  est  utroque  no- 


(25)  Frustra  flevit.  Hoc  est,  frustra  poenitnit. 
Etenim  Lucas  in  Actis  apostolomm  tradit  Simeo- 
nem  istum  Samaritam  dicti  sui  certe  sacrilegi  poe- 
nitentia  ductum,  obsecrasse  Petrum  csterosque 
aposlolos  in  hsec  verba  :  c  Deprecamini  pro  me 
apud  Dominnm,  ne  quid  horum  quse  adversum  me 
dixistis  evenial.  »  Ac  de  Simone  Lucas  praeterea 
nihil.  Septimius  ait,  frustra  eum  flevisse.  Quod 
etiam  ila  accipi  potest,  ut  frustra  flevisse  dicatur, 
qui  cum  ad  fidem  christianam  accessisset,  testatus, 
ut  vcrisimile  est,  se  magicas  artes  ejerare ,  ac 
poenitere  fraudium  pristinarum ,  postea  tamen  ad 
easdem  fallacias  et  imposturas  perfide  revertisset. 
Rio. 

(26)  Helenam  quamdam  Tyriam  de  loco  Ubidinis 
miblicas.  Irenaeus,  lib.  i,  cap.  20,  quaestuariam  dixit. 
R16. 


mme  appellatam.  Pam. 

(27)  Dignam  sibi  mercedem.  Sic  etiam  legitur  in 
exemplari  Agob.  Emendatius  tamen,  ut  opinor, 
scribeiur,  mercem,  Dignam,  inquit,  mercem  redemit 
sibi  Simon  Helenam  iliam  eadem  pecunia  qua  Spi- 
ritum  sanctum  redimere  voluerat.  R16. 

(28)  Illamvero  injectionem  suamprimam.  Clarius 
R.  Justinus  martyr,  primam  quamdam  mentem  seu 
intelligentiam ;  Iren.  mentis  conceptionem  matrem 
omnium,  per  quam  initio  mente  concepit  angelos 
facere  et  archangelos,  sicuti  vicissim  iUud,  ejus 
eam  propostti  compotem^  etc.,  fadt  ad  Iren.  intel- 
lcctum.  Pam. 

g!9)  Ab  his  veroperinvidiamretentam.  Ireofleus: 
aec  detenta  est  ab  ipsis  propter  invidiam,  qno^ 


niam  nollent    progenies  alterius  cujusdam  putan 

esse.  »  Ex  quibus    manifestissimum  fit    corropta 

Helenam  quamdam  Tyriam.  Tum  hic,  tum  cap.  n  esse  quae  in  vuleatis  editionibus.  alaue  etiam  in 


sequenti,  Helenen  sive  Uelenam  retinuimus,  tum 

auod  Simon  ille  ma^jus  hanc  eamdem  fuisse  diceret 
elenam  Trojanam  illam,  tum  quod  etiam  sic  ap- 
pellatur  a  R.  Justino  martyre  Apolog.  ii,  et  post 
eum  ab  Eusebio  Oraeco  Hist.  EccL  lib.  ii,  cap.  12, 
seu  13;  R.  Hieronym.,  EvisL  ad  Clesiphontem  adv. 
Pelag.;  Epiph.,  haer.  21,  non  semel ;  Theodoreto 
Ha^et  Fab.  lib.  i,  et  Damasc.  liber  de  Hceres. 
Apud  Irenaeum  variant  codices,  quamquam  plures 
Selenem  legant,  quomodo  etiam  R.  August.  lib. 
de  Hasres.^  Ruffinus  versione  sua  Eusebii,  Cy- 
rillus  alicubi,  et  ante  omnes  bos  Glemens  Papa  m 


exemplaribus  antiquis  leguntur  :  c  Ab  his  vero  per* 
iode  animo  retentam.  »  Et,  c  Ab  his  non  pennde 
aoimam  retentam.  »  Ri6. 

(30)  Stesichori  postea  oculis.  Fabula  illa  multis 
scripta.  Is  enim  cum  oculis  privatns  essei  propter 
viluperationes  suas  in  Helenam,  falsa  esse  qoe  de 
ipsa  dixerat,  ediio  poemate  quod  palinodiam  voca* 
vit,  testatus  est,  statimque  visum  recuperaviU  Lb  Pa« 

(31)  Nescio  humerisan  feminibus.  Alludit  Septi- 
mii  siylus  ad  paraboiam  boni  Pastoris,  ludena  in 
Helena  meretrice*  Rio. 


753 


L16BR  OB  ANIMA. 


754 


rniD  ez  illis  angelicis  potestalibos;  quibas  fallendis,  ■  eum  iilis  eoDTeraari  non  liceret.  Haic  ergo  boDum 


el  ipse  coofiguratas  seqae,  et  hominibus  hominem 
ementitas ,  in  Judaea  quidem  filium ,  in  Samaria 
yero  patrem  gesserit.  0  Helenam  inter  poetas  et 
hsereticos  laboranteml  tunc  adulterio,  nunc  stupro 
infamem  1  nisi  quod  de  Troja  gloriosius  eruitury 
qoam  de  lupanari :  mille  navibus  de  Troja,  nec 
mille  denariis  forsitan  de  lupanari.  Erubesce ,  Si- 
raoD»  tardior  in  requirendo,  incoostantior  in  re- 
trahendo.  At  Menelaus  statim  insequitur  amissam , 
statim  repctit  creptam,  deceani  praelio  extorquet, 
non  latens,  non  fallens,  non  cavillabundus.  Yereor 
ne  iiie  magis  pater  fuerit,  qui  circa  Helense  recupe- 


animi  praesles  jubet  (luc.  vi)  :  Diligite  inimicos 
vestroSf  inquit,  et  orate  pro  maledicentibus  vos,  ne 
aliqno  commercio  negotiorum  injuria  provocatus, 
abstrahat  te  ad  suum  judicem,  et  in  custodiam  de« 
legatus  ad  exsolutionem  totius  debiti  arcteris.  Tum 
si  in  diabolum  transfertur  adversarii  mentio  cx 
observatione  comitante,  cum  illo  quoque  moneris 
eam  inire  concordiam,  quse  deputetur  ex  fidei  con- 
ventione  :  pactus  es  enim  renuntiare  ipsi,  et  pompse, 
et  angelis  ejus.  Gonvenit  inter  vos  de  isto.  Haec 
erit  amicitia  observatione  '^  sponsionis,  ne  quid 
ejus  postea  resumas  ex  his  qu»  ejerasti»  quae  illi 


rationem  et  vigilantius  et  audentius  et  diutius  la-  n  reddidisti,  ne  te  ut  fraudatorem,  ut  pacti  transgres- 


boraverit. 


CAPUT  XXXV. 


Sed  non  tibi  soli  metempsychosis  hanc  fabulam 
instruxit.  Inde  etiam  Carpocrates  ulitur  pariter 
magus  (32),  710  pariter  foroicarius,  etsi  Helcna 
minas  (33),  quidni  ?  cum  propter  omnimodam  di- 
vinse  et  humanae  disciplinse  eversionem  constituen- 
dam ,  recorporari  animas  adseveraverit  :  nuUi 
enim  vitam  istam  rato  fieri,  nisi  universis,  quae 
arguunt  eam,  expunctis,  quia  non  natura  quid  ma- 
lom  habeatur,  sed  opinione,  itaque  metempsycho- 
sin  necessarie  imminere,  si  non  in  primo  quoque 
vitffi  htijus  commeatu  omnibus  inlicitis  satisfiat  : 
scilicet  facinora  tributa  sunt  vitae  :  caeterum  totiens 


sorem  judici  Deo  objiciat,  sicut  eum  legimus  alibi 
{Apoc.  XII,  10)  sanctorum  criminatorem ,  et  de 
ipso  etiam  nomine  diaboli  ^  delatorem,  et  judex 
te  tradat  angelo  exsccutionis,  et  ille  te  in  carcerem 
mandet  infemum,  unde  non  dimittaris,  nisi  modico 
quoque  delicto  mora  711  resurrectionis  ex- 
penso  (34).  Quid  his  sensibus  aptius?  quid  his 
interpretationibus  verius?  Gaeterum,  apud  Carpo- 
cratem,  si  omnium  facinorum  debitrix  anima  est, 
quis  erit  ioimicus  et  adversarius  ejus  intelligendus  ? 
Gredo,  mens  melior,  quae  illam  in  aliquid  ionocen- 
tiae  impegerit,  adigendam  rursus  ac  rursat  in  cor- 
pus,  donec  in  nuUo  rea  deprehendatur  bonse  vitae. 
Hoc  est  ex  malis  fructibus  bonam  arborem  in- 
telligi  (35),  id  est,  ex  pessimis  praeccptis  docirioam 


animam  revocari  habere,  quotieos  mious  quid  io-  Q  veritatis  agoosci.  Spero  hujusmodi  haereticbs  Heliae 


tulerit,  reliquatricem  deliclorum,  dooec  exsolvat  no- 
vissimum  quadrantem  (Matth,  v),  detrusa  identidem 
in  carcerem  corporis.  Hunc  cnim  temperat  totam 
illam  allegoriam  Domini,  certis  interpretationibus 
relucentem  :  et  primo  quidem  simpliciter  intelli- 
gendam ;  nam  et  etbnicus  homo  adversarius  noster 
est,  incedens  eamdem  viam  vitae  commuuis.  Caete- 
rum,  oportebat  nos  de  mundo  exire  (/  Cor.  v),  si 


quoque  invadere  exemplum ,  tanquam  in  Joanne 
sic  ^''  repraesentati,  ut  metempsychosi  patrocinetur 
pronuntiatio  ^^  Domini  (Matth.Tiyn) :  Eliasjamvenit^ 
et  non  cognoverunt  eum.  Et  alibi  {Matth*  xi) :  Et  si 
vultis  audiref  hic  est  Elias  qui  venturus  est.  Num- 
quid  ergo  et  Judaei  ex  opinione  Pythagorica  consule- 
bant  Joannem  [Joan,  i) :  Tu  es  Elias  ?  et  non  ex 
praedicatione  divina  (Malach,  iv)  *.  Et  ecce  mittam 


V^ariae  lectiones. 
95  Observado  Pam.  Rhen.  ««  Diaboli  omitt.  Rig.   Yen.  «^  Sic  omitt.  Rig.   Ven.  ^  Patrocinentur  prae- 
nuntio  Rig.  Ven. 

Commentarius. 
(32)  Pariter  magus.  Uno  verbo  dixit  cpiod  latius         Etsi  Helena  minus.  Quamvis  fornicarins,  non  ta- 
Irenaeus  de  Carpocrate  et  ejus  discipulis,  ac  post      men  aequavit  Helenam^  quae  exctdii  Trojaoi  causa 
eum  Eusebius  {His.  Eccles.  I.  iv,  c.  7)  et  Epipha-  ^  fuit,  ob  vitae  turpitudmem,  et  calamitatum  pluri- 
nius  :  «  Artes  enim,  inquit,  magicas  operantur  ipsi  ^  marum  funus.  Ls  Pa. 
et   incanlaliones,  philtra  quoque  x*P°'"i*'«  1^^  cst         {'^^)  Nisi  modico  quoque  delicto  mora  resurrectio- 


amatoria,  nt  interpretes  Eusebii  vertuntL  el  pare- 
dros  [sive  assessores],  et  oniropompos  [sive  som- 
Dia  mittentes],  et  reliquas  maligoaliooes,  seu,  sicuti 
interpres  Epiphanii,  praestigias.  »  Pariter  fornica» 
rttt#.  Hoc  addii  Auctor,  quoniam,  juxla  Irenaeum, 
Xarcellina,  quae  Romam  sub  Aniceto  veoit,  cum 
esaet  hujus  docirinae,  multos  exterminavit.  Quod 
ipaum  repetit  Epiphanius,  addens  eos  in  luxu  de- 
gere,  et  omnia  ad  corporis  voluptatem  operari  so- 
fere,  usque  adeo  ut  Eusebius  istius  potissimum 
discipulis  Gnosticis  imputet  suspicionem  illam , 
quam  de  Christianis  omnibus  ipsorum  causa  cooce- 
perant  ethnici,  de  stupris  promiscuis,  et  exsecrando 
mfantieidio*,  a  quibus  criminibus  latissime  snpra 
ia  Apologetico  sese  defendit  TertuIIianus.  Pam. 

(3H)  Pariter  fomicarius^  etsi  Helena  minus.  Etsi 
Helenam  non  haberet.  Rig. 


nis  expenso.  Id  est,  interim  vel  antequara  resurga- 
mus,  non  quod  ipsa  dilatio  resurrectionis  sola  sit 
expiatio,  et  purgatio  venialium  culparum ;  sed  quod 
in  purgatorio,  purgemur  variis  poenis  post  hanc 
vitam  et  antequam  resurgamus.  Caeterum  interpre- 
tationem  istam  Tertullianicam  facere  pro  purgatione 
animarum  post  hanc  vitam  a  modicis  quibuscum- 
que  delictis,  atque  ideo  pro  purgatorio,  adnotavil 
Pamelius,  adjunctis  aliis  testimoniis  S.  Cypriaoi. 

Lag. 

(35)  Hoc  est  ex  malis  fructibus  bonam  arborem 
intelligi.  Ironia  est,  qua  ridet  interpreutionem  Har- 
pocratis;  el  etiam  accipitur  vox  spero^  auae  sequi- 
tur,  pro  timeo;  sicuti  supra  non  semer,  lanquam 
si  timeret  ne  posset  respondere  argumentis  propo- 
sitis.  Pam. 


755 


TBRTULLIANI  OPERUM  PiUlS  U.  -  SERIES  I.  POLBMICA. 


756 


vobis  EUam  Thesbiten  t  Sedenim  meteinpsychosis  A  subslantia  teneatar.  Si  enim  in  •eminilMU  ntriasqne 

(••  -•  •  •  •  •     I       ,  ■■  l_       »  A*  1*  •        ^  .      1»     .     .     __  -     -    -  -  jfcA«»AA 


illorum ,  rcvocatio  est  aoimse  jampridem  morte 
functse,  et  io  aliad  corpus  iteralse.  Elias  autem  non 
ex  decessione  (36)  vitae,  sed  ex  translatione  ventu- 
rus  esi;  nec  corpori  restituendus,  de  quo  non  est 
exemptus  {IV  Reg.  ii) ;  sed  mundo  reddendus,  de 
quo  est  translatus;  non  ex  postliminio  vitse,  sed  ex 
supplemento  prophetiae ;  idem  et  ipse,  et  sui  no- 
minis  et  sui  hominis.  Sed  quomodo  Elias  Joan- 
nes  (37)?  Habes  angeli  vocem  {Luc,  i)  :  Et  ipse^ 
inquit,  prcecedet  coram  populo  in  viriute  et  spiritu 
EIUb,  non  in  anima  ejus,  nec  in  carue.  Hae  enim 
substaDtise  sui  cujusque  sunt  hominis.  Spiritus  vero 


substantise  aliquam  intercapedinem  eoram  conee- 
ptus  admitteret,  ut  aut  caro,  aut  anima  prior  semi- 
naretur,  esset  etiam  sexus  proprietatem  alteri 
substantiae  adscribere  per  temporalem  intercape- 
dinem  seminum;  ut  aut  caro  animae,  aut  anima 
carni  insculperet  sexum  :  quoniam  et  Apelles,  non 
pictor,  sed  hsereticus  (41),  ante  corpora  constitaens 
animas  yiriles  ac  muliebres,  sicat  ab  Philumena 
didicit,  utique  camem,  ut  posteriorem,  ab  anima 
facit  accipere  sexum.  Et  qui  animam  post  partam 
carni  superducunt,  utique  ante  formatse,  marem 
aut  feminam  de  came  sexum  prsejudicant  animae. 


et   virtus   extrinsecus  conferunttrr  ex  Dei  gratia.  n  Utriusque  autem  substantise  indiscreta  semina,  et 


719  Ita  et  transfcrri  in  altemm  possunt  ex  Dei 
Yoluntate,  ut  factum  est  retro  de  Moysis  spiritu. 

CAPUT  XXXVI. 


nnita  suffusio  eoram,  communem  subennt  generis 
eventum,  qua  lineas  duxerit  (42),  qusecumque  illa 
est  ratio  naturae.  Gerte  et  hic  se  primordiorum 
forma  testatur,  cum  masculus  temporibus  effingi- 
tur.  Prior  enim  Adam ;  femina  aliqnanto  aerius  : 
posterior  enimEva.  713  Ita  diu  caro  inforasis  est, 
qualis  ex  Adae  latere  decerpta  est ;  animal  tamen 
et  ipsa  jam,  quia  et  illam  tunc  Adae  portioaem  ani« 
matam  ^  agnoscant.  Caeteram,  et  ipsam  Dei  adflatus 
animasset  (43),  si  non  ut  carais,  ita  et  aoimae  ex 
Adam  tradux  fuisset  in  femina. 


In  has  quaestiones  indc,  opinor,  excessunus,  quo 
nunc  revertendum  est.  Constitueramus  animam  in 
ipso,  et  ipso  (38)  seri  homine,  et  unum  esse  a  pri- 
mordio  semen ,  sicut  et  camis  in  totum  generis 
examen,  propter  aemulas  scilicet  opiniones  philoso- 
phorum  et  haereticonim  (39),  et  illam  sermonem 
Platonis  vetemosum  (40).  Nunc  ordinem  sequen- 
tium  exinde  tractatuum  teximus.  Anima  in  utero 
ieminata  pariter  cum  came,  pariter  cum  ipsa  sor* 
titur  et  sexum,  ita  pariter  in  causa  sexus  neutra 

Variae  lectiones. 
99  Animal  Pam,  Rhen.  animam  cod,  Agobard. 

Commentarius. 

(36)  Elias  autem  non  ex  decessione^  etc.  Irenaeus  r  ^crno  somno,  sed  alludens  ad  veterem  sennonem 

•l_  M  1_*         J  J*  •  T>J  1  J  ^^  J        T*l      M.  J  •  •  ^^  »• 


CAPUT  xxxvn. 

Omnem  aotem  hominis  in  utera  serendi,  stnien- 


lib.  V ,  cap.  7 ,  ubi  de  paradiso  in  Eden ,  hoc  de 
Elia  refert  acceptum  a  pre&byleris  Apostolorum 
discipulis,  translatum  esse  in  paradisum  justis  ho- 
mininus  praeparatum,  in  quem  et  Paulus  apostolus 
adsportatus  audivit  sermones  inenarrabiles,  quan- 
tum  ad  nos  in  praesenti;  et  ibi  mansurum  us^ 
ad  consummationem  saeculi  :  interea  conservari  m- 
corruptum.  Rig. 

(37)  Sed  quomodo  Elias  Joannes  f  Similiter  pror» 
sus  locos  hos  Scripturaeinterpretatur  B.  Augustinus 
(tr.  XIV  in  Joan.  c.  i,  et  L  v  de  Trinitate^  c.  44). 
Qui  inlerim  ncutribi  le^it  illud,  coram  populo,  auod 
Auctori  proiode  pecuharc  est.  Posterion  vero  loco 
etiam  interpretatur  spiritum  Elice^  pro  spiritum 
Moseif  sicut  hic  Auctor,  qui  una  voce  translatum 
spiritum  Mosei  dicit,  eo  quod  dicitur  auferri  a  Mose 
el  dari  70  senioribus.  Pam . 


apud  Platonem  de  reciproco  animarum  diseorsu. 
de  quo  cap.  28  :  «  Quis  ille  nunc  vetus  sermo  apud 
memoriam  Platonis,  »  etc.  Non  sine  lepore  lodit 
vocabulo,  ut  ostendat  sermonem  ilhim  veterem  mere 
somnium,  et  sine  ullo  cerebro  esse,  et  aeque  veter- 
nosum  esse  ac  veterem.  Amobius  quoqoe  veter- 
nosum  dixit  pro  vetere,  lib.  i.  Lag. 
([41)  Apelles  non  pictor^  sed  hasretieus.  *AxcXX^$, 

laiine  Apelles  et  Apella.  Horatios Credat  Judceus 

Apella,  \s  vero  fortean  recutitas,  quia  Jadeus,  sed 
Apella  Grsecum  est  'ATctXX^c,  nec  significat  recati- 
tum  aut  verpum.  Apelles  et  Apella,  quemadmo- 
dum  Pyctes  et  Picta,  Prophetes  et  Propheta,  Ever- 
getes  et  Evergeta,  etc.  Rig. 

(42)  Qua  lineas  duxerit.  Quia  pictoris  meotionem 
paulo  prius  fccit,  etiam  hanc  proverbiaieffl  forma- 
iam  ab  illis  desumpsit.  Pam. 

(43)  Ca!terum,etipsamDei  afflatusanimasset.kA 


(38)  Constitueramus  animam  in  ipso  et  ex  ipso, 
etc.    Hoc    suum    paradoxum   statuit   Tertallianus  ^  hunc  locum  videtur  respondere  August«  lib.  i  dtf 
cap.  25,  26,  27,  ubi  asseruit  animam  simul  eum  U  anima,  cum  ait  :  «  Qui  propaginem  asserunt  ani* 
carae  in  utero  proseminari,  et  ex  traduce  Adami      marum,  hinc  se  putant  invictius  suam  monire  sen- 


omnes  derivari  animas  per  semen,  quod  rarsus  in 
hoc  capite  inculcat.  Lac. 

(39)  Propter  cemulas  scilicet  opiniones  philosoph. 
et  hasret.  Cap.  23,  anteqnam  suam  sententiam  de 
proseminatione  animarum  effutiret,  recensuit  opi- 
niones  haereticorum  varias  circa  origioem  animae 
semulantium ,  philosophica  placita ,  maxime  plato- 
niea,  concedentia  animabus  originem  coelestem,  ubi 
ostendit  Valentioum ,  Satuminum,  Carpocratem, 
Apellem  aemulos,  et  disdpulos  Platonis  fuisse.  Lag. 

(40)  Illum  sermonem  Platonis  vetemosum,  Non 
vocat  sermonem  Platonis  veternosum,  quod  dixerit 
discentias  reminiscentias ,  veluti  profectas  ex  ve* 


tentiam,  quia  cum  scriptum  sit  detraxisse  Deum 
costam  de  latere  viri,  eamque  aedificasse  in  malie- 
rem,  non  est  additum,  quod  in  ^us  faciem  saffla- 
verit  spirilum  vitae,  ideo,  inquiunt,  quia  de  vlro 
jam  fuerat  animata^  »  Pro  quo  dixit  auctor  :  Ani- 
mal  jam  et  ipsa.  Verum  respondet,  nihil  per  hoe 
corum  sententiam  adjuvari  :  c  Si  enim,  inquit, 
scriptum  esset,  Insufflavit  flatum  vitce  in  faaem 
mulieris^  nec  sic  esset  consequens,  ut  non  propaga- 
retur  ex  pareniibos  anima,  nisi  etiam  de  filio  boc 
scriptum  reperiretur.  Quia  vero  tacitum  est,  noo 
negatum  neque  adfirmatum.  >  Pam. 


757 


LI6BR  DB  ANIIUr. 


758 


di,  fingendi  paraturam  aliqua  utlque  poteslas  divin»  a  Legitima  nativitas  fenne  deeinni  mensis  ingressus 

«  A         A  •  •  "        4  _^         _1  1        A  /  V     #     I  •!!  "  •        I    #  #k\  ^\         •  *••  «  «1  •! 


voluntatis  minislra  modulatur  (44 j,  quacumque  illa 
raiioaem  agitare  sortila.  Haec  sestimando,  etiam 
superstitio  Romana  deam  finxit  Alemonam  (45), 
alendi  in  ntero  fetus ;  et  Noaam  et  Decimam,  a 
sollicitioribus  meusibus ;  et  Partulam,  quae  partum 
gubernet ;  et  Lucinam,  quae  producat  in  lucem. 
Nos  officia  divioa  angelos  credimus.  Ex  eo  igitur 
fetos  in  utero  homo,  714  a  quo  forma  completa 
est.  Nam  et  Moysis  lex  (Exod.  xxi,  22)  tunc  abor- 
808  ^  reum  talionibus  judicat  (46),  cum  jam  homi- 
nis  6st  causa  (47),  cum  jam  illi  vitae  et  mortis  sta- 
tus  deputatur,  cum  et  fato  jam  inscribitur,  etsi 
adbuc  3  in  matre  viveudo ,  cum  matre  plurimum 
communicat  sortem  (48).  Dicam  aliquid  et  de  tem- 


est  (49).  Qui  numeros  ratiocinantur,  et  decurialem 
numerum  (50)  ut  exinde  reliquorum  parentem  3 
colunt ,  denique  perfectorem  nativitatis  bumanae. 
Ego  ad  Deum  potius  argumenlabor  (51)  hunc  mo- 
dum  temporis,  ut  decem  menses  Decalogo  majis 
inaugurent  hominem,  ut  tanto  temporis  numero 
nascamur,  quaoto  disciplinae  numero  renascimur. 
Sed  et  cum  septimo  mense  (52)  nalivitas  ^  plena 
est,  715  facilius  quam  oclavo,  honorem  Sabbati 
agnoscam,  ut  quo  ^  die  dedicata  est  ^  Dei  conditio, 
eo  "^  mense  interdum  producatur  Dei  imago.  Gon- 
cessum  est  properare  nativitati,  et  tam  idonee  oc- 
currere  iu  hebdomadem,  in  auspicia  resurrectio- 
nis,  et  requietis  et  regni.  Ideo  ogdoas  nos  non 


poribus  animse  nascenlis,  ut  ordinem  decurram .  B  creat  (35) :  tunc  enim  nuptiae  non  eruot.  Sociela- 

Yariae  lectiones. 
^  Oborsus  Fran.^  Et  sic  adhuc  cum.  Jun.  ^  Parentum  Pam.   Rhen.  Seml.  ^Nativitatis  Rig.   Yen. 
•  Quoto  Fran.  ^  Est  omitt.  Seml.  "^  Toto  Fran, 

Commentarius. 


(44)  Aliqua  utiquepotestas  divinm  voluntatis  mi- 
nistra  modulatur.  (juae  sit  haec  potestas  paulo  post- 
explicat,  cum  dicit:  Nosofficia  divina  (id  est,  phrasi 
jureconsultorum  ,  ministros  Dei )  angehs  credi" 
mus.  Facit  iiague  locus  iste  ad  confirmationem 
do^matis  catholici  de  angclis  peculiaribus  bomini 
cuique  deputatis,  de  auibus  est  elegaos  B.  Hicro- 
nymi  sententia  in  illud  Matth.  xviii :  Angeli  eorum 
semper  vident  faciem  Patris  mei :  t  Magoa,  inquit, 
dignitas  animarum,  ut  unaquseque  habeat  ab  ortu 
nativitatis  in  custodiam  sui  angclum  deputatum.  » 
De  iisdem  exslat  quaesl.  30  apud  Justin.  martyr.  lib.  C 
Quasst.  et  resp, ;  et  idipsum  adfirmant  BB.  Hilarius 
in  Psal.  cxxxiii,  Basilius  in  Psal.  xlviii  et  ali- 
bi,  Augustinus  in  Soliloq.  c.  27.  Eodem  pertinet 
quod,  inter  opera  B.  Cypriani,  Prologo  operis  de 
Cardin.  Christi  Operibu^,  vocentur  an^eli  salutis  nos- 
trae  minisleriales,  et  quod  Rufinus  m  expositione 
Symboli  scribit,  ab  initio  praefecUis  quasdam  virtu- 
tum  coelestium  polcstates,  quibus  rej^eretur  et  dis- 

Eensaretur  mortalium  genus.  Yide  etiam  Origenem, 
om.  13  et  35  in  Luc,  ethom.  11  in  Numeros.  Pam. 

(45)  Etiam  Romana  superstiHo  deam  finxit  Ale" 
monam.  De  Alemona  vide  Gyraldum,  de  diis  gen^ 
tium.  De  aliis  tribus  (sicuti  etiam  ante  me  adnota- 
vit  Turuebus,  Adv.  lib.  xviii,  c.  34),  in  haec  verba 
Gellius :  a  Duae  Parcae  a  Latinis,  una  a  partu  noni 
niensis  Nona,  altera  ab  enixu  decimi  mensis  De- 
cima  dicebatur.  Accedcbat  tertia,  quae  Parca  dice- 
batur,  quasi  Parta,  mutato  Mn  c.  >  Eam  hic  auctor 
Partulam  vocat,  quod  partum  gubernel.  Porro  de  Q 
Locina  infra  latius  c.  39.  Pam. 

(46)  Non  et  Moysis  lex  tunc  aborsus  reum,  etc. 
Lex  illa  habeiur  Exodi  xxi,  juxU  LXX.  Decretum 
auiem  ibi  est,  ut  si  quis  mulierem  praegnantem  per- 
eusserit,  si  infans  figuratus  non  fuerit,  reus  ent  et 
damnatus  secundum  viri  illius  mulieris  voluntaiem, 
cum  quo  litem  componet ;  si  vero  figuratus  fuerit 
infans,  hoc  est  animatus ,  dabit  animam  pro  ani- 
ma :  reus  enim  erit  homicidii.  Aborsus  autem  dici- 
tur  juxta  quosdam  primis  praegnationis  mensibus, 
abortus  vero  cum  imminet  puerperium.  Le  Pr. 

(47)  Cum  jam  hominis  est  cav^a.  Hoc  est,  homi- 
nis  appellatio  et  titulus.  Jam  formato  fetu,  naniioM 
iiiaovK7(i<vou,  ut  jam  homo  censeri  debeat.  Nam  ut 
lit  Hieronymus  ad  Algasiam,  quaest.  4:  «  Tandiu 
non  reputatur  homo,  donec  elementa  confusa  suas 
ima^nes  membraque  suscipiant.  »  Rig. 

(43)  Etsi  adhuc  in  matre  vivendo,  cum  matre  plur» 


rimum  communicat  sortem.  Hoc  habet  e\  disciplina 
Juris,  quae  partum.antequam  edatur,  mulieris  portio- 
nem  esse  aitvel  viscerum.  1.  i :  Deinspic.  ven.RiQ. 

(49)  Legitima  nativitas  ferme  decimi  mensis  in^ 
aressus  est.  Etsi  nonus  mensis  hodie  partubus  tri- 
buatur,  illud  tamen  consentit  cum  veterum  regulis 
gui  decimum  mensem  statuebant.  Turnebus  noster 
illud  ideo  ficri  ait,  quia  breviores  erant  veterum 
menses,  utpote  lunares,  nostri  vero  ad  solis  mo-  ^ 
tum  accomm6dati  sunt ,  sunlque  adeo  Iong|iorcs. 
Apud  jureconsultos  decimi  mensis  parlus  legitimus 
liabeiur.  Potest  etiam  haeres  institui  nepos  ex  filio 
mortuo,  yel  neptis,  modo  decimo  mense  nascatur  a 
morte  patris  ex  I.  Gallus  29.  D.  de  liberis,  vel  PoS' 
thumis  hxred.  inst.  i,  ult.  C>  depostum.  Post  de- 
cem  menses  id  fieri  non  potest,  ex  1.  vi,  De  iis  qui 
sunt  sui.  Licet  scripserit  Angelius  Adrianum  impe- 
ratorem  decrevisse  undecimi  mensis  partum  legiti- 
mum  esse.  Ls  Pa. 

(50)  Decurialem  numerum.  Decurialis  nove  ab 
Auctore  pro  denario  numero  accipitur.  Huc  autem 
pertinet  quod  Athenagoras  (Orat.  pro  Christian.) 
decenarium  numerum  maximum  dicat  secundum 
Pythagoricos  ,  qui  et  quaternarius  sit  ,  et  lum 
arithmeticum  numerum  ,  tum  musicse  harmonice 
ut  concentus  rationis  complectatur.  Gontinet  enim 
numerandi  genera  universa,  numerorum  est  fons 
et  principium,  ex  uno,  duobus,  tribus,  et  quaterna- 
rio  constans.  Pam. 

(51)  Ego  ad  Deum  poHus  argumentabor.  Inge- 
niose  quidem,  sed  superstitionem  superstitionibus 
revincit.  Rig. 

(52)  Sed  et  cum  septimo  mense.  Seplimestris  par- 
tus  adeo  le^limus  est  ut  matri  prosit,  cum  sil 
pleni  tempons  L.  septimo.  D.  de  stat.  bon.  Qua  de 
causa  octimestris  non  idem  faciat  partus,  septena- 
rii  numeri  virtuti  tribuendum  censent  quidam ;  sed 
adeunda  erit  B.  Ambrosii  epist.  39  ad  Horontianum. 
Hippocrates,  lib.  ii  Epid.  sect.  3,  ad  vitalem  parlum 
dies  numerat  280.  Le  Pr. 

(53)  Ogdoas  nos  non  creat.  Alludit  ad  mensem 
octavum,  quo  fere  mense  partus  vitales  non  snnt. 
Praeterea  vero  alludit  ad  octavum  diem,  quo  trans- 
acta  hebdomade  recurrit  dies  Solis,  quem  Domi- 
nicum  jure  dicimus,  ob  resurrectionem  Domini  nos- 
tri,  auo  etiam  die  futurum  supremi  judicii,  ac 
proinae  resurrectionis  nostrae  diem.  Tunc  vero, 
quod  Matthaeusaffirmat,  nulUBnobisampUusnuptim. 

RlG. 


759 


TBRTDLLIANI  OPBRIM  PARS  IL  -  SBRI6S  1,  POLBMICA. 


760 


lem  camis  atqae  animffi  jamdadum  commendavi-  k  animae  censn,  sed  paulatim  per  fletatis  spatia  proce- 
mu8  a  concretione  ^  semiDum  ipsorum  usque  ad      dere,  el  varie  per  accidentia  evadere,  pro  artibus. 


figmenti  perfeclionem.  Perinde  nunc,  et  a  naiivilate  ^ 
defendimus,  imprimis  quod  simul  crescunt ,  sed 
diversa  ^^  ralione  pro  generum  conditione ;  caro 
modulo,  anima  ingenio,  caro  habilUy  anima  sensu. 
Gaeterum  ,  animam  substantia  crescere  negan- 
dum  est,  ne  etiam  decrescere  substantia  dicatur, 
atque  ita  et  defectura  credalur  (54).  Sed  vis  ejus, 
in  qua  naturalia  peculia  consita  retinentur,  salvo 
sabsiantiae  modulo  quo  a  primordio  inflata  est, 
paulaiim  cam  carne  producitur.  Constitue  certum 
pondus  auri  vel  argenti  (55),  rudem  adhuc  massam ; 


pro  institutis,  pro  locis,  pro  dominatricibus  poies- 
tatibus :  quod  tamen  faciat  ad  camis  animasqae 
propositam  nunc  societatem ,  pnbertatem  quoque 
animalem  eum  caraaii  dicimus  convenire,  pariter- 
que  el  iUam  suggestu  sensuimi,  et  isiam  proceasu 
membrorum  exsurgere,  a  quarto  decimo  fere  an- 
no:  non  quia  Asclepiades  inde  sapientiam  anppa- 
tat,  nec  quia  jura  civilia  (57)  ab  hinc  ageHdis  rebus 
adlemperant ;  sed  quoniam  et  haec  de  primordto 
ratio  est.  Si  enim  Adam  et  Eva  ex  agnitione  boni 
el  mali  pudenda  tegere  senserunt,  ex  qno  idipsum 


coUeclus  habitus  est  illi,  et  futuro  interim  minor,  q  senlimus,  agnitionem  boni  et  mali  profitemur .    Ab 


tamen  coniinens  intra  lineam  moduli  totum  quod 
nalura  est  auri  vel  argenti ;  dehinc,  cum  in  lami- 
nam  massa  laxalur,  major  efficilur  initio  suo,  per 
dilaiationem  ponderis  certi,  non  per  adjectionem  ; 
dum  extendilur,  non  dum  augetur.  Etsi  sic  quoque 
augelur,  dum  exteuditur  ;  licet  enim  habitu  augeri, 
cum  statu  non  licet.  Tunc  et  splendor  ^^  ipse  pro- 
vehitur  ^^  auri  vel  argenti,  qui  fuerat  quidem  et  in 
massa,  sed  obscurior,  non  tamen  nullus,  tunc  et 
alii  atque  alii  habilus  accedunt  pro  facilitate  ma- 
teriae  qua  duxerit  eam  qui  agit  ^^,  nihil  conferens 
modulo  nisi  efrigicm.  Ita  el  animse  crementa  repu- 

tanda,  non  substantiva,  sed  provectiva  ^^. 

_  • 

7ie  CAPUT  XXXVIII. 


B 


his  autem  annis  et  suffusior  et  vestitior  aexus  est, 
et  concupiscentia  oculis  arbitris  utitur,  et  commu- 
nicat  placitum  (58),  et  intelligit  quae  sint  (59),  et 
fines  suos  ad  instar  ficulneae  contagionis  prurigi- 
ne  (60)<  accingit,  et  hominem  de  paradiso  iutegrita- 
tis  educit,  exinde  scabida  eiiam  in  csteras  culpas, 
et  delinquendi  ^^  non  uaturales,  cum  jam  non  ex 
insiiiuto  naturse,  sed  ex  viiio.  Caeterum,  proprie 
naluralis  concupiscentia  unica  est,  aUmentorum 
solummodo,  quam  Deus  et  in  primordio  conlulit: 
Ex  omni  ligno^  inquil  (Gen,  iii),  edeiis ;  et  secundae 
posl  diluvium  gcniturae  supermensus  est  {Gen,  ii) : 
Ecce  dedi  vobis  omniain  escam^  tanquam  olera  fcB^ 
ni;  prospecians  ^^  non  tam  animae  quam  carai,  etai 


propter  animam.  Auferenda  est  emm  argumenta- 

Quamquam  aulem  et  retro  praestruxerimus,  om-  C  toris  occasio,  qut  quod  anima  desiderare  videatur 

nia  naturalia  animae  (56)  ipsi  substantiae  inesse  per-      alimenta,  71 7  hinc  quoque  mortalem  cam  iotel- 

tinentia  ad  sensum  et  inteiiectum,  et  ex  ingenito      ligi  cupit,  quae  cibis  sustineatur,  denique  derogatls 

Yariae  lectiones. 

*  Congregatione  cod,  Agobard,  ^  Et  nativitatem  cod.  Agob.  ^^  Divisa  Rig,  Ven.  ^^  Exsplendor  Rig, 
Yen,  12  Perhibeiur  alii  mmus  bene,  ^3  Aget  Par,  alii  auget  Jun.  **  Provocativa  omnes  praster  Jun. 
15  Delinquenti  Jun.  ^^  Prospectum  Pam.  Rhen. 

Gommentarius. 


(54)  Animam  substantia  crescere  negandum  est, 
ne  etiam  decrescere  su^stantiadicaturt  atque  ita  de- 
fectura  credatur.  Auji^ustinus :  «  Timuit  videlicet, 
ne  deficeret  eliam  nunuendo  si  crescerot,  et  non 
timuit  ut  deficeret  rarescendo  cum  cresceret.  <  Sed 
cum  anlmam  Septimius  dixerit  substantia  non  cre- 
sccre,  atque  ita  nec  decrescere  nec  deficere,  satis 


rarescat  ?  i  etc.  (Lib.  x  de  Gen,  ad  litt.  c.  ult.).  Pam. 

(56)  Naturalia  animas.  Peculia  sciiicet,  ut  sapra. 

RlG. 

(57)  Nec  quia  jura  civilia,  Rerum  suarum  admi- 
nislrationem  legibus  civilibus  impubes  hahere  non 
poterat,  neque  testamentum  condere.  Tempus  au- 
tem  pubcrtaiis  definitur  1.  i,  a  qua  cetate  i.  D.  qui 

cavisse  videtur  ne  rarescendo  deficeret,  cum  sub-  n  testam,  fac,  poss.  Ls  Pb. 
stantia  non  rarescat,  quemadmodum  nec  substan-  ^     (58)  Communicat  placitum. 


tia  decrescat,  sed  pro  modulo  corporis  vires  suas 
exserat,  et  peculia  proferat.  Denique  corpus  aui- 
mae  tribuit,  sed  corpus  sui  generis,  hoc  est,  quale 
conveniat  animae,  cui,  cum  sit  immortalis ,  non 
conveniat  substantia  crescere  aut  deficere.  Verum 
de  his  hactenus,  quorum  non  dies  una  faciet  com- 
potes  et  certos,  quae  Deo  sistet  imaiortales.  Rio. 

(55)  Constitue  certum  pondus  auri  vel  argenti.  De 
hoc  loco  sic  Augustinus  :  «  Quis  hunc  crederet 
cum  isio  corde  tam  disertum  esse  potuisse  ?  Scd 
tremeoda  sunt  ista,  non  ridenda ;  ad  hoc  enim 
nunquam  cogeretur,  si  aliquid  cogitare  potuissent, 
quod  sit,  et  corpus  non  sit.  (}uid  autem  absurdius, 
quam  putare  massam  cujuspiam  metalli  cx  aliqua 
parte  crescere  posse,  dum  tunditur,  nisi  decrescal 
ex  altera  parte?  vel  augeri  latitudine,  nisi  crassi- 
tudine  minuatur?  aut  ullum  esse  corpns  manente 
naturae  suae  quantitate,  quod  undiquecrescat,.nisi 


Jam  communi  oom- 
plexu  ctcommistionis  cupidinc.  Rig. 

(59)  Et  intelligit  qvxB  sint,  Jam  uterque  sexusin- 
telligit  quae  illa  siut  agere  el  pati  nata.  Desunt 
utriusque  sexus  vocabuia.  Et  consimili  aposiopesi 
turpe  verbum  involvil  sub  finem  libri  adversus  Va" 
lentinianos.  Rig. 

(60)  Fines  suos  ad  instar  ficulnece  contagionis 
prurigine  accingit.  Significat  pubem,  et  caetera  ia 
corpore  humano  spatia  contecta  velamine  ficulneo* 
rum  7C£pti;a)(xd^a)v.  Quasi  primi  parentes,  Adamus 
el  Evd,  ungues  usque  ad  extremos  perpruriscerent, 
cum  ex  ficu  folia  carpsere,  atque  inde  toiam  arbo- 
rem  virus  infecerit,  succi  videlicet,  sive  humoris 
illius  exalbidi,  quem  de  fracta  ficu  stillare  oerni* 
mus.  Sic  lib.  de  Pudicitia :  «  Facile  quid  specio- 
sum  viderat  concupiscens ,  et  ad  inferiora  respi- 
ciens,  et  de  ficulneis  foliis  prurigtnem  retinens.  t 

RlG. 


7M 


LIBBR  DB  AmMA. 


76t 


ds  evigewat,  poatremo  snbstraetb  intereidat.  Porro  a  invitalH,  yflStotaiilaimerperiisuperstltione  (61). 


Don  solum  proponendum  est  qaisnam  ea  desideret, 
sed  et  cai;  et  si  propter  se,  sed  et  cur,  et  quando, 
et  qaonam  usque ;  tum  quod  aliud  natura  deside- 
ret  ^'',  aliud  necessitate,  aliud  secundum  proprieta- 
tem,  aliud  in  causam.  Desiderabit  igitur  cibos  ani- 
ma,  sibi  quidem  ex  causa  necessitatis,  cami  vero 
ex  natara  proprietatis.  Gerie  enim  domus  animae 
earo  est,  et  inquilinus  carnis  aaima.  Desiderabil 
itaqae  inquilinus,  ex  causa  et  necessitate  hujus 
nomiuis,  profutura  domui,  toto  inqnilinatus  sui 
tempore;  non  ut  ipse  subsiruendus,  nec  ut  ipse 
loricandus  ^®,  nec  ut  ipse  libicinandus;  sed  tanlum 


Ita  omnes  idololatria  obstetrice  nascuntar,  dum 
ipsi,  adhuc  utcri  infuiis  apud  idola  confeciis  redi- 
miti,  genimina  sua  dsemoniorum  candidata  profi- 
tentur ;  dum  in  partu  Lucinae  (62)  et  Dianae  ejula- 
tur ;  dum  per  totam  hebdomadam  Junoni  mensa  (63) 
proponitur;  dum  ullima  die  facta  scribunda  advo- 
cantur  ^;  dum  prima  etiam  constiiutio  ^^  infantis 
super  tcrram  Statinae  dese  sacrum  est  (64).  Quis 
non  exinde  aut  totum  filii  caput  reatui  voyet  (65), 
aut  aliquem  excipil  crinem  (66),  aut  tota  ^  nova- 
cula  prosecat,  aut  saerificio  obligat,  aut  sacro  ob* 
signat,  pro  gentica,  pro  avita,  pro  pablica  aut  pri- 


modo  continendus  :  quia  non  aliter  contineri  pos-  n  vata  devotione  (67)?  Sic  igitur  et  Socratem  puerum 
sit,  qaam  domo  fulta.  Alioquin  licebit  animee,  di-     adhuc  spiriius  d8emoni(m  invenit.  Sic  et  omnibus 


genii  deputantur,  quod  dsemonum  uomen  est.  Adeo 
nulla  ferme  nativitaa  munda  est,  utique  ethnico- 
rum.  Hinc  enim  et  Apostolis  ex  sanctificato  alte- 
rutro  sexu  sanctos  procreari  ait^  tam  ex  seminis 
prserogativa  ^,  quam'  ex  institutionis  disciplina  : 
Casterum^  inqait  (I  Cor.  vii,  14),  immundi  nasce- 
rentur;  quasi  designatos  tamen  sanctitati,  ac  per 
hoc  eiiam  saluti,  inlelligi  volens  fidelium  filios  (68); 
ut  hujus  .spei  pignore  ^  malrimoniis,  quse  retinenda 
censuerat,  patrocinaretur  ^K  Alioquin  meminerat 
Dominics  definitionis  (Joan,  m)  :  Nisi  quis  nasce^ 
tur  ex  aqua  et  spiritu,  non  ibit  in  regnum  Dei^  id 
est,  non  erit  sanctus  (69). 


lapsa  domo,  ex  destitutione  propriorum  subsidio- 
mm  incolumi  abire,  habenti  sua  firmamenta,  et 
proprise  eonditionis  alimenia,  immortalitem,  ralio- 
nalitatem,  sensaalitaiem,  intellectualiiatem,  arbitrii 
libertatem. 

CAPDT  XXXEX. 

Qose  omnia  nativitus  animse  conlata,  idem  qui  in 
primordio  invidit,  nunc  quoque  obumbrat  alque 
depravat,  quominus  aut  uitro  prospiciantur,  aut 
qua  oportet  administrentur.  Gui  enim  hominum 
'  non  adhaerebit  spiritus  nequam,  ab  ipsa  eiiam 
janaa  nativitatis  animas  ^^  aucupabundus,  vel  qua 

Variae  lectioncs. 
^^  Aliud  est  natura  oesiderari  Fran.   Gagn.    ^®  Gloriandus  Fran.  *»  Animse.  Jun,  ^o  Scribundo  /im. 
2»  Constitutione  Jun.  22  Totum  Jun,  23  Procreativa  W).   Agobard.  2*  Pignora  SemL  ^  Pairocioareniur 
Seml, 

Commentarius. 

(6i)  Tota  illa  puerperii  superstitione,  Supersti-  n  Augustinus  libro  iv  de  Civitate  Dei^  cap.  21.  Stalili- 
tiooem  iliam  et  gentilium  absurdiiatem  describit  ^  num  et  Siatanum  prsesides  puerilitaiis  deos  apud 
o    A *   —      ^.    ...  ,    ^.     T  ..      Nonium  fx  Varrone  legimus.  RiG. 

(65)  Aut  totum  filii  caput  reatui  vovet.  Hoc  est, 
idololatrise.  Rig. 

(66)  Caput  reatuivovet,  aut  aliquem  excipit  cn» 
nem,  Votum  est  quod  in  Apatunis  fieri  solebat. 
Triduo  Apaturia  durabant  :  primo  die  adornaba* 
tur  convivium;  secundo  peractis  sacris,  puer  ad 
aram  duccbalur;  tertio  referebant  in  album  civium. 
Adisis  Hcrodotum  in  Vita  Homeri ;  hic  crinem  exci- 
pit,  nihil  aliud  innuitquam  riium  veierum  quo  pue- 
rorum  crines  detondebant.  Lb  Pr. 

(67)  Pro  gentica  devotione.  Genlicam  devotionem 
dicit  quemadmodum  Tacitus  morem  genticum,  lib. 
VI  Annal.  Rig. 

(68)  Quasi  desianatos  tamen  sanctitati  ac  per  hoc 
etiamsaluti  inteiligivolens /idelium /llios.  Hocgenus 
parvulos  intelligi  voluit  libro  de  Baptismo,  cum  bap- 
tismi  cunctationem  utiliorem  esse  ait,  prsecipue  la- 

D  men  circa  parvulos.  Etenim  subjicit  :  c  Quid  fesii- 
nnt  innocens  aetas  ad  remissionem  pcccaiorum?  » 
RiG.  —  Isthinc  sumpsisse  videtur  Hieronymus  quod 
ex  libris  de  Monogamia  citavit  Epist.  ad  Pauiinum  : 
ubi  tamen  pro  designatiSj  dicit  candidatos  fidei,  et 
nulli.s  idololatriae  sordibus  poliutos.  Rig. 

(69)  Non  erit  sanctus.  Id  est,  christianus.  Ete- 
nim  Christiani  fratres,  fiddcs,  sancti.  Sanclos  Apo- 
stolus  vocat  eos,  qui  uon  sunt  foris,  sive  extra 
Eccle.siam.  Sanctos  opponit  gentibus,  ethnicis. 
Georgius  Baeticus  lib.  fw  /ide  et  Deo  :  placita  con- 
versatione,  atque  ipsivs  saacti  Spiritus  signatione 
veneruut.  Rig. 


S.  August.  cap.  21,  lib.  iv,  de  Civ.  In  puerperio 
enim  deos  advocabant  innumeros  deasque  :  Luci- 
nam,  Opem,  deum  Vagicanum,  deam  Cuninam, 
Raminam,  Adeonam,  Aoeonam,  deum  Statilium, 
Volumnum,  deam  Volumnam,  aliosque  de  quibus 
hie  silere  mens  est.  Ls  Pb. 

(62)  Dum  in  partu  Lucinas.  Lucina  ita  dicta,  uli 
supra  cap.  37  dixit  Auctor,  quod  producat  in  lu- 
cem.  Huc  pertinet  quod  habet  D.  Auguslinus  lib. 
ly  de  Civit,  Oet,  cap.  13 :  «  Lucina  qusea  parturien- 
tibus  invocetur ;  »  et  illud  Terenlii  in  Andria  : 
«  Juno  Lucina,  fer  opem.  »  Cicero  enim,  si  Vivi 
ereditur,  et  Junonem  et  Dianam  fuisse  Lucinam 
appellatam  scribit  alicubi,  pro  quo  facit  conjunc«io 
et,  hic  intermedia.  Pam. 

(63)  Dum  ver  totam  hehdomadam  Junoni  men- 
sa,  elc.  Tibullus  de  natali  Junone  : 

Natalii  Juno,  sanctos  cape  thuris  acervos. 

Videtur  itaque,  sicutigenius,  itaetiam  Junoni  raensa 
proponi  sofere.  Sicuti  enim,  uti  mox  adjungit  Au- 
ctor,  omnibus  genii  deputabantur,  ita  etiam  Juno- 
nes;  contro  quam  sentiunt  quidam,  qui  viris  ge- 
mos,  muJieribus  Junones  attribui  volunt.  Pro  nobis 
ccrte  facit  illud  Plinii  lib.  x  :  «  Cum  singuli  ex  se- 
metipsis  totidem  deos  faciant,  gcnios  junonesquc 
adoptando  sibi;  »  et  illud  Senecae  alicubi  :  a  Sm- 
gulis  raim  et  genium  et  Junonem  dedcrunt.  »  Paii. 

(64)  Statinas  deas  sacrum  est.  Ejus  meminit  lib. 
9d  Nat.  11  :  «  Statuendi  infantis  Statina.  d  Habe- 
baot  et  stantcs  deum  Statilinum,  cujus  meminit 


763 


TBRTULLIANI  OPBRnM  PAES  U.  *-  8BRIBS  I,  POLBMIGA. 
»■»  CAPOT  XL.  ..  jj  CAPUT  XLL 


764 


Ita  omnis  anima  eo  nsqae  in  Adam  ceasetur 
{Rom.  y),  donec  in.Cbristo  recenseatur;  tamdiu 
immunda^  qoamdiu  recenseatur  :  peccatrix  autem, 
quia  immunda,  recipiens  ignomiDiam  ex  carnis 
societate  (70).  Nam  etsi  caro  peccatrix,  sccundum 
quam  incedere  prohibemur,  cujus  opera  damnantur 
concupiscentis  adversus  spiritum,  ob  quam  carna- 
les  notantur  ^^,  non  tamea  sao  nomine  caro  infa- 
mis.  Nequo  enim  de  proprio  sapit  quid,  aut  senlit, 
ad  suadendam  vel  imperandam  peccatelam.  Quidni, 
qusB  ministerium  est?  et  ministerium,  non  quale 
servus,  vel  minor  amicus  (71),  animalia  nomina  ^^, 
sed  quale  calix,  vel  quid  aliud  ejusmodi  corpus,  noa 
anima.  Nam  et  ealix  ministisrium  dtientis  est ;   nisi 


Malum  igitur  animae,  praeter  qaod  ex  obvontu 
spiritus  nequam  sapcrstruitur,  ex  originis  vilio 
antecedit,  naturale  quodammodo  (74).  Nam  ut 
diximus,  natarde  corruptio  alia  naiura  est,  habens 
suum  deum  et  patrem,  ipsum  scilicet  corraptlonis 
auctorem;  ut  tamen  insit  et  bonum  animse»  illud 
principale,  illud  divinum  aique  germanum,  et  pro- 
prie  naturale.  Quod  enim  a  Deo  est,  non  iam  ex- 
slinguitur  (75),  quam  obumbratur.  Potest  enim 
obumbrari,  quia  non  est  Deus ;  exstingui  non  po- 
test,  quia  a  Deo  est.  Itaque,  sicut  lumen  aliquo 
obstaculo  impeditam,  manet,  sed  non  comparet, 
si  tanta  densitas  obslaculi  fueril  ^^ ;  ita  et  bonam 
in  anima  a  malo  oppressum,  pro  qualitate  ejus, 


., ., —  ^. „^. —  — ^ — — ,  — _ — ,  ^^j, ,  ^--  -j  -^    , 

tamen  qui  sitit,  calicem  sibl  aecommodarit,  nihil  ca-  ■'  aut  in  totum  vacat,  occultata  luce  ^\  aut  qaa  da- 


lix  ministrabit.  Adeo  nulla  proprietas  hominis  in 
choico;  nec  ita  caro  homo  tanquam  alia  vis  animae,  et 
alia  persona ;  sed  res  et  alterius  plane  substantise  et 
alterius  conditionis,  addicta  tamen  animse,  ut  su- 
peliex,  ut  instrumentum  in  officia  ^  vitse.  Caro  igitur 
inerepatur  ia  Scriptnris,  quia  nihil  anima  sine  carne 
in  operatione  libidinis,  gulae,  vinolentise,  ssevilise, 
idololatriie,  caeterisque  carnalibus,  non  sensibus, 
sed  effectibas.  Denique  sensus,  delictoram  (72), 
etiam  sine  effectibus,  imputari  solent  animse.  Qui 
viderit  mulierem^  ad  concupiscentiam,  jamadulte- 
ravit  in  corde.  Caeterum,  quid  caro  sine  anima, 
perinde  in  operatione  probitatis,  justitiae,  tolerantiae, 
pudicitiae?  Porro  quale  est,  ut  cui  nec  bona  docu- 
menta  propria  subscribas,  ei  crimina  adpingasT 
Sed  ea  per  quam  delinquiiur,  convenitur,  ut  illa  a 
qua  delinquitur,  oncretur,  eliam  in  ministerii  ac- 
cusationem  ^.  Gravior  invidia  est  in  praesidem, 
790cum  officia  pulsantur  (73).  PIus  cseditur  qui 
jubet,  quando  nec  qai  obsequitur^  excusatur. 


tur  radiat,  inventa  libertate.  Sic  pessinu  et  optimi 
quidam^  et  nihilominus  unum  omnes  animae  genus. 
Sic  et  in  pessimis  aliquid  boni,  et  in  optimis  ncmni- 
hil  pessimi.  Solus  enim  Deus  sine  peccato,  et  solus 
homo  sine  peccato  (76)  Christus,  quia  et  Deus 
Christus.  Sic  et  divinitas  animae  ii\  praesagia  ^3 
erumpit,  ex  bono  priore,  et  conscientia  Dei  in  te- 
stimonium  prodit :  Deus  bonus!  Deus  videt;  et, 
Deo  commendo.  Propterea  nulla  anima  sine  crimine, 
quia  nalla  sine  boni  semine.  Proiade  cam  ad  fidem 
pervenit  reformata  per  secundam  nativitatem  ex 
aqua  et  superna  virtute  ^,  detracto  corraptioois 
pristinse  aulaeo,  totam  lucem  suam  conspicit.  Exci- 
pitur  etiam  a  Spiritu  sancto,  sicut  in  pristina  na- 
tivilate  a  spiritu  profano  ^.  Sequitur  animam  na- 
bcntem  spiriiai  caro,  ut  dolale  raancipium,  et  jam 
non  animae  famula,  sed  spiritus.  0  beatum  connu- 
bium,  si  non  admiserit  adulterium  ! 

y»l  CAPUT  XLII. 
De   morte  jam    superest,  ut  illic  materia   p<H 


Yariae  lectiones. 

^  Infamia  add.  SemL  ^*'  Animalis  nomine  Seml.  ^  Officina  Seml.  ^  Mulierem  omitt.  Par.  ad  con- 
cupiscendam  alii.  ^  Accusaiioae  Jun.  ^^  Via  add.  cod,  Agobard,  ^^  Occalta  Fran,  ^  Prseseatia  Ven, 
^  Et  inser  Jun.  ^  Profanos  Jun. 

Gommentarius. 


(70)  Recipiens  ignominiam  ex  carnis  societate. 
Cum  TertuUianus  statim  dicat  carnem  non  suo  no- 
mine  iofamem,  dubitari  potcst,  num  sincero  sensu 
ignominiam  aoimae  tribuat  ex  consortio  carnis  q 
durataxat  propter  meram  originem,  an  quia  instru-  ^ 
mentum  habeat  anima  delinquendi,  ut  mox  probat. 
Alioqai  secundam  Tertullianam  ipsa  anima  in  so 
trahet  ex  Adamo  originalem  culpam,  cum  ipsara  ex 
traduce  Adami  proseminari  nugetur,  quod  notat 
Magister  Sentent.  lib.  ii,  dist.  31.  Lag. 

(71)  iVon  quale  servus,  vel  minor  amicus.  Minorem 
amicum  dicit,  qui  longe  potentiorem  amicura  de» 
raisse  colit  ci  observat.  Amiculum  dixit  Horatins 
Epistola  ad  Scofvam.  Et  majores  ibidera,  pro  po- 
tentioribus  araicis  : 

Bt  scls  quo  tandem  pacto  deceat  mojorlbas  nti. 

Idest,  amicis,  inquit  Porphyrio,  sed  in  consuetudi» 
nes  majores  dicimus*  Rig. 

(72)  Denique  sensus  dvM^rttm,  eic.  Nihil  hoe 
facit  ut  peceatnm  originale  animse  impatetnrt  quia, 
iaqait  Apost.  Rom.  7,  jam  non  ego  operor  illad 


sed  qaod  habitat  in  me,  hoc  est  in  came  mea,  pec* 
catura    Pam 

(73)'  Cum  of/icia  pulsantur.  Id  est,  Officiales. 
Augustinus  in  Psal.  xxi  :  Quis  hic  alter  episco- 
pus  est  de  parte  Donali?  Respondit  officium  :  Nos 
non  noviraus  nisi  Aurelium  catholicum.  Ric. 

(74)  Naturale  quodammodo.  Distingpt  naturale 
quodammodo,  a  naturae  corrupiione  sic  dictum,  ct 
naturale  ^ropne,  cujus  adhuc  reliquias  agnoscii, 
nerape  boni  iilius  c[uod  principale  erat  in  anima 
ante  lapsnra  hominis,  in  noraine  jam  corrupto,  et 
non  tara  exstinctura  illud  quam  obumbratnm.  Pam. 

(76)  Quod  enim  a  Deo  est,  non  tam  exsUngui' 
tur  ?  etc.  Surait  pulchrara  raetaphoram  a  luce  :  nam 
ipse  facie)>at  animara  lucidam,  ut  supra  cap.  9. 
Observa  obiier  noluisse  Tertullianum  dicere,  libe- 
rura  arbilriura  exstinctura  post  peccatum  in  ho- 
raine,  ut  recentes  nostri  haeretid  maxime  voiunt  non 
tara  iraminutum,  quam  deletum  esse.  Lag. 

(76)  Solus  hmo  sine  peccato.  Natura  sciUcet ; 
nam  et  fi.  Virgo  sine  peccato  fuit,  sed  ex  gratie 
dono,  non  ex  deiuto  naturse.  Edd. 


765 


LIBBR  DB  ANDIA. 


766 


nat  (77),  ubiipsa  aoimt  consammat  (T8)  :  quam-  f^  nanquam  ita  dormisse  pnesumo,  ut  ex  his  aliquid 


quaro  Bpicurus  vulgari  satis  opioione  negarit  mor- 
tem  ad  nos  periinere.  <  Quod  enim  dissolvitur, 
inquit,  sensu  caret,  nihll  ad  nos.  »  Dissolvitur 
auiem  et  caret  sensu,  non  ipsamors,  sed  homo, 
qui  eam  patitur.  At  ille  ei  dedit  passionem,  cujus 
est  actio.  Quod  si  homiais  est  pati  mortem,  disso- 
lutricem  corporis,  el  peremptricem  sensus  ;  quam 
ineptum,  m  tanta  vis  ad  hominen  non  pertinere 
dicatur  1  Multo  coactius  Seneca  :  c  Post  mortem^ 
ait,  omnia  finiuntur,  etiam  ipsa.  i  Hoc  si  ita  est, 
jam  et  mors  ad  semetipsam  pertinebit  ;  si  et  ipaa 
finitur,  eo  magis  ad  hominem,  in  quo  inter  omnia 


agnoscam.  Neque  enim  credendum  est,  799  defe* 
liscentiam  esse  somnum,  conlrarium  potius  defe* 
tisceutise,  quam  scilicet  tollit.  Siquidem  homo 
somno  magis  reficilur,  quam  fdtigatur.  Porro,  nee 
semper  ex  faiigatione  concipitur  somnus,  et  tamen 
cum  ex  illa  est,  illa  jam  non  est.  Sed  nec  refri- 
gescentiam  admitlam,  aut  marcorem  aliquem  ca- 
loris,  cum  adeo  corpora  somno  concalescant,  ut 
dispensatio  ciborum  per  somnum  non  faciie  proce- 
deret  calore  properabili,  et  rigore  tardabili,  si 
somno  refrigeraremur.  Plus  est,  quod  etiam  sudor  ^ 
digestionis  {estuantis  est  iodex.  DeDique,,coneoquero 


finiendo,  et  ipsa  finilur.  Mors  nihil  ad  nos  :   ergo  d  dicimur,  quod  caloris,   non  frigoris  operaiio  est, 
et  vita  nihil  ad    nos.    Si  enim   quo  dissolvimur,      Proinde,  'deminutionem  animalis  spiritus,  aut  indi- 

genliam  spiritus,  aut  segregationem  oonsati  spi- 
ritus,  immortalitas  animae  non  sinit  credi.  Perii 
anima  si  minoratur  (83).  Superest,  si  forte,  cnm 
Stoicis,  resolutionem  sensualis  vigoris  somnum 
determinenras,  quia  corporis  solius  quietem  pro- 
curet,  non  et  animffi.  Animam  enim  ut  semper  mo- 
bilem  et  semper  exercitam,  nunquam  succidere  ^ 
quieti,  aliense  scilicet  a  statu  immortalitatis :  nihil 
enim  immortale  fioem  operis  aui  admiltit;  somnns 
autem  finis  est  operis.  Denique  corpori  cui  mortii- 
litas  eompelit,  ei  soli  quies  finem  operis  adulatur. 
Qui  ergo  de  somni  naturalitate  dubitabit,  habet 
quidem  dialecticos  in  dubium  deducentes  totam 
naturalium  et  extranaturalium  discretionem,  ut  qn» 
puiaverit  citra  naturam  esse,  naturse  vindicari 
sciat  posse,  a  qua  ita  esse  sortita  sunt,  ut  eitra 
eam  haberi  videantur,  et  utique  aut  natnra  omoia, 
aut  nulia  natura.  Apud  nos  autem  id  poterit  audiri, 
quod  Dei  contemplatio  suggerit,  auctoris  omnium 
de  quibus  quseritur.  Gredimus  enim  si  quid  eat 
natura,  rationale  (84)  aliquod  opus  Dei  esse.  Porro, 


prseter  nos,  etiam  quo  compingimur,  extra  nos.  Si 
adempiio  sensus  nihil  ad  nos,  nec  adeptio  seosus 
quidquam  ad  nos.  Sed  ^  mortem  quoque  interimat, 
qui  et  animam.  A  nobis,  ut  de  posihuma  vita,  et 
de  alia  provincia  animae  (79),  ita  de  morte  tracta- 
bitur,  ad  quam  vel  ipsi  pertinemus,  si  ad  nos  illa 
pertinet  ^.  Denique,  nec  cpeculum  ejus  somnus, 
aliena  materia  est. 

CAPDT  XLffl. 

De  aomno  prius  disputemus ;  post,  mortem  qua- 
liter  anima  decurrat*  Non  utique  extranaturaie  est 
somnus,  ut  quibusdam  philosophis  placet  (80),  cum 
ex  his  eum  deputant  causis,  quae  preeter  naturam 
haberi  videnlur.  Stoici  somnum  resolutionem  sen- 
sualis  vigoris  affirmant,  Epicurci  deminutionem 
spiritus  animalis.  Anaxagoras  cum  Xenophane 
defetiscenliam  (81),  Empedocles  et  Parmenides 
refrigerationem  ;  Strato  segregationem  consati 
spirittts  (83),  Democritus  indigenUam  spiritus,  Ari- 
stoteles  marcorem  circumcordialis  caloris.  Bgo  me 


Vari«  lectipnes. 
^  Si  et  Jun.  ^"^  Interimat,  quia  ct  anima  in  nobis  ut  depositum  habilat,  et   ut  Pam.    A   nobis   ut  de- 
positum  avita,  et /t^.  i^o^.  ^  ?eT\inei  omitt,  Rig.Ven.  3^  Plus  est  etiam :   sudor   Rig,     Ven,  *o  Suc- 
ctdere  Rhen.  Pam. 

Commentarius. 

poris  esse  somnum  :  cumque  ob  tenuitatem  partium 
plus  justo  excernitur  animati  caloris,  eo  mortem 
effici;  corporis  haec  esse^  non  animae  affecliones. 
Empedocles  mortem  esse  ignese  naturae  secretionem 
ab  iis,  ex  quibus  homo  coaluii  ;  ideoque  communem 
esse  animae  corporique  mortem,  somnum  autem 
evenire    secretione  naturas  igneas.  •  Refutat   hanc 


(77)  Ut  illic  materia  ponat,  Hoc  est,  ut  illic 
desinat  sermo  isle  de  anima.  Rig. 

(78)  Ubi  ipsa  anima  consummat.  Ubi  anima, 
iliscedens  a  corpore,  actus  in  eo  sui  singula  com- 
putat,  et  summam  colligit,  tanquam  pecuniam  de 
multis  nominibus  confeclam.  Rig  . 

(79)  A  nolns  ut  de  posthuma  vita  et  de  alia  pro~ 
vincia  animas.  Elegantissime  ait  Sepiimius,  a  nobis. 


oempe  Christianis,  ita  de  morte  tractari ,  tanquam  Q  cap.  3.  Lag. 


scntentiam  Aristoteles  lib.  ae  Somno    et  Vigilia^ 


de  posthuma  viia.  Etenim  scimus  aeternam  manere. 
Ad  eam  vero  a  morte  Iransiri.  Itaque  esse  posthu- 
mam  morti.  Rig. 

(80)  Non  utique  extranaturale  est  somnusy  ut  qui- 
busdam  philosophis  placet.  Somnum  hic  juxta  n&tu- 
ram  esse  probat  ex  variis  philosophorum  dogmalis. 
Yariae  autem  sunt  de  causa  somni  opiniones.  Yi- 
dendus  Galenus  in  Hist.  Philos .  et  Plularchus 
Ub.  XXIV  et  \xyde  Placitis.  Le  Pr. 

(81)  Anaxagoras  cum  Xenophane defetiscentiam. 
Plutarchus  iib.  li,  c.  2  b,  de  Placitis :  c  Anaxagoras 
5omnum  accidere  putat  funciionihus  corporis :  non 
enim  animae  esse,  sed  corporis  adfectionem;  mor- 
tem  esse  animae  divulsionem.  Leucippus  solius  cor- 


(82)  Strato  segregationem  consati  spiritus,  etc 
Ilorum  immemor  Plutarchus  ;  sed  eorum  opinio 
cognaia  videtur  esse  Epicurese,  et  illi  quam  Empe- 
docli  tribuit  Plutarchus  :  nempe  accidere  somnum 
segregatione  ignea  naturas,  Meminit  tamen  aliorum 
Plutarchus,  ut  Alcmaeonis  et  Diogenis.  LkC. 

(83)  Perit  anima  si  minoratur.  Consatum  spi- 
ritum  all(^ui  dixerunt  esse  animam;  quare  si  dimi- 
nuilur  spiritus  ille,  minorabitur  anima  :  quare 
mortalis  esset.  Lac. 

(84)  Si  guid  est  natura,rationale,  etc.  Lactantius. 
Divvnar.  instit.  lib.  H,  cap.  9,  hanc  esse  Senecse 
sententiam  testaior  his  verbis  :  c  Melius  igitur 
Seoeca,  omttium  Stoicorum  acutissimas*  qui  vidit 


767 


TBRTOLLIANI  OPERUM  PAR8  U.  -  SBBIBS  I,  POLBIOGA. 


768 


somimm  ralio  pneit,  tam  aptom,  lam  uUIem,  lam  «  mannm  porrigens  fidei,   faeilins  adjuvanda   per 

•  •  «  •!!_      11_        _      •  tt*     •     •        ^"    •  •  A.  L      1  •     A. •a—     _a    ■  -   


necensariain,  ut  absque  illo  nulla  anima  sufBciat; 
recrealorem  corporum,  redintegratorem  virium, 
probatorem  ^^  valeludioum,  pacatorem  operum, 
medicum  laborum  ;  cui  legitime  frucndo  dies  cedit, 
nox  793  legem  facit,  auferens  rerum  etiam  co- 
lorem.  Quod  si  vitale,  salutare,  auxiliare  somous, 
nihil  ejusmodi  non  rationale,  nihil  non  naturale  ^^. 
Sic  et  medid  omne  contrarium  yitali,  salutari 
auxiliari^  extra  naturse  cardines  relegant.  Nam  et 
semulas  somno  valetudines,  phreneticam  atque 
eardiacam,  prseter  naturam  judicando,  naturalem 
Bomnum  pnejndicaverunt ;  etiam  in  lethargo  non 
naturalem  nolantesy  testimonio  naturali  respondent, 
cnm  in  suo  temperamento  est.Omnis  enim  natura, 
aut  defraudaiione,  aut  eoormitate  reseinditur,  pro- 


imagines  et  parabolaa,  sicnt  sermonum,  ita  et  renun. 
Proponit  igitur  tibi  corpus  amica  vi  soporit  elisum, 
blanda  qaietis  necessitate  prostratum,  immobile 
situ,  quale  ante  vilam  jacuit,  et  quale  794  post 
vitam  jacebit,  ut  testationem  plaslicae  et  sepulturie 
exspectans  animam,  quasi  nondum  conlatam,  ei 
quasi  jam  ereptam.  Sed  et  illa  sic  patitur,  ut  alibi 
agere  videatur,  dissinrSlatione  praeseniiae  futuram 
absentiam  ediscens ;  el  tamen  interim  somniat, 
nec  quiescit,  nec  ignavescit  omoino,  nec  naturam 
immortalitatis  servam  sopori  ^  addicit  :  probat  se 
mobilem  semper;  terra,  mari,  peregrinatur,  nego- 
tiatur,  agitatur,  laborat,  ludit,  dolet,  gaudet,  licita 
atque  inlicita  persequitur  :  ostendit  quod  sine  cor- 
pore  etiam  plurimum  possit,  quod  et  suis    instmcta 


prietate   mensurse  conscrvatur.    Ita  nalurale   erit  B  >tt  membris,  sed  nibilominus  necessitatem  babeat 


statu,  quod  non  naturale  effici  potest  deoessu  vel 
excessu.  Quid  si  et  esum  et  potum  de  naturse  sor* 
tibus  eximas?  nam  et  in  his  plurima  somni  prsepa- 
ratura  ^  est.  Gerte  his  a  primordio  naturae  suae 
bomo  imbutus  est.  Si  apud  Deum  discas  (85),  ille 
fons  generia  Adam,  ante  ebibit  soporem,  quam  sitiit 
quietem ;  ante  dormiit,  quam  laboravit ;  imo, 
quam  et  edit ;  imo,  quam  et  profalus  est ;  ut  videant 
naturalem  indicem  somnum  omnibus  naturalibus 
principaliorem.  Inde  deducimur  etiam  imaginem 
mortis  jam  tunc  eum  recensere.  Si  enim  Adam  de 
Ghristo  figuram  dabat  ^,  somnns  Adse  mors  erat 
Ghristi  dormiluri  in  mortem,  ut  de  injuria  perinde 
lateris  ejns  vera  mater  viventium  figuraretur  Eccle- 
sia.  Ideo  et  somnus  tam  salularis,  tam  rationalis^ 
etiam  in  publicse  et  communis  jam  mortis  effingitur 
exemplar.  Voluit  enim  Deus,  et  alias  nihil  sine 
exemplaribus  in  sua  dispositione  molitus,  para- 
digmate  Piatonico  plenius  (86)  bumani  vel  maxime 
initii  ac    finis   lineas    quotidie    agere  nobiscum, 

Variae  lectiones. 

31  Prolatorem  vel  prorogalorem  LaL  *2  Nihil  non  naturali  abest  a  Par.  et  aliis,  *5  Paratura  Pam. 
Rhen.  SemL  **  Figurabat  Pam,  Rhen.  Seml.  ^  Soporis  Pam.  Rhen.  Seml.  *6  Ut  quia  non  Pam.  Rhen. 
Semler.  0^^/^.*'' Successionem  Rhen.  Seml.  Oberth.^  Somoium  Par.  Rig.  Veu. 

Commentarias. 


rursus  corporis  agitandi.  Ita  eum  evigilaverit  cor- 
pus,  redditum  officiis  ejus,  resurrectionem  mor- 
tuorum  tibi  affirmat.  Haec  erit  somni,  et  ratio  na- 
turalis,  et  natura  rationalis.  Etiam  per  imaginem 
mortis,  fidem  initiaris,  spem  meditaris,  discis  mori 
et  vivere,  discis  vigilare  dum  dormis. 

GAPUT  XLIV. 

Caeterum,  de  Hermotimo.  Anima,  ut  aiant,  in 
somno  carebat,  quasi  per  occasionem  vacaturi  ho- 
minis  proficisceote  de  corpore.  Uxor  hoc  prodit. 
Inimici  dormientem  nacti  pro  defuncto  cremave- 
runt.  Regressa  anima  tardius,  credo,  homiddium 
sibi  imputavit.  Gives  Glazomenii  Hermotimum  tem- 
plo  consolantur.  Mulier  non  adit,  ob  notam  uxoris. 
Quorsum  istud  ?  Ne  quia  ^  facile  est  vulgo  existi- 
mare  secessionem  ^''  animse  esse  somnum  ^,  hoc 
quoque  Hermotimi  argumenlo  credulitas  subor- 
netur.  Genus  fuerat  gravioris,  aliquanlo  soporis,  ut 
de  incubone  praesumptio  est,  vel  valetudinis,  quam 


nil  aliud  esse  naturam,  quam  Deum.  Ergo,  inquit. 
Deum  non  laudabimus,  cui  naturalis  est  virtus? 
Nec  enim  illam  didicit  ex  ullo.  Imo  jaudabimus;  D 
quamvis  enim  naturalis  illi  sit,  sibi  illam  dedit, 
({uoniam  Deus  ipse  natura  est.  i  Quoniam  non 
insolens  est  TertuUiano  Senecam  citare,  putarem 
facile  id  ex  Seneca  accepisse  ;  quod  et  de  Lactanlio 
censerem  ;  niroirum  id  depromptum  ex  cap.  7, 
lib.  IV  de  Renef.  :  «  Quid  enim  aliud  est  natura, 
quam  Deua  et  aivina  ratio  ?  »  Lb  Pr. 

(85)  Si  apud  Deum  discas.  Ex  sacris  videlicet 
pagmis  apud  Judaeos,  aut  Christianos.  Le  Pb. 
w  (86)  Paradigmate  Platonico  plenius,  Hoc  iterum 
ex  PfuBdone  Platonis,  apud  quem  Socrates,  per 
exempla  contrariorum  sibi  invicem  succcdentium, 
vitam  morti  successuram  probat.  Rig.  —  Fateiur 
Pamelius  neacire  se  ad  quod  paradigma  Platonicum 
alludat  TertuUianus  ;  neque  magis  eraditus,  srd 
sagax  Junius  aiiorsum  rem  divertens,  dicit  per 
anasirophen  dictum  paradigmate  PUUonico  pleniuSi 


id  est,  plenius  quam  uUa  mathematica  demon- 
stratione,  aut  paradigmate  fecerit  Plato.  Miror 
sinceriorem  et  obvium  sensum  non  attigisse  de 
ideis  Platonicis.  Allucinati  fuerunt  minus  communi 
voce ;  tamen  divus  etiam  Justinus,  in  Cohortat.  ad 
Grcecos^  vocavit  xh  Ixiotou  twv  fi^^^F'^^*»*^  Kopa- 
SeiY(j.ay  singularum  rerum  qux  creantur  parar 
digma.  Sic  eliam  eadem  vocat  S.  Dionysius,  de 
Divin.  Nom.  cap.  5,  tu>v  (^vtcov  ;capa8E(YjraTa, 
entium  paradigmata.  Ab  eodem  Dionysio  citatur 
Clemens  philosophus,  quem  puto  fuisse  S.  Glemen- 
tem  Romaoum  ,  qui  eliam  noL^aZtl^axoi  dixit  : 
quare  scnsus  Tcrtulliani  est,  Deum  sine  exempla- 
ribus  nihil  moltri,  et  hoc  quidem  non  sensu  Pla- 
tonico,  sed  plenius  et  perfectius  quam  opinatus 
fait  Plato,  Deum  omnia  moliri  de  suis  ideis  ct 
exemplaribus.  (juod  in  Phcedone  quoque  somnum 
et  vigiliam  vitae  et  morti  comparaverit  PlaiOi 
parum  refert  ad  rem  pnesentem.  Lac. 


m 


LIBBR  Dfi  ANIMA. 


770 


Soranus  oppoDit,  excludens  incubonem  (87),  aut  a  culantes  omnem  babitum  artis  suae  atque  conatum. 


tale  quid  vitii,  qaod  etiam  Epimenidcm  in  fabulam 
impegit,  quinquaginta  ^^  pene  annos  (88)  somni- 
culosum.  SeJ  7^5  et  Neronem  Suelonius  (89),  et 
Tbrasymedem  Tbeopompu^  (90),  negant  unquam 
somniasse  :  nisi  vix  Neronem,  in  ultimo  exitu,  post 
pavores  suos.  Quid  si  ct  Hermoiimus  ita  fuit,  ut 
otium  animae  nibil  operantis  in  somnis  divortium 
crederetur  ^®.  Omaia  magis  coujocles,  qaam  istam 
licentiam  animse  sine  morte  fugilivae,  et  qtiidem  cx 
forma,  continuam  ^^  (91).  Si  enim  tale  quid  semel 
accidere  dicatur,  ut  deliquium  solis  ^^  aut  lunse, 
ita  et  anima^  :  sane  persuadcrer  divinitus  factum ; 
congruere  enim  bominem  seu  moneri,  seu  terreri 
a  Deo,  velut  fulgure  ^^  rapido,  momentanese  mor- 
tis  ictu;  si  non  magis  in  proximo  esset  somnium 


Pugnatur,  certatur;  sed  vacua  j.icutio  est.  Nihilo- 
minus  tamen  fieri  videntur,  quse  fieri  tamen  non 
videntur ;  aclu  enim  fiunt,  effectu  ^"^  vero  non  fiunt. 
Hanc  vim  cxstasin  dicimus,  excossum  (92)  sensus, 
et  amentiae  instar.  Sic  et  in  primordio,  somnus 
cum  cxstasi  dedicatus  {Gen.  ii)  :  et  misit  Deus  ex- 
stasin  in  Adam,  et  obdormivit.  Somnus  enim  corpori 
provenit  in  quietem  ;  ecsiasis  animse  accessil  adver- 
sus  quielem;  et  iude  79G  jam  forma,  somnumecstasi 
miscens,  et  natura  de  forma.  Denique,  et  oblecta- 
mur,  et  contrislamur,  el  conterremur  in  somaiis, 
quam  adfecle,  et  anxie,  et  passibiliter  I  cuni  in 
nullo  permoveremur,  a  vacuis  scilicet  imaginibus, 
si  compotes  somniaremus.  Denique  et  bona  facta 
gratuita   sunt   in  somnis,  et  delicta  secura;  non 


credi,  quod  vigilanti   polius   accidere  deberet,  si  B  tnagis  enim  ob  stnpri  visionem  damnabimur,  quam 


ob  martyrii  coronabimur.  Et  quomodo,  inquis,  me« 
mor  est  sonuiiorum  anima,  scilicet  quam  compo- 
tem  esse  non  licet?  Hoc  erit  proprietas  ameniise 
bujus,  quia  non  fit  ex  corruptela  bonae  valetudinis, 
sed  ex  ratione  naturae.  Nec  enim  exterminat,  sed 
avocat  mentem.  Aliud  est  coocutere,  aliud  movere ; 
aliud  evertere^  aliud  agitare.  Igiiur  quod  memoria 
suppeiit,  sanitas  mentis  est;  quod  sanitas  mentis 
salva  memoria  stupet,  amentiae  genus  est.  Ideo  non 
dicimur  furere,  sed  somniare  :  ideo  et  prudentes, 


non  somnium  magis  credi  oporteret  ^, 

CAPUT  XLV. 

Tenemur  bic  de  somnis  quoque  cbristianam  sen* 
tentiam  expromere,  ut  de  accidentibus  ^^  somni ; 
et  non  modicis  jactatiooibus  animse,  quam  edixi- 
mus  negotiosam,  ct  exercitam  semper  ex  perpetui- 
tate  motationis,  quod  diviniiaiis  et  immortalitatis 
est  ratio.  Igitur,  cum  quies  corporibus  evenit,  quo- 

rum  solatium  proprium  est,  vacans  illa  a  solatio  C  si  quando  sumus  (93)  :  sapere  enim  nostrum  licet 
alieno,  non  quicscit;  et  si  caret  opera  membro-  obumbretur,  non  lamen  exstinguitur.  Nisi  quod  et 
rum  corporalium,  suis  utitur.  Goncipe  ^^  gladiato-  ipsum  potest  videri  vacare  tunc ;  ecstasin  aulem 
rem  sine  armis,  vel  aurigam  sine  curriculis,  gesti-      hoc  quoque  operari  de  suo  proprio,  ut  sic  nobis 

Yarise  lectiones. 

^  Sexaginta  Jun.  ^o  Crederel,  ut  Lat.  ^i  Coniinuae  Lat.  »2    Soli  Jun.   ^3   Fulgeie  Lat.  54  sj   non 
8.,m.  e.  oporteret omt^^  Rig.  Ven.  ^^Accentibas  Rhen.  Seml.  ^  Conspice  Fran.  ^^  Affectu  Jun. 

Gommentarias. 

(87)  Vel  valetudinisquamSoranus  opponitt  exchir 
dens  incubonem,  Eteoim  dicebat  epilepsise  tenta- 
tionem  esse.  Cselius  Aurelianus  tit.  de  Incubone  : 
<  Est  auiem  supradicta  passio  epilepsiae  tentatio. 
Namquod  neque  deus,  neque  semideus,  neque  Cupido 
sit,  Iibris  causarum,  quos  ^tiologumenos  Soranus 
appellavit,  plenissimc  explicavil.  »  RiG. 

(88)  Quinguaginta  pene  annos.  Junius  suspicatur 


evidentibus  portentis  somniorum,  et  aaspiciorum| 
et  ominum,  tum  veteribus,  tum  novis,  nanquam 
antea  somniare  solitus.  »  Pam. 

(90)  Et  Thrasymedem  Theopompus.  Hunc  Thra- 

symedem  putat  Junius  fuisse  fihum  Nestoris;  sed  guid 

opus  est  conjici,  ubi  clare  Plutarchus,  qualis  lue- 

rit,  scribat  lib.  De  defectu  oracul.  ?  Lag. 

^  ^  ^      ,  ^      ^  .  (91)  Ei  quidem  ex  forma  continuam.  Quasi  so- 

legendum  sexaginta,  videlicet  ad  rolundilaiem  nu-  Q  lcmui  quodam  ritu,  atque  ex  edicti  cujusdam  for- 

meri  poiius  oportere  :  «  Nam,  inquit,  omnes  de      mula.  Rig 


annis  57  conveniunt;  cum  tamen  ego  mirum  dis- 
crimen  inveniam  circa  annos  somni  Epimenidis; 
nam  tametsi  Plinius  et  Laertius  memoreot  dormi- 
visse  Epimenidem  57  an.,  Plutarcbus  illi  tribuit 
duntaiat  quioquaginta  annos,  lib.  An  seni  regenda 
sit  Resp.  Hunc  numerum  Tertuliiani  et  Plutarcbi 
confirmat  Varro,  et  amplectitur  Sabellicus,  lib.  vu, 
c.  4.  Alii  adhuc  contrahunt  hoc  tempus,  et  tantum 
assignant  40  aonos,  ut  Pausanias  in  Atticis.  Alii, 
ut  Kudemus,  dederuot  47,  aiii  77,  et  Apuleius  2 
[Florid.).  Sed  quidquid  sit  de  annorum  numero, 
pienius  hisioriam  Epimenidis  habet  Laertius, 
lib.  I.  Lag. 

(89)  Sed  et  Neronem  Suetonius^  etc.  Habet  Sue- 
tonius  in  Yita  Neronis,  cap.  46,  ubi  dicitur  post 
matris  caedem,  nunquam  antea  somniare  solitus. 
Serus  quoque  somniator  intra,  cap.  49,  dicitur  in 
eumdem  sensum.  Ls  Pb.  —  Verba  Suetonii,  in 
Herone^  cap.  46,  hsec  sunt  :  «  Terrebatur  ad  hec 


(92)  Exstasin  dicimus,  excessum,  etc.  Hoc  discri- 
men  est  inter  somnum  et  exstasin,  quod  per  somnum 
functiones  mentis  et  sensns  ligantur,  ut  vires  animse 
vegetativse  tunc  solutiores  sunt  et  robustiores,  in 
ecstasi  vcro  contrarium  accidit :  nam  actiones  nn- 
tritivae  et  sensitivse  impediuniar,  mentis  vero  functio- 
nes  tunc  maxime  vigent.  In  eo  denique  conveniunt 
sensus  et  exstasis,  quod  sensus  in  utroque  torpeant, 
sive  potius  ligentur.  Quoad  Tertullianum  spectat, 
exstasin  interdum  sinistro  sensu  accipit,  et  dixii 
amentiae  instar  fuisse,  ut  libro  de  Exstasi  quem 
adversus  Ecclesiam  scripsit;  ubi  libertatem  ademit, 
et  cognitionem  propheiiae  ipsius  secundum  Moniani 
sensum  :  at  supra,  cap.  2l,  saniori  sensu  explicuit 
ameotiam  in  exstasi.  Lag. 

(93)  Ideo  et  prudentes,  si  quando  sumus.  Ideo, 
inquit,  et  prudentes  somniamus,  si  quando  tamen 
prudentes  dici  possumus,  quoram  est  proprium 
errare  et  labi.  Rm. 


771 


TBRTULLIANI  OPBRUH  PARS  U.  -SBRIBS  I,  POLBHICA. 


772 


sapientiae  imagines  inferaty  quemadmodam  et  er-  /^  nem  Asise  (inxisse  somnio  viderit,  Rerodotas  rerert : 

item  anno  post  nnptias  ejas  ex  hisdem  locis  ritem 
exortam  toti  Asiae  incubasse.  Hoc  etiam  Cbaron 
Lampsacenas  Herodoto  prior  tradit.  Qui  filiam  ejas 
tanto  operi  inlerpretati  sant»  non  fefellenint ;  siqni- 
6em  Asiam  Cyrus  et  mersit  et  pressit.  Philippus 
Macedo  nondum  pater  (9C),  Olympiadis  uxoris  na- 
^nram  obsignasse  viderat  (97)  annulo  :  leo  erat 
signum.  Crediderat  praeclusam  genituram  (98), 
opinor,  quia  leo  semel  pater  est  (99).  Aristodemus 
vel  Aristophon  (1)  conjectans,  imo  nihil  vaeanra 
obsignari  (2) ;  filium,  et  quidem  maximi  impetas  (3), 
portendi.  Alexandrum  qui  sciunt  (4),  leonem  annuli 
recognoscunt :  79S  Ephorus  scribit.  Sed  et  Dionjsii 
Sicilise  tyrannidem  Himersea  qusedam  somniavit  : 


rons. 

CAPUT  XLVI. 
Ecce  rursns  urgemur,  ctiam  de  ipsorum  somnio- 
rum  relractatu,  quibus  anima  jactatur,  cxprimere. 
Bt  quando  perveniemus  ad  mortem?  Et  hic 
dixerim,  cum  Dcus  dederit  :  nuUse  longse  morse 
ejus  qnod  eveniet.  Yana  in  totum  somnia  Epicurus 
judicavit,  liberans  a  ncgotiis  divinitatem,  et  dissol- 
vens  ordinem  rerum,  et  in  passivitate  omnia  spar- 
geni,  nt  eventui  exposita,  et  fortuita.  Porro,  si  ita 
est,  ergo  erit  aliquis  et  veritatis  eventus,  quia  non 
capii  solam  eam  eventui  omnibns  debito  eximi. 
Homerus  duas  portas  divisit  somniis,  comeam 
veritatis,  fallacise  eburneam.   Respicere  est  enim. 


,  — ^ —  ,      -^ —  ^ ^^ — ^,..  . 

inquiunt,  per  cornu,  ebur  797  autem  caecum  est.  d  Heraclidefr  prodidit.  Et  Seleuco  regnum  Asise  Lao- 


Aristoteles,  majore  sententiam  mendacio  (94)  reci- 
tans,  agnoscit  et  veram  ^.  Telmessenses  (95)  nulla 
somnia  evacuant,  imbecillitatem  conjeclationis  in- 
cnsant.  Quis  autem  tam  extraneus  hnmanitatis,  ut 
Don  aliquam  aliquando  visionem  fidelem  senserit  ? 
Pauea  de  insignioribus  perstringens,  Epicuro  pudo- 
rem  imperabo.  Astyages  Medomm  regnator,  quod 
filise  Mandanse  adhuc  virginis  resicam  in  diluvio* 

Variae  lectiones. 
^  Balaridem  Pam.  Rhen.  SanL  ^^  Prselium  Pam,  Rhen.  Seml.  Oberth. 

Commentanus. 


dice  mater  nondmn  eum  caixa  praevidit :  Eaphorion 
provulgavit.  Mithridatum  quoque  ex  somnio  Ponti 
potitum  a  Strabone  cognosco.  Et  Baralirem  ^^  Hly- 
ricum  a  Molossis  usque  Macedoniam  ex  somnio  do- 
minatum  (5)  de  Callisthene  disco.  Novenmt  et  Ro- 
mani  veritatis  hujusmodi  somnia.  Reformatorem 
imperii,  pueralum  adtiuc  et  privatnm  loei,  et 
Julium  Octavium  tantum,  et  sibi  ignotum,  Marcos 


(94)  Aristoteles  majore  sententiam  mendacio,  Ari- 
toteles  somnia  plerumque  mendacia  autnmat,  etsi 
Don  semper.  Le  Pa. 

(95)  Telmessenses  f  etc.  Carlse  illi  popnli  nulla 
somnia  ut  inania  respuunt,  sed  explicant.  Lb  Pr. 

(96)  Philippus  Macedo^  nondumpater.  Plutarchus : 

(97)7/a?om  naturam  ohsignasse  viderat.  Plutar- 
chus :  Yidit  per  somnum  ipsum  imprimentem  si- 
ffillum  ulero  uxoris  :  E7$&v  ^vo^  a^TOv  imSoiXXovTa 
vfpce^i^OL  TT)  faoTpl  T^c  "f^vaucb;.  RiG.  et  EoD. 

(98)  Crediderat  prasclusam  genituram.  Hoc  est, 
sterilem  fore  uxoris  uterum.  Rig. 

(99)  Opinor,  quia  leo  semel  pater  est.  Pervasil  in 
vulgus  opinio  falsa,  leonem  non  parere,  nisi  semei, 
et  unum.  Quse  lamen  fabula  adsertorem  habuil  He- 
rodotum  :  ''Ana^  Iv  xS^  Piu,  inquit,  tCxtsi  h.  Sed 
ab  Aristotele  deridetur  ut  (i\iOoc  Xvipci^$T)c.  Et  ab 
Homero  quidem  describitur  leo,  nep\  oToi  Tfxisa- 
crtv,  Sr(w^  Iv  ^X})  yijTcia.  Nec  facile  dixerim  Se- 
ptimium  hic  nostrum  sensisse  cum  vulgo  ;  aut  Car- 
ihaginiensem  ignorasse,  quee  GetuU  et  NumidsB 
venatores  habuere  compertissima.  Quod  autem  ait 
Septimius,  leonem  semel  esse  patrem,  sic  audiamus 
necesse  est,  ex  una  scilicel  femina.  Nisi  quis  velit, 
tam  moroso  nuptiarum  castigatori  placuisse  eiiam 
leones  monogamos.  Sed  Alexandro  nondum  pairi, 
quid  ad  prseclusse  geniturse  significationem  leo  se- 
mel  pater  ?  cum  nec  semel  paier  lco  fiat,  nisi  ex* 
dusa  geniiura,  uicro  jam  aperto.  Dicamus  igilur, 
co^jecturam  Alexandro  fuisse,  non  parituram  con- 
jugem,  ab  eo  quod  animal,  cujus  speciem  vide- 
rat  in  somnis,  semel  edere  partum  existimetur. 
Rari  autcm  sunt  leones;  ideoquc  raro  parit  leo. 
Quod  autem  fit  raro,  vul|;us  semel  in  vita  fieri 
dicit.  Ac  semel  quidem  vicinum  esse  ac  pene  nun^ 
quamy  observat  Asconius  :  eoque  sensu  a  Lucilio 
scriptum,  semel  in  vita  risisse  Crassum,  avum 
Grassi  in  Parihis  interempti.  Quod  absolute  Plinius 
reddit,  nunquam  risisse.  Rig. 

^  Opinor  quia  leo  semel  pater  est,  Testantur 


scriptores  qnidam  opinionem  hanc  in  plebera  in- 

currisse,  leonem  unguibus  aterum  sibi  Jacerare  in 
p  partu,  at  hsec  falsa  docuit  Aristoteles.  iEiiaDua, 
V  iib«  IV,  cap.  23,  ait  leonem  quinquies  parere  :  pri« 

mum  quinque,  deinde  quatuor,  lum  tres,  postea 

duos,  ac  postremo  unum.  Lb  Pr. 

(1)  Aristodemus  vel  Aristophon.  Imo,  neuter,  si 
credimus  Plutarcho,  sed  Aristander,  vates  et  som- 
niorum  interpres,  state  Alexandri  celeberrimus, 
cigug   et  volumen  de  Ostentis  a  Plinio   citatur. 

RlG. 

—  Aristodemus  vel  Aristophon.  Hic  comicus  erat| 
ille  mytholo|[us.  Lb  Pa. 

(2)  Imo  nthil  vacuum  o^5t^ar/.Plutarchus,  06div 

Y^kf  apovf  pOYd^eoOat  tuv  xiviov.  RiG. 

(3)  Filium  magni  impetus,  Plutarchus,  nat^  ^o- 
|jLtvi5^  «ttl  XtovToc  iralBa    tiJv  f  uaiv.  RiG. 

(4)  Alexandrum  qui  sciunt.  Hoc  est  Alexandri  hi- 
stonam  qui  norunl.  Ga  passim  drcumferebatur  ab 
variis  varie  descripta,  et  fabulis  intexta  plerumque 
stoltissimis.  Cujus  farine  est  ms.  liber.  quem  indi- 
cavit  Casaubonus  pridem,  etfalso  Csdlisthenis  no- 

Q  men  prsefert.  Rig. 

(5)  Et  Baralirem  Illyricum  Molossis  usqu^kMace- 
dontam  ex  som.  dom.  Haec  omnino  est  scriptura 
codicis  Agobardini,  lapsu  in  proclive  volubili  scri- 
bentium  Bardiem  primo,  aui  Bardirem,  mox  Btra- 
direm  et  Baralirem.  Unde  fluxit  quod  in  vulgatis 
habetur  Balarinem.  Frontini  slratagematum  exeru- 
plaria  quinque  constanter  exhibent,  ab  Ardie  Illy- 
rio,  quod  est,  a  Bardie,  et  proxime  ad  verum,  Bar- 
dile.  Rectam  hujusce  vocabuli  editionem  servasse 
videntur  Graeci,  Bardylin.  Unde  est  apud  Ciceronem 
Bargulus,  pro  Bardylis,  certissima  conjectura  viri 
eximie  probi  doctique  Henrici  Yalesii.  Bardylis 
Illyritts  ex  latrone  dux,  sive  princeps  Illyriorum  et 
Molossorum,  cum  et  Macedonas  attentaret,  a  Phi« 
lippo  repressns  est^  atque  intra  fincs  Illyiioram 
coercitus.  Auctor  Diodorus,  Yalesio  nostro  citatus, 
Rio. 


773 


LIBBR  DB  AiNlfiiA. 


774 


Tallius  Ijam  et  Angiutum,    et  civilium    turbinum  ^  somniando  redinvenii.  Neoptolemus  tragoedus,  apud 
sepnltorem  de  somnio  norat;  in  Viiellii  commenla-      Rheteum  «2  Trojae,  sepulcrum  Ajacis  (H),  monitus 

in  somnis  ab  ipso,  ruina  liberat ;  et  cum  lapidum 
senia  deponit,  dives  inde  auro  redit.  Quanti  autem 
commenlatores  et  adfirmatores  in  hanc  rem !  Arte- 
mon,  Anliphon  (12),  Strato,  Philochorus,  Epichar- 
mus,  Serapion,  Cratippus,  et  Dionysius  Rhodius, 
Hermippus,  tota  sseculi  litteratura.  Solum,  si  forte, 
ridebo,  730  qui  se  cxistimavil  persuasurum,  quod 
prior  omnibus  Saturnus  (13)  somniarit^^:  nisi  si 
et  prior  omnibus  vixit  Aristoteles.  Ignosce  ridenti» 
Caelerum,  Epicharmus  etiam  summum  apicem  inter 
B  divinationes  somniis  extulit,  cum  Philochoro  Athe- 
niensi.  Nam  et  oraculis  hocgenus  stipatusest  orbis; 
ut  Amphiari  apud  Oropum  (14),  Amphilochi  apud 
Mallum  (15),  Sarpedonis  in  Troade  (16),  Trophonii 
in  Boeotia  (17),  Mopsi  in  Ciiicia  (18),  Hermouise  in 


riis  conditum  est  (6).  Nec  hsec  sola  species  erit 
summarum  prsedicatrix  potestatum,  sed  et  pencu- 
lorum  et  exitiorum ;  ut  cum  Csesar  in  prselio  ^  per- 
duellium  Bruii  et  Cassii  Philippis  seger,  majus  ta- 
men  alias  discrimen.  Artorii  visione,  destituto 
tabemaculo,  evadit :  ut  cum  Polycrati  Samio  filia 
crucem  prospicit  de  solis  unguine  (7)  et  lavacro 
Jovis  (8).  Revelantur  et  honores  et  iogeDia  per 
qaietem,  prsestantur  et  medelse,  produntur  799  et 
forta,  conferuntur  et  thesauri.  Ciceronis  denique 
dignitatemy  parvuli  etiam  nunc^  gerula  jam  sua  ^i 
inspezerat,  Cycnos  de  sinu  Soeratis  (9),  demulcens 
homines,  discipulus  Plato  eat.  Cleonymua  pyetes  (10) 
ab  Acbille  enratur  in  somnis.  Coronam  auream  cum 
ex  aroe    Athenee  prrdidissent,  Sophocles  tragicus 


Variae  lectiones, 

^  Yerum  Pam.  Rhen.  SemL  Oberih.  ^*  Suam  Par  alii.   ^  Eryihraeum   Par.    alii,  Rhaetum  Jun. 
^3  Somnlavit  Jun, 

Commentarius. 


(6)  In  Vitellii  commentariis  conditum  est.  Citan- 
tur  a  Suetonio  nonnulla  de  gente  Yitellia,  ex  libello 
Q.  Eulogii  ad  Q.  Yitellium  Augusti  quaestorem. 
R16. 

(7)  De  solis  unguine.  Explicat  istud  lib.  lu  Hero- 
dotus,  scribens  Polycratis  filiam  vidisse  per  somnium 
patrem  sublimem  in  aere,  qui  a  sole  ungueretur, 
000  protpezit  in  crucem  actum  solis  ardore  exsiccan- 
aum.  Pam. 

(8j  Et  lavacro  Jovis.  Istud  est  quod  ibidem  Hcro- 
dotus  illam  somuiasse  scribit,  quod  pater  a  Jove 
lavaretur,  hoc  est,  pluviis  et  imbrious,  quse  Jovi  eth- 
nic  tribaebant,  perfunderetur.  Pam. 

(9)  Cycnus  de  sinu  Socratis,  etc.  De  hoc  ita  Laer- 
tias  in  Vita  Platonis:  dicitur  Socratcs  per  somnium 
vidisse,  se  cycni  pullum  inter  genua  babere,  qui 
etiam  e  vestigio  productis  alis  evolarit,  jucundo 
clangore  edito ;  et  postridie  Platonem  ipsi  com- 
mendatum  esse,  et  ipsum  dixisse  hunc  illum  esse. 
Pam. 

(10)  Cleonymus  pyctes.\ideliomeT\im,Pyctes  au- 
tem,  pro  puail,  vox  nota  est.  Pam. 

(11)  ApuaRheteum  Trojas  sepulcrum  Ajacis.  Sic 
restitui  hunc  locum  cum  Leopardo,  Emend.  I.  iii, 
c.  15  et  16,  pro  eo  quod  erat :  apud  Erythrosum. 
Nam  id  in  hsec  verba  confirmat  Plmius,  1.  v,  e.  30  : 
c  Extra  sinum  sunt,  inquit,  Rhetea  liltora,  Rheto  et 


inter  divinationes  somniis  extulit.  >  —  Serapion,  Ex 
Serapione  quodam  Plinius  se  qusedam  sumpsisse  ad- 
notavit  ad  hb.  U,  et  iterum  ac  iib  iv,  ubi  eum  Antio- 
chenum  vocat.  Fuerunt  vero  etiam  alii  Serapiones. 
—  Cratippus.  Cratippus,  philosophus  Peripateticus, 
scripsit  libros  de  divmatione  et  somniis.  —  Diony- 
sius  Rhodius.  Dionysium  Musonii  filium  Rhodium  a 
quibusdam  dici  adnotavit  Suidas,  qui  fuerit  histori- 
C  cus,  el  fani  Solis  sacerdos.  —  Hermippus.  De  hoc 
paulo  post  Auctor.  Hunc  autem  discipulum  Philonis 
Byblii,  sub  Adriano  imperatore,  multa  scripisse  tradit 
Suidas.  Pam. 

(13)  Prior  omnibus  Satumus.  Quia  melancholici, 
quos  inde  ;coXuove(pou(  vocant  ob  vehemenliam  in- 
genii,  multiplici  visionum  genere  occupantur.  Juxta 
Aristot.  lib.  de  divin.  per  sommum,  cap.  2.  Lac. 

(14)  Amphiarai  apud  Oropum.  Sic  legimus  cum 
Leopardo,  pro  Horopum^  quia  Oropus  oppidum  in 
connnio  Baeotise  iegitur  apud  Plinium  1.  iv,  c,  7,  qui 
eiiam  Amphiari  meminii,  quod  apud  Tbebas  obierit 
una  aetate  ante  bellum  iliacum,  cujus  filio  Tiburte 
vetustiores  cxstant  iliccs  tres  in  ag.  Tiburtino,  apud 
quas  inauguratus  tradiiur.  Pam. 

(15)  Amphiloci  apud  Mallum.  Legimus  Amphilo- 
chi,  cum  eodem  Leopardo,  pro  Amphiloci,  nam 
etiam  Clemens  Alexandrinus  Amphilocum  oraculum 
celebrai^  sicuti  etiam  Justinus  mart.  ApoL  11  Mal- 


Dardanio  oppidis  habitata.  »  Ac  paulo  post:  «  In  n  lum  vero  oppidum  Cilicise  propinquum,  eujus 
Sigso  fuit  et  ^ntion  Rhodiis  conditum,  in  altero,  meminit  Plinius,  lib,  v,  cap.  27,  subintelligit. 
comu  Ajacis  tbi  sepulcrum.  Pam.  ^" 

(ii)  Artemon,  Antiphon^  etc.  Ex  Artemone, ^uan- 
tum  apparet,  medico  quaedam  descripsit  Plinius  I. 


XXVIII,  c.  1.  Citatur  etiam  Artemon  Clazemonius 
a  Suidail  ^liano.  —  Antiphon.  De  hoc  ita  Suidas : 
Antipho  Atheniensis  conjecior  (sive  aruspex,  ut  ali- 
bi  idem  loquitur),  de  interpretatione  somniorum 
scripsit.  —  Strqto.  Hunc  idem  de  somno  et  de  ia- 
somniis  scripsisse  testatur  Laertius,  nempe  Sirato- 
nem  Lampsacenum.  —  Philocorus.  Etiam  hic, 
Atheniensis  vates  et  aruspex,  de  divinatione  partim 
libros  IV  scripsit ;  atqui  etiam  ez  somniis  fiebat 
divinatio.  De  hoc  iterum  paulo  post  Auctor :  Cum 
PhHochoro  Atheniensi.  —  Epicharmus.  Epicharmi 
carmina  qusedam  habes,  Laertius  vero  scripisse 
etiam  eum  tradit  Commentarios  de  Natura  et  de 
Medicina.  In  illis  itague  verisimile  est  eum  etiam  de 
somniis  aliquid  scripisse.  Yideantur  Romse  in  Bi- 
blioth.  Yaticana.  Cene  Auctor  paulo  post :  «  Gsete- 
rum  Bpicharmus,  inquit,  etiam   summum  apieem 


Pam. 

(16)  Sarpedonis  in  Troade.De  hoc  ita  Plinius,  lib. 
XIII,  c.  13.  Prseterea  Mutianus  ter  consul  prodidit  se 
legisse,  cum  prsesideret  Lycise :  Sarpedonis  a  Troja^ 
scriptam  in  templo  chartam.  De  oracuio  autem  ejus 
\id,  Philostratunj,  in  Heroicis.  Pam. 

(il)Trophonii  in  Bosotia.  Plio.  lib.  xxxiv  laudat 
opus  Euthycralis  simulacrum  Trophonii  ad  oraculum. 
de  quo  sic  latius  lib.  xiii,  cap.  2:  <  In  Boeotia  ad 
Tropliouium  Deum,  juxta  flumen  Orchomenon,  duo 
suntfootes,  memoriam,  alter  obiivionem,  affert,  inde 
numinibus  inventis.  « Abiit  autem  hinc  in  prover- 
bium:  In  antro  Trophonii  valicinari,  de  quo  late 
Erasmus  in  Chiliadibus.  Aiqui  ad  istud  oraculum 
etiam  respexit  Piutarchus,  lib.  de  Defic.  Orac.  ciia- 
tus  ab  Eusebio  lib.  v,  de  Praspar.  Evang.  c.  8.  Nul- 
libi  nunc  quam  in  Lebadia  Boeotise  oracuium  in  illis 
partibus  invenitur.  Pam. 

(18)  Mopsi  in  Cilicia.  Nescio  eur  Rigaltius  Sicilia 
retinuerit,  cum  legendum  videatur   Cilicia*  Nam 


775 


mTULLIANl  OPBRUM  PARS  11.  —  SBRIBS  I.  POLBHIGA. 


m 


|iace(lonia(i9),Pasipha8eMin  Laconica  (20).  Ctetera  i  gratiam  Spiritas  sancti  io  omnem  carnem,  ei  sient 

....  ....  " 


cum  suis  et  originibus,  et  ritibus,  et  relationibus, 
cuni  omni  deinceps  historia  somniorum,  Hermippus 
Beritensis  ^^  quinione  voluminum  satiatissime  cx- 
bibebit.  731  Sed  et  Stoici  Dcum  malunt  (21)  pro- 
videntissimuin  humansc  institutioni ,  inter  caelera 
prscsidia  divinatricum  artium  et  disciplinarum,  som- 
nia  quoque  nobis  indidisse,  peculiare  solatium  nalu- 
ralis  oraculi.  Hsec  quanlum  ad  fidem  somniorum  a 
Dobis  quoque  consignandam,  et  taliter  ^  interpre- 
tandam.  Nam  de  oraculis  etiam  caeteris  (22),  apud 
quffi  nemo  dormitat,  quid  aliud  pronuntiabimus, 
quam  dsemoniacam  esse  rationem  eorum  spirituum, 
qui  jam  tunc  in  ipsis  hominibus  habitaverint,  vel 
^"^  memorias  eorum  affectaverint  ad  omnem  malilise 
8uae  scenam,  in  ista  eeque  specie  divinitatem  men- 


prophetaturos,  iia  et  somniaturos  servos  soos  et  an- 
cillas  suas,  ea  deputabuntur,  quae  ipsi  gratiae  com- 
parabuntur,  si  qua  honesta,  sancta,  prophelica, 
revelaioria,  aedificaloria,  vocatoria,  quorum  liberali- 
tas  soleat  et  in  profanos  destillare,  imbres  etiam  et 
soles  suos  peraequante  Deo  justis  et  injustis ;  siqui- 
dem  et  Nabuchodonosor  divinitus  somniat :  et  major 
pene  vis  hominum  ex  visionibus  Deum  discunt  (24). 
Sicut  ergo  dignatio  Dei  et  in  eihnicos,  ila  et  tentatio 
Mali  et  in  sancios,  a  quibus  nec  interdiu  7S9  ab- 
sistit,  ut  vel  dormientibus  obrepat  qua  potest,  si 
vigilantibus  non  potest.  Tertia  species  erunt  sonmia, 
quae  sibimet  ipsa  anima  videtur  inducere  ex  inten- 
tione  circumstantiarum.  Porro,  quoniam  ^  non  est 
ex  arbitrio  somniare  (oam  et  Epicharmus  ita  aentit)^ 


ticAtes,  eademque  industria  etiam  per  beneficia  fal-  B  quomodo  ipsa  erit  sibi  causa  aUcujus  visionis  ?  Nain 


lentes  medicinarum,  et  admonitionum^'^  prsenun- 
tiationum,  quae  magis  iaedant  juvando,  dnm  per  ea 
quae  juvant,  ab  inquisitione  verae  divinilaiis  abdu- 
cunt,  ex  insinuatione  falsae.  £t  utique  non  clausa  via 
est,  nec  sacrariorum  circumscribitur  terminis ;  vaga 
et  pervolatica,  et  interim  libera  est :  quo  nemo  du- 
bitaverit,  domus  quoque  daemoniis  patere ;  nec  tan- 
tiim  in  adytis,  sed  in  cubiculis  homines  imaginibus 
circumvenire. 

CAPUT  XLVn. 
Definimns  enim  a  daemoniis  plurimum  incuti 
somnia,  etsi  interdum  vera  et  gratiosa,  sed,  de  qua 
industna  diximus,  affectantia  atque  captantia :  quanto 
magis  vana  (23),  et  frnstratoria  et  turbida,ludibriosa, 
et  immunda.  Nec  mirum,  si  eorum  sunt  imagines, 
qnorum  et  res.  A  Deo  autem,  pollicito  scilicet  et 


ergo  hsec  species  naturali  formse  relinquenda  est, 
servans  animae  eiiam  in  ecstasi  res  suas  perpeti?  Ea 
autem  quae  neque  a  Deo,  neque  a  daemonio,  neque 
ab  anima  videbuntur  accidere  ^^,  et  praeter  opinio- 
nem,  et  praeter  interpretationem  et  praeter  enarratio- 
nem  Deo,  facultatis,  ipsi  proprie  ecstasi  et  rationi 
ejus  separabuntur. 

CAPUT  XLVUl. 
Gerliora  et  colatiora  somniari  affirmant  sub  exti- 
mis  noctibus^quasi  jam  emergente  animarum  vigore, 
producto  sopore.  Ex  temporibus  aulem  anni,  vemo 
magis  quieta  (25) ;  quod  aeslas  dissolvat  animas, 
et  hiems  quodammodo  obduret,  autumnus,  tenta- 
tor  alias  valetudinum,  succis  pomorum  vuiosissimis 
diluat.  Item  ex  ipsius  quietis  situ ;  si  neque  resupi- 
na,  ueque  dextero  latere  decumbat  (26),  neque  con- 


Variae  lectiones. 

•*  PasiphesB  Par,  ^  Berytensis  Jun.  }en,  lib.  Agobard.  Beriensis  cod.  Wouw.  Bergensis  cod.  Vnini. 
w  Aliier  Fran.  Pam.  «"^  Ad  add.  Fran.  Pam.  ^  Cum  Rhen.  Seml.  quam  Pam.  qua  vet.  cod.  Wauw. 
•  Occidere.  Par  alii. 

Commentarius. 


l 


Pomponius  Mela  de  vate  quodam  Mopso  mentionem 
facit,  qui  Phaselin  urbem  condidit  in  finibus  Pam- 
phyliae.  Le  Pb. 

(19)  Hermonice  in  Macedonia.  De  oraculo  Hermio- 
nae  sic  habet  Suidas :  «  Hermione  Peloponnesi  oppi- 
dum  est,  Cereris  et  Proserpinae  asvlum.  Ibi  itaque 
verisimile  est  oracula  pronuntiari  soliia.  Pam. 

(20)  PasiphacB  in  Laconica.  Sic  legendum  omnino, 
TO  PasiphaaSt  recte  adnotavit  Leopardus  Emend.^ 
.  viii,  c.  4.  NamconsentiuntCicero,  1. 1  de  Divina" 

tione,  el  Plutarchus,  in  Vita  Agidis  et  Cleomenis. 
c  Quia  praeerant,  inquit  Gicero,  Lacedaemoniis  (hinc 
in  Laconica  addit  auctor),  non  conteoti  vigilaniibus 
curis  io  Pasiphaae  fano,  quod  est  in  agro  propter  ur- 
bem,  somniandi  causa  excubabant,  quia  vera  quietis 
oracula  ducebant.  »  Gonsentit  eliam  cum  Plutarcho 
Pausanias  in  fine  Laconic^  scribens:  «  In  Thalamis 
(quam  Stephanus  dicit  fuisse  Messcniae  urbem) 
fuisse  Jovis  oraculum  et  fanum,  in  quo  fuiura 
divinantes  praeviderent,  erectaque  esse  ex  aere  signa 
in  ea  fani  parte  quae  sub  dio  est,  Pasipbaae  (sic 
enim  recte  eiiam  illum  locum  resiituit  pro  Paphias) 
nnum,  Solis  alterum. »  Nee  mirum,  cum  Solis 
faerit  filia  Pasiphase,  nxor  Ifinois  Gretae  regis. 
Pam. 


(21)  Sed  et  Stoici  Deum  malunt,eic.  Ut  Bpicu- 
rei  supra  rejiciebant  omnia,  quia  divinam  providen- 
tiam  toliebant  de  melio;  sic  Sioici  e  contrario  somniis 
credebant,  quia  ipsam  divioam  providentiam  extol- 
lebant.  Hanc  religionem  Stoicorum  erga  somnia 
confirmant  Tullius,  de  Divin.  Deor.  i,  ei  Plutarchus, 
lib.  V,  de  Plac.  cap.  1.  Lac. 

(22)  Nam  de  oraculis  etiam  c(Bteris,  etc.  Hinc 
patet  tantum  ea  oracula  voluisse  narrare  Tertullia- 
num  in  superioribus,  quae  dormientibus  Ksponde- 
bant  per  somnia.  Plurima  vero  oracula  afius  vati- 
cinii  numerant  Eusebius,  Clemens  et    Lactantiusc 

Lac. 

(23)  Quanto  magis  vana.  Id  est,  mendacia ;  tametsi 
ad  vanitatem  supersiitionum  referri  possent,  qui  <ii- 
ligentius  ex  somniis  procurant  futuna.  Lac. 

(24)  Et  major  pene  vis  hominum  ex  visionibus 
Deum  discunt.  Per  visa  et  insomnia  ad  fidem  Chris- 
tianam  vocantur.  Rig. 

(26)  Yerno  magis  quieta.  Verno  tempore  quielio- 
rem  neri  animam,  et  pacatioribus  somnis  exereerit 
tradunt  fere  omnes.  Le  Pr. 

(26)  Si  neque  resupina,  neque  dextro  latere  de^ 
cumbat.  Facilius  somnum  aclventare  dextro  latere 
decumbentibus  observarunt  philosophi,  unde  Aristo- 


LIBBR  DB  ANIMA. 


m 


atis  internis,  quasi  rcfusis  loculis  "^^  slatio  A  somniantis  facile  per  carnis  tcneiiiateni  tMumpcre 


n  (27)  fluitct,  aut  compressa  jccoris  (28)  an- 
ut  mentis.  Scd  hacc  ingeniose  sestimari  potius, 
)n8tanter  probari  putem,  ctsi  Plalo  est  qui  ca 
ril ;  et  fortassean  casu  procedant.  Alioquin  ex 
enint  somnia,  si  dirigi  poterunt.  Nam  quod 
lus  distinguendis  vel  derogandis  "^^j  nunc  prae- 
S  nunc  superstitio  disciplinam  somniis  prse- 
examinandum  est  :'superstitio,  ut  cum  apud 
iflcubaturis  jejunium  indicitur  (29),  ut  casti- 
\  inducat :  prsesumpliOi  utcum  Pythagorici  ob 
loque  speciem  fabam  respuunt,  onerosum  et 
pabulum.  Atquin  trina  illa  cum  Daniele  fra- 
,  legomine  solo  contenti,  ne  regiis  fercalis 
aarentur,  prfleter  sapientiam  reliqaam,  som-* 
fnddpae  gratiam  a  Deo  redemenmt,  et  im- 


natura  credatur  immunis  somniorum? 

CAPUT  L. 


in  superficiem.  Sed  ct  quod  Ubyca  gcns  Allantcs 
cseco  somno  (32)  noctem  transigere  dicunlur, 
animae  utique  natara  laxatur.  Porro,  aat  Herodoto 
fama  mentita  est,  nonnunquam  in  barbaros  calum- 
niosa,  aut  magna  vis  ejusmodi  daemonum  in  i!lo 
climaie  dominatur.  Si  enim  et  Aristoteles  beroem 
quemdam  Sardiniae  notat,  incubatores  fani  su 
visionibaa  privantcm,  crit  et  hoc  in  daemonum 
libidinibas  tam  auferre  somnia  quam  infcrro,  ut  Ncro- 
nis  quoque  seri  somniatoris,  et  Thrasimedis  insigne 
inde  processerit.  Sed  et  a  Deo  deducimus  somnia. 
Quid  ergo  nec  a  Deo  AtUntes  somniarent,  vel  quia 
nulla  jam  gensDei  cxtranea  est  (33),  in  omnem  terram 
et  in  yS*!  terminos  orbis  Evangdio  coruscante  t 
Num  ergo  aut    fama  menlita  est  Aristoteli,  aut 

lomm,  et  disserendorum.  Jejuniis  "^^  7IIS  au-  B  dsemonum  adhuc  ralio  cst,  dum  ne  animse  '^^  aliqua 

oado  an  ego  solus  plurimum  ita  somniem,  ut 

iniasse  non  sentiam.  Nihil  ergo  sobrietas,  in- 

d  hanc  partem?  Imo  tanto  magis  ad  hanc, 

Satis  de  speculo  mortis,  id  est  de  somno ;  tum 
etiam  de  negotiis  somni,  id  est  de  sonmiis.  Nanc  ad 
originem  hujus  excessus,  id  est  ad  ordinem  mortis; 
qaia  nec  ipsam  sine  quflestionibus,  licet  finem  om* 
nium  qusestionum.  Publica  totius  generis  humani 
sententia,  mortem  naturse  debitum  pronuntiamus. 
Hoc  stipulata  est  Dei  vox  {Gen,  iii),  spopondit  omne 
quod  nascitur;  ut  jam  binc  non  Epicuri  stupor 
sutfundatur,  negantis  debitum  istud  ad  nos  perti- 
n  nere ;  sed  hseretici  magis  '^'^  Menandri  Samaritan 
furor  conspuatur,  dicentis  mortem  ad  suos  non  modo 
non  pertinere,  verum  nec  pcrvenire.  In  hoc  scili- 
cet  se  a  soperna  ct  arcana  potestatc  legatum,  ut 
immortales,  et  incorruptibiles,  et  statim  resurrec- 
tionis  compotes  fiant,  qui  baptisma  ejus  induerint. 
Legimus  quidem  pieraque  aquarum  genera  miranda 

Varite  lectiones. 
pnlais  localis  lib.  Agobard.  '^*  Sagina  alii  mendose.  '^^  Decurandis  JRt^.  Ven.  hoc  est,  minime  eurandis, 
i^  a/ii. ''^Jejunus /un. ''^  Norant   Par. ''^  Saccessus  At^.  Ven.^^^KaimBdabestaPam.Rhen.SemL 
Bhen.  Pam.  Seml. 

Gommentarius. 

et6,  probl.  5,  proponit,  cur  cum  dextra  cor-  »  sednequeunguentounctussum.dcneccomplerentur 
arta  cubamas,  somnus  citias  accedit.  Dormire      trium  hebdomadarum  dies.  Lag. 
«npinato  corpore  minus  sanum  est,  ex  eo         (31)  Aruit  victu.  Xerophagiam  siguificat,  quam 
dta  graves  morbi  nascuntur.  Ls  Pa.  libro  de  Jejuniis  vocat  aridum  vicium,  et  aridas 

Sto/io  sensuum,  lotelligit  prsecordia,  i»f  i-      cscas,  cibo  ab  omni  came  siceato  et  omni  jurulen- 
aanguinem  circumcordiaiem,  de  quo  supra.  D  lia  et  uvidioribus  quibusque  pomis.  Ipse   Daniei : 

Panem  desiderabiltm  non  comedi.  Rig. 

(32)  lAbyca  gens  Atlantes  coeco  somno,  etc.  Pli- 
nius  lib.  v,  c.  8  :  Libyca  ^ens  Atlantes,  degeneres 
humani  ritus.  Somnia  non  vident,  qualia  reliqui  mor- 
tales.  Uerodotus  :  AiYovtai  ^l  o5^i  ^veipa  6pav,  etc. 

RlG. 

(33)  Nulla  jam  gens  Dei  extranea  est.  Vide  de 
hoc  lib.  adv.  Jud.  c.  7,  ubi,  post  enumerationem 
variarum  gentium,  sic  concludit  :  «  Ghristi  autem 
regnum  et  nomen  ubi(^ue  porrigitur,  ubiquc  cre- 
ditur,  ab  omnibus  geniibus...  colitur,  ubique  reg- 
nat,  ubique  adoratur,  omnibus  ubique  tribuitur 
sequaliter.  »  Eodem  perlinet  quod  habet  Auctor  seq. 
capiie.  c  Gum  contra  omnes  jam  nationcs  ascen- 
daut  in  montem  Domini,  et  in  »dem  Dei  Jacob.  » 
Pam.  —  Et  apud  Barbaros  enim  Ghristus.  TertulL 
lib.  de  Corona.  Rig. 


net  ad  omnem.  Si  et  ad  superstitionem,  molto 
I  ad  religionem.  Sic  enun  et  dsemonia  exposto- 
D  a  sois  somniatoribus,  ad  lenociniam  scilicet 
tia,  quia  familiarem  Dei  nortmt  ''^  :  quia  et  Da- 
Mu  x)  rursus  trium  hebdomadum  (30)  statione 
eta  (31);  sed  ut  Deum  illicerel  humiliationis 
non  nt  animae  somniaturse  sensum  et  sapien- 
nieret,  quasi  non  in  exstasi  acturse.  Ita  non 
asin  submovcndam  sobrietas  proOciet,  sed  ad 
txilasin  commcndandam,  ut  in  Deo  fiat. 

GAPUT  XLIX. 

lei  qai  non  putant  sonmiare,  eam  omnia 

pro  modo  setatis  expungantur  in  vita,  animad- 

tnecassus  ''^  et  nutus,  et  renidentias  eorum 

Btem,  ut  ex  re  comprehendant,  motus  animae 


iMi  compressa  jecoris.  Sic  lcgitur  in  exem- 
Sompressam  dicit  pro  compressione,  ut  pro 
onef  remissam.  Rig. 

dpud  oracula  incubaturis  jejunium  indud' 
Botilea  daemonibus  suis  jejuniis  etiam  inlcr- 
*atnlabantur,  statuebanturque  sive  indiceban- 
jai  oracula  consulebant.  Le  Pa. 
Qitia  et  Daniel  rursus  trium  hebdomad.  II- 
Od  hoc  affirmat  Auctor  de  Danielis  jcjunio 
a  hebdomadas,  miror  mirari  Pamclium,  vi- 
iligentem  alioqui  et  doctum  maxime,  cum 
et  nusauam  apud  Danielem  ejus  tieri  men- 
,  cnm  ciarissime  hoc  inveniatur  cap.  x  Da- 
bkdiebus  illis  ego  Daniel  lugebamj  trium 
miarum  diebuspanemdesiderabilem  non  co^ 
ficaro  et  vinum  non  introierunt  in  oimdtim, 

'AmL.  II. 


\^ 


779 


TERTULLIANl  OPERUM    PARS  U.  —  SERIES  I,  POLEMIGA. 


f80 


Scd    aut  ebriosos  reddil  Lyncestarum   vena  (34)  a  Jacob,  mortem   per  martyrium  quoquc  flagiiantis 


vinosa,  aut  lymphaticos  efiioit  Colophonis  scaiu- 
rigo  (35)  daemonica,  aut  Alexandro  accidit  Nona- 
cris  (36)  Arcadiae  venenala.  Fuit  et  Judae»  lacus 
mcdicus  {Joan.  v)  ante  Christum  (37).  PJnne  Stygias 
paludes  (38)  poeta  tradidit  mortem  diluentes.  Sed 
et  Thetis  filium  planxit.  Quanquam  si  ct  Menander 
in  Stygem  mergit,  moriendum  erit  nihilominus,  ut 
ad  Stygem  venias  :  apud  inferos  enim  dicitur.  Quse- 
nam  et  ubinam  ista  felicitas  aquarum,  quas  nec 
Joanncs  baptizator  prseministravit,  nec  Christus 
ipse  discipulis  demonstravit?  735  Quod  hoc  Menan- 
dri  baloeum  (39)  ?  magicum  "'s  credo.  Sed  cur  lam 
infrequens,  tam  occultum,  quo  paucissimi  lavant? 
Suspeclam  enim  faciam  tantam  raritatem  securissimi 


quam  de  Christo  etiam  suo  exigit.  Nec  magiae  tantiim 
dabit  quisquam,  ut  cximat  mortem,  aut  repastinet 
vilis  modo  vitam,  oetaic  renovata.  Hoc  enim  ne 
Medea^  quidem  licuit  iu  hominem,  etsi  licuit  in 
vervccem.  Translatus  est  Enoch  (41)  {Gen*  v)  et 
Eiias  {IV  Reg»  n),  nec  mors  eorum  reperta  est, 
dilata  scilicet :  caeterum  morituri  {Apoc.  xi)  reser- 
vantur  (42),  ut  Antichristum  sanguine  suo  exstin- 
guant.  Obiit  et  Joanncs,  qucm  in  adventum  Domini 
remansurum  frustra  fuerat  spes  {Joan,  xxi).  780 
Fcre  enim  hsereses  ad  noslra  exempla  prosiliunt, 
inde  sumentes  praesidia  quo  pugnant.  Postremo, 
compendium  est,  ubi  sunt  (43)  illi  quos  Menander 
ipse  perfudit?quos  in  Slygem  suam  mersit?  Apostoli 
pcrennes  ve niant  (44),  ad^istant ;  videat  illos  meos 


atque  tutissimi  sacramenti,  apud   quod  nec  pro  Deo 

ipso  mori  l'*x  est  (40);  cum  contra,  omnes  jam  na-  B  Thomas;  audiat,  contrectet,  et  credat  (45)  ''^. 

tiones  ascendant  in  montem  Domini,  el  in  sedem  Dei 

Variae  lectiones, 
•'s  Coniicum  Rhen.  Pam.  Semler.  Oberth. "'»  Credidit  Par.  Ven.  Rig. 

Gommentarius. 


(34)  Ebriosos  reddit  Lyncestarum  vena.  Fontem 
Macedonia;  auctoribus  ceiebratum  dicit ;  nam  Lyn- 
cestse  Macedouise  sunt  populi.  Tanli  dicitur  hujus 
aquse  violcnlia,  ut  majorem  quam  vinum  saporem 
inducat.  Scneca  lib.  in  Natur.  qucest.  cap.  23; 
Plin.  lil).  II,  cap.  103;  Ovid.  lib.  i  Meiam.  Prope 
Erganem  tluvium  simiiem  aquam  fuisse  refert  Athe- 
nseus  cx  Theopompo,  lib.  ii  Deipnos.  Le  Pr. 

(35)  Lymphatos  efjicit  Colophonisscaturigo.  Colo- 


cem.  »  Itaque  rejccta  codicis  Agobardini  scriptnra, 
Septimii  manum  in  Ursini  libro  servatam  agnosd- 
mus  et  sequimur;  «  Quod  hoc  Menandri  balneum? 
Magicum  credo.  »  Rig. 

(40)  Apud  quod  nec  pro  Deo  ipso  mori  Itx  est.  In- 
sinuat  Aiexaudrum  unum  fuisse  ex  martyrii  refra- 
gatoribus,  cum  quibus  disputat  in  Scorpiace  adv. 
Gnosticos.  Atgui  Medea^  veneficae  hisloria  omnibus 
nota  est.  Addit  autem,  etsi  licuit  in  vervecem,  pro- 


phon  oppidum  est  haud  obscurum  in  lonia,  Apol-  C  pter  subreptum  ab  ea  veilus  aureum.  Pam. 
linis  Ciarii  oraculo  quondam  illustris,  quod  in  luco         ^41)  Translatus  est  Enoch.  Hsec  verba  expresse 

militant    adversus    judaizantem    Aben   Esra,    qui 


reddebatur,  ubi  fons  ille  celebris.  Lb  Pa. 

(36)  Alexandro  accidit  Nonacris,  etc.  Arcadiae 
pars  est  seu  regio  Nonacris,  in  qua  aqua  reperilur 
quae  vasa  omnia  fran^it,  qua  hausta  Alexandrum 
fuisse  interempium  scribunt  quidam.  Le  Pa. 

(37)  Lacus  medicus  ante  Christum.  Probatica  pi- 
scina.  Pau. 

(38)  Plane  Stygias  paludes.  Cavcas  scdulo  ne  hic 
lacum  Slygium  Nonacridis  accipias,  sed  tantum 
infcrorum  paludem,  a  qua  Cocytus  et  Phlegethon 
oriuntur,  ut  tradunt  qui  inferorum  topographiam 
callere  se  profilentur.  Lb  Pr. 

(39)  Quod  hoc  Menandri  balneum  ?  Menandrum 
hsereticum   signiticat   Samariicn  migum,  Simonis 


illud,  transtulit  illum  Dominus  {Gen.  v),  de  morte 
intelligit;  cum  contra  sentiant  cum  Auctore  Philo 
Judseus,  lio.  de  Vit.  Sap.y  Irenaeus,  lib.  i,  c.  5,  et 
Jib.  IV,  c.  30,  Hieronymus,  adu.  Pelagianos^  lib.  lu, 
et  Patres  omnes.  Imo  ipse  apostolus  Paulus,  Eebr, 
iti :  Fide,  inquit,  translatus  est  Enoch,  ne  mderet 
mortem.  Pam. 

(42)  Morituri  reservantur.  Alludit  ad  Apoc.  c. 
XI.  Uinc  palet  verior  tum  Aucloris,  tum  B.  Hie- 
ronymi  epist.  148,  ad  Marcellam,  et  AugustiDi, 
in  Gen,  ad  lit.  1.  vii  et  de  Peccatorum  mer.  c  3, 
sententia,  quod  morituri  reservantur,  quam  aut  Pro- 
copii,  qui  immortalitate  doaatos  putat,  aut  Gregorii 


Magi  discipulum;  quem  hoc  ipso  libro  Menandrum  ^Nazianzeni  dubia  hac  de  re  opinio.  Pam. 
simooiacum  nuncupat.  Le  Pa.  (43)  Vbi  sunt  illi  quos  Menander  ipse  perfu» 

—  Quod  lioc  Menandribalneum?  Magicum  credo.  dit^  etc.  Bapiismi  verba  sunt  perfundcre  el  mer|pre. 
In  excmplari  Agobardi  legitur,  Comicum,  Quasi  ad  D  Mersio  et  perfusio  sive  aspersio,  ubi  est  dantia  et 
Menandrum    fabularum,    sive    comoeiiarum,   scri-      accipientis  fides  iategra,  seque  ad  baptismum  Chri- 


piorem  Septimius  adluserit,  proptereaque  istius 
impostoris  baptismo  fabulosse  Stygis  nomen  indi- 
derit,  quin  ct  balncum  cssc  dixerit,  sed  comicum. 
Nihilominus  falsam  esse  hanc  scripturam  arbilra- 
mur.  Etenim  hic  de  Menandro  tantum  Samaritano 
Septimium    cogitasse,    prsecedentia    indicant,    se- 

auentia  planc  confirmant.  Et  Menandro  quidem 
li  magicis  artibus  infami,  quem  propterea  Menan- 
drum  Smoniacum  supra  dixit,  beoe  convenit  bal- 
neum  magicum,  quale  ahenum  fuisse  tradunt  Me- 
dese  venetica}.  Nam  ioter  csetera  furoris  hseretici 
deliramenta,  hoc  etiam  promittcbat,  immortalia 
fore  baptismo  sive  balneo  suo  lavantium  corpora. 
Unde  Septimius  noster  demagicobalneopoetarum 
baloeis  nobili  subjccit :  <  Nec  ma£[i8e  tantum  liccre, 
ut  eximat  morlem,  aut  vitanv  in  modum  vitis 
rej^astinct,  setate  renovata;  hoc  enim  ne  Medese 
quidem  licuisse  in  homioom,  etsi  licuit  iu  verve« 


stianum  pertinent.  Illa  ex  ordine,  fidelibus  bene 
valentibus;  ista  ex  necessiiate,  tidelibus  morbo 
implicitis,  adeoque  clioicis  sivc  grabatariis.  De 
quibus  esl  prfficlara  Cypriani  Epistola  ad  Magnum, 
et  notanda  in  primis'  est  haec  sanctissimi  martyris 
sententia  :  «  In  sacramentis  salutaribus,  neeessi- 
tate  cogente  ct  Deo  indulgentiam  suam  lar^eota 
totum  crcdentibus  confero  divina  compeodia.  • 
Notandum  aulem  baptismo  perfundi  solitos  simul 
et  mergi;  ex  his  Tertulliani  verbis  observare  est 
duplicem  in  baptismo  ritum,  perfundere  et  mer- 
gere.  Perfusio  lavationem  pcccatorum  indicabat  : 
mersio  mojtem  et  sepuUuram  commortlioram 
et  consepultorum  Christo.  Rig. 

{ik)  Apostolijferennes  veniant.  Qnos  scilicetMe- 
nander  tmptizavit,  et  Styge  illa  sua  mersos  red- 
didit  immortales.  Rig. 

(45)  VideatillQsmeus  Tlwmas,audiat,contreeietet 


LIBBR  DB  ANIHA. 


782 


CAPUT  LL 
aQtem  morlis  in  medio  est,  discretio  corpo- 
isque.  Sed  quidem  ^  ad  immortalitatem 
qnam  quidam  non  a  Deo  cdocti  iniirme 

iU  argumcntationes  emendicant  ut  vclint 
iam  post  raorlem  quasdam  animas  adha> 
poribus.  Ad  hoc  cnim  ct  Plato,  etsi  quas 
nts-ad  coclum  statim  cxpedit,  in  Politvi  ta- 
lidam  insepuUi  cadaver  opponit  (46),  longo 

tine  ulla  labe,  pras  anima)  scillicct  indi- 
»,  servatum.  Ad  hoc  el  Democritus  (47) 
I  nngnium  ct  comarum  737  in  sepulturis 
l  temporis  denotat.  Porro  el  aeris  qualitas 
lli  potnit  tutela  fuisse.  Quid  enim,  si  aridior 
■olnm  salsius?  quid,  si  ct  ipsius  corporis 
lia  eisnccior  ?  quid,  si  et  genus  mortisantc 
Tnptelse  materias  crogarat?  Ungues  autem, 
ordii  •*  ncrvorum  sint,  merito,  nervis  rc- 
e  porrectis,  provectiorcs,  et  quotidie,  de- 
etrne  expelli  videntur.  Coma;  quoquc  ali- 
ieeerebro,  quod  aliquaodia  durare  praestat 
oranitio.  Denique  in  viventibus  etiam  pro 

nbertate  (48),  vel     aflfluit    capillago,   yel 

Habes  medicos.  Scd  nec  modicum  quid 
mbtidere  in  corporc  est,  deccssurum  quan- 
i  ipsom,  cum  totam  corporis  scenam  tem- 
leferit.  Et  hoc  enim  in  opinione  quorumdam 


B 


a  est.  Propterea  nec  ignibus  funerandum  aiunt,  par- 
ccntes  SDperfluo  anima;.  Alia  est  autem  raiio  pic- 
tatis  istius,  non  reliquiis  animse  adulatrix,  sed 
crudelitatis  etiam  corporis  nomine  aversatrix,  quod 
et  ipsum  homo  non  utiquc  moreatury  pocoali  cxitu 
impendi.  Cseterum,  anima  indivisibilis,  ut  immorta- 
lis,  eiiam  mortcm  indivisibilem  exigit  credi,  non 
quasi  immortali,  scd  quasi  indivisibili  animse  indi- 
visibiliter  accidentem.  Dividctur  autcm  mors,  si 
et  anima,  superfluo  scilicet  anima^  quandoque 
morituro  ^^.  Ita  portio  mortis  cum  animee  portionc 
remanebit.  Nec  ignoro  aliquod  essc  vesligium 
opiniooia  istius.  De  meo  didici.  Scio  fcminam 
qnamdam  vemaculam  Ecclesise  (49),  forma  et 
aetate  integra  functam,  post  unicum  et  breve  ma. 
trimonium,  cum  in  pace  dormisset,  et  morante 
adhuc  sepnltura,  intcrim  oratione  presbyteri  com- 
poneretur  (50),  ad  primum  halitum  ^^  orationis 
manus  a  lateribus  dimotas  in  habiium  supplicem 
conformasse  (51),  739  rursumquo  condita  pace, 
situi  suo  reddidisse  (52).  Est  et  alia  ^  relatio  apud 
nostros,  in  coemeterio  (53),  corpus  corpori  juxta 
collocando  spalium  recessu  ^^  communicasse.  Si  et 
apud  ethoicos  tale  qoid  traditur,  ubiquc  Dcus  po- 
testatis  suse  signa  proponit,  suis  in  solatium,  cx- 
traneis  in  tesiimonium.  Magis  enim  credam  cx  Deo 
factum,  quam  ex  uUis  animae  rcliquiis  :  quse  si  iues- 

Varise  lectiones. 

idtm  Pam.  Rhen.  Seml.  Oberth.  »« Exodia  Jun.  «^MoritunB  Fran.  ^  Aditum  Wouw.  habilum  Fran. 
^  Dla  eod.  Agob.  ^  Accessu  cod.  Agob. 

Commentarius. 
Tbomam  hic  suum  vocat  quemlibct  verc  Q  collium  plebem.  c  Et  lib.  ii  de  cnltu  fcminarum : 
nnn,  sed  prudentem,  non  credulum  impostori      c  Aurum  apud  barbaros  vemaculum.  »  Uio. 

(50)  Oratione  presbytcri  componeretur.  Facit 
etiam  hoe  ad  vctustatemorationispro  dcfuuctis  com- 
probandam;  cui  simileslocos  videat  Icctor  in  lib.  de 
Orat.  c.  1,  ac  lib.  de  Coron.  Milit.  c.  3.  Hic  ccrtc 
proprie  de  oratione  presbyteri,  id  est,  juxla  usum 
TertuIIiani,  sacrificio  in  sepullura  mortuorum  :  nam 
ct  illa  verlM,  ad  primum  fiabitum  (seu  halituni)  ora- 
tionis,  et,  rursumque  condita  pace^  ad  sacrihcium 
magis  quam  ad  orationem  perlinere  dignoscuntur ; 
maxime  cum  etiam  feminam  mortuammanus  in  hor 
bitum  supplicem  (quali  presbyteri  potius  in  sacriticio 
quam  alia  oratione  uti  solent)  conformasse  addat. 
Pav. 

(51)  Manus  a  lateribus  dimotas  in  habitum  sup- 
plicem  conformasse.  Hoc  cst,  dispansas  in  modulum 
crucis,  qoem  fuisse  orantis  Christiani  habitum  seepe 

-w  «^  ^^  ^™^w  ..^. -^^ w«. .......  ^jv.w.-.™  -^  significat :  hodieque  noo  pauca  ojusmodi  rcperiun- 

10,  qnod  p|08t    mortem  animse   adhsereant  D  tur  in  Romse  subterraneis  veterum  Christianorom 

boi»  Tortassis  ex  eo  colligit  Auclor,  quod  vel      monumcnta.  Rig. 

^^.^   i!i_  —    _   ««    .     ..  (6%)  Rursumque  condita  pace  situi  suo  reddidisse. 

Hoc  est,  post  osculum  pacis,  qood  erat  signaculom 
et  conclusio  oraiionis,  ut  ipse  ait  sub  finem  libri  de 
Oralione.  Conditam  pacem  proprie  dixit  oscula  mu- 
tuo  data,  ncmpc  inter  fratres  seu  fideles,  qui  mortui 
com^^onendi  officio  interfuerant.  Condere  hoc  loco 
significat  mutuo  dare ;  ut  condicere^  mutuo  dicere, 
Rio. 

(53)  M  cosmeterio.  De  coemcteriis  Christianorum 
(quffi  extra  portam  fuissc  olim  constructa  supra 
diximus  in  lib.  de  Testimonio  animas,  c.  4)  vidc  ad- 
nolationes  nostras  in  B.  Cyprianum,  epist.  68  ad 
Stepp,  Atqoi  an  etiam  apod  elhoicos  tale  qoid  trada* 
tur,  inqoirendom  reliocpo  leclou  ^unw)«^Ma% 


I 

t 


,  '  c »  — — ~-  -  —  p— w-  — . 

ro:  nam  adversus  hseretici  istius  et  magi 
las  opus  esse  incredulitate  Thomae  apostoli. 
GhrifltanQm,  ioqoit,  et  meos  erit  ille  Thomas, 
Miidricse  Stygis  immortalilati  non  credet,  nisi 
Tisn  et  aodito  et  tactu  diligentcr  exploralse. 

bi  Politia  tamen  cujusdam  insepulti  cada- 
tmit.  Locus  in  Politia,  id  cst  Republ.  1.  x, 
'•  «  At  non  rcferam  tibi,  inquit,  Alcinoi  apo- 

fed  fortis  viri  Eris  iEgypiii,  genere  Pam- 
ijai^  aliquaodo  in  bcllo  occisos,  com  decimo 
In  jam  patefacti  toUerentor,  sanos  quidem  et 

florpore  soblalos  est ;  domum  vero  delatus, 
odeeimo  die  sepeieodos  esset,  in  pyra  positos 

»  Tide  de  eodem  Valer.  Max.  I.  I,  c.  8,  et 
hm,  in  Somnio  Scipionis.  Pam. 
M  hoe  et  Democritus.  Democritom  ejus  fuisse 


),  lib.  VII,  c.  55,  asservari  voluerit  cor- 

rainnm,  eo  quod  reviviscenda  promitteret. 

Bntum  autem  ejus   ad   hanc  rem  de  cre^ 

comarum  et  unguium  in  sepulturis,  pul- 

eCBllit  Aoctor,   caussas    naturales  afferens. 

Pro  eerebri  ubertate.  Ex  humiditate  cerebri 
ifXA  pili  citissime  oriantur  pereantque.  Lb 


femaculum  Ecclesias.  Christiaoum  Chris- 
Mfentibna  natam.  Sic  Plinius  libro  xiv,  cap. 
\  pecnliares  atque  vernaculas  Italise  nobiiiores 
t  ciBterii  quas  advenerant  Cbio  Tbasove.  Sic 
hptiinioi  m  Apologeiico:  Yemacolam  septem 


f83 


TERTULLIANl  OPERUM  PARS  H.  —  SBRIBS  I,  POLBMICA. 


784 


iCDt,  alia  quoque  membra  movisscnt ;  ct  si  manus  a  demus  Aihcnicnsis  (59),  dum   ab    liistrionibus  ob 


tentum,  sed  nou  in  caussamorationis.Gorpus  etiam 
illud  non  modo  fratri  ccssissct,  verum  et  alias,  mu- 
taiione  situs  sibimet  ipsi  refrigerasset  (54.)  Certc 
unde  undc  ^  sunt  isla,  signispotius  et  ostcnsis  depu- 
tanda,  naturam  facere  non  possunt.  Mors  si  non  semel 
tota  est,non  esl ;  si  quid  animse  remanserit,  vita  est. 
Non  magis  vitae  miscebitur  mors,  quam  diei  nox. 

CAPUT  LU. 

IIoc  igitur  opus  mortis,  separalionem  carnis  atque 
•Bimse,  scposita  qusestione  fatorum  (55)  et  fortuiio- 
rum,  bifariam  distinxit«humanus  affectus,  in  ordina- 
riam  et  extraordinariam  fonnam :  ordinariam  qui- 
dem  natur»  deputana  placids  cujusque  morlis; 
extraordinariam  vero  prseter  naturam  judicans  vio- 
lenii  ejusque   finis.  Qui  autem  primordia  homiois  B 
novimus,  audenier  determinamus,  mortem  non  ex 
natura  secutam  hominem,  sed  ex  culpa,  ne  ipsa  qui- 
dem  naturali :  facile  autem  usurpari  naturse  nomen, 
in  ea  quae  videntur  a  nativilate  ex  accidentia  adhse- 
sisse.  Nam  si  homo  in  moriem  direcio  institutus 
fuisset,  tunc  demum    mors    naturse  ascriberetur. 
Porro,  non  in  mortem  institutum  eum,  probat  ipsa 
lex,  conditionali  oonmiinatione  suspendens,  et  ar- 
bitrio  hominis  addicens  mortis  eventum  (56).  Dcni- 
que,  si  non  799  deliquisset,  ncquaquam  ohiisset. 
Ita  non  cril  ^  natura,  quod  ex  oblalionis  potestate 
accidit  per  voluntatem,  non  ex  inslituti  auctoritatc 
per  necessitatem.  Proinde,  etsi  varii  exitus  moriis,  Q  tat  intcritus  dc  exccssus  temperatura.  Tota  aute 


prxstantiam  auro  coronatur ;  etsi  per  somnium,  ut 
Plato ;  etsi  pcr  risnm,  ut  P.  Crasaas  :  multo  vio- 
lentior  mors,  quse  per  aliena  grassatur,  quae  animam 
pcr  commoda  expellit,  quse  tunc  roori  afTerl,  cum 
jucundius  vivere  est,  in  exsultatione,  in  bonore, 
iu  rcquie,  in  voluptate.  Yis  est  et  jlla  navigiis,  cnm 
longe  a  Caphareis  saxis  (60),  nullis  depngntta 
tnrbioibus,  nullis  quassata  decumanis,  adulanle 
flatu,  labente  cursu,  leeiante  comitatu,  inlestioo 
repente  perculsu,  cum  tota  securitate  desidnnt. 
Non  secus  naufragia  sunt  vitae,  etiam  tranquiiia^ 
mortia  eventus.  Nihilo  refert  integram  abire  corpo- 
ris  navem,  an  dis&ipatam,  cum  anime  navigatio 
evertatur. 

CAPUT  Lllf. 

Sed  qoo  deinde  anima  nuda  et  explosa  divcrtii, 
sice  dubio  prosequemur  ex  ordine.  Priui   tamcn 
quod  cst  loci  hujus  cxplebimus,  ne  quia  varios  exi- 
tus  mortis  ediximus,  expectct  quis  a  -  nobls  raiiones 
singulorum,  medicis  potius  rclinquendas,  propril& 
arbitris  omoium  lethalium  rerum  sive  canasanim  ^ 
et  ipsarum  corporalium  conditionum.  Plane  ad  ina^ 
mortalitalem  animae  hic   quoque   protegendam    in 
mentione  740  mortis  aliquid  de  ejuscemodi  exitva 
interstruam,  in  quo  panlatim  ac  minutatim   aninam 
dilabitur  :  habilum  enim  susiioens  defcctionis,  ai 
ducitur :  dum  absumi  vidctur,  et  conjccturam 


ut  est  muilimoda  conditio  caussarum,  nullum  ita 
dicimus  lenem,  ut  non  vi  agatur  (57).  Ipsa  illa  ratio 
operatrix  mortis,  simplex  licet,  vis  est.  Quid  enim  ? 
Quse  tantam  animse  et  camis  societatero,  tantam  a 
ooncepiu  concretionem  sororum  substantiarum  di- 
Tellit  ac  dirimit.  Nam  etsi  prse  gaudio  quis  spiritum 
'  exhalet,  ut  Chilon  (58)  Spartanus ,  dum  victorem 
Olympise  filium  amplectitnr ;  etsi  prse  gloria,  ut  Cli- 


in  corporc  ct  ex  corpore  est  ratio.  Nam  quisqnis  iLle 
exitus  mortis,  sine  dubio  ant  materiarum,  aut  re- 
gionum,  aut  viarum  vitalium  eversio  est :  mate- 
riarum,   nl    fellis,    ut    sanguinis:   regionnm,    nl 
cordis,  ut  jecoris :  viarum,  ut  venarum,  ut  arteria* 
rum.  Dum  igitur  hsec  ex  propria  quaque  injurias 
caussa  vastantur  in  corpore,  adusque  ultimam  ever- 
sioncm  et  rescissionem  ^  vitalium,  id  est  natoralioiD 


Varise  lectiones. 
M  Unde  tantum  Rhen.  Pam.  Sml.  ^*'  Erat  Pam.  Rhen.  Seml.  ^  Recussionem  Pam.  Rhen.  SenU. 

Commentarius. 


(54)  SiHmet  ipsi  refrigeratset.  Simili  phrasi  lib. 
adScapulam^  dixit  Auctor  cap.  i.Indigentibus  re- 
frigeramuSf  id  est,  refrigerium  aueriraus.  Pam. 

(55)  Sepo$ita  qtuestione  fatorum.  Non  vult  pro- 
liziorem  nanc  de  anima  disputationem  facere :  sed 
sive  faio  modus  mortis  accidat,  sive  fortoito,  prae- 
termissa  hac  qusestione  ad  divisiooem  mortis  pro- 
greditur,  in  ordinariam  et  extraordinariaro.  Lag. 

(56)  Arbitrio  hominis  addicens  mortis  eventum. 
Locus  bic  iterum  facit  pro  homiois  libero  arbitrio, 
qnod  ipsum  vocat  mox  satis  nove  oblationis  potes' 
iaUmy  eo  qood  possit  acceptare  per  voluntatem  vi- 
tam  aut  mortem  sibi  a  Deo  oblatam.  Pam. 

0^7)  Vt  non  vi  agatur.  Dubitatum  pliilosophis  est 
nnm  mors  sit  homini  naturalis.  TertuIIianus  etsi 
dicere  videatur  omnem  roortem  esse  violentam,  id 
dicit  quia  nunc  semper  contingit  ex  eontraria  ali- 
qna  {Mtssione :  non  tamen  proinde  negat,  mortem 
•aeundum  se  esse  secuodum  naturam,  quarovis  pro- 
|ffie  qatttralis  ood  omnioo  dici  queat,  quia  MUqra 


n  non  intendit  corruptionem.  Lao. 

^     (58)  Nametsiprai  gaudio  guis  spiritum  exhaU^f 
ut  ChiUm.  Sumpsit  hoc,  sicutialia  multa,  Auctor  e^ 
Plin.  lib.  VII9  cap.  32,  ubi  sic  ait :  c  Qoin  et  fona^ 
Chiloniii  Lacedeemooii,  cimi,  victore  filio  Olyinpi^* 
exspirasset  gaudio,  tota  Graecia  prosecuta  est.  •  Quc^^ 
ipsum  non  illi  modo,  scd   et  Sophocliac  Dtonysi^^ 
Sicilise  tyraono  accidisse,  accepto  tragicse  Tictori-^ 
signo,  idem  scribit  cap.  53.  Pam. 

(59)  Etsi  proe  glona,  ut  Clidemus  AtheniensC — ^ 
Clidemi  cujusdam  scripta  adlegant  Athenieos  et  Pl 
tarchus  in  Aristide.  An  idem  sit  ncscio,  neqne  eoi 
apud  alium  reperire  hoc  exemplum  roortisliciiit.P" 

(60)  Longe  a  Caphareis  saxis,  etc.  De  his  ita  r 
pcriius  lib.  iii,  eleg.  7,  alludens,  sicut  et  Auctor,  u. 
classem  Graecorum,  quee  apud  promontoriom  En 
boeae,  versus  Hellesponium,  valde  afilicta  fuit : 

Saxa  triumphales  frefdre  Gapharea  pnppes. 
Naufraga  com  vasto  Grvcia  traota  dolo  est»  P. 


785 


LIBBR  DB  ANIMil. 


786 


fiDium,  situam,  officiorum,  necessario  et  anima,  di-  i  quod  adhne  ctinctatar  in  corpore,  enuntiat  qae  videt. 


laber.tibus  paulatim  instrumcotH,  et  domioiiiis,  ct 
spaliis  suis,  paulatim  et  ipsa  migrare  compulsa, 
deducitur  in  diminutioDis  efBgiem;  non  alio  modo, 
quam  quo  et  aurigam  ipsum  quoque  dcfedsse 
praesomitur,  cum  vires  equorum  defatigalio  de- 
negavit,  qnanium  de  dispositione  destituti  ho- 
minis,  non  de  passionis  veritate.  Perinde  aurtga 
corporis  spiritus  aniraalis,  doOcientis  vectaculi  no- 
mine,  non  suo,  deficit,  opere  decedens,  non  vigore; 
acln  elanguens,  non  statu;  constantiam,  non  sub- 
stantiam  decoquens,  quia  comparere  cessat,  non  quia 
esae.  Sic  et  rapida  qoaeque  mors  (61),  ut  ccrvicom 
messis,  semel^  tantam  januam  pandens,  ut  roinse^ 
vis  semel  omnia  vitalia  ^^  elidens  (62),  ut  apoplexis, 


quse  audit,  quse  incipit  nosse.  Si  cnim  corpus  istud 
Platonica  sententia  (63)  carcer,  caeterum  aposiolica 
(/  Cor.  III,  16)  Dei  templom,cuminGhristo  est;  sed 
interim  animam  consepto  soo  obstroit,  et  obscorat, 
et  coDcretione  carnis  infsecat;  unde  il!i,  velut  per 
cofneum  specular  (64),  obsoletior  lux  rerum  est, 
procul  dubio  cum  vi  mortis  exprimitur  de  concrc* 
tione  camis,  et  ipsa  expres  ione  colatur,  certe  de 
oppanso  corporis  erompit  in  apertom,  ad  meram  el 
poram  et  suam  lucem  siatim  semetipsam  in  cxpc- 
ditione  substantiae  recognoscit ,  et  In  divinitatem 
ipsa  libertale  resipiscit,  ut  de  sommo  emergens,  ab 
imagioibus  ad  verilales  :  tunc  et  enuntiat  quse  videt, 
tunc  exsultat  aol  trepidat,  prout  paratoram  devor- 
sorii  soi  sentit,  de  ipsius  statim  angeli  (65)  facie. 


ioierior   roina,   nuliam   animee    moram   prsestat, 

uec   diiceiiiom  ejos   in    momenta   discrociat.   At  B  vocatoris  animarom,  Mercorii  poetarum. 

ubi   longa  roors,   prout  deseriior  anima,  ita  et 

deserit;  non  tamen  conciditur  hac  facie,  sed  extra- 

hitur ;   el  dum  cxtrahitur ,    postremitatem   suam 

partem  videri  facil.  Non  omnis  autem  pars  statim 

et  ab^cissa  est  quia  postera  est;  nec  quia  exigua 

est,  statim  et  ipaa  ^a  peritura  est.  Sequitur  sericm 

suos  finis,  et  7M  mediocritas  trahitur  ad  summa, 

et  reliquiae  oniversitati  cohserentos  exspectanlur  ad 

illa,  non  derelinquunl.  Aiqiie  ita  ausim  dicere,  totius 

uliimom,  lotum  cst :  quia  licet  minus  alque  poste- 

rius  sii,  ipsius  esi.  Hinc  denique  evenit,  ssepe  ani- 

mam  in  ipso  divortio  potentius  agitari,  sollicitiore 

obtoto,  extraordiuaria  loquacitate,  dum  ex  majori 


CAPUT  LIV. 

Qoo  igitur  dedocetur  anima,  jam  hiac  reddimos. 
Omnes  ferme  philosophi,  qui  immortalitatem  ani- 
mae,  qoaliter  volont,  tamen  ^^  vindicant,  ot  Pytha- 
goras,  ot  Empedocles,  ot  Plato,  quique  aliquod  illi 
tempus  indulgent  (66)  ab  excessu  usque  in  confla- 
gralioncm  universitatis,  ot  Stoici,  soas  solas,  id 
est  sapientum  animas,  in  sopernis  mansionibus 
collocant.  7  «19  Plato  quidem  non  temere  (67)  phi- 
losophorum  auimabus  hoc  prseatat,  sed  eorum  qui 
philosophiam  scilicet  exomaverint  amore  puero- 
rum.  Adeo  etiam  inter  philosophos  magnum  habet 


auggestu,  jam  in  libero  constituta,  per  superfluum  C  privilegium  impuritas.  Itaqoe  apod  illum  in  sethe- 

Variae  lectiones. 

®  Ac  add,  Rig.  Ven,  ^  Ut  rainae  Rhen.  Pam.  Seml.  Oberth.  ut  ruina  cod.  Agob.  aut  ruinae  Rig.  Ven.  lib. 
Ursini.  ^  Vitalia  dbesi  a  Par.  aliis.  ^^  Ipsa  abest  a  Par.  aliis  ^^  Tantom  Rken.  SemL  tanqoam.  Pam. 

Gommentarius. 


{6i)Sie  et  rapida  quceque  mors.  Tractat  hic  qo8&- 
iliOQem  de  qoalitate  mortis.  Nam  ad  animse  immor- 
talitatem,  sive  diuturnitatem  post  mortem  plurimum 
cooducere  mortis  genus  putabant  philosophi  prae- 
dpue,  qui  corpoream  animam  cum  TertuIIiano  fa- 
debant,  ut  Stoici,  an  scilicet  mina  oppressus  quis, 
an  aqoa  obmtus,  vel  alio  genere  mortis  repentinae 
raperetur.  Servius  in  i  Mn.  •  Ingemuit  i£neas  non 
propler  mortem,  sed  propter  mortis  genus.Grave 
est  enim,  secundum  Homerum,  perire  naufra^io, 
ouia  anima  est  ignea,  ei  exstingui  videtur  in  mari.  » 
Lac. 

(68)  Vt  ruince  vissemel  omnia  viialia  elidens,  Tria 
laortis  genera  diltgentissime  notat  Auctor  :  unum  ex 
cau»a  extrioseca,  ut  decollatio;  altcrum  a  causa  in- 
Uioseca,  ut  apoplexis;  tertium  ab  utraque,  ut  ruina 
elidens  corpus,  cujus  propterea  intesiina  viscera 
eorrumpuntar.  Lac. 

(63)  Corpus  istud  Platonica  senientia^  elc.  S. 
ffieronymo  objecit  Ruffinus ,  quod  in  comracnt. 
epitt.  ad  Ephes.  dixis>et  corpus  animce  carcerem^ 
ttque  retpondet  ex  Origcnis  dixisse  sententia,  qui, 
ni  io  multis,  etiam  in  hoc  Platonem  est  imita- 
tns.  Ficile  lA  sibi  ioduxit  Origenes,  et  qoi  animas 
putarant  ob  delicta  a  sommo  Deo  intmsas  in  cor- 
pora.  Lag. 

(64)  Per  eomeum  specular.  Platonem  imitatur, 


qoi  simiiiter  in  Charmide  vocavit  carnem  corncum 
specular.  Alludit  uterque  ad  portas  coraeam  ct 
eburneam  somniomm  apud  Homerum.  Lac 

(65)  De  ipsius  statim  angeliy  etc.  Pulat  apparere 
cuiquam  angelum  in  fine  vitas,  sicut  sopra  in  initio, 
et  a  nativitaie  indicavit  comitari;  et  angelum  de- 
doctorem  notat  de  quo  Chrysostomus,  hom.  29  in  c. 

D  VIII  Matth.  et  Hom.  de  Lazaro,  ad  cap.  xvi  Luco}. 
Lag. 

(66)  Quique  aliquod  illi  tempus  indulgent.  Ra- 
tionalis  animee  incorruptibilitatem  omnes  ferme 
philosophi  adstmunt;  Sloici  vero,  licel  animam 
post  mortem  remanere  puient,  corruptibilem  tamen 
credunt.  Unde  Tullius,  lib.  i,  TuscuL  :  «  Stoicl 
osoram  nobis  largiontor  tanquam  coroicibus ,  dn 
mansuras  animas  aiunt,  semper  negant.  •  Lb  Pr. 
emendantibus.  Edd. 

(67)  Plato  quidem  non  temere.  Habes  hoc  Platonis 
paradoxon  partim  in  Phcedone,  partim  in  Phaidro^ 
dcnique  et  in  Timaso;  ubi  docet  (quod  etiam  c^p. 
seg.  repetit  Auctor)  in  seiherem  Tsive,  uti  lo- 
quilur,  puram  habitationcm  seu  ccelum)  sublimari 
animas  sapientes  cum  pueris  :  quod,  etsi  Auctor 
aliter  inierpretetur,  Marsilius  tamen  mavult  referre 
ad  eos,  qui  philosophise  institutionem  pueromm 
conjunxerant.  Pam. 


787 


TBRTULLIANI  OPERUU  PARS  U.  -  SBRIBS  I,  POLBMIGA. 


788 


rem  sublimantur  animae  sapienles;  apud  Arium,  in 
aerem  (68);  apud  Sloicos,  sub  lunam  (69).  Quds  qui- 
dem  miror,  quod  imprudentes  animas  circa  terram 
prostemant,  cum  illas  a  sapienlibus  multo  superiori- 
bus  erudiri  adfirment.  Ubi  eril  scholae  regio,  in  tanla 
distanlia  diversoriorum?  qua  ralione  discipulae  ad 
magistras  convenlabunt  ^*,  lanto  ^^  discrimine  invicem 
absentes?  Quis  autem  illis  posthumai  eruditioDis 
n3us  ac  fructus  jamjam  conflagratione  perituris? 
Reliquas  animas  ad  inferos  dejiciunt.HosPlatovelut 
gremium  terrse  describit,  in  Phcedonef  quo  omnes 
labes  mundalium  sordium  confluendo,  et  ibi  desi- 
dendo  exhalent,  et  quasi  cccno  immunditiarum  sua- 
rnm  crassiorem  hanstum  et  privatum  illic  aerem 
stipent. 

CAPUT  LV. 

Nobis  inferi  non  nuda  ci^vosilas,  nec  subdivalis 
aliqua  mundi  scnlina  creduntur  :  sed  in  fossa 
terrse,  et  in  alio  vastilas,   ct  in  ipsis  visceribus 


A  ejus  abstrusa  profanditas.  Siquidem  Ghristam  ^e 
in  corde  terrae  (Malth.  xii)  triduum  mortis  legimus 
expunctum,  id  est  in  recessu  intimo  et  interno  et 
in  ipsa  terra  operto,  et  intra  ipsam  dauso  ^^,  et 
inferioribus  adhuc  abyssis  superstructo.  Quod  si 
Ghristus  Deus,  quia  et  homo«  mortuus  sceundum 
Scripturas,  et  sepultus  secundum  ^  easdcm,  hic  ^ 
quoque  legi  salisfecit,  forma  humanse  moriis  apud 
inferos  funclus;  nec  ante  ascendit  in  sublimiora 
coelorum  quam  descendit  in  inferiora  terrarum  (70), 
ut  illic  patriarchas  et  74S  prophetas  {Ephes.  iv) 
compotes  sui  faceret,  habes  ^  et  regionem  3  infe- 
rum  subterraneam  credere,  et  illos  cubito  pellere, 
qui  3  satis  superbe  non  puiant  ^  animas  fidelium  in- 
feris  dignas,  servi  super  dominum,  et  discipali 
super  magistrum,  aspernaii,  si  forte,  in  Abrab» 

B  sinu  exspectandae  resurrectionis  (71)  solatium  car- 
pere  K  c  Sed  in  hoc,  inquiunt ,  Ghristus  inferos 
adiit  (72),  ne  nos  adiremus  :  cffiterum,  quod  discrt- 
men  ethnicorum  et  Ghristianorum,  si  carcer  mor- 

Variae  lectiones. 
9*  Discipula  ad  magistras  convertentur.  c,  Aaob.  mendose.  ^s  Alvo  Jun,  ^^  Ghristo  Rig,  Ven.  mendose.  ^** 
Cavato  Pam.  Rhen.  Seml.  ^^  Secus  Rig.  Ven.  ^Huic  jRi^.  Ven.  ^.  Habens  Rig.  Ven.  ^  Originem  Par,  ^  Qtim 
Par.  *  Putent  Pam.  Rhen.  SemL  Ohcrth.  ^  Gapere  Gelm.  Rig.  Ven. 

Commeutarius. 
(68)  Apud  Arium  in  aerem.  Id  ipsum  repetit  cap.      ac  cxxxvii.  Quibus  adde,   prae^er  Iren.  Gypr.  et 


seq.  Quid  autem  aer  ab  aelhere  di£ferat,  omnibus 
notum  est  :  nempe  quod  aer  unum  sit  ex  quatuor 
elemeniis  (juxta  veterum  placita),  aether  ple- 
rumque  pro  coelo  accipiatur.  Quis  autem  iste 
Arius,  dispiciat  diiigens  lector.  Pam.  adnotantibus. 
Edd. 


Hieron.  locis  citatis,  allerum  BB.  Hieronymi  lo— 
cum  in  Osee  c.  xiii,  et  Nazianzeni  Orat.  3  Theolog* 
Augustin.  epist.  57  ad  Dardan.  et  ad  Evod.  99; 
Greg.  Nyss.  Orat.  2  de  Resurr. ;  Fortunatum,  Hymn* 
de  Pasch.  yqui  perperam  Lactantio  ascribitur;  ipsuai 
Laclaotium  I.  iv,  c.  19,  ct  German.  Gonstanlinop. 


{69)  Apud  Stoicos  sub  lunam.  De  hoc  iterum  cap.      de  Cruce  Christi.  Quid?  quod  Augustinus   etiani 

quod  C  idipsum  adstruat,  ubi  quintum  articulum  Symboli 


seq*  Horum   vero    sententiam,   prseterquam 
sequi  videatur  Cicero    (  Tusc.   i ) ,    Lucanus'  his 
amplexus  esl  versibus  : 

Quodque  patel  terras  inter  lanseiiae  meatas, 
Semidei  manes  habilant ;  quos  ignea  virtas 
Innocuos  vita  patientes  setheris  imi 
Fecit,  et  ailernos   animum  collegit  in  orbes,  Pam. 

(70)  Descendit  in  inferiora  terrarum.  Allegat 
hic,  praeter  Scripturas  ihi  ciiatas  (qucmadmodum 
et  BB.  Hieronymus  et  Irenaeus ,  et  Ambrosius) , 
iilud  Ephes.  iv  :  Quod  autem  ascendit  (cui  addfit 
Auctor  explicalionis  gratia,  in  sublimoria  coslo^ 
rum)yquid  est  nisi  quia  descendit  primum  in  infe" 
riores  partes  terrce?  pro  quo  apud  Iren.  el  hic  :  in 
inferiora  terrarum;  qui  non  videtur  legisse  vocem 
pipT),  quse  hodie  in  omnibus  codicibus  Graecis  et  ex 


tractat,  I.  iv  de  Symbol.  ad  Catech.,  c.  6;  ei  di-' 
sertis  verbis  B.  Gyrillus  Hieros.,  Catech.  iv,  in— 
ter  sepulturse  mentionem  et  resurrectionis  inlerpO' 
nit  (sicuti  nos  etiam)  illud  :  Descendit  ad  inferos; 
imo  et  caussam  eamdem  cum  Auctore  addens,  ut 
et  justos  liberaretj  subjungit  cum  stomacho  quo-* 
dam  :  «  Gur  enim  vcllet  viventes  quidem  frui  gratia, 
cjuamvis  ex  his  sancti  non  essent ;  qui  vero  cuin 
Adam  a  longo  tempore  conclusi  eraat,  non  potiri 
libertate?  »  etc.  Ne  prolixiores  simus,  hoc  aadito, 
quod  in  confirmaiionem  adlegel  eliam  illud  Matlh. 
XI :  Tu  es  qui  venturus  est?  Ipsi  interim  magis 
videntur  conjunxisse  hunc  articulum  cum  praece' 
denti,  Et  sepultus  est.  Unde  ct  Ruffinus  (in  Sym^ 
bolo)  dicil,  vim  verbi  eamdem  videri  esse  in  eo. 


translatione  in  Latiuis  legitur.   Allegari   praeterea  n  quod  sepultus  dicilur.  Valeat  itaque  Erasmus  cuin 

solent  ad  hujus  argumenti  confirmationem   Scri-  ^  suis  CatecfiesibuSy  ubi  non  veretur  dubitare  an  Tho^ 

'    **       '         "  ^  "    '*  mas  Aquinas  primus  hanc  clausulam  Symbolo  fide£ 

apostohco  addiderit;   maxime   cum    manifeste  tria. 

haec  conjungat  Auctor  :  Mortuus  secundum  Scri — - 


pturarum  testimonia  :  Zach.  ix  ;  Eccli.  xxiv  ; 
Act.  II ;  Osee  xui;  denique  illud  Jcrem.  quod  Ju- 
siinus  Martyr  adv.  Trvphon.  Judaeos  resecuisse 
dicit  :  Recordatus  est  Dominus  Deus  mortuorum 
suorum  ex  IsraeU  qui  obdormieruntinterra  aggeris 
(sive  sepelitionis),  et  descendit  ad  eos  ut  evangeli- 
zaret,  et  lceto  eis  significaret  nuntio  salutare  suum. 
Quod  ipsum  cum  citelur  ab  Irena^o  loco  jam  citato, 
omnino  ibi  legcndum,  in  terra  sepelitionis ,  pro 
stipulationis.  Patrum  vero  tesiimonia  haec  citat 
Feuardentius,  in  Irenceum  :  ThaJdsei  apud  Euse- 
bium,  I.  I,  c.  ult.;  Dionysii  Areop.  lib.,  de  Coelesti 
hierarchia,  c.  4.  Ignatii,  Ep.  ad  Trallenses;  Gle- 
mentis  Alex.  l.  ii  et  vi  Strom.;  Origenis,  in  cap. 
V  Rom,\  Basilii,  in  Psal.  xlviii;  Gregorii  Naz. 
Orat.  de  Paschate;  Epiphanii,  Hasres.  64ac77,  etin 
Anchor.;  denique  et  Arnobii,  in  Psal.  xv,  lxxxvii 


pturasy  sepultuSj  ac  descendit  ad  inferiora  terrarum^ 
Pam.  —  Yidcsis  etiam  quse  contra  Rigaliium  adnota— — ' 
vimus  in  c.  13  lib.  de  Idololatria.  Edd. 

{li)In  Abraha:  sinu  exspeclandce  resurrectianis.-'^ 
Possunt  aliquo  modo  commodam  interprctationenL^ 
hi  loci  acciperc ,   si   dicamus  Auciorem  sentire ,    -^ 
quod  nondum  perfccta  coeli  fruantur  beatitudiue, 
quam  post  corporis  resurrectionem  pleniorem  ex- 
spectant  aoimae.  Pam. 

(72)  Sed  in  hoc,  inquiunt,  Christusinferos  adiit. 
Istud  argumentum,  quod  tacite  sibi  obiicit,  nou  so- 
lum  ab  Auctore,  sed  nec  a  nobis  probatur;  alioqui 
enim  inde  concluderelur,  eum  qui  semel  Chrislia- 
nus  factus  fuerit,  inferos  proniereri  non  posse. 


LIBER  DB  ANIMA. 


790 


demf  »  Qao  ergo  anima  modo   exhalabit  in  i  net,  non  in  moUibus  febribus  cl  ia  lcclulis,  scd 


II  (73),  Ghristo  illic  adhuc  sedeote  ad  dcxte- 
Patris,  nondum  Dei  jussu  per  tubam  archan- 
mdito  (74),  74«i  noodum  illis  quos  Domini 
itns  in  saeculo  invenerit  obviam  ei  ereptis  ^ 
rem,  cum  his  qui  mortui  in  Ghristo  primi  re- 
ol?  Nulli  patet  ccelum,  terra  adhuc  salva,  ne 
im  clausa.  Gum  transactione  enim  mundi 
ibantar  regna  ca^lorum.  Sed  in  a^there  dor- 

nostra,  cum  pueris  "^  Platonis  (75) ;  aut  ia 
eom  Ario ;  aut  circa  lunam,  cum  Endymio- 

Stoicorum  (76).  «  Imo,  inquis,  iu  paradiso, 
■m  tunc  et  patriarchse  (77)  et  prophetse  appen- 

Doaunicae  resurreciionis,  ab  inferis  migravc- 
•  Bt,  quomodo  Joanni  in  spiritu  paradisi  regio 
att,  quae  subjiciiur  altari  (78),  745  nullas 
apud  se  praetor  martyrum  ostendit? 


ia  martyrns,  si  crucem  tuam  tollas,  cl  scquaris 
Dominum,  ut  ipse  praecepit  {Mattli.  x);  tota  para* 
disi  clavis  tuus  sanguis  est.  Habcs  etiam  de  Para" 
diso  a  aobis  libellum  (80),  quo  consliluimus  omocm 
animam  apud  inforos  sequestrari  in  dicm  Domini. 

GAPUT  LVI. 

Occarrit  disceptatio,  an  etiam  hoc  ab  excessu  sta- 
tim  fiat,  an  quasdam  animas  aliqua  ratio  detincat 
hic  interim,  an  eliam  rcceptas  liceat  postea  ab  in- 
feris  ex  arbitrio  vel  ex  imperio  intervenire  :  nec 
harum  enim  opinionum  suasoriae  desunt.  Grcdi- 
tum  est,  insepultos  non  ante  ad  inferos  redigi, 
quam  jasta  perceperint,  secundum  Homericum  Pa- 
troclum  (81)  funus  in  somnis  de  Achille  flagitantem, 

quod  aoa  alias  adire  portas  inferum  posset,  arcen- 

BOdo  perpetua  forlissima  martyr  (79),  snb  die  B  tibus  eum  ionge  animabus  sepultorum.   Novimus 


MiiS|  ia  revelatione  paradisi,  solos  illic  com- 
ras  suos  vidit,  nisi  quia  nullis  romphaea  para- 
mitrix  cedit,  nisi  qui  in  Ghrislo  decesserint  ^, 
I  Adam  ?  Nova  mors  pro  Deo,  et  extraordi- 
pro  Christo,  alio  et  privalo  cxcipilur  hospi- 
gooscc  itaque  differcntiam  ethnici  ct  fidelis 
rte.  Si  pro  Dco  occumbas,  ut  Paracletus  mo- 


auiem,  praeter  poetica  jura,  pieiatis  quoque  Home- 
ricffi  iadustriaai.  Tanto  magis  enim  curam  sepul- 
turae  collocavit,  quanto  etiam  moram  ejus  injuriosam 
animabus  incusavit ;  simul  et  nc  quis  defunclum 
domi  detiaens  ipse  amplius  cum  illo  maceretur 
enormitate  solaiii  dolore  nutriti  (82).  Ita  querelas 


animse  iosepulise  ad  utrumque  cooficit  :  ut  iostao- 

Variae  lectiones. 

aptis  Pam.  Rhen  SemL  '^  Puerariis  Rig,  Ven.  ^  Decesserit  Venet,  Rig.  Gsedit,  o.  q.  io  Gh.  decesserint 
Pran. 

Commentarius. 

I  Quo  ergo  anima  modo  exhalahit  in  ccelum,  p  praescripto,  patriarchas  et  prophetas  appendices  Do^ 
snnt   refellcntis    sententiam   existimanlium  ^  minicm  resurrectionis,  id  est,  qui  cum  illo  resurre- 

xerunt,  ab  inferis  migrasse  in  ccelum,  non  in  pa* 


m  ftdelium  statim  ab  excessu  in  coelum  exha- 

Ihiistus,  inquit,  nondum  venit  judicem  agere; 

sedet  ad  dexteram  Patris;  nondum   tuba  si- 

dedit ;  nondum  flagrat  terra :  et  quas  sequun- 

LUgiutinus  in  Psal.  xxxvi :  a  Post  vitam  isiam 

in  nondum  eris  ubi  eruot  sancti,  »  etc.  Ric. 

e  tameo  etiam  istud  e  cootrario  quidquam 

|Mno  paradoxo  Auctoris;  quippe  cum    oihii 

Ckristum  adhuc  sedere  ad  dexteram  Patris^ 

m  aliquos  io  coelum  recipi ;  nam  I  Petri  iii 

r  de  Ghristo :  Qui  est  in  dextera  Dei  deglu- 

mertem,  ut  vitce  ceternm  hcercdes  ef/icere'' 

ffofectus  in  caclum.  Si  auiem  haeredes  et  co- 

ei  Chrisio,  simul  cum  illo  conglorificabimur, 

■deo  in  coelum  recipiemur.  Alioqui  certc  frustra 

iC  Apostolus  Galat.  ii :  Cupio  dissolvi^  et  esse 

Oiriito.  Pam. 


radisum  secundum  quosdam,  aut  in  siuum  Abraha3> 
qualem  Auctor  somniat.  Alioqui  cnim  vcrum  non 
esset  illad  Psalmi  lxvii  :  Ascendens  in  altum  capti- 
vam  duxit  cap tivitatem ;  (\uod  explicans  Apostolus, 
Ephes.  Yi,  interpretatur  illud,  in  altumj  supra 
omnes  ccelos.  Pam. 

(781  Paradisi  regU)  auce  subjicitur  altari.  Pro 
Tertulliaai  senteotia  aisceodum  videtar,  altaris 
oomioe  sigoificari  terram  martyrum  saoguioc  cruen- 
tatam  ia  modum  altaris.  Rig.  —  Hic  altare  illud, 
cujus  fit  roentio  Apocal.  vi,  paradisum  interprc- 
tatur,  ia  quo  soios  videtur  coUocare  martyrcs, 
reliquis  aon  concedens  nisi  sinum  Abrahae.  Nos 
vcro  et  B.  Gyprian.  epist.  52  ad  Antonian.^  mar- 
tyribus  ccelum,  rcliquis  purgatorii  locum  tribui- 
mus.  Pam. 


>  Hondum  Dei  jussu  per  tubam  Archangeli         (79)   Perpetua    fortissima    martyr,    Perpetua, 
9«  Gam  hsec  ad  tempus  resurrectionis  corpo-  D  imperante  Severo,  in  Africa  martyrium  pro  Ghristi 


leriioere  coostet,  facit  hoc  etiam  pro  saoa  illa 
reliitiooe,  de  qua  paulo  antc.  Pam. 
)  M  cethere  cum  vueris  Platonis.  Supra  dixit, 
MHn  non  temero  pnilosophorum  animabus  hoc 
ire ;  sed  eorum  qui  phiiosophiam  scilicet  exor- 
Int  amore  puerorum.RiG.  —  Sunt  rursus  verba 
s  persona  philosophorum  et  aliorum  ironice 
Pa». 

)  Aut  circa  lunam  cum  Endgmionibus  Stoi- 
u  Ridens  Stoicus,  vocat  animos  eorum  Endy' 
»,  eo  quod  Endymion  ille  poeticus  longissimi 
irft  somniator,  a  Luni  adamatus  fertur,  quod, 
Pfinio  (I.  II,  c.  7),  multa  ad  lunsF  cursum  per- 
ia  primus  deprchendcrii.  Pam. 
)  M  paradiso^  qua  jam  tunc  et  patriarchce. 
lOqne  hoc  probaiur,quod  credamus  ex  Ecdesise 


fide  passa  est  cum  Felicilate.  Fortitudinem  in  utra- 
que  miratus  cst  S.  Augustinus,  quem  affert  Baro- 
nius,  ad  Mariyrolog.  Romanum,  TerluIIianum  sub 
Severo  vixisse  in  confesso  est,  sicque  dum  beatissi- 
mos  martyres  nominat,  falsi  arjguit  eos  qui  sub 
Gallieno  easdem  passas  fuisse  scribunt.  Lb  Pr. 

(80)  Habes  etiam  de  paradiso  a  nobis  libellum. 
Hunc  de  Paradiso  libelium  habuit  exemplar  Ago- 
bardi  aatequam  io    peroiciales    maous  locidisset. 

RlG. 

(81)  Secundum  Homericum  Pairoclum.  Locus  ad 
qaem  alladit  reperitur  Iliad.  9  : 

Simt  \u  oTTi  ri^iatfli  iruXft^  iihao  3cep«(9ci). 
T-nki  \u  •ip^ouatv  ^yjii  t?de»Xa  )ca|ji6vTci>v.  Pam. 

(88)  Enormitate  solatii  dolore  nutritu  Lugemus 


791 


TBRTULLUNI  OPEROM  PABS  II.  —  8BRIBS  I,  POLBHIGA. 


792 


tia  fuDcris  et  honor  corporam  servetur,  et  mceror  ^  a  quae  f ucrant  destinata,  num  et  ordinem  vitn  qaam  « 


affeclum  temperelur.  Caelenim,  quam  vanum  ul 
anima  corporis  justa  suslineat,  quasi  aliquid  ex 
illis  ad  inferos  avehal?  Mullo  vanius,  si  injuria 
740  depulabitur  ^o  animae  cessatio  sepullurse, 
quam  pro  gralia  deberct  amplecti.  Utique  eniio 
lardius  ad  inferos  abstrahi  malel  **,  quae  nec  mori 
voluil.  Amabit  impium  haeredem,  per  quem  adhuc 
pascitur  luce  :  aut  si  qua  pro  certo  injuria  est  tar- 
dius  sub  lerram  detrudi,  tilulus  autem  injurise  ces- 
satio  est  sepullurae,  per  quam  iniquum  eam  injuria 
afGci,  cui  non  imputabitur  ^^  cessatio  sepulturae  ad 
proximos  scilicct  pertinens.  Aiunt  et  immatura 
morle   praeventas  eousque  vagari  islhic  ^^,  donec 


sortita  sunt  tempora  pariter  cum  illis  hic  destina- 
tum,  pariter  hic  anima  decurret,  ut  et  studeat  ab 
iofantia,  pueritiae  delftgata ;  el  militet  ab  adolescentia, 
juventae  ^"^  excitata ;  et  censeat  a  juventa,  seneete 
ponderata;  et  foenus  exprimat,  74L7  et  agrum 
urgeat,  naviget,  litiget,  nubat,  luboret,  aegritudioea 
obeat ;  et  quaecumque  illam  cum  temporibus  mane- 
bant  trislia  ac  laeta  ?  Sed  haec  sine  eorpore  quomodo 
transigenlur  ?  yita  sine  vila  ?  Sed  vacua  erunt 
tempora,  solo  decursu  adimplenda.  Qoid  crgo  pro« 
hibet  apud  inferos  ea  impleri,  ubi  perinde  nntlus 
est  usus  illorum?  Ita  dicimus  omnem  animam, 
quaqua  aetate  decesserit,  in  ea  stare  ad  eum  diem, 


reliquatio  compleatur  (83)  ffitatum  quas  tum  ^^  per-  g  usque  quo  perfectum  illud  repromittilnr  ad  angelicie 


vixissent,  si  non  intempestive  obiissent.  Porro,  aut 
constituta  sunt  tempora  uuicuique,  el  constituta 
praeripi  posse  non  credam;  aut  si  constitota  sunt 
quidem,  Dei  tamen  voluntate  vel  aliqua  potestate 
mutilantur,  frustra  mutilantur,  si  jam  impleti  sus- 
tinent  ^^;  aut  si  non  sunt  constituta,  nulia  erit  reli- 
quatio  temporum  non  constitutorum.  Adhuc  addam : 
ecce  obiit  (verbi  gratia)  infans  sub  uberum  fontibus, 
puta  nunc  puer  investis,  puta  vesticepH,  qui  tamen 
octoginta  annos  viclurus  fuisset  :  hos  praereplos  ut 
anima  ejus  hic  post  morlem  Iransigat,  quale  est? 
JStatem  enim  non  potest  capere  sine  corpore  ;  quia 
per  corpora  operantur  aetates.  Nostri  autem  illud 
quoque  rccogitent,  corpora  eadem  rocepturas  in  C 
resurreclione  animas,  in  quibus  decesserunt.  lidem 
ergo  sperabuntur  et  corporum  modi,  et  caedem  aeta- 
tes  quae  corporum  (84)  modos  faciunt.  Quo  ergo  pacto 
potest  infantis  anima  hic  transigere  praerepta  tem- 
pora,  ut  octogenaria  resurgat  in  corpore  mcnsis 
unius  ?  Aut  si  hic  nccesse  erit  ea  tcmpora  impleri 

Variae  lectiones. 
9  Memoria  Rhen,  Rig.  Seml.  Ven.  cod.  Agob.  ^^  Deputatur  alii.  ^^  Mallet  Seml.  ^^  Impotator  Par.  Jun.  " 
lati  hic  Jun.  Lat.  ^^  iEtatis  qua  cum  Pam.  Rhen.  ^^  Sostinentur  JRt^.  Ven.  ^^  Quae  Ven.   ^'^  Juventa  Rhen. 
Pam.  ^*  Nec  abest  a  Pam.  Fran.  ^^  Pra^cipua  atrocitate  Rig.  Ven,  Gagn.  ^  Indignas  inferis  judicas  Jun, 
Rig.  Ven.  21  OsUncs  Par.  alii.  22  Lilera  jRi^.  Ven. 

Commentarius. 
ademptum,  et  tamen  adempti  reliauias  servare,  in-      nihil  a  theologis  discrepare  videatur ,  qui  resurre 
tueri,  amplecti,  osculari  juvat.  Sic  dolorem  nutrimus      cturos  homines  sanciant  eadem  aetaie  qua  Ghristus 
reliquiarum  solatio.  Sic  nutrimus  solatium  dolore.      resurrexit.  Qui  caeci,  claudi  acdebiles  fuere,  corpori 
Atrox  et  enorme  solalium,  quod  nisi  dolore  noo  n  debitam  integritatem  assument,  erunlque  tunc  in  co 


plcnitudinis  mensuram  temperatum.  Proinde  nec  ^^ 
extorres  inferum  habcbuntur,  quas  vi  ereptas  arbi- 
trantur,  praecipue  per  atrocitates  ^^  supplidoram, 
crucis  dico,  et  securis,  et  gladii,  et  ferae ;  ncc  isti 
porro  exilus  violenti,  quos  justitia  decemit,  violen- 
tiae  vindex.  <  £t  ideo,  inquies,  sceleslae  quseqae 
animae  infcris  exsulant.  .»  Aiterum  ergo  constitoas 
compello,  aut  bonos  inferos,  aut  malos.  Si  malos 
placet,  et  jam  praecipitari  illuc  animae  pessimse  de- 
bent.  Si  l)onos,  cur  idem,  animas  immatoras,  et 
inuptas,  pro  conditione  aetatis  puras  et  innnocoas, 
interim  dignas  inferis  non  20  judicas  ? 

CAPUT  LVII. 

Aut  optimum  est  hic  retineri,  secundum  aoros 
(85);  aut  pessimum,  secundum  biaeothanatos,  ut 
ipsis  jam  vocabulis  ular,  quibus  auctrix  opinionum 
istarum  magia  sonat,  Hostanes  21  et  Typhon  (86),  et 
Dardanus,  et  Damigeron,  22  et  Nectabis,  et  Bere- 
nice.  Publica  jam  litteratura  est  (87),  quae  aoimas 


constat.  Fulgenlius,  Mytholog.  i :  <  Fecerat  enim  ille, 
unde  luctus  resurrectiones  in  dies  acquireret,  non 
in  quo  luctus  solatium  inveniret.  »Et  tamen  faiendum 
esi,  inesse  aliquam  in  eo  luctu  voluptatem,  qualem 
exprimit  Achilles  Patroclum  defunctum  in  somnis 
amplcctens  : 

MCvuvS^TCtp  difjkf  t6aX6vTe 

'AxXiiXoi^  ^Xooto  T30apire»{a96a  '^6010.  Rio. 

(83)  Donec  reliquatiocompleaiur.  Eleganler  admo- 
dum  vocem  illam  jureconsultorum  transtulit  ad 
setatis  rcsiduum,  quod  desideratur  in  imuiatura 
raorte  praevenlis.  Nam  a  Paulo,  I  :  Qui  nominibus 
D,  deaamin.  etperic.  /u^,accipitur  re/i^tta/io  proeo 
quod,  raiionibus  dcductis,  est  reliquum.  Pam. 

(84)  Etea^demcetates  qumcorporum.  Cavene  putes 
Tcriullianum  voiuisse  dicere  infantes ;  sed  reliquum 
setatis  adimpletum  tunc  exstiturum  dicit,  adeo  ut 


statu  quem  habuissent,  si  incorrupta  et  integra  man- 
sisset  natura.  Lb  Pr. 

(86)  Secundum  aoros^  etc.  Aori  dicuntur  (ocopot) 
qui  morte  immatura  pereunt ;  Biaecthanati,  qoi  vio- 
lenta  ;  hoc  autem  mortis  genus  ilii  Biaeolhanati  opti- 
mum  assercbant.  Le  Pr. 

(86)  Hostanes  et  Typhon^  etc.  Uostanes  magns  fuit 
insignis  :  de  quo  Minutius  in  OcL,Piin.Iib.  xxx,  cap. 
1;  Augustinus  lib.  vi  de  Baptismo  contra  Dana" 
tistasy  cap.  ult.  :  <x  Magorum  tamen  praecipuus  Hos- 
tanes,  et  formam  veri  Dei  negat  conspici  posse ,  et 
angelos  veros  sedi  ejus  dicit  assistere.  ■  Apud  Persas 
Hostanas  magos  olim  appellatos  refert  Phavorinos. 
Typhon  alter  magos  soa  infamia,  sicut  caeteri,  cele- 
bris  :  de  hoc  Herodotus  in  Euterpe,  et  Synesios  lib. 
I  de  Provid.  Lb  Pr. 

(87)  Et  Dardanus  et  Damigeron^  etc.  Recensei  hie 
nominatissimos  in  magicis  homines.  Dardani  meo- 
tionem  plorimi  faciunt:  Clemens  Aiex.  in  Protrept. ; 


793 


LIBER  DE  ANIMA. 


794 


etiam  jaslaetatesopitas,  eliam  proba  morte  disjano-A   magaum  illi  extcriores  oculos  circumscribere,  cai 


tas,  etiam  prompta  humatione  dispuoctas,  evocatu- 
ram  ae  ab  ioferum  iacolatu  pollicetar.  Quid  crgo 
dicemns  magiam  ?  Quod  omnes  peae :  fallaciam.  Sed 
ratio  falladae  solos  aoa  fugit  Ghrislianos  (88),  qui 
spiritaalia  oequiti»,  ooo  quidem  socia  cooscieotia, 
sed  iaimica  scieotia  ooTimus,  oec  iavitatoria  ope* 
ratiooe,  sed  expugaatoria  domioatiooe  tractamus ; 
multiformem  luem  meotis  bumaose,  totius  erroris 
artiOcem  (89),  salutis  7M  pariter  aaimsque  vas- 
tatricem  scientiam  ^  magiae,  secaodae  scilicet  idolo- 
latriae,  ia  qua  se  deemoaes  periade  mortuos  fioguoty 
qaemadmodum  io  illa  deos.  Quidai  t  cum  ei  dii 
mortui.  Itaque  iavocaotur  quidem  aori  et  biseotha- 
oati,  8ub  illo  fidei  argumeoto,  quod  credibile  videa- 
tur  easpotissimam  aoimas  ad  vim  et  iojuriam  facere, 
quas  per  yim  et  seevus  ct  immataras  fiois  extorsit, 
quasi  ad  vicem  offeasse.  Sed  dsemoues  operaoiur  sub 
obtenta  earam  ;  et  hi  vel  maxime,  qui  io  ipsis  tuoc 
faeroot  cam  advivereot,  quique  illas  io  hujusmodi 
impegeruot  ^^  exitus.  Nam,  et  suggessimus  ouUum 
peoe  homioem  carere  dsemooio,  et  pluribus  ooium 
est  dsemooiorum  quoque  opera  e(  immaturas  et 
atroces  eftici  mortes,  quas  iocursibus  deputaot. 
Hanc  quoque  fallaciam  spiritus  oequam  sub  persoois 
defunctorum  delitescentis,  nisi  fallor,  etiam  rebus 
probamus,  cum  io  exorcismis  ioterdum  aliquem  se 
ex  pareotibos  homioem  suis  ^^  affirmat,  interdum 
gladiatorem,  vel  bestiarium,  sicut  et  alibi  deum ; 
Dibii  magis  curans,  quam  hoc  ipsum  excludere  quod 


loteriorem  meotis  aciem  excaecare  perfacile  est. 
Gorpora  deoique  videbaotur  Pharaooi  et  i£gyptiis 
magicarum  virgarum  dracooes,  sed  Moysi  ^"^  veritas 
meodacium  devoravit  {Exod,  vii).  Multa  utiqae  et 
adversus  apostolos  Simoa  deJit  ^,  ct  Elymas  magi 
(AcL  xiii) ;  sed  plaga  ca^citatis  de  praestigiis  ooo 
749  fuit.  Quid  novi  semulatio  veritatis  a  spirita 
immuodo  t  Eoce  hodie  ejusdem  Simoois  haereti- 
costanu  pisesumptio  artis  extollit,  ut  etiam  prophe- 
tarum  aoimas  ab  ioferis  movere  se  spoodeaot.  Et 
credo  quia  meodacio  possunt :  oec  eoim  pythonioo 
tunc  spiritui  minus  licuit  animam  Samuelis  eflin- 
gere  (90)  (/  Reg,  xxviii),  post  Deum  mortuos  consu- 
lente  Saule.  Absit  alioquin  ut  animam  cujuslibet 
B  sancti,  nedum  prophetse  (II  Cor,  xi),  a  deemonio 
credamus  extractam,  edocti  quod  ipse  Satanas 
(//  Thess.  ii)  transfiguretur  in  angelum  lucis,  oedum 
io  homio^m  lucis  (Matth.  xxiv),  etiam  deum  se  ad- 
severaturui  ia  floe  ^,  signaque  porteotosiora  edi- 
turus,  ad  everteodos,  si  ficri  possit,  electos.  Dubita- 
vit,  si  forte,  tuoc  prophetam  se  Dci  asseverare, 
et  utique  SaOli,  in  quo  jam  ipse  morabaiur  ?  Ne 
putes  alium  fuisse  qui  phantasma  administrabat, 
alium  qui  commendabat ;  sed  eumdem  spiritum,  et 
in  pseudoprophetide,  et  in  aposlaia  facile  mentiri, 
quod  fecerat  credi,  per  quem  SaAlis  thesaurns  illic 
erat,  ubi  et  cor  ipsius,  ubi  scilicet  Deus  non  erat. 
Et  ideo  per  quem  visurum  sc  credidit,  vidit :  quia 
per  quem  vidit,  et  credidit.  Si  et  de  nocturnis  ima- 


praedicamus,  ne  facile  credamus  animas  universas  ad  C  ginibus  opponitur,  saepe  non  frustra  mortuos  visos 


ioferos  redigi,  ut  et  judicii  et  resurrectionis  fidem 
turbet.  Et  tamen  ille  daemon  postquam  circumstantcs 
cireumvenire  tentavit,  instantia  divinae  gratiae  vio- 
tas,  in  quod  in  vero  est,  invitus  confiteiur.  Sic  et  ia 
illa  alia  specie  magiae,  qua;  jam  quiescentcs  animas 
evellere  ab  inferis  creditur  et  conspectui  exhibere, 
non  alia  fallaciae  vis  est  operatior.  Plane  quia  et  phan- 
tasma  praestatur,  quia  26  et  corpus  affingilur  ;  nec 


(nam  et  Nasammonas  (91)  propria  oracula  apud  pa- 
rentum  sepulcra  mansitando  captare,  ut  Heracli- 
des  scribit,  vel  Nyniphodorus,  vel  Herodotus  ;  ct 
Geltas  apud  virornm  fortium  busta  eadem  de  caus^a 
abnoctare,  ut  Nicander  affirmal),  non  magis  mor- 
tuos  vere  patimur  in  somnis,  quam  vivos,  sed  eadem 
ratione  mortuos  qua  et  vivos,  et  omnia  quee  viden- 
tur.  Non  enim  quia  videntur,  vera  sunt,  sed  quia 


Variae  lectiones. 

23  Vastatorem.  Sic  etiam  Fran.  Pam,  ^*  Irapegerant  Pam.  Rken.  ^s  Sui  Pam.  Rhen.sms  Rig.  Ven.  cod. 
Wouw.  ^  Quia  redundat  Jun.  praeslat  ei  Wouw.  ^^  Moysis  Rig.  Mosis  Semler,  ^s  Dedit  abest  a  Rig.  Ven,  ^ 
In  fine  Fuld.  Ursin.  insigne  Wouw.  utrumvis  neglig.  Seml. 

Gommentarius. 

Euseb.  II  dePrcep.Ev.;  Arnobius,  lib.  i;  Apuleius  n  posterius  affirmanl  cum  Septimio  Justinus  Martyr 
in  Apoi.  Ab  eo  magica  ars  Dardania  dicta  cst.  Sole-  ^  in  Respons.  ad  qucest.  52  Qumtionum  Christian 


bai  autem  arte  magica  horrea  exinanire,  et  frumenta 
in  8ua  granaria  aitrahere.  Damigcronis  meminit  Ar- 
nobias,  lib.  i.  —  Nectabis,  forte  Nectanebus  ^Egyp- 
tius.  —  De  Berenice,  an  vir,  an  femina  fucrit  nescio, 
oeque  enim  credo  Bereoiccm  illam  fuissc  matrem 
Ptolemaei  Philadelphi.  Le  Pr. 

(88)  Solos  non  fugit  Christianos,  Solis  nota  est 
Christianis.  Rig. 

(89)  Totius  erroris  arti/icem,  etc.  Magia  ideo  io- 
famis,  et  Ghristiaois  prohibita  tanta  olim  severitatc, 
qoia  mater  est  idololatriae,  quae  crimen  olim  fuit  prin- 
cipale.  Lb  Pr. 

(90)  Minus  licuit  animam  Samuelis  effingere. 
Qaaestio  est  nonde  nihilo,an  Pylhonissa  vero  Samue- 
lem  cxhibuerit,  an  vero  daemonem,  qui  Sauli  fu- 
cum  fecit  et  praestigias.  Primum  asserunt  quidam. 


qui  ait  id  contigisse  daemonis  opera  spoctatorum 
oculos  fascinantis  :  Mei^c  xrjv  isi^^^tiwi  tou  Sa((Aovo(, 
Tou  Ttt;  ^Ei(  ^avTdivavTo;  tcuv  ^pcjjvTcuv  ;  B«  Augusti- 
nus  non  uno  in  loco,  et  alii.  Obiinuil  tamen  scrip- 
lorum  muliiludo,  qui  veram  animam  Samuclis  appa- 
ruisse  autumant.  In  hunc  etiam  scnsum  pronior 
videtur  ante  relatus  August.  cap.  i^  De  cura  pro 
mort.agen,  Vide  cap.  xlvi.  Ecclesiasiici,  et  expande 
voccs.  Mcmini  ctiam  me  legisse  libellum  M.,  auto* 
graphum  Guilleimi  Postelli  in  quo  fuse  haec  historia 
tractatur.  Le  Pr. 

(91)  Nasammonas.  Nasammonas  collocat  Plinius 
(I.  V.  c.  5)  in  ora  Syrlis,  quos  Graeci  Mcsammones 
adpellarunt  ab  argumento  loci,  m^ios  inter  arenas 
sitos.  Pam. 


795 


TBRTOLLUNI  OPBRUM  PARS  II.  -  SBRIES  I,  POLBMIGA. 


796 


tdimplentttr.  Fides  soniDiorum  de  efTcctu,  non  de  i  tione  ludcntcni,  an  vite  reeensum  jam  et  ordina- 


coDspectu  renuntiatur.  Nulli  autem  animae  omnino 
inferos  pctere,  satis  Dominus  in  argumento  illo 
pauperis  requiescentis,  et  divitis  ingemisccntis,  ex 
persona  Abrahae  sanxit  {Luc,  xvi),  non  possc  inde 
relegari  renuntiatorem  disposilionis  infernae  ;  quod 
vel  tunc  licere  potuisset,  ut  Moysi  ct  prophetis  crc- 
derctur.  Sed  etsi  quasdam  revocavit  750  in  cor- 
pora  Dei  virtus,  in  documcDta  juris  sui,  non  idcirco 
communicabitur  fidei,  et  audaciae  magorum,  et  fal- 
laciae  sonmiorum,  et  licentiae  poetarum.  Atquin  in 
resurrectionis  exemplis,  cum  Dei  virtus,  sive  per 
prophetas,  sive  per  Ghristum,  sive  per  apostolos  in 
corpora  animas  rcpraesenlat,  solida  et  contrectabili, 
et  satiata  veritate,  prsejudicatum  est  hanc  esse  for- 


tjonem  judicii  inhorrentem?  Semper  autem  exspe-* 
clat  anima  corpus,  ul  doleat,  aut  gaudeat  ?  Nonne 
et  de  suo  sufficit  sibi  ad  utrumquc  titulum  passio- 
nis?  Quoties,  illaeso  corpore,  anicna  sola  torquetur 
bile,  ira,  taedio,  plerumque  nec  sibi  noto  1  quoties 
item  corpore  adflicto  furtivum  sibi  anima  gaudium 
exquirit,  et  a  corporis  importuna  tunc  socictate 
secedit !  Mentior,  si  751  non  de  ipsis  cruciatibus 
corpotis  et  gloriari  et  gaudere  sola  consuevit.  Re- 
spice  ad  Mutii  animam  (94),  cum  dexteram  suam 
ignibus  solyit.  Respice  ad  Zenonis  (95),  cum  illam 
Dionysii  tormenta  prsetereunt.  Morsus  fcrarum  or- 
namenta  sunt  juvenlutis,  ut  in  Cyro  ursi  ciettri- 
ces  (96).  Adeo  novit  et  apud  inferos  anima  ct  dolere 


mam  veritatis,  ut  omncm  mortuorum  exhibitionem  B  et  gaudere  sine  carne;  quia  et  in  carne  illaesa  si 

velit  dolet,  et  laesa  si  velit  gaudet.  Hoc  si  ex  arbitrio 
sno  in  vita,  quanto  magis  ex  judicio  Dei  posi  mor- 


incorporalem  praestigias  judices. 

CAPUT  LVffl. 


c  Omnes  ergo  animae  penes  inferos  ?  »  iuquis.  Ve- 
lis  ac  nolis,  et  supplicia  jam  illic,  et  refrigeria,  Ha- 
bes  pauperem  et  divitem.  Et  quia  distuli  nescio 
quid  ad  hanc  partem,  jam  opportune  in  dausula 
reddam.  Cur  enim  non  putes  animam  (92)  et  puniri 
et  foveri  in  infernis  interim  sub  exspectatione 
utriusque  judicii,  in  quadam  usurpatione  et  candida 
ejus  ?  «  Quia  salvum  debet  esse,  inquis,  ^  judicio 
divino  negotium  suum,  sine  ulla  praelibatione  sen- 
tenliae.  Tum  quia  et  carnis  operienda  est  restitutio. 


tem!  Sed  nec  omoia  opera  cum  carnis  ministerio 
anima  partitur;  nam  et  solos  cogitatus  et  nudas 
voluutates  censura  divina  persequitur  {Matth.  v) : 
Quividerit  ad  concupiscendumyjam  adulteravit  in 
corde.  Ergo  ^^  propler  hoc  congruentissimum  est 
animam,  licct  non  exspectata  carue,  puniri,  quod 
non  sociata  carne  commisit.  Sic  et  ob  cogitatus  pios 
et  bcnevolos,  in  quibus  carne  non  eguit,  sine  came 
recreabitur.  Quid  nunc,  si  et  io  camalibus  prior  est, 
759  quae  coocipit,  quae  disponit,  quae  mandat,  quae 
unpeIlit?Et,  si  quando  invitn,  prior  tamen  tractat, 


ut  consortis  operarum  atque  mercedum.  »    Quid  P  quod  per  corpus  actura  est.  Nunquam  denique  con- 

^/•«•«  •aAv  •  r\      k.    ^  *  •         ^^  •-•  .•  *  M     i^         M  #-,!•  ■•• 


ergo  fiet  in  tempore  isto  ?  dormiemus  ?  Atenim  ani- 
mae  nec  in  viventibus  dormiunt :  corporum  enim  est 
somnus,  quorum  et  ipsa  mors  cum  speculo  suo 
somno.  Aut  nihil  vis  agi  illic,  quo  universa  humani- 
tas  trahitur,  quo  spes  omnis  sequestratur  ?  Delibari 
putas  judicium,  an  incipi  ?  praecipitari,  an  praemi- 
nistrari  ?  Jam  vero,  quam  iniquissimum  etiam  apud 
inferos,  si  et  nocentibus  adhuc  iilic  bene  cst,  et  in- 
nocentibus  nondum  ?  Quid  ?  ampliationem  ^^  vis  esse 
post  mortem  (93),  confusa  spe  et  incerta  exspecta- 


scienlia  poslcrior  erit  facto.  Iia  huic  quoque  ordioi 
competit,  eam  priorem  pensare  mercedes,  cui  priori 
debeantur.  In  summa,  cum  carcerem  illum,  quem 
Evangelium  demonstrat,  inferos  intelligamus,  et  no- 
vissimum  quadrantcm  modicum  quodque  delictum 
mora  resurrectionis  iliic  luendum  interprete« 
mur  ^3  (97) ;  nemo  dubitabit  animam  aliquid  pen- 
sare  pcne  inferos,  salva  resurrectionis  plenitudine 
per  carnem  quoque.  Hoc  etiam  Paracletus  frcquen^ 
tissimc  commcndavit,  i^i  quis  sermones  cjos  ex  agni- 


Variae  lectiones. 

30  In  inserunt  omnes  praster  Wouw.  ^i  Amplius  Fran.  Pam,  ^2  Vel  add.  Par.  Gelen.  Jun.  33  Inteiligi- 
mus  —  intcrpretamur  Rhen.  Pam. 

Commentarius. 


(92)  Cur  enim  non  putes  animam,  etc.  Inter  er- 
rores  et  paradoxa  Tertuliiani  recense,  qui  animas 
coelum  non  intrare  usque  in  diem  judicii,  et  in  in- 
feris  degere  staluit.  Unde  cap.  55  dixit,  «  aspernati, 
81  forte,  in  Abrahae  sinu,  exspectandae  resurrectio- 
nis  solatium  capere.  >  Illud  vero  Tertolliano  com- 
mune  est  cum  aliis  multis,  in  quibus  haeresis  esse 
non  potest,  cum  nihil  statuisset  Ecclcsia.  Neque 
enim  puto  illos  negasse  gloriam  visionis  beati/icas, 
sanctosque  integra  beatitudine  non  fmiluros  nisi 
post  resurrectionem.  Cum  iis  et  Tertulliano  mitius 
agendum  qui  forsau  Dei  gloriam  videre  non  inficiati 
sunt.  Lb  Pr. 

(93)  Quid  ?  ampliationem  vis  esse  post  mortem. 
Eleganter  ait  interrofi^ndo,  «  Quid?  ampliationem 
vis  esse  post  mortem?  »  Ex  more  judiciorum  am- 
pliari  reus  didtur,  de  quo  nihil  pronunliatur,  sed 


n  ob  confusas  et  incertas  judicum  sententias  in  aliud 
^  sive  tempus,  aive  tribunal  differtur.  Rig. 

(94)  Respice  ad  Mutii  animam.  Mutii  Scaevolae. 
Lb  Pr. 

(95)  Ad  Zenonis.  Zeno  hic  est  Eleates,  qui  con- 
temptum  mortis  e  philosophia  contingerc  cum  as- 
scrcrel  apudpionysium,abeodem  tormentis  immani- 
bus  cruciatus,  responsionis  suae  veritatem  sua  con- 
stantia  comprobavit.  Le  Pr. 

(96)  In  Cyro  ursi  cicatrices.  Tradit  illum  Xeno- 
phon,  lib.  I.  inter  venandum  cum  urso  congressum 
fuisse  Cyrum  minorem,  quem  idem  Cyrus  aeceplis 
vulneribus  intcremit.  Lb  Pr. 

(97)  Mora  resurrectionis  illic  luendum  interpre- 
temur.  In  mora  resurrectionis  purgari  animas,  et 
modicum  qubdquc  delictum  eluerc,  quid  aliud  quam 
purgatorii  pcena  ?  Li  Pa. 


797 


LIBER  DE  GARNB  GHRISTI. 


798 


lioae  promissoniin  charismatum  admiserit.  Ad  om-  a  cessariae  curiosilati  satisfecimus  34.  Enormi  autem 
nem,  ut  arbitror,  humanam  super  anima  opinionem,  et  otiosae  tanlum  deeril  discere,  quanlum  libuerit 
ex  doctrina  fidei  con^ressi,  just»  dumtaxat  ac  ne«     inquirere. 

Variae  lectiones. 
^  Satisfecerimus  cod,  Wouw. 


Q.   SEPT.    FLOR.  TERTULLIANI 


LIBER 


i 


DE  CARNE  CHRISTI. 


ARGUMENTUM. 

Cap.  I.  De  carnis  Cbristi  verilale  disputaturus 
Tertuilianas,  imprimis  scripli  occasionem  signifi- 
cat;  quod,  qui  resurreclionis  fidem  inquietarent, 
etiam  camem  Cbristi  qiiaestionibus  distraherent. 

Cap.  II.  Ad  institutum  aulem  veniens,  adversus 
MarcioQem,  qui  ejus  historiam  ex.  Evangelio  aufere- 
bat,  traditionis  apostolicee  prsescriptione  Christi 
naiivitatem  probat. 

Gap.  III*  Deinde  neque  impossibilem  fuisse  aut 
ineonvenienlem  Deo. 

Cap.  IV.  Neque  etiam  Deo  indignam,  neque 
siultam. 

Cap.  y.  Non  itaque  in  phantasmate,  sed  vere 
cmcifixum  et  mortuum  (quanlumvis  etiam  id  ne- 
garet  Marcion),  vere  quoque  natum  Christum. 

Cap.  VI.  Jam  adversus  Apcllem  deducit,  Christum 
dc  sideribus  et  subslantiis  superioris  mundi  carncm 
non  esse  mutuatum. 

Cap.  YII.  Interserens,  nihil  pro  iilis  facere  illud 
Cbristi :  Quae  mihi  mater,  et  qui  mihi  fratres? 

Cap.  VIII.  Addens,  angclum  illum  igneum  Apel- 
lecianorum,  secundum  eos  etiam  coelestia  ex  poe- 
nitentia  delicti  instituisse,  atque  adeo  si  de  sideri- 
bu8  structa,  peccatricem  fuisse  carnem  Christi. 

Cap.  IX.  Et  vero,  omnia  verse  carnis  signa  in 
Christo  fuisse. 

Cap.  X.  Rursum,  adversus  alios  quosdam,  neque 
animalem  fuisse  Christi  carnem  deducit. 

Gap.  XI.  Neque  ctiam  carnalem. 

Cap.  XII.  Venisse  ctiam  Christum,  non  ut  anima 
seipsam  cognosceret,  sed  ut  ipsam  salvam  faceret. 

Cap.  XIII.  Fuisse  item  in  Christo  diversas  sub* 
stantias,  carnem  et  animam. 

Cap.  XIV.  Solum  eliam  Chrislum  fuisse  salutifi- 
catorem,  non  angelum. 

Cap.  XV.  Adversus  autem  Valentinum,  Christi 
camem  spirilalem  non  fuisse,  proscquitur. 

Cap.  XVI.  Siculi  ctiam  adversus  Alexandrum 
quemdam,  peccatricem  7^9  non  fuisse  carnem 
Chri;>ti,  et,  etiamsi  non  ex  semine,  veram  tamen. 


n     Cap.  XVII.  Obiter  probans  ez  Scripturia  Christuai 
de  virgine  nasciturum. 

Cap.  XYIILNon  competereeliamex  leminehumano 
Dei  Filium  nasci;  ne  si  esset  totus  filius  hominis, 
juxta  Hebionis  opinionem,nou  crederetur  Dei  Filius. 

Cap.  XIX.  Neque  tamen  Valentino  favere  illud  ab 
eo  aduUeratum  :  Non  ex  sanguine,  ncc  ez  carnis 
voluntate,  nec  cx  viri,  sed  cx  Deo  natus  est.* 

Cap.  XX,  XXI.  Porro  adversus  eosdem  non  per 
virginem,  sed  ex  virgine  natum  Christum,  latissime 
ox  Scripturis  demonstrat. 

Cap.  XXII,  XXIII.  Proinde  adimpleri  in  his  om- 
nibus  propheticam  vocem  Simeonis  de  Christo  : 
Ecce  hic  positus  cst  in  signum  cui  conlradicetur. 

Cap.  XXIV.  Et  suggillatos  esse  haereticos  ilios 
Q  omnes,  prsedictosque  in  Scripturis. 

Gap.  XXV.  Denique  epiiogi  vice  rcpetens  quid  hoc 
libro  probaverit,  ad  sequentem  de  resurrectione  car- 
nis  librum  transitum  facit. 

Cselerum  Tertullianus,  praeterquam  quod  librum 
jam  dictum  de  Resurrectione  Camis  citat  infra  lib. 
V  adv.  Marcionem,  in  illo  etiam  argumcnii  et  tituli 
hujus  fit  meniio.  c  Propterea,  inquit,  c.  ii,  et  nos 
volumen  prae  nisimus  de  Came  Christi,  quo  eam  et 
solidam  probamus  adversum  phantasmatis  nativi- 
tatem,  et  humanam  vindicamus  adversus  qualitatis 
proprietatem.  •  Et  rursum  :  «  Igitur  quantum  ad 
haeretieos,  demonstravimus  quo  cuneo  occurren- 
dunn  sit  a  nobis,  et  occursum  est  jam  suo  quoquc 
H  tilulo  de  Carne  Domini  adversus  hasreses;  ad  hanc 
maxime  quaestionem  praestruendam.  »  Prseterquam 
aulem,  quod  ms.  viderunt  olim  hunc  librum  Tri- 
themius  abbas  ct  Politianus  locis  ssepe  citalis;  edi- 
dit  primus  in  lucem  ex  Hirsaugiensi  et  Paterniacensi 
Rhcnanus  cuni  schoUis,  deindc  et  annotationibus 
illuslratum  castigavit  ex  Gorziensi  codice.  Interea 
vero,  quod  dcsidcrarctur  in  Lselandi  Britannico  co- 
dicc,  cum  a  Gdonio  non  sit  recognitus,  operae  pre- 
tium  fuit  754  conferre  cum  tribus  mss.  valicanis 
Codicibus,  e  quibus  non  paucos  locos  restituimus ; 
additis  etiam  argnmento  novo,  et  adnotationibus 
nostris.  Pam. 


709 


TBRTOLLIANI  OPERUM  PARS  11.  -  8BR1BS  1,  POLBMICA. 


800 


Chmtum  humanam  assumpsisse  carnem  demon-  A  carne,  nativitHtem  neg&re,  nt  Apelles  discipalot , 


slrat,  contra  haereticos  quatuor,  Marcionem,  Apel- 
lem,  Valentinum  et  Basilidem,  seu  potius  adversus 
quatuor  haercscs  scribit,  primam  M^rcionitarum, 
secundam  Apellis,  teitinm  et  quartam  Valenliuia- 
norum.  Venet. 

CAPUT  I. 

Qui  tidem  resurreclionis,  anto  istos  Sadducaeo- 
runi  propinquos  (i)  siue  conlrovcrsia  moratam  (2)  S 
student  inquielare,  ut  eam  spem  ncgent  etiara  a<l 
caruem  pertinere,  merito  Chridli  quoque  camem 
qusestionibus  dislrahunt,  tanquam  aul  nuUam  om- 
nino,  aut  quoquo  modo  aliam  praelcr  humanam; 
ne    si   humanam   c<3nstiterit  fuisse,  prejudicaium 


et  postea  desertor  ipsius;  aut  et  '^  carDem  et  na- 
tivitatem  confessus,  aliier  illas  ^  iuterprelari,  nt 
condiscipulus  et  condesertor  ejus  Vaientinus.  Sed 
et  qui  carncm  Ghrisli  putalivam  introduxit,  spqae 
poluit  naiivitatein  quoque  phantasma  ^  cunfin^^cre, 
ut  et  conceptus,  et  prsegnatus  (6),  et  partos  Virgi* 
nis,  et  ipsius  exinde  infantis  ordo,  tb  ^o  S^xilRf  (7) 
habereniur  ^^  :  eosdem  oculos,  eosdem  seosiis  fefel- 
lissent,  quos  carnis  opiuio  elusit. 

755  CAPUT  II. 

Plane  naiiviias  a  Gabriele  annuntialnr  :  quid  illi 
cum  angelo  Crealoris?  El  in  Virglnis  uterum  ^' 
conccptus  inducitar  :  quid  illi  c^m  Isaia  propheta  ^^ 


sit  advcrsus  illos  eam  resurgere  omui  modo,  quse  B  Creatoris?  Odit    moras,  qui    suhito  Christum  de 


in  Christo  ^  rcsurrexit.  Igilur  unde  illi  destruuut 
carnis  vota,  inde  nohis  ^  eront  praestruenda.  Exa- 
minemus  corporalcm  substantiam  Domini :  de  spi- 
ritali  enim  cerlum  est.  Carni^  ^  queeriiur  veritas, 
et  qualitas  ejus  (3)  retractatur  ^,  an  f  uerit,  et  un  le, 
et  cujusmodi  fuerit.  Rcnuniiatio  ejus  (4),  dabit  le- 
gem  nostrse  resurreclioni.  Marcion,  ut  carnem  ChrL 
sti  negaret,  negavit  etiam  nativitatem;  aut  ut  na- 
tivitatem  negaret,  ncgavit  ct  carnem  :  scilicet,  ne 
inviccm  sibi  testimonium  reddercnt  (5)  et  respon- 
derent  ^  nativitas  et  caro  :  quia  nec  nativitas  sine 
carne,  nec  caro  sine  n<itivitat(\  Quasi  non  eadem 
licentia  hseretica    et  ipse  potuisset,  aut,  admissa 


coelis  deferebat.  «  Aufer  ^^  hinc,  inquit  (8),  mole- 
stos  semper  Csesaris  census,  et  diversoria  angasia, 
et  sordidos  pannos,  ot  dura  prsesepia.  Videril  ao- 
golica  multitudo  (9),  Dominum  suum  noctibnt  ho- 
norans.  Servent  poiius  pecora  pastores.  Et  Magi  ne 
fati^entur  dc  longinquo;  dono  illis  aurum  suum. 
Melior  sit  et  Herodes,  ne  Jeremias  glorietur  (10). 
Sed  ncc  circumddatur  infans,  ne  doleat;  nec  ad 
templum  deferatur,  ne  parentes  suos  ^^  oneret  snm- 
plu  oblatioois  ^^;  nec  in  maous  tradatur  Simeoni  ^''^ 
ne  senem  morilurum  exiode  contristet  ^^.  Taceat 
et  anus  illa,  ne  fascinct  pueruni.  »  His,  opinor, 
consiliis  tot  originalia  instrumenta  Christi  delere 


Yarise  lectiones. 

>  Ista  add.  Rig.  Venet.  ^  Chrisium  Paris.  Rhen.  Pam.  3  Nobis  abesi  a  Rig.  Venet.  *  Caro  SemL  Rig. 
Ven.  ^  Retractantur  Seml.  ^  Responderent  Wouw.  delet  et  abest  a  Par.  redderent  et  abest  a  lib.  Ursini 
"^  E\  abest  a  Ria.  ^  Illis  Seml.  Rhen.  ^  Nativilatis  q.  phantasmata  Pam.  Rhen.  ^^  Tc^  mavult  Jun.  ^^  Haberetur 
Pam.  Rhen.  ^^  Et  Virginis  ntero  Pam.  Par.  Fran.  ^^  Propheta  omitt.  SemLcum  essentia  Creaioris  Paris.. 
Fran.  Pam.^'^  Aufers  SemL  ^^  Suo  Fran.  ^®  Obligationis  Rhen.  cod.  Agob.  "  Simeonb  Pam.  ^®  Senex  mo- 
riturus  ex  inde  constristetur  Rig.  Ven. 

Commentarius. 


(i)  Sadducceorumpropinauos.  Haereticos  significat 
Marcionem,  Apelltm  et  Valentinum,  qui  loogo  in- 
tcrvallo  Sadducffiorimi  haeresim  sequebantur.  Sive 
propinquos  Sadduc.  vocat  quoslibet  hsereticos  de 
anima  male  sentientes.  Controversia  est  an  Saddu- 
caei  dicti   sint  ab  hebr.  T*ip3r  jusius^  quod  cre- 

dere  videtur  S.  Hieronymus,  an  a  Sadock  haere- 
siarcha  qui  sub  Alexandro  Magno  floruit.  Sic  R. 
Abraham  in  Cabala  hist.  ct  Ilelias  Icvila  in  Tisbi. 
LbPr. 

(2)  Moratam.  Moratam  fidem  vocat  stabilem  ac 
firmam  atque  iuconcussam.  Pam. 

(3)  Retractatur.  Retractare^  pro  tractare,  praeler- 
auam  .tlibi,  etiam  hoc  libro  non  scmel  usurpat 
Auctor.  Pam. 

(4)  Renuntiatio  ejus.  Rennntianlur  maiistratus 
cum  eliguntur;  renuntiatur  amicitia  quse  dissolvi- 
tiir.  Hic  rcnuntialio  demo.istratio  cst  et  dehnitio. 
Rhex. 

(5)  Scilicet  ne  invicem  sibi  testimonium  redderent* 
A<yniheton  est;  nam  soiet  umittere  eonnexivas 
particulas,  quae  resobscuriatem  sermoni  nonnun- 
quam  parit,  ceu  monuimus  aote.  Rhen. 

(6)  Prcegnatus.  Profgnatum  sub  forma  quartae 
infl'*xionis  usnni^it  pro  imjfrasgnatione,  gandens  hn- 
jus  tcrminationis  vocabuiis.  Rben. 

(7)  TO  AOKEIN  Svnecdochica  locutio  cst.   Sub- 


r  auditur  preepositio  xaTdc,  xaTdc    xh  Soxetv,  hoc   est 
^  secundum  existimationcm,  ut  yidelicet  ita  videretur,, 

licet  reipsa  non  esset.  Rhen.  —  Hieronvmus,  lib. 

II  adv.  Pelag.  :  t  Carnis  infirmitas  Deo  habitatore 

gaudebat,  et  lamcn  mcnsuram  fragilitatis  suae  exce* 
ere  non  potuit, »  ut  non  xh  ^oxitv  juxta  veteres 
hasreticoSy  sed  vere  Dei  Filius  hominis  Filius  credc^ 
retur.  Rig. 

(8)  Aufer  hinc,  inquit.  Verba  haec  ex  persooa 
Marcionis  afferri  rcctc  adnolavil  Rhenanus  (quae  fi- 
niuntur  ibi  :  His  opinor)  :  nam  ille  ex  Evani^lio 
Lucae,  quod  solum  agnoscebat,  capita  illa  prima, 
quibus  haec    continentur,  resciQdebat,  uti   mox    ct 

n  hb.  IV  adv.  Marcion.  fusius  dicitur.  Omnia  autem 
haec  ironice  dicta  sunl.  Pam. 

(9)  Viderit  angelica  multitudo.  Festive  dictum 
per  ironiam,  quod  nocturnum  tempus  aptum  sit  ad 
failendum,  quasi  et  angeli  decipi  potucrint.  Com- 
iMcmorata  Luc%  res  est  in  initio  historise  sua; 
Evan^elicae.  Rhen. 

(10)  Ne  Jeremias  glorietur.  Ac  si  dical,  nc  inier- 
feccrit  Herodes  parvulos  io  Bethleem,  ne  Jeremias 
(seu  Michseas)  de  sua  prophetia,  quae  citatur  eiiam 
Matth.  II,  glorietur  tanquam  jam  completa.  Est 
autem  ctiam  iliud  ironice  dictum  :  nefascinet  pue^ 
rum ;  nam  fascinare  ad  incantamenti  genua  spectiit 
Pam.  —  emendantibus,  Edd. 


801 


LIBBH  DE  GARNfi  CHRISTI. 


802 


Marciofl  ausus  est  *^  ne  caro  ejus  probarolur.  Ex  •  videri  omnino  ^®  voluissel.  Omnis  rci  displiccniis 
qaa,  oro  te  20,  auctorilate  (11)?  Si  propheta  es,  eliam  opinio  rpprobatur.  Quia  nihil  interest,  ulrum 
prsenuntia  aliquid ;  si  apostolus,  pra?dica  publice; 
81  apostolicus  (12),  cum  apostolis  scnti ;  si  tanium  ^^ 
Cbristianiis  es,  crede  quod  tradilum  est  (13);  si 


oibii  istorom  es,  merito  dixerim,  morere  :  nam  et 
Bortuus  es,  qui  non  es  Cbristiaous,  non  credendo 
qood  tradilum  ^^  Cbrislianos  facit.  Et  co  magis 
mortuus  es,  quo  magis  ^^  non  es  Christianus :  qui  ^^ 
cum  fuisses,  excidisli  (14),  rescindendo  quod  reuro 
credidisti  (15)  :  sicut  et  ipse  confiteris  in  quadam 
epistola,  et  tui  non  negant,  et  nostri  probant.  Igi- 
tar  rescindcns  quod  750  credidisti,  jam  non  cre- 
dens  rescidlsti :  non  tamen  quia  credere  dcsiisti, 
reete  resddisti.  Atque  in  rescindendo  quod  credi- 


sit  quid,  an  non  ut,  si,  cum  non  sit  csse  pra^sumi- 
lUr.  Plane  intcrcst  iliud  ^^  ut  falso  ^^  non  palialur, 
quod  vere  non  est.  «  Sed  satis  erat  ilii,  inquis» 
conscientia'  sua.  Vidcrint  bomines,  si  nalum  puta- 
bant,  quia  hominem  videbant.  »  Quanto  ergo  di- 
gnius,  quantoquc  conslantius  humanam  sustinuisset 
exisiimalioncm  vcre  nalus,  957  eamdem  existi- 
mationcm  etiam  non  naius  subiturus  cum  injuria 
conscienlifle  su»!  quam  tu  ad  fidnciam  reputas  (16), 
ul  non  nalus,  adversus  conscientiam  suam  natum 
se  cxistimari  susiineret.  Quid  lanti  fuit,  edoco,  ut 
consciens  ^^  Christus  quid  esset,  id  ^3  se  quod  non 
erat,  exbiberet?  Non  potes  dicere  :  «  ^  Si  naius 


disti,   probas,  antcquam  rescinderes,  aliier  fuisse  B  fuisset,  et  hominem  vere  iuduissot,  Deus  esse  dc- 


qood  credidisti.  Aliter  illud,  ita  erat  traditum  : 
porro,  quod  traditum  erat,  id  erat  verum,  ut  ab 
eis  traditam,  quorum  fuit  tradere ;  ergo  quod  erat 
tradilum  rescindens,  quod  erat  verum  rescidisti, 
nullo  jure  fecisti.  Scd  plenius  ejusmodi  prssscriptio- 
Dibiis  adversus  omnes  hsereses,  alibi  jam  usi  su- 
mns^.  Po8t  quas  nunc  ex  abuudanti  retractamus 
deuderantes  rationem,  qua  ^^  non  putaveris  naium 
esse  Christam. 

CAPUT  m. 

Necesse  est,  quatenus  hoc  putas  arbitrio  tuo  li- 
cmsse,  aut  ut  impossibilcm,  aut  inconvenieatem 
Deo  existimaveris  nalivitatem.  Sed  Deo  nihil  impos- 


sisset,  amitlens  quod  erat,  dum  assumit  ^  quod 
non  erat.  »  Periculum  enim  siaius  sui  Deo  nullum 
est.  t  Sed  ideo,  inquis,  nego  Deam  in  hominem 
vere  conversum ,  ita  ut  et  nasceretur ,  et  carne 
corporaretur  ^s*  quia  qui  sine  fine  est,  et!lun  in- 
convertibilis  sit  necesse  est  :  converti  enim  in  iilad, 
finis  est  prisiini :  non  competit  ergo  conversio  ^*!, 
cui  non  competit  finis.  »  Plane  natura  convertibi- 
lium  ea  lege  est,  ne  permaneant  in  eo  quod  con- 
vertilur  in  eis;  et  ita  non  permanendo  pereant  ^ 
dum  perdunt  con\ertendo  qiiod  fuerunt.  Sed  nihil 
Deo  par  est :  naiura  ejus  ab  omnium  rerum  condi- 
tione  distat.  Si  ergo  quae  a  Deo  distant,  ^  a  quibus 
disiat,  cum  convertuntur,  amittuot  quod  fuerunt : 
sibile,  nisi  quod  non  vult.  An  ergo  voluerit^^  nasd  C  ^bi  erit  diversitas  divinitatis  a  cflBteris  rebus,  nisi 


(quia  si  voloit,  et  potuil  ^^,  et  nalus  est)  conside- 
remus.  Ad  compendium  dc-curro.  Si  enim  nasci  se 
Deus  noluisset  quacunque  de  cadsa,  nec  hominem 
se  videri  prsestitisset.  Nam  quis,  hominem  videns, 
eam  negaret  natum?  Iia  quod  noluisset  esse,  nec 


ut  contrarium  obtineat  ^^,  id  est,  ut  Deus  ct  in  om- 
nia  converti  possit,  et  qualis  est,  perseverare. 
Alioquin  par  erit  eorum ,  quse  conversa  amittunt 
quod  iuerunt;  quorum  utique  Dcus  in  omnibus 
impar  ^^  uon  est,  si  nec  in  exita  conversiouis.  An- 


Variee  lectioncs. 

i^  Et  Rhen.  Pam.  ^  Exhibe  add.  cod.  Agob.  auctoritatem.  ^*  Tantummodo  Fran.  Pam.  ^^  Creditum  Rig, 
Pam.  Par.  Fran.  "  Es,  qui  non  Men.  ^  Quod  Wouw.lib.  Ursini.  25  Simus  Ven.  ^e  Quia  Ven.  ^  Noluerit 
Seml.  Rig.  Ven.  ^s  Et  potuit  omitt.  Rhen.  Seml.  2«  Homini  lib.  Agoh.  ^  lUud  ahestaRig.  Ven.  3i  Falsiun 
Pam.  Rhen.  ^a  Edoce  ut  cum  sciens  Rhen.  Seml.  ^^Esse  Rhen.  Pam.  ^  Ne  inser.  Rig,  Ven.  35  Fit  Rig. 
Yen.  3«  Operaretur  Rig.  Ven.  3*'  Ejus  add.  Rig.  Ven.  ^  Pareant  Rig.  Ven.  39  Aut  inser.  lib.  Ursin.  *o  Conti- 
neat  Pam.  Par.  Fran.  ^^  Par    Rhen.Seml.  Pam. 

Commentarias. 

{\i)Exqua,orote9auctoritate?Vie.c{emk9LSu\hfkde  hoc  Marcionis  a  fide  et  Ecclesia  recessu  vide 
ivaiax: Sedpleniusejusmodi preescriptionibus adver-      lib.  de  Prascriptionihus^  c.  30.  Pam. 

'"  "^^ (iD)Rescindendoquodretrocrediduti.  khtogtHdo 

niniirum.  Ex  usu  furensi  vox  sumpta  esi ;  nam  in 
variis  formulis  auhibetur,  ut  in  testamentis,  de  re- 
scindendis  testamentis,  hoc  cst  pactum  istud  sol- 
vere  ei  invalidare.  Le  Pr. 

(16)  Quam  tu  ad  fiduciam  reputas.  Dixerat,  Sed 
satis  erat  illif  inquis,  conscientia  sua.  Marcionis 
enim  excusatio  erat,  nihii  iuieresse  Deum  videri 
bominem,  dummodo  vere  noa  esset,  quia  salva 
conscieotia  sua  fidcoler  ei  constaoter  fcrrc  poss  t 
existimationem,  ^ua  judicabatur  homo,  licet  in- 
conveniens  et  indignam  Deo  videretur.  Ita  asscrc- 
bat  Marcion,  et  adUebat  hanc  opinionem  falsam  re- 
puiari  a  Deo  ad  fiduciam,  id  est,  judicabat  Deus 
satis  esse  ut  cum  fortitudine  et  nducia  falsam  et 
indignam  famam  sastiaeret.  Lkc. 


sushasreses  alibi  jam  usi  sumus;  alludens  nempe 
ad  fjus  tituli  libtum  mox  citaium,  prseserlim  c. 
20,  21,  31,  32,  35  ct  36.  Pam. 

(12)  Si  apostolicus.  Si  apostolorum  disciplinam 
doctrinamque  hausisii.  Lb  Pr. 

(13)  Crede  quod  traditum  est.  Pulcher  locus  con- 
tra  eos  qui  cum  oeque  apostoli  sint,  neque  aposto- 
lici,  perpetuo  tamen  de  iide  ex  Scripturis  disputant, 
cam  sutncere  eis  debeat  tradilio,  de  qua  latissimo 
Ub.  de  Corona  mil.,  c.  3.  Pam. 

(14)  Qui  cum  /ui55e5  6xci(/t5/i.  Adnotandus  etiam 
bic  locus  contra  eos  qui  hsereticos  Christianos  di- 
eere  non  vcrcntur;  cum  co  nomine  nolit  Auctor 
appi  liari,  qui  resciderunt  quod  retro  credideruntj 
et  (uti  infra  de  eodem  Marcionc  loquitur)  ab  EC" 
clesia  et  fide  recesserunt.  Quo  periinet  etiam  iliud 
infra  cap.  15 :  Rasretici  credendo  non  credunt.  Atqui 


803 


TBRTULLIANl  OPBRUM  PARS  II.  -  SBRIBS  U  POLBHIGA. 


804 


gelos  Greaioris  coayersos  in  effigiem  hnmanam  a  gulae  (19).  Invehere  jam  et  in  ipsum  muUeris  eoi 


aliqnando  iegisti,  et  credidiali^  et  tanlam  corpons 
gestasse  veritatem,  ut  et  pedes  eis  iaverit  Abraham, 
et  manibus  ipsorum  ereptiis  sit  Sodomitis  Lolh; 
oolluctalus  quoque  homini  angelus  tolo  corporis 
pondere  dimitti  desideravit  ab  eo  ^^  a  quo  deline- 
batur.  Quod  ergo  angeiis  inferioribus  Dco  licuit, 
nti,  conversi  in  corpuleniiam  humanam,  angeii  ni- 
hilominus  permanerent,  hoc  tu  potentiori  Deo  au- 
fers  ^3,  quasi  non  valuerit  Ghristus,  vere  hominem 
indutns,  T59  Deus  pcrseverare?  Aut  numquid  et 
angeli  illi  phantasmata  **  camis  apparuerunt?  Sed 
non  audebis  hoc  dicere.  Nam  si  sic  apud  te  angeli 
Creatoris,  sicut  et  Ghristus,  ejus  Dei  *5  erit  Ghri- 


tentis  pudorem,  vel  pro  periculo  honorandum  ^, 
vel  pro  natura  religiosum.  Horres  utique  et  infan- 
terv,  cum  suis  impedimenlis  profiisum  utique  et 
oblitum.  Dedignaris  ^*',  quod  pannis  dirigitur  ^, 
qnod  vinctiooibus  ^  formatur,  quod  blandiiiis  de- 
ridetur.  T59  Hanc  venerationem  ^  naturse  (20),  ^^ 
Marcion,  despuis;  et  quo  modo  natus  es?  Odisti 
nascentem  hominem ;  et  quo  modo  diligis  aliquem? 
Te  quidem  plane  non  amasti,  cum  ab  Ecclesia  et 
fide  Ghristi  recessisti.  Sed  vidcris,  si  tibi  displices, 
aut  si  aiiter  es  natus  ^^.  Gerte  Ghristus  dilexit  ho- 
roincm  ilium  in  inununditiis,  in  utero  coagulalum, 
illum  per  pudenda  prolatum,  illum  per  ludibria  nu- 


stus,  cujus  angeli  ^^  tales  qualis  et  Ghristus.  Si  B  tritum  :  propter  eum  descendit;  propter  eum  prse- 


Scripturas  opinioni  tuse  resistentes  non  de  indnstria 
alias  rejecisses,  alias  cornipisses,  confudisset  te 
in  hac  specie  ^''  Evangclium  Joannis ,  prsedicans 
Spiriium  columbae  corpore  lapsum  *8  desedisse  *^ 
tuper  Dominnm.  Qui  Spiritus  cum  hoc  esset,  tam 
vera  e^at  et  columba,  quam  et  Spiritus  (17),  nec 
interfecerat  substantiam  propriam,  assnmpta  sub- 
stantia  extranea.  Sed  queris,  corpns  columbse  ubi 
sit,  resumplo  Spiriiu  in  coelum.  iEque  et  angelo- 
mm  ^,  eadem  ratione  interceptnm  est,  qua  et  edi- 
tum  fuerat.  Si  vidisses,  cum  de  nihilo  proferebatur, 
scisses,  cum  in  nihilum  subducebatur.  Si  non  fuit 
initinm  visibilet  nec  finis.  Tamen  corporis  soUditas 
erat,  quo  ^^  momento  corpus  videbatur.  Non  potest 
non  fnisse  quod  seriptnm  est. 

GAPUT  lY. 
Igitur  si  neqne  nt  impossibilem,  neqne  ut  pericu* 
losam  Deo  repndias  corporationem ,  superest  ut 
qnasi  indignam  rejiciaa  et  accuses.  Ab  ipsa  quidem 
exorsus  ^^  naiivitate,  perora,  age  jam,  spurciiias 
genitalinm  in  utero  elcmentorum  (18),  humoris  et 
sanguinis  focda  coagula,  carnis  ex  eodcm  cceno 
alendae  per.novem  menses.  Describe  uterum  de  die 
m  diem  ^^  inolcscentem  ^^,  gravem,  aaxium,  nec 
toaiuo  tutum  ^ «  incertum  libidinibus  fastidii  et 


dicavit;  propter  eum  omni  se  humilitate  dejeeit 
usque  ad  mortem^  et  mortem  crucis  (Philip.  n). 
Amavit  utique,  qucm  magno  ^^  redemit.  Si  Ghri- 
stns  Greatoris  ^-^  est,  suum  merito  amavit;  si  ab 
alio  Deo  est,  magis  adamavit,  quando  aliennm  re- 
demit.  Amavit  ergo  cum  homine  etiam  nativiu- 
tem,  etiam  carnem  ejus.  Nihil  amari  polest  sine  eo, 
per  quod  est  id  quod  est  ^.  Aufer  nativitatem,  et 
exhibe  hominem;  adime  camem,  et  prsesta  qnem 
Deus  redemii.  Si  hsec  sunt  homo,  quem  Deus  rede- 
mit,  tu  haec  erubesccnda  illi  facis,  qnae  redemit, 
et  indigna,  quse,  nisi  dilexisset,  non  redemisset.  Na- 
tivitate  reformata  ^  regeneratione  ccelesti,  carnem 
ab  omni  vexatione  restituit,  leprosam  emacnlat, 
caecam  perluminat  ^"^ ,  paralyticam  redintegrat , 
C  dsemoniacam  expiat  ^ ,  mortuam  resnscitat ;  et 
nasci  in  illam  erut>escit  ^?  Si  revera  de  lupa,  aut 
sue,  aut  vacca  prodire  voiuisset,  et  ferse  ant  peco- 
ris  corpere  indutus,  regnum  coeloram  prsedicaret, 
tua,  opinor,  illi  censura  prsescriberet,  turpe  hoc 
Deo,  et  indiguum  hoc  Dei  Filio,  et  stultum  pro- 
pterca  qui  '^^  ita  credat.  Sit  plane  stullum,  si  "^^  de 
nosiro  sensu  judicemus  Deum.  Sed  circumspioe 
{I  Cor.  I,  27),  Marcion,  si  tamen  non  delesii:  Stulta 
mundi  elegit  Deus^  ut  confundat  sapientes  ^^.  Quse- 
Varioe  lectiones. 

«  Adeo  Rig.  Ven.  Seml.  Rhen.  «  Auferes  Rig.  Ven.  Par.  **  Phantasma  Seml.  Pam.  •s  Ejusdem  «ubs- 
Unlise  Pam.  *«  Angcli  repet.  Pam.  *^  Te  hinc  Pam.  Rhen.  "  Delapsum  jRi^.  Ven.  *«  Descendisse  Pam.  Va- 
tic,  cod.  50  Angelorum  et  Rhen.  Seml.  ^i  Quoquo  Rig.  Ven.  "  Odio  habiU  add.  Pam.  ^  In  diem  omitt. 
Rig.  Ven.  ^  Insolescentem  Pam.  SemL  ^s  Nexnm,  totum  Pam.  Seml.  nixum  totum  lib.  Urs.  cod.  Wouw. 
nec  sono  lolum  cod.  Agob.  ^  Vel  pro  periculo  honorandum  omitt.  Seml.  ^t  Dedignaberis  Pam.  Seml.  ^ 
Dndtur  alii.  »9  Unctionibus  jRi^.  Ven.  Seml.  Rhen.  ^  Venationem  Rhen.  Seml.  "  0  inser.  Pam.  Rhen. 
Aliter  natuscs  Pam.  aliter  naius.  Et  Rhen.  w  Pretio  add.  Pam.  Vattc.  3  cod.  "  Grealor  ejus  Pam. 
Rhen.  «^  Ant  add.  Pam.  Rhen.  «  Naiivilatem  reformai  a  morte  Rig.  Ven.  «'  Reluminal  alii.  ^  GapUt  jR^. 
Yen.  ^  Et  nos  illam  erabescemus  ?  alii.  '^^  Quia  Rig.  Ven.  '^^  Si  abest  a  Rig.  Ven.  "  Sapientia  Rig.  Ven. 
sapientiam  Pam.  Fran. 

Commentarios. 
(17)  Tam  vere  erat  et  columha^  quam  et  spiritus.  n  sus  Marcionem  tertio  :  c  Age  jam,  perora  in  san- 


Gonsentit  in  hac  liujus  loci  cxpositione  Tertuiliano 
aitfbtor  libri  de  Agone  Christiano  (intcr  opera  B. 
Augustioi),  c.  22.  Sed  ipse  Augustinus,  ep.  102  ad 
Evod.  et  lib.  de  Trinitate,  c.  5.  contra  sentit :  eui 
consenliunt  eliam  BB.  4mbros.  lib.  i  de  Saeram.,  c. 
5;  Ghrvsos.  hom.  12  in  Matth.j  id  colligentes  ex 
verbis  illis,  Quasi  columbut  et,  In  specie  columbce. 
({^)Perora,agejam,spurciHa$genitaliuminutero 
elementor*  Gonsimilia  sunt  istis  ea  quoe  libro  adve^ 


cti»sima  et  reverenda  opera  naturse.  »  Rig. 

(19)  Libidinibus  fasfidii  et  gulas.  Libidines  vocat 
quaslibet  inclinationes  et  appetiius.  Lag. 

(20)  Hanc  venerationem  naturas.  Inielligit  venera- 
tionem  quse  naturse  debetur.  Sensus  est  :  (}uod  ve- 
nerari  debueras,  tn  despuis.  Sic  lib.  iii  adv.  Mar- 
cionem,  Sanctissima,  inquit,  et  reverenda  opera 
naturas.  Rhek. 


LlBBIl  DE  CAHiNh:  CHRiSTl. 


m\ 


hKC  stulU  siinl?  convcrsio  hominis  ad  cul-  i  nonne  vere  resusciialus,  ul  vere  scllicet  mortuus? 
'  veri  Doi?  rejeclio  erroris?  disciplina  juslili»,      Falso  ergo  «^  slauiil  inler  nos  scirc  Paulus  lantum 


itiae,  palientise,  700  misericordiae,  ianocen- 
Omnia  htTC  quidein  stulta  non  sunt.  QuaTc 
le  quibus  dixerit;  et  si  te  pra?sumpscris  inve- 
Don  erit  lam  ''^  stuiium,  quam  "^^  credere  in 
natum,  et  quidem  ex  Yirgine,  et  quidem 
mn,  qui  pcr  ilias  natura.'  contumelias  voluta- 
.  Dicai  ha}c  aliquis  slulta  non  esse,  ct  alia 
quse  Deus  in  {emulationem  elegeril  sapientiae 
iris.  Et  tamen  apud  illam  facilius  creditur 
r  taurus  faclus  aut  cycuus,  quam  vcrc 
Christus,  penes  Marcioncm. 

CAPUT  V. 


B 


Jcsum  85  crucifixum?  falso  scpullurnm  ingessit? 
falso  resuscitatum  inculcavit?  Falsa  est  igitur  et 
iides  nostra,  et  phantasma  est  ^  totum  quod  spera- 
mus  a  Ghristo?  Scelestissimo  hominum,  qui  inter- 
emptores  cxcusas  Dei  (23).  Nihil  enim  ab  eis  pas- 
sus  est  Christus,  si  nihil  vere  est  passus.  Parco 
unicae  spei  tolius  lOl  orbis.  Quid  ^?  destruis  ne- 
cessarium  dedecus  ^  iidei  (24)  ?  Quodcunque  Deo  in- 
dignum  est,  mihi  expedit.  Salvus  sum,  si  non  con- 
fundar  dc  Domino  raeo.  Qui  mei  ®5)^  inquit, 
canfusus  fuerity  confundar  et  ego  ejus  ^.  Alias 
non  invenio  materias  confusionis,  quse  me  per 
contemptum  ruboris  probent  bene  impudentem  et 


Iplanc  ct  alia  tam  stulta,  quae  pcriinent  ad  ^  feliciter  stulinm.  Natus  est  Dei  Filius;  non  pudet 


meliBS  et  passiones  Dei;  aut  prudeutiara  di- 

•  Deum  crucifixum.  Aufcr  '^''  hoc  ''^  quoque, 

m»  imo  hoc  polius.  Quid  enim  indignius  Deo? 

nagis  erubescendum,  nasci  an  mori?  carnem 

e»  an  cruccm?  circumcidi,  an  suffigi?  edu- 

in  sepeliri?  in  prsnsepe  deponi,  an  in  monn- 

recondi?  Sapieniior  eris,  si  nec  ista  credi- 

Sed  non  eris  sapiens,  nisi  stultus  '^^  sseculo 

,  Dei  stulta  credendo.  An  ideo  passiones  a 

9  non  rescidisti,  quia  ut  phantasma  vacabat 

a*^  earum?  Diximus  rctro  aeque  illum  et  na- 

.8  et  infaniiae  imaginarise  ^^  vacua  ludibria 

potuisse.  Sed  jam  hic  ^  responde,  interfe- 

Britatis  (21).  Nonne  vere  crucitixns  cst  Dcus? 


quia  pndcndum  est;  et  mortuus  est  Dei  Filius; 
prorsus  crcdibile  cst,  quia  ineptnm  est :  et  sepul- 
tus,  resnrrexit;  ccrtum  est,  quia  impossibile.  Sed 
hsec  quomodo  in  illo  vera  erunt,  si  ipse  non  ftiit 
verus,  si  non  vere  habuit  in  sc  quod  figeretur,  quod 
moreretnr,  quod  sepeliretur  et  resuscitaretur,  car- 
nem  sciticet  sanguine  sufFusam,  ossibus  slructam, 
nervis  intextam,  venis  implexam,  quse  nasci  ct 
mori  novil  ?  Humana  ^*  sine  dubio,  ut  nata  ^  de 
homine ;  ideoque  ^^  mortalis  hiec  erit  ^^  in  Christo, 
quia  Gbristus  ^  homo  et  filius  hominis.  Aut  cur 
homo  Ghristus  et  filius  hominis,  si  nihil  hominis  et 
nihil  ex  homine  ?  ni^i  si  ^  aut  aliud  est  bomo  quam 
caro,  aut  aliundo  cnro  hominis,  quam  ex  homine  , 
tere  mortuus,   ut  «3  vere  crucifixus  (22)?Caut  aliud  s''  Maria,  quam  homo,  %  aut  homo  (25) 

Varia^  lectiones. 
llominum  ad  culium  verum  alii,  ''^  Jam  Pam,  Rhen.  '^^  Quam  abesi  a  Pam.  Rfien.  ''^  Dicam  Rhen. 
^  Aufers  Rhen.  Seml,  "^^  Hajc  Pam.  Paris.  Fran.  "'^  In  inser  jRtj.  Ven.  «o  Ad  sensnm  Rhen.  Seml.  s^ 
laria  et  Pam.  SemL  imaginarium  imaginariai  Rhen.  ^  Hinc  Rtg.  Ven.  ^  Et  Seml.  ^  Ergo  abcst  a 
Seml.  85  Jcsum  abest  a  Rhen.  Seml.  ^  Erit  Rig.  Ven.  ^  Qui  Pam.  Rhen.  ^  Decus  Pam.  Rhen.  ^ 
m.  Rhen.  ^  Bum  Patn.  Fran.  »» Humanam  Pam.  Rhen.  ^  Natom  Pam.  Rhen.  93  Quja  Rhen.  Seml.  ^ 
ml.  Pam.  ^^  Quia  Christus  abest  a  Rhen.  Scml.  ^  Si  abest  a  Rig.  Vcn.  ^*'  Esi add.  Pam.  Fran.  Par.^ 
moomitt.  Pam.  Rhen. 

Commeutarius. 
tnterfector  veritatis.  Hicrcticos  olim  gravio-     rum  fuisse  hominem,  certe  vere  mortnns  non  fuisset, 

sicque  Jndseos  carnifices  impio  illo  et  venenato  do- 
gmate  excusaret.  Lr  Pr. 

(24)  fiuid  destruis  necessarium  dedecus  fideit 
Hoc  dici  potest  etiam  iis  qui,  adversus  TertuUiani  et 
omnium  vcterum  scriptorum  traditionem,  Ghristnm 
statura  vultuijue  formosissimum  sibi  imaginantnr. 

n  frogaginem.  S.  Prosper  carm.  dc  ingratis,  ^  Sic  enim  ommno  legendum  est,  nonutvulgo,  decus. 

igio  :  D  Nam  hoc  adversus  Marcioncm   probare  instituit , 

oumia  ista,  Dcum  nasci,  Deum  crucifigi,  Deum 
mori,  Deum  sepeiiri,  quse  secundum  sensum  huma- 
num  pndenda,  s-tulta,  fatua  judicantur,  quseque 
Marcio  destruebat,  tanquam  indigna  Deo  :  hsec 
omnia,  inquam,  a  Deo  electa  fuisse,  ut  sapienlia 
saK;uIaris  confunderetur.  Ait  igilur  Seplimius  hsec 
dedecora  qu»  putamus,  non  esse  apud  Deum  dede- 
cora,  imo  necessaria  esse  fidei  Cbristianee.  «  Quid 
dcstruis,  inquit,  dedecus  nccessarium  fidei?  » 
Georgius  Dseticus,  lib.  de  Fide  :  c  Yides  quam  pul- 
chrum,  quamve  decorum  nostrse  salutis  sacramen- 
tum.  In  eo  quod  filius  est,  minoratus  ostenditur. 
Quomodo  ergo  ad  offuscandam  divinitatcm  ejus 
improperas,  quod  exsequiiur  ad  decorem  ?  »  Rio. 

(25)  Aut  homo  deus  Marcionis.  Homo  scilicet  ima- 
ginanus  et  falsus.  Sic  enim  mox  ipse  declarabit : 
a  Ut  carnem  gestaret  sine  osaibus  duram,  sine 


f6rt)is  uotatos  ncmo  cst  qui  dubitet.  Non  se- 
netor  hic  j  nam  lib.  I  ad  marcionem,  haereti- 
llnm  vens  coloribus  effingit,  et  telriorem 
imoianitate  prontelur,  quse  in  ipsius  patria 
lU  Non  absimili  sensu  epist.  aa  Trallianos 
Rialins    vocat    haerelicos    xax3(c  icapaOuo^a;, 


itifero  vomuit  coluber  sermooe  Brltannus. 


Qieronymo  norunt  omncs  hsereticos  acriler 

tnm  fuisse.  Lb  Pr. 

Nanne  vere  mortuust  ut  vere  crucifixus? 

ortns  ex  mone  probatur.  Ideo  autem  infa- 
(nortem  elogll ,  et  spectaculum  ignominise 
I,  nt  ab  omnibus  vcritas  agnosceretur,  nul- 

vere  morte  dubitarct,  nuUusque  resurreciio- 
I  dnbium  revocarct.  Abstineo  a  citandis  Pa- 
;  allego  tautum  scu  indico  S.  Ignat.,  epist. 
I.,  ubi  fuse  dc  hac  maloria.  Le  Pr. 
Interemptores  excusas  Dei.  Marcion,  quem 
nter  urget  TerluIIianus ,  prsedicabat  Chri- 
im  vere  hominem  fuissc,  sca  putative,  nihil- 
bomine  assnmpsisse.  Si  igitur  certum  esset 
iioatr»  substantiam  non  accepisse,  neque  ye« 


807 


TERTULLIAM  OPBHUM  PARS  11.  —  SERIBS  1,  POLEMIGA. 


808 


deus  MarcioDis  ^.  Aliler,  non  dicerelur  homo  Chri- 
8tus,  sine  caroe ;  nec  hominis  filius,  sine  aiiquo 
parcnte  homine  :  sicut  nec  Deus,  sine  Spirilu  Dei ; 
nec  Dei  Filius,  sine  Deo  Patre.  Ita  utriusque  sub- 
slantise  census  hominem  et  Deum  exhibuit  :  hinc 
natum,  iode  non  natum ;  hinc  carneum,  indc  spi- 
ritalem  ;  hinc  infirmum,  inde  praefortem ;  hinc  mo- 
ricntem,  inde  viventem.  Quse  ^  proprietas  condilio- 
Dum,  divinae  et  humanae,  sequa  utique  naturae 
utriusque  ^  veriiate  ^,  dispuncla  est  T09  eadem  fide, 
et  spiritus  et  carnis  ^.  Yirtutes  Spiritum  Dei,  pas- 
sioucs  carnem  honiiuis  probavcrunt.  Si  virtutes 
non  sine  spiritu,  proinde  ^  et  passiones  non  sine 
carne;  si  caro  cum  passionibus  ficta,  et  spiritus 
ergo  cum  virtutibus  falsus.  Quid  dimidias  mendacio 
Ghristum  (26)?  Totus  veritas  fuit.  Maluit,  crede, 
nasci,  quam  ex  aliqua  ^  parte  mentiri,  et  quidem 
in  semetipsum;  ut  carnem  gesiaret  sine  ossibus 
duram,  sine  musculis  solidam,  sine  sanguine  cruen- 
tioivsine  tunica(27)  vestitam,  sine  fame  esurienlem, 
sine  dentibus  edentem,  sine  lingua  loquentem ;  ut 
pbantasma  auribus  fuerit  sermo  ejus  per  imaginem 
vocis.  Fuit  itaque  phantasma  eliam  post  resurrec- 
tionem,  cum  manus  et  pedes  suos  discipulis  conspi- 
ciendos  offerret.  "^  Aspicite,  inquit  ^,  quod  ego  sum, 
quia  spiritus  ossa  non  habet,  sicut  me  habentemvi- 
detis  {Luc.  xxiv),  sine  dubio  manus  et  pedes  et 
ossa,  quae  spiritus  non  habel,  sed  caro.  Quomodo 
hanc  vocem  interpretaris,  Marcion,  qui  ^  a  Dco 
optimoy  et  simplici,  et  bono  tantum,  infcrs  Jesum? 
Ecce  fallit  et  decipit,  et  circumvcnit  omnium  ocu- 
los,  omnium  sensus,  omnium  accessus  et  contrac- 
tus.  Ergo  jam  Christum  non  de  coelo  deferre  de- 
bueras,  sed  de  aliquo  drculatorio  coeiu ;  nec  Deum 
prseter  hominem,  sed  magum  hominem;  nec  salu- 
lis  pontificem,  sed  spectaculi  artificem ;  nec  mor- 


A  tuorum  suscitatorem,  sed  vivorum  avocatorem  (28) 
Nisi  quod  et  si  magns  fuit,  nalus  est. 

CAPUT  VL 
Sed  quidam  ^®  discentes  Pontici  illius  (29),  su- 
pra  magislrum  sapere  compulsi,  concedunt  Christo 
carnis  TS3  veritalem,  sine  praejudicio  tamcn  re- 
nuendse  nativitatis,  Habuerit,  inquiunt,  carnem , 
dum  omnino  ^^  non  natam.  Pervenimus  ^^  igitur  de 
calcaria,  quod  dicit  solet,  in  carbonariam,  a  Mar- 
cionc  ad  Apellem  ,  qui  posteaquam  a  disciplina 
Marcionis  in  mulierem  carne  ^^  lapsus,  et  ^^  debiuc 
in  virgioem  Philumenem  spiritu  ^'  eversus  est  (30), 
solidum  Christi  corpus,  sed  ^^  sine  nalivitate,  sus- 
cepit  ab  ea  prsedicare  ^''.  Et  angelo  ^^  quidem  ^^ 
i)li  Philumenes  ^o  eadem  voce  Apostolus  responde- 

B  bit.  qua  ^^  ipsum  illum  jam  tunc  praecinebat,  di- 
cens  (Galat  i,  8)  :  Etiamsi  angelus  de  coelii  aliter 
evangelizaverit  vobiSf  quam  nos  evangelizavimuSf 
anathema  sit,  His  vero  quae  ^^  insuper  argumentaa- 
tur,  nos  resistemus  ^K  Confiientur  *^  vere  corpus 
habuisse  Christum.  Unde  materia^  si  non  ex  ea  qua- 
litate»  in  qua  videbatur?  unde  corpus»  si  non  caro 
corpus?  unde  caro,  si  non  nata?  quia  nasd  haberet» 
ea  fulura  quae  nasciiur.  De  sidenbus,  inqoiunt,  el 
de  substantiis  superioris  mundi  mutuatus  esl  car^ 
nem  :  et  utique  proponunt  non  esse  mirandum  cor- 
pus  sine  nativiiate,  cum  et  apud  nos  angelis  licue- 
rit  nulla  uteri  opera  in  carnem  ^^  processisse.  Agno- 
scimus  quidem  ita  reiaium ;  sed  tamen  quale  cst, 
ut  allerius  regulae  fides  ab  ea  fide  quam  impugnat 

A  instrumentum  argumenlaiiouibus  suis  mutnetur  ^. 
Quid  illi  cum  Moysc,  qui  Deum  Moysi  ^  rejicit?  Si 
alius  Deus  est,  aliter  sint  res  ejus.  Sed  ^  ulaniur 
haerelici  omnos  Scripturis  ejus,  cujus  utuntur  etiam 
mundo  :  erit  illis  hoc  quoque  in  testimouium  39  jq. 
dicii,  quod  de  exemplis  ipsius  blasphemias  soas  in- 


Variae  lectiones. 

^^  Deus,  Marcion  Pam.  Denique,  Marcion.  Haud  Fran,  lib,  Ursin.  Deus  Marcionis  aut  Rhen.  Seml.  ^  Qua 
/un.  2  Utriusque  abest  a  Rhen.  Pam.  ^  Cujusque  add.  Pam.  ^  Fide  spiritus  ei  caro  codd»  Ursin.  et  Di* 
vion,  Seml.  ^  Perinde  Rig.  Ven,  «  Se  add.  Pam.  Par.  Fran.  "^  Olfert  RJien.  Seml.  »  Dicens  Pam.  Rhen. 
Seml.  9  Quia  Rhen.  Yen.  *o  Quid  jam  Rhen.  Paris.  **  Dominus  cod.  Agob.  Pithas.  "  Parnimus  cod.  Agob. 
Piihai.  Rhen.  Jun.  pariamus  alii.  ^^  Muliere  lapsum  Rhen.  Seml.  ^^  Et  abest.  a  Rig.  ^^  Spiritus  Ven.  EtPatit. 
Rhen.  ^*'  Praedicans  Pam,  Rhen.  susceptum  ab  eo  praedicat  cod.  Wouw.  ^^  Ui  angelus  cod.  Wouw.  Pam. 
Rhen.  ^^  Quidam  Lat.  lilius  Pam.  Fran.  ^  Philumenes  abest  a  cod.  Wouw.  Philomenes  aiii.  ^t  Qoia  Rhen. 
Seml.  »  Qui  Pam.  Rhen.  23  Resbtimus  Rhen.  ^*  Coniitentis  Pam.  25  Carni  Rig.  Ven.  ^e  Mutentur  Rig.  Ven. 
2''  Mose  q.  D.  Mosi  SemL  ^  £t  Rhen.  SemL  ^  Illius  hoc  quoque  testimonium  cod.  Agob. 

Conimentarius. 


musculis  soHdam,  sine  sanguine  cruentam,   sine  n 
tonica  vcstitam,  sine  fame  esuricniem,  sioe  iiogua 
loquenlem,   ut  phaniasma   fuciit   sermo   cjus   per 
imagincm  vocis.  »  Rig. 

(26)  Quid  dimidias  mendacio  Christum?  totm  ve- 
ritas  est.  Ignatius,  cp.  ad  Trallianos  :  "£^6»  U  ou 
Tco  doMiv  ixj^  x^  iXnl^oLi  IkX  t^  &7C^p  lp.ou  dliroOa- 
v^VTi,  oXXi  T§  GVTt  •  ikrfiilai  \kp  iXXdTpiov  Tb 
4>8u^oc  Ego  vero  non  opinione  tantummodo  spem  in 
eo  habeo,  qui  pro  me  mortuus  est^  sed  revera :  omne 
enim  mendacium  alienum  a  veritate  est,  id  est,  a 
Christo.  Lac. 

(27)  Sine  iunica.  Tunicae  vocabulo  cutem  intcUi- 
git.  Rhbn. 


(28)  Sed  vivorum  avocatorem.  Qui  vivos  avocat  & 
vita  ad  mortem,  a  recta  fide  ad  haeresim,  a  Deo  ad 
Saianam.  Rig.  —  Vivorum  avocatorem.  Frustrato- 
rem  intellige  et  decepiorem;  neque  insulse  fudit 
vocabulo,  quoniam  mortuorum  animae  avocari  di- 
cuolur.  Lac. 

(29)  Sed  quidam  discentes  Pontici  illius.  Disdpnlos 
iatclligit  Marcionis ,  inier  quos  antesignanus  erat 
Apelles.  Ponticus  Marcion  didtur,  ut  et  iniiio  lib. 
I  adv.  eumdem,  mus  Ponticus;  fuit  enim  patria  Si- 
nopensis  in  Ponto.  Lb  Pr. 

(30)  /n  virginem  Philumenem  spiritu  eversus  est* 
Seductus  nempe  a  daemone,  quo  infame  prosiibtt* 
lum  intercipi^atur.  Lb  Pr. 


809 


LIBBR  DB  GARNB  GHRISTI. 


810 


strauDt.  Pacile  est  Tcritati  etiam  nibil  tale  adver-  «  nis  ^>.  Si  non  probant,  quia  noc  scriptum  cst,  ncc 


808  eos  praescribenti   TO'i  obtinere.  Igitur,  qui 
carnem  Christi  ad  exeinplum  proponuntangelorum, 
noo  natum  dicentes ,  licct  carncm  ^,  comparent 
Telim  et  causas  tam   Ghristi  quam  ^i  angelorum, 
ob  quas  in  carnem  ^^  proccsserint,  33  Nullus  um- 
quam  angelos  ideo  descendit,  ut  crucifigeretur,  ut 
mortem  experiretur,  ut  a  morte  resuscitaretur  ^^ 
Si  numquam  ejusmodi  fuit  causa  angelorum  cor* 
porandorum,  habes  causam  cur  non  nascendo  ac- 
eeperint   carnem.   Non  venerant  mori ,  ideo  nec 
nasci.  At  vero  Christus  mori  missus,  nasci  quoque 
neeessario  haboit,  ut  mori  posset  (31).  Non  enim 
mori  solet,  nisi  quod  nascitur.  Mutuum  debitum  est 
inter  se  nativitati  cum   morlalitate.   Forma  mo- 
riendi  causa  nascendi  est  (32).  Si  propter  id  quod 
moritur  mortuus  est  Chrisius ,  id  autem  moritur 
quod  et  naseitur,  consequens  ^  erat,  imo  preece- 
dens»  ut  leque  nasceretur  propter  id  quod  nascitur ; 
quia  propter  idipsum  mori  habebat,  quod,  quia  36 
nasdtur,  moritur.  Non  competcbat  non  nasci,  pro 
quo  mori  eompetebat.  «  Atquin  ^i  lunc  quoque  in- 
ter  illos  angelos  ^^  ipse  Dominus  apparuit  Abrahse  (33) 
sine  nativitate  cum  carne.  »  Scilicet,  pro  eadem 
eauss  diversitate.  Sed  vos  hoc  non  recipitis,  non 
eum  Christum  redpientes,  qui  ^  jam  tuoc  et  adlo- 
qoi,  et  iiberare,  et  judicare  humanum  genus  edi- 
scebat  in   carnis  habitu,  non  natae  adhuc,   quia 
nondum  moriturse,  nisi  prius  et  nativitas.  ejus  et 
mortalitas  adnunUarentur.   Igitur  probent  angelos 


B 


Cbristi  caro  inde  erit,  cui  angclorum  accommodant 
exemplum.  Cqnstat  angelos  carnem  non  propriam 
T05  geslasse  (34),  utpote  ^^  naiuras  ^^  substantiaa 
spiritalis,  et,  si  corporis  alicujus,  sui  tamcn  gene- 
ris  ;  in  carnem  autcm  humanam  transfigurabiles  ad 
tempus,  ut  ^  videri  et  congredi  cum  hominibus  poa- 
sent  ^.  Igitur,  cum  relatum  non  sit  unde  sumpse- 
rint  carnem,  relinquitur  intellectui  nostro  non  du- 
bitare,  hoc  esse  proprium  angelicae  potestatis,  ex 
nulla  materia  corpus  sibi  sumere.  «  Quanto  magis, 
inquis,  ex  aliqua  certum  est !  »  Sed  nihil  de  eo 
coQstat,  quia    Scriptura  non    exhibet.    Caelerum, 
qui  ^"^  valent  facere  semelipsos  quod  natura  non 
sunt,  cur  non  valeant  etiam  ^^  ex  nulla  substan- 
tia  ^^  facere  ?  Si  fiunt  quod  non  sunt,  cur  non  ex 
eo  fiant  quod  non  est  ?  Quod  autem  non  est,  cum 
sil,  ex  nihilo  est.  Proptcrea   nec  requiritur,  nec 
ostenditur,   quid  postea  factum  sit  corporibus  illo- 
rum  (35).  Quod  de  nihilo  fuit,  nihil  factum  est. 
Possunt  nihil    ipsum  convertere  in  camem,   qui 
semelipsos  poiuerunt  convertere  in  carncm.  Plus 
est  naluram  demutare,  quam  facere  maleriam.  Sed 
et  ^o  si  de  materia  necesse  fuisset  ^t  angelos  sum- 
psisse  carnem,  credibilius  utique   est  de  terrena 
maleria,  quam  de  ullo  genere  coelcstium  substan- 
tiarum ;  cum  adeo  lerrense  qualitatis  exstiterit,  ut 
terrenis  pabulis  pasta  sit.  Fuerit  ^^  nunc  ^^  quoque 
siderea  eodem  ^  modo  terrenis  pabulis  pasta,  quando 
terrena   non   esset ;  quo  terrena  coelestibus  pasta 


illos  ^  de  sideribus  aceepisse  ^^  substantiam  car-  C  est,  quando  coelestis  non  esset  (legimus  enim  manna 

Variae  lectiones. 

30  Seilicet  cameam  Pam,  tihen.  ^i  Et  add.  Pam.  Rhen.  32  in  carne  Rig.  Ven.  ^3  Venerunt  Pam.  Fran. 
Par.  processerunt  Rh.  Seml.  ^'^  Suscitaretur  Rig.  Ven.  35  Autem  add.  Rhen.  Seml.  iiem  Pam.  Fran.  Par, 
36  Id  quod  add.  Rhen.  Pam.  3t  Atqui  SemU  3«  Angelos  illos  Rig,  39  Quia  Uhen.  Seml.  ^^  Carnem 
add.  Rtg.  Ven.  *i  Concupisse  Rig.  Ven.  ^2  Substantiam  carnis  abest  a  Rig.  Ven.  "  Utputa  Pam.  Rhen, 
**  Natura  Rh.  Seml.  a  natura  cod.  Agob.  naturaj  Pam.  Paris.  ^^  ut  omitt.  Rig.  Ven.  ^^^  Posse  Rig. 
Ven.  *''  Quia  Rhen.  Seml.  Oberth.  *8  Et  Rhen.  Seml.  Oberlh.  ^»  Substantiam  Rhen.  Seml.  Oberth. 
50  Et  abest  a  Rhen.  Pam.  ^i  Fuit  Rig.  Ven.  "  Puerit  omitt.  Rhen.  Seml.  53  Si  add.  Rhen.  54  Eadem 
Rhen. 

Commentarius. 

(34)  Christus  mori  missus,  nasci  quoque  neces-  Sic  Seneca  de  Remed.  fortuit.  Lac. 

sario  hahuit  ut  moriposset.  Nondum  bene  Chrislia-  (33)  At  quin  tunc  quoaue  inter  angelos  illos  ipse 

nus  erat  Marius  Victorinus,  cum  in  l  Rhetoricorum  '  Oominus  apparuit  Abrance.  Haec  interprelatio,  quae 

Ciceronis  ita  scriberet :  a  Tantum  inter  homines  ortum  inde  babere  videtur,  quod  legatur  Gen.  iii  : 

eotest  neeessarium  ,  quantum  secundum  opinionem  Q.x  Tres  vidit,  unum  adoravit :  »  a  B.  Augustino  non 

umanam  valet  :  alioqui  secundum  Christianorum  probatur,  quem  ideo  videat  lector  lib.  ii  de  Trin. 

opinionem,  non  est  necessarium  argumentum  :  Si  cap.   17.  Porro   legimus  iterum  ex  ms.  3  Vatic. 


peperit,  eum  viro  concubuit;  neoue  hoc  rursus 
Si  natus  est,  morietur.  Nam  apua  eos  manifestdm 
est  sine  viro  natum,  et  non  mortuum.  »  Imo  Domi- 
num  nostram,  quem  vere  natum  scimus,  hunc  vere 
mortuum  fatemur,  hunc  verc  quoque  resurrexisse 
dicimus.  Rig. 

(32)  Forma  moriendi  causa  nascendi  est.  Qui 
dizit  mutuum  fuisse  debilum  inter  vitam  et  mor- 
tem,  modo  ait  formam  esse  causam  nascendi. 
Forma  igitur  mutui  est  veluti  quaedam  formalis  in 
mutuo  qualitas,  in  eo  residens.  Sensus  ergo  Tertul- 
liani  est :  L>e  pacto  et  conditione  morimur,  ut  non- 
nisi  quia  nati  adstringamur  hac  lege  morlis,  quasi 
eonditio  mortis  esset  velut  finalis  nascendi  causa  ; 
quia  non  nascimur,  nisi  sub  condiiione  moriendi, 
et  coDtraetus  vitae  factus  est  sub  hac  conditione. 

Patrol.  n. 


Atauin  pro  atqui.  Pam. 

(34)  Constat  angelos  carnem  non  propriam  ge- 
stasse.  Scilicet  non  esse  carneos  omnino,  et  proprie 
utnos,  nec  pondere  corporis  graves.  Illud  propriam 
appeliat  supra  angeloSy  nempe  propriam  sibi,  non 
supra  camem.  Nam  et  statim  indicat,  et  alibi  do- 
cet  angelos  illos  propriam  carncm  prse  se  tulisse, 
sed  assumptam,  non  sibi  propriam  et  naturalem, 
ut  in  hoc  Augustinus  et  Bernardus  citandi  aliquando 
ambigunt.  Lag. 

(35)  Quid  postea  factum  sit  corporibus  illorum. 
Latinissime  dictum.  Id  cst,  quo  pcrvenerint.  Subau- 
ditur  de  prajpositio.  Sic  Giccro  in  Verrem  :  t  Quid 
te  futunim  e&t  ?  quo  confugies  ?  »  Plautns  :  «  Q^iid 
argenlo  factum  est  quod  dcdi.  «  Rursum  Cicero 
pro  Clucnlio  :  «  Quid  cst,  d  etc.  Rhen. 

26 


811 


TBRTULLIANI  OPBRUM  PARS  II.  —  SBRIBS  I,  POLBMIGA. 


812 


esui  populo  fuisse  :  Panem,  inquii  (Psal.  ltxtu),  a  tusne  esset,  an  non  ;  si  enim  hoc  negavit  respon» 


angelorum  edii  homo);  non  lamen  infringitur semel 
separala  condilio  Dominica3  carnis,  ex  causa  alte- 
rius  dispositionis.  Homo  vere  futurus  usque  ad 
mortem  eam  carnem  oportebat  ul  ^^  induerel,  cujus 
estmors  :  eam  TOO  porro  carnem,  cujus  esi  mors, 
nativitas  antecedit. 

CAPUT  VII. 
Sed  quotiens  de  nativitale  contenditur,  omnes 
qui  respuuul  eam  ut  prsejudicantem  de  carnis  in 
Chriito  veritale,  ipsum  Deum  volunt  negare  esse 
natum,  quod  dixerit  {Matth.  xii,  48)  :  Quce  mihi 
mater,  et  qui  mihi  fratres  ?  Audiat  igilur  et  Apeiles, 
quid  jam  rcsponsum  sit  a  nobis  (36)  Marcioni  eo 
Jibello,  quo  ad  ^^   Kvangelium  ipsius  provocavi- 


810  ejus,  hoc  captavit  nuntiatio  tentatoris.  Scd 
nulla  tcntalio  tcndens  ad  agnitionem  ejus,  de  quo 
dubitando  tcntat,  ita  subito  procedit,  ut  non  ante 
praecedat  qusestio  TOT  quae,  dubitationem  infe- 
rens,  cogat  tentationem.  Porro,  si  nusquam  de  na* 
tivitate  Christi  volutatum  est,  quid  tu  argamentaris, 
Yoluisse  illos  per  tentationem  sciscitari  qnod  nnn- 
quam  produxerunt  in  qusestionem?  Eo  adjicimus  ^: 
etiamsi  tentandus  esset  de  nativiiate,  non  utique  hoc 
modo  tentaretur ,  earum  pcrsonarum  adnuntialionet 
quae  poterant,  etiam  nato  Christo,  non  fuisse.  Onmet 
nascimur,  et  lamen  non  omnes  aut  fratres  babemos 
aut  matrem.  Adhuc  potest  et  patrem  magis  habere 
quam  matrem,et  avunculos  magis  quam  fratres.  Adeo 


mus   (37),   considerandam   scilicet  matcriam  pro-  B  °<^°    compctit  tentatio   nativitalis,  quam  licehat  et 


nuntiationis  istius.  Primo  quidem,  nunquam  quis- 
quam  adnuntiasset  illi  matrem  et  fratres  ejus  fo- 
ris  stare  ^'^,  qui  non  cerius  esset  ^  habere  illum 
matrcm  et  fralres,  et  ipsos  esse,  quos  tunc  nuntia- 
bat,  vel  retro  cognitos,  vel  tunc  ibidem  compertos  ^9, 
licet  propterea  abstulerint  haereses  ista  ^  de 
Evangelio,  quod  el  crcditum  patrem  ejus  Joseph 
fabrum,  et  matrem  Mariam,  et  fratrcs  et  sorores 
cjus  optime  notos  sibi  esse  dicebant^  qui  miraban- 
tur  doclrinam  ejus.  a  Scd  tentandi  gratia  nuntia- 
verant  ^*  et  matrem  el  fratres,  quos  non  habebat.  » 
Hoc  quidcm  Scriptura  non  dicit,  alias  non  tacens, 
cum  quid  tentationis  gratia  factum  est  circa  ^^ 
cum ;  Ecce,  inquit  (Matth,  xxii),  surrexit  legis  do- 
ctor  tentans  eum.  Et  alibi  {Matth.  xix)  :  Et  accesse-- 


sine  matris,  et  sine  fralrum  nominatione  cooatare. 
Facilius  plane  est,  ut,  certi  illum  et  malrem  et  fra- 
tres  habere,divinitatem  potius  tentaverint  ejus,  quam 
nativitatem  :  an  intus  agens,  sciret  quid  foris  esset, 
mendacio  petitus  ^  prsesentia  ^  eorum  qui  in  pr»- 
senti  ^^  nou  erant :  nisi  quod,  etsi  ^'^  vacuisset  ^ 
tentationis  ingenium  ,  poterat  evenire  ,  ut  quos 
illi  nuntiabant  foris  stare,  ille  eos  sciret  absentes 
esse  (39)  vel  valetudinis  ^^  vel  negotii,  vcl  pere- 
grinationis  nota  '^^  jam  necessitate.  Nemo  tentat  eo 
modo,  quo  posse  sc  sciat  ruborem  tenlatioDis  re- 
ferre.  Nulla  igilur  materia  tentatioois  competfnte, 
liberatur  simplicitas  nuntiatoris  ''^,  quod  vere  ma- 
ter  et  fratres  ejus  supcrvenissent.  Sed,  qu»  raiio 
responsi,  matrem  et  fratres  ad  prsesens  negantis, 


runt  ad  eum  Phariscei,  tentantes.  Quodnemo  pro-  C  discat  etiam  Apelies.  Fratres  Domini  non  credi- 
hibebat  hic  quoque  significari  tCDlandi  gralia  factum.  derant  '^^  ia  iHum,  sicut  et  in  ^3  Evangelio  ante 
Non  recipio  quod  extra  Scripturam  (38)  de  tuo  in-  Marcionem  edito  continetur.  Mater  aeque  non  de- 
fcrs.  Dehinc,  materia  tentationis  debet  subesse.  monstratur  adhaesisse  iili  (40),  cum  Martha  et  Ma- 
Quid  tentandum  putaverunt  in  illo  ?   Utique,  na-      ria  alia  "^^  in  commcrcio  ejus  frequententnr.  Hoc 

Vario;  lectiones. 


cod.  Agob.  ^  Valuisset  Par.  ^u  Valetudine  Rig.  Ven.  '^^  Nolae  Rig.   Ven.  ^*  Nuntialionis  Hig.  Ven. 
"  Crediderunt  Pam.  Fran.  Par.  "'3  Et  in  omitt.  Rig,  Ven, 

Commentarins. 

(36)  Quidjam  responsum  sit  a  nobis  Marcioni,  q  periatur,  ut  scilicet  traditiones  Ecclesiae  amanda- 
Inlelligit  haud  dubie  libros  iv  adv.  Marc. ;  ibi  cnim  ^  rent.  Le  Pr.  —  Ne    fortc  quis   istud   detorqueal 

--'    — *-   :-.-:u..-   u —      contra  traditiones  ecclesiasticas,  meminerit  Auelo- 

rem  docuisse,  I.  de  Cor.  milit.  c  3,  etiam  tradi- 
tionem  non  scriptam  debere  recipi.  Pam. 


eliam  iisdem  pene,  sed  paulo  paucioribus  hanc 
scripturam  explicat  verbis,  paulo  post  adlegandis. 
Proinde  ttiam  hinc  constal  verum  esse  codem  pene 
tcmiore scriplos  hunc  et  sequentem  librum  ac  libb. 
IV  prinios  aav.  Marcioncm  :  his  vero  absolutis,  tum 
dcmum  essc  conscripium  quintum  lib.  adversus 
eumdcm.  Pam. 

(37)  Ad  Evangelium  ipsius  provocavtmus.  Utitnr 
aliquando  Terlullianus  evangvlio  Marcionis  adv. 
eunidem  :  reiorqucl  nimirum,  ut  quavis  sponsione 
ipsum  premat.  B.  Lucae  Evangelium,  rcjectis  aliis 
tribus,  in  muitis  recusabat,  ct  quintum  sua;  falui- 
tati  congruens  et  couforme  commentus  est.  De 
hoc  agitur.  Ls  Pr. 

(38)  Non  recipio  quod  extra  Scripturam,  Inler 
articuios  quadraginta  ab  haereticis  superiori  sae- 
culo  cxaralos,  unus  est,  ^no  se  nihil  credere 
aut  doccre  profitentur,  nisi  in  sacris  codicibus  re- 


(39)  Ille  eos  sciret  absentes  esse.  De  matre  et 
consanguineis  Christi  est  ausestio,  quos  aut  spre- 
visse,  aut  neglexisse  diccDant  ilii  vitilitigatores. 
Probat  vcro  nic  ex  B.  Luca  TertuUianus  contu- 
meliosum  in  parentes  numquam  fuisse,  sed  tem- 
per  morigerum  et  subditum.  Lb  Pr. 

(40)  Mater  cequenon  demonstratur  adhtesisse  ilU. 
niud  polest  intelligi  de  adhaesione  perpetoa  in 
Chrisii  concionibus,  quas  frequeniabani  Martha 
et  Maria.  Deinde  id  quod  sequitur,  increduUtas  do- 
rum,  ad  fratres  Domini,  non  ad  Mariam,  refeni 
debei.  Pam.  —  Vel  dicendum  est  hic,  nt  quandogiie 
alias,  dormitasse  bonum  TertuUianum.  Annon  emuH 
vero  Christo  filio  adhaerebat,  qnse  usque  ad  craeem 
compatiens  prosequebatur ,  et  postquam  asoeoderat 


813 


LIBER  DB  GARNB  GHRISTI. 


814 


denique  in  loco  apparct  incrcdulitas  oorum  :  cum  a  Dci  verbum,  ipsc  Dci  vcrbum,   nuntiata  matre  et 


is  ''S  doceret  viam  vitae,  cum  Dei  regnum  pra3dicaret, 
com  languoribus  et  vitiis  medendis  operaretur, 
709  exlraneis  deBxis  in  illum,  tam  '^^  proximi 
abcrant.  Denique  superveniunt,  et  foris  subsistunt, 
nec  introeunty  non  compulanles  sciiicet  quid  in- 
ttts  ageretur  :  nec  sustinent  saltcm,  quasi  necessa^ 
rius  aliquid  (41)  afferrent  eo  quod  ille  tum  maxime 
agebat ;  sed  amplius  inlerpcllant,  et  a  tanto  operc 
revocatum  volunt.  Oro  te,  Apelles,  vel  tu,  Marcion, 
si  forte  tabula  ludens  (42),  vcl  de  histrionibus  aut 
anrigis  contendens,  tali  nuntio  avocareris,  nonnc 
dixisses  :  Quae  mibi  mater,  aut  qui  fratres  ?  Deum 
praedicans  el  probans  Christus,  legem  et  prophetas 
adimplens,  tanti  retro  aevi  caliginem  dispargens, 
indigne  nsus  est  hoc  dicto    ad  perculiendam  in-  B  ^ibi  videnlur  ^  Marcion  et  Apelles,  secundum  veri- 


fraternitate,  desereret?  Negavit  itaque  parentes, 
quomodo  docuit  negandos  pro  Dei  opere.  Sed  alias 
figura  est  synagogae  in  malre  abjuncta  ^^,  ct  Ju- 
daeorum  in  fratribus  incredulis.  Poris  erat  in  illis 
Israel;  discipuli  autem  novi  intus  audienles,  ei 
credcntes,  et  cohaerentes  Christo,  Ecciesiam  deli- 
niabant  ^\  quam  potiorem  matrem,  et  digniorem 
fraternilatem,  recusato  carnali  genere,  nuncupavii^ 
Eodem  T09  sensu  denique  et  illi  exclamationi 
respondit,  non  matris  uterum  et  ubera  negans, 
sed  feliciores  designans,  qui  verbum  Dei  audiunt. 

CAPUT  vni. 

Solis   istis  capitulis,    quibus    maxime    instructi 


credulitatem  foris  stanlium,  vcl  ad  excutiendam 
imporiunitatem  ab  opere  revocantium?  Caeterum, 
ad  negandam  nativitatem,  alius  necessarius  "^"^  fuis- 
set  et  locus,  et  tempus,  et  ordo  sermonis,  non 
ejus  qui  posset  '^^  pronuntiari  etiam  ab  eo,  cui 
et  mater  essel  et  fralres,  cum  indignatio  parenlcs 
non  neget,  sed  objurget  '^^,  Denique,  potiores  fecit 
alios,  et  meritum  praelaiionis  oslendens,  audien- 
tiam  scilicet  vcrbi  (43),  demonstrat  qua  condi- 
tione  negaverit  matrem  el  fratres.  Qua  enim  alios 
sibi  adoptavit,  qui  ei  adhaerebant,  ea  abnegavit  il- 
los,  qtil  ab  eo  absistebant.  Solet  etiam  id  implcre  ^ 
Chrislns,  (^uod  alios  docet.  Qualc  ergo  erat,  si  do- 


tatem  inlcgri  et  incorrupii  Evangelii  intcrpretatis, 
saiis  esse  dcbuerat  ad  probationem  carnis  humanae 
in  Cbristo  per  defensionem  nativitatis.  Sed  quoniam 
et  isli  Apellcciani  ^  carnis  ignominiam  praetendunt 
maxime,  quam  volunt  ab  igneo  illo  praeside  mali 
solliciiatis  ^  animabus  astructam  &'',  et  idcirco  indi- 
gnam  Christo,  et  idcirco  de  sideribus  illi  sal)stan- 
tiam  compelisse,  debeo  illos  de  sua  paratura  (44) 
repercutere.  Angelum  quemdam  incliium  nominant, 
qui  mundum  hunc  instituerit,  et  instituto  eo 
poenitentiam  admiscuerit  ^.  Et  hoc  suo  loco 
traclavimus;  nam  est  nobis  adversus  illos 
ibellus  (45),  an  qui  spiritum  et  voluntatem  et  vir- 


eens  non  tanli  facere  matrem  aut  fratres,  quanti  C  tutcm  Christi  habuerit  ad  ea  oper^i  dignum  aliquid 

Variae  lectiones. 

■^*  Marlhae  et  Mariae  aliae  Jiig.  \en.  Rhen.  Seml.  '5  His  cod.  Agob. '«  Tum  Jun.  '^'^  Necessarius  abest 
a  cod.  Agob.  Rig.  Ven.  necessarior  cod.  Ursin,  "^^  Possil  Pam.  Rhen.  '^^  Parentcs  negat,  non  negat,  soi 
objurgat  Rig.  Ven.  auctore  Cujacio  ad  cap.  ex  litteris  l.  iii  DecretaU  ^.  Etiam  adimplere  Seml.  ®*  Ad- 

i'ancta  Pam.  ^^  Delincabant  Jun.  ^  Nuncupanl  Rhen.  Seml.  nuncupat  Fran.  Par.  nuncupas  Pam. 
*  Yidentur  sibi  Rhen.  Pam.  ^  Apelleiaci  lib.  Agob.  Rig.  Ven,  Appelliaci  lib.  Ursini.  Apelliaciani  lih, 
PUhas.  appellationi  cod.  Diuion.  Apellaciani  Rhen.  ^  Societatis  Pam.  mendose.  Abstruclis  Seml.  ^  Ad- 
miserit  Pam.  Rhen. 

Gommentarius. 


in  coelum,  ipsa  cum  apostolis  iu  coenaculo  manens  et 
in  oratione  perscverans,  promissionem  Patris,  quam 
ipsa  qnoque  per  os  ejus  audiverat,  exspcclabat? 
Atqoi  haec  singula  ex  Evanfi;eIio  Joannis  et  Actibus 
aposiolorum  nullo  negoiio  demonstramus.  Edd. 

(41)  Quasi  necessarius  aliquid,  etc.  Necessarius 
diiit,  magis  necessarium.  Rhen. 

(42)  St  forte  tabula  ludens,  Tabulam  lusoriam  in- 
telligit,  seu  latranculariam,  in  qua  tesseris  et  cal- 
enlis  Indebatur.  Qui  tabulam  fritillum  explicant, 
forte  minus  bene.  Nam  fritillum  est  alveolus  in 
qnem  tesserae  seu  cubi  conjiciuntur  agitanturque, 
a  forma  oblonga  pyrgus  dicitur,  irip^o?.  Sic  Hora- 
tio  mittere  in  pyrgum  talos.  Marlialis  alveolum 
hnnc  turriculam  vocat.  Le  Pr. 

(43)  Audientiam  scilicet  verbi,  Audientia  vox  La- 
tina  cst  qua  el  usus  Tulius  de  Senect.  «  Facitque 
persffipe  ipsasibi  audienliam,  »  elc.  Le  Pr. 

(43;[  Paratura.  Paraturum  vocat  id  quod  praestat 
materiam.  Bhenan. 

(45)  Libellus  scilicet  adversus  Apellatianos,  qui 
liber  hodie  non  exstat.  Seml.  —  An  liber  iste  Ad- 
versus  Apbllbk  an  adversus  Apelletianos  inscribi 
debeaty  aliqnandin  me  dubitare  fccit,  quod  inter 
ettteros  haereticos,  adversus  quos  scripsit  Tertullia- 


nus,  enumeret  Yinccntius  Lirinensis  Apellem;   ex 
quo  eliam  haesitavimus  num  plures  essent  libelli  ab 
Auclore   adversus   ipsum    et  discipulos  ejus  con« 
scripli.  Yerum  cum,  toties  facta  Apellis  mentione 
atque  nullius  alterius,  nullamtamen  libri  cujuspiam 
adversus  eumdem  mentioncm  praelerquam  hoc  loco 
faciat,  fit  mihi  credibile,  et  unicum  esse  ab  eo  con- 
scriptum,  ct  adversus  Apelletianos  inscriptum :  ma- 
xime,  cum  etiam  Apeltetianos  B.  Cyprianus  nun- 
cupet  Apellis  discipulos,  ep.  73,   ab  Jubaian.  Alqui 
obscuriora  quidem  sunt  vcrba  TertuIIiani ;  sed  hoc 
sibi  vult,  argumentum  libri  adversus  Apelletianos 
potissimum  fuisse,  an  «  angelus  ille  igoeus  mali 
praeses,  qui  et  nundum  hunc  (juxta  illos)  institue- 
rat,    et    sollicitatis   animabus    carncm   aslruxerat^ 
ad  quod  tamen  spiritum,  et  voluntatem,   et  virtu- 
tem  Christi   habuerit,  dignum   aliq[uid    poenitentia 
fcccrit.  »  Utpote  qui  diccrenl,  sicuU  legitur  lib.  de 
Prcsscript.  adv.  hcsret.  c.  31,  «  illum  mundo  infc- 
riori    permiscuisse    pcenitentiam,  quia    non    illum 
tam  perfecte  fccisset,  c[uam  supcrior  mundus  insti- 
tulus  fuisset.  »  Quod  ipsum  inlerim   pulchre   con- 
tra  illos  retorquct,  illic  ubi  loquitur,  de  sua  para» 
tura  repercuttens....  Dc  sollicitatisanicmanimabus 
ab  igneo  illo  deOf  angelo  juxta  Apellem,  videlib.  de 


815 


TERTULLIANl  OPERUM   PARS  U.  —  SERIBS  I,  POLEMIGA. 


816 


poenitcntia  fecerit,  cum  angclum  eiiam   de  figura  •  etiam  Christum  ia  carne  lerrena  fuisse  coeleateni, 

erralicae  ovis  interpretcntur.  Teste  ijjitur  poenilcn-      sicul  ^  sunt  qui  ei  adaequantur. 

tia  institutoris  sui,  deliclum  erit  mundus;  siquidem 

omnis  pocnitentia  confcssio  cst  delicti   (46),  quia 

lucum  non  habet  nisi  in  dclicto.  Si  mundus  deli- 

ctum  est  quia  ^  corpus  et  membra,   deliclum  erit 

proinde  ^  et  coelum,  et  coeleslia  cum  coelo.  Si  coe- 

leslia  ^i,  et  quidquid  inde  conceptum  prolatumque 

est,  mala  arbor  malos  TTO  fructus  edat  neccsse 

esl  {Matth,  viii).  Caro  igilur  Christi  de  coelestibus 

strucla,  dc  peccati  conslitit  ^^  elcmcntis,  peccatrix  de 

peccatorio  censu  ^^  et  par  ^4  jam  ^s  crit  ejus  sub- 

stantiae,   id  est  nostrae,  quam  peccatricem  Christo 

dedignantur  inducere  ^^.  Ita  si  nihil  de  ignominia 

inlercst,  aut  aliam  purioris  notae  materiam  cxcogitent 


CAPUT  IX. 

Praetendimus  adhuc,  nihil  quod  ex  alio  acceptum 
sil,  ut  aliud  sit  quam  id  de  quo  sit  acceplum,  iU 
7T1  aliud  ^  esse  '',  ut  non  suggcrat  ^  unde  sit  acce- 
ptum.  Omnis  materia  sine  te&timonio  originis  saie 
non  est,  etsi  demutetur  in  novara  proprietatem. 
Ipsum  certe  corpus^  nostrumj  quod  de  limo  figola- 
tum  ^^  eiiam  i^  ad  fabulas  nationum  (47)  veritas 
transmisit,  utrumque  originis  elementum  ^^  coofi- 
tetur;  carne  terrenum  *3;  sanguine,  aquenum  ". 
Nam  i^,  licet  alia  sit  species  qualitatis,  hoc  est, 
quod  ^^  ex  alio  aliud  fit,   caelerum,  quid  est  san- 


Christo,  quibus  displicet  nostra,  aut  eamdcm  agno-  B  guis,  quam  rubeus  humor?  quid  caro  quam  terra 


scant  d'',  qua  cliam  coelestis  melior  esse  non  potuit. 
Legimus  plane  (/  Cor.  xv) :  Primus  homo  de  terrce 
limo ;  secundus  homo  de  caslo.  Non  tamen  ad  ma- 
teriae  differentiam  spectat,  sed  tantiim  terrense  retro 
substantise  camis  primi  hominis,  id  est  Adae,  coele- 
stem  de  spiritu  substautiam  opponit  secuudi  ho- 
minis,  id  est  Chrisli.  Et  adeo  ad  spiriium,  non  ad 
carnem,  coelestem  hominem  refert :  ut  quos  sic  ^ 
comparat,  constet  in  hac  carne  terrena  coclestes 
fieri,  spiritu  scilicet.  Quod  si  secundum  carnem 
quoque  coelestis  Christus,  non  compararentur  ^  illi 
non  ^  secundum  carnem  coelestes.  Si  ergo  qui  ^  fiunt 
coelcstes,  qualis  et  ^  Christus,  terrenam  carnis  sub- 


conversa  in  figuras  suas  ^''?  Considcra  singulas 
qualitales,  musculos  ut  glebas  (48),  ossa  ut  saxa, 
etiam  circum  papillas  calculos  quosdam  (49) ;  aspice 
nervorum  lenaces  conncxus  (60),  ul  traduces  radi- 
cum,  el  venarum  ramosos  discursus,  ut  ambagcs 
rivorum,  et  lanugines  ut  muscos,  et  comam  ut  oe- 
pitem,  et  ipsos  medullarum  in  abdito  thesanros» 
nt  metalla  carnis.  Haec  omnia  terrenae  originis  si- 
gna  et  in  Christo  fuerunt  :  ha)c  ^^  sunt  quae  illom 
Dci  Filium  celaverey  non  alias  tantummodo  bomi- 
ncm  existimaium^  qam  ex  humani  ^^  substantia 
corpori.  Aut  cdite  aliiuid  in  illo  coeleste  de  Sep- 
temtrionibus,  et  TT!9  Vergiliis  ^^  et  Suculis  (51) 


staniiamgestant;  hinc  ^  quoque  confirmalur,  ipsum  C  emcndicalum.  Nam  quse  enumcravimus,  adeo  ter 

Variae  lectiones. 
89  Quam  Rig.  Seml.  Ven.  ^  Perinde  Rig,  Ven,  ^i  Cum  coelo.  Si  coeleslia  non  habet  cod.  Agob. 
Ligalt.  Ven.  ^^  ConsUt  Rig.  Ven.  «3  Sensu  Par.  Lugdun.  ^  Pars  Rig.  Ven.  ^s  jam.  omitt.  Rhen. 
Pam.  ^  Christus  dedignatur  induere  Pam.  Rhen.  ^"^  Eam  cognoscant  Pam.  Rhen.  ^  Ei  Rtg. 
Ven.  ^^  Comparentur  Rig.  Ven.  *  Non  abest  a  ftw.  Ven.  ^  Qui  abest  a  Rhen.  Fran.  3  Est  Pam. 
Rhen.  *  Hic  Rhen.  Seml.  ^  li  add.  Rig.  Ven.  ^  Afiud  omitt.  Seml.  in  tolum  pramitt.  Pam.  Rhen. 
'^  Est  Rhen,  Pam.  Jun.  ^  Quia  suggerat  Jun.  ut  suggerat  Seml.  cui  non  suggerat  Rhen.  Pam,  '^  ""' 
add.  Rlien.  SemU  ^^  Est  add.  Seml.  ^^  Ut  jam  Lat.  ^^  Ulriusque  originem  elementi  Rig.  Ven. 
.  13  Terram  Rig.  Ven.  Pam.  Rhen.  Seml.  **  Sic  cod.  Ursin.  Wouw.  Aquam  Rig.  Ven.  aguaoam 
Rhen.  Seml.  »5  Nam  omitt.  Rhen.  Pam.  Seml.  ^^  Quo  Jun.  ^"^  Terra  in  figura  sua  alii.  **  Et  Rig.  Vin. 
19  Exslantem  humana  Rig.  Ven.  ex  humana  cod.  Pithan.  ^o  Virgiliis  Seml. 

Gommentarius. 

Animay  c.  23.  De  mundo  ah  illo  instituto  lib.  de  n  Innuit  Japeti  filium,  qui  homines  primum  e  loio 

Prasscript.  c.  34  et  51.  De  carne  hominis  proinde      formavit.  De  hoc  Satyra  13  Juvenaiis.  Ovid.  lib.  I 


»Hoe 

Sml 
fom. 


ab  eodem  exstructa,  insuper  lib.  rf^  Resurr,  cam.^ 
c.  5.  De  Christi  dcniquc  cai^ncy  non  ab  illo  angelo 
creat'.i,  sed  ex  ca^lestibus  sideribus  structa^  contra 
Apellem  late  dispuUvit  Auctor  hujus  libri,  et  6^ 
et  iib.  II.  adv.  Marcionem.  Consentil  in  his  omni- 
bus  Epiphanius,  praeterquam  quod  inferiorem  deum 
nuncupet,  qucm  Auctor  angelum  igneum  :  quem 
interim  agnoscunt  B.  Augustin.  haer,  23,  Isidorus 
lib.  adv.  MarCf  Rabanus  noster,  B.  Honorius  et 
Gratianus  in  Catalogo  hceretic.  Hoc  pecuLiare  Au- 
ctori,  quod  de  pjjenitentia  angeli  creatoris  jam  di- 
ctumest;  sicuti  ct  illud,  quod  figuram  erraticm 
ovis  {Luc.  xv)  de  illo  intcrprolati  sint,  quasi  gau- 
dium  fucrit  in  coelo  apud  angclos  Dci  de  illo  uno 
pcccalorc  ad  poeniicntiam  converso,  quam  contra 
maluit  Auctor  interprctari  de  homine  lapso,  et 
per  christum  rcquisito,  sicuti  ctiam  alii  vcieres 
omnes.  Pam. 

(46)  Omnis  pa^nttentia  confessio  est  delicti.  Non 
ergo  sufficit  Lutheranorum  definitio  :  Pcenitentia, 
nova  vita.  Pam. 

(A7)  Ad  /abulas  nationum.  Promeihei  fabulam. 


Metam.  Horat.  lib.  i  Carm.  Le  Pr. 

(48)  Muscuhs  ut  glebas.  Optime  musculos  compt" 
rat  glebis ;  nam  sicui  hae  non  sunt  adeo  solidie,  otlt- 
pides,  nec  adeo  fluxae,  ut  terra  pulverea ;  ita  idb- 
sculi  medium  est  inter  ligamentum,  qnod  damoi,  el 
nervum,  qui  mollior,  ut  expendit  Gaienus  lib.  i  di 
usu  part.  et  Vesalius  lib.  u  de  Corporis  humam  /^ 
brica ;  nam  aliter  musculi,  qui  or^na  voiuataiii 
motus,  commode  ciere  bumana  nequissent  Lag. 

(49)  Etiam  circum  papillas  calculos  quosdam. 
Attrectata  papilla,  Septimius  grumulis  glandolamB 
duriusculis  impleri  sioi  manum  senseraL  Sic  lib.  u 
ad  Naiiones  dixit,  Ubera  lapilliscere.  Rig. 

(50)  Nervorum  tenaces  connexus.SYndesmMlSLHBii 
Hgamenta  solidissima  humani  corporis  notat,  ^ 
ab  aliquibus  nervi  vocaotur,  sed  non  8tricie,d0 
quibus  Galen.  lib.  xxxi  de  locis  affeei.  Lag. 

(51)  De  Septemtrionibus,  et  Vergiliis^  et  SuewSt» 
Stellas  illas  dicit,  quse  prope  Ursam  minorem  plnt* 
slri  figuram  referunt,  quae  Septemtriones  aift  > 
forma  boum  junctorum  qui  triones,  qoaai  larioiuii 
sivo  a  septem  trionibus,  qnoniam  tria  tr^OM  ro* 


817 


LIBBR  DB  GARNB  GHRISTI. 


818 


renee  lestimonia  carnis  sunt,  ut  ct  noslrse.  Scd  nihil  isil  facta,  crgo  ct  card  anima,  el  sicul  caro  aniiiia- 


novum,  nihil  peregrinum  deprehendo.  Dcnique,  ver- 
bis  tantummodo  et  faclis,  doctrina  et  virlulc  sola 
Cbristi,  homines  ^^  obstupescebant.  Nolarelur  ^^ 
etiam  carnis  in  illo  novitas  miraculo  habita.  Sed 
carnis  terrenae  non  mira  conditio:  ipsa  erat,  quse 
cselera  ejus  miranda  facicbat.  Cum  diccrcnt :  Unde 
huic  doctrina  et  signa  ista  ?  ctiam  despicientiom 
formam  ejus  haec  crat  vox.  Adeo  nec  humanae  ho- 
nestatis  corpus  fuil  (52),  ncdum  coelesiis  clarlialis. 
Tacentibus  apud  nos  ^^  quoquc  prophetis  de  ignobili 
aspectu  ejus,  ijisae  passioncs,  ipsae(]ue  contumclia) 
loquunlur:  passiones  quidem  humanam  carnemy 
contumelise  vero  inhonestam  (53)  probavcre  ^^. 
An  ausus  esset  aliquis  ungue  summo  perstringere 


lis,  ita  et  anima  carnalis.  Et  hic  itaque  causas  re- 
quiro.  Si,  ut  animam  salvam  facerel,  in  semetipso 
susccpit  aniinam  Christus,  quia  salva  non  essct  nisi 
pcr  ipsuD,  dum  in  ipso ;  non  video  cur  eam  carnem 
feccril  animalcm,  induondo  carnem,  quasi  alitcr 
animam  salvam  facere  non  posset,  nisi  carneam 
faclam.  Cum  cnim  nostras  animas  non  tantum  non 
carneas,  scd  ctiam  a  ^^  carne  disjunctas  salvas 
praestet ;  quanto  magis  illam,  quam  ipse  suscepity 
etiam  non  carneam  rcdigere  poluit  in  salutem ! 
Item  cum  praesumant  ^  non  carnis,  sed  animse 
uostrae  (56)  solius  liberandae  causa  processisse 
Christum  ;  primo,  quam  absurdum  est,  ul  animam 
solam  llibcraturus,  id  gcnus  eorporis  eam  fecerit. 


corpus  noYnm  (54),  ^s  sputaminibus   contaminare  ■•  quod   non  erat  liberaturus!  Deinde,  si   anima  no- 


faciem,  nisi  merentem  (55)  ?  Quid  dicis  ccelestem 
camcm,  quam  unde  coelcstem  intclligas,  non  ha- 
bcs?  Quid  terrenam  negas,  quam  unde  terrenam  ^c 
agnoscas,  habes?  Esuriit  sub  diabolo,  sitiit  sub 
Samaritide,  lacrymatus  est  super  Lazarum,  trepida- 
vit  21  ad  mortem.  TT8  Caro  enim,  inquit,  infirma. 
Sangninem  fudit  postremo  ^a  Haec  sunt,  opinor, 
signa  coelestia.  Sed  quomodo,  inquam  ^,  contcmni 
cl  paii  possct,  sicut  ct  dixi,  si  quid  in  illa  carne 
de  30  coelcsti  gcncrositate  radiasset  ?  Ex  hoc  ergo 
convincimus  nihil  in  illa  de  cuelis  fuisso,  proptcrea 
ut  contemni  el  pati  posset. 

CAPUT  X. 
Convertor  ad  allos  ^i  agquc  sibi   prudentes,  qui 


stras  per  illam,  quam  gestavit,  liberare  susceperat, 
illam  quoque,  quam  gestavit,  nostram  gestasse 
debuerat,  id  est,  nostrae  formae,  cujuscumque  for- 
mae  esl  in  occulto  anima  nostra,  non  tamen  carnese 
Caetcrum,  non  nostram  animam  liberavit,  si  car- 
neam  habuit ;  nostra  enim  carnca  non  cst.  Porro  si 
non  nostram  liberavit,  quia  carnaem  liberavit  ^4^ 
nihil  ad  nos  ^s^  quia  nostram  liberavit.  Sed  nec 
liberanda  erat,  quae  non  erat  nostra,  ut  scil  cct  car- 
nca :  non  enim  pcriclitabatur,  si  non  erat  nostra,  id 
est,  non  carnca.  Sed  liberatam  constat  illam.  Ergo 
non  fuit  carnea ;  et  fuit  nostra,  si  ea  ^s  fuit  quae 
liberaretur,  quoniam  ^^  pcriclitabatur.  Jam  ergo,  si 
anima  non  fuit  carnalis  in  Chrislo,  nec  caro  potest 


camem  Ghristi  animalem  affirmant,  quod  anima  caro  C  animalis  fuissc. 

Variae  lectiones. 

2»  Christum  hominem  Rig.Ven.  22  Aulem  add.  Rig,  Ven.  ^  Vos  Rhen,  Seml.  24  Probavere  omitt, 
Big.  Ven.  25  niam  add,  Jun.  ullam  Rhen,  26  Terrenam  aberat  a  cod,  Agob,  2^  Lacrymalur  s.  L.  trepidat 
men.  Pam.  28  Postrcmo  fudil  cod.  Agod,  20  Inquitis  cod.  Agob,  ^  De  omitt,  Rhen,  Seml,  3*  Mos  cod. 
Aaob,  Rhen,  Seml,  Obcrth.  32  In  Rhen.  Seml,  Oberth.  33  Praesumat  Rhen,  Seml.  Oberth,  3^*  Quia  carneam 
liberavil  absunt  a  Rhen,  ^  Carnea  non  est,  add,  Rhen,  36  Non  inser  alii.  3^  Quomodo  alii, 

Commentarius. 

praesentant.  Vergiliae,  quae  et  Plciades  dicuntur, 
septem  sunt  stellse  ante  Tauri  genua,  una  lamcn 
occultatur;  eae  incunte  vere  apparent,  unde  Vcrgi- 
lise  dicunlur.  Snculae  qua^  Hyades,  eodcm  tempore 
oriuntur,  suntque  etiam  septem  in  fronte  Tauri. 
LbPb. 

(52)  Adeonechumance  honestatis  corpusfuit.  Sic 
Ubro  adversus  Judaeos :  ne  aspectn  quidem  hone- 
sius,  Qaae  verba  confirmant  quod  supra  notavimus, 
numisma  visum  Romae  pencs  Laelium  Pasquaknum, 
dein  penes  Card.  Altempsium,  ad  lib.  De  Patientia, 
Gregorius  Baelicus,  sive  quis  alius  auctor  lib.  De 
fide^  Isaiae  verba  sic  reddit :  Non  est  species  ei,  ne- 
que  honor  formas :  et  vidimus  eum,  et  non  habebat 
speciem  neque  decorem^  sed  species  ejus  sine  ho- 


apostoli ;  ncc  qui  ad  comprchendendum  eum  vene- 
rant  corruissent.  »  A.  Ghrysostomus  hom.  28  in 
Matth. :  «  Nam  ut  faciendis  signis  cratmirabilis,^ic 
visu  gratiosissimus  fuisse  traailur.  »  Bonavcotura, 
in  Spec,  cilat  Auguslini  vcrba  in  hunc  sensum. 
Dcformitatem  quam  inter  patiendum  conlraxit, 
oplime  explicat   B.    Bemardus,  tract.  de  Pass.  Le 

Pr. 

(54)  An  ausus  esset  aliquis  ungue  summo  per* 
stringere  corpus  novum?  Gorpus  inusiiaiae  alicujus 
pulchritudinis,  aut  coclestis  claritatis.  Augustinus  in 
Psal.  cxxvii :  «  Et  nisi  foedum  putarent,  non  insi- 
lirciit,  non  flagelUs  caederent,  non  spinis  coronarent, 
non  spulis  inhonestarent.  Mirabilis  forma  exar- 
massat  tortores,  atque  eliam  sine  voce  remissionem 

nore,  Rig.  '  -  .  -  impetrassei.  1 

(53)  Contumelia  vero  inhonestam.  Rigaltius  ad         (55)  Sjoutaminibus  contammare  faciem^  nisi  me- 

cap.  6  hujus  libri  dcformem  Chrislum    putat,   et  D  r^^*^(?wy  Quis  non  exhorrcataudaciamdicli  ?facicm 


itcrn^  nonnuili  alii  hoc  loco  abutuntur.  Quibus  pas- 
sionis  Dominicae  mcmoria  os  obturare  possel,  si 
hoc  a  Tertulliano  dici  animadverterent  de  tempore 
dolomm.  Nam  formosum  fuisse  plurima  argumenta 
convincunt.  Blitto  picturas  a  B.  Luca  cxaratas. 
Sanctus  Hicronymus  episl.  140  ad  Principiam: 
t  NiAi  enun  habuisset  et  in  vuitu  quiddam  occuUs* 
qne  sidereum,  nonquam  eum  statim  secuti  fuissent 


Chrisli  merentem  conspui!  dignam  quae  sputami- 
num  jaculis  contaminaretur  1  Da  veniam,  Chrisie. 
Hoc  deforme  tuum  deosculamur  supplices.  Et  prosit 
nobis  dixisse  nosirum  esse  quod  debita  noslra  feccre. 

RlG. 

(56)  Non  camis,  sed  animas  nostras,  Hactenus 
cxemplar  Agobardi.  Itaque  res  deinceps  agetur  tan- 
tum  cum  codicibus  Ursini  et  Pithoei.  Rio. 


819 


TERTULLIANl  OPERUM  PARSU.  -  SERIES  I,  POLEMICA. 


820 


CAPUT  XI. 


Sed  aliam  argumentationem  eorum  convenimus, 
exigentes,  cur  animalcm  carncm  subcundo  Christus 
animam  earnalem  videatur  habuisse.  Deum  enim, 
ioquiunt,  ^  geslivit  ^o  anlmam  visihilem  hominibus 
exhibere,  faciendo  eam  corpus,  quas  relro  invisibiliis 
774  exstiterit)  natura  nihil,  nec  semctipsam  vi- 
dens,  prse  impedimento  carais  hujiiSj  ul  eliam  dis- 
C6ptft*etur,  nata  ^^  anima  an  non,  morlalisne  sit^ 
an  non  ^^  Itaque  animam  corpus  effectam  in  Christo, 
ut  eam  et  nascentem  et  moricntem,  et,  quod  sit 
amplius,  resurgentem  videremus.  Et  *2  hoc  autem 
quale  erat  ^^,  ut  per  carnem  demonslraretur  anima 
sibi  aut  nobis,  quse  per  carnem  non  polerat  agno- 
sci:  ut  sic  ostenderetur,  dum  id  fil,  cui  latebat,  id 


a  posilo  ejus  congrucntius  competcbat,  nova  aliqua 
corporis  spccic  eam  dcmonstrare,  quam  ista  com- 
muni  omnium,  alterius  (57)  jam  notitiae:  ne  sine 
causa  visibilcm  ex  invisibili  facere  geslisset  ani- 
mam,  istis  scilicet  qusestionibus  opportunam,  per 
carnis  in  illam  ^^  humanae  defensionem.  Sed  non 
poterat  Chrislus  intcr  homincs  nisi  homo  videri. 
Redde  igitur  Christo  fidem  suam  ;  ut  qui  homo  vo- 
luerii  incedere,  animam  quoque  humanae  conditio* 
nis  ostenderit,  non  faciens  cam  carneam,  sed  in- 
ducns  eam  came. 

775  CAPUT  Xn. 

Ostensa  sit  nunc  anuna  per  caraem,  si  constiteril 
illam  ostcndendam  quoquo  modo  ^^  fuisse,  id  est 


est  caro?  tenebras  videlicet  accepit,  ut  lucere  pos-  d  incognitam   sibi   et  nobis   (58).  Quanquam  in  hoc 


set  •*.  Denique,  adhuc  *5  pnus  retractemus,  an 
isto  modo  ostendenda  fuerit  anima,  an  in  totum 
iovisibilem  eam  relro  allegent ;  utrum  quasi  incor- 
poralem,  an  etiam  habenlem  aliquod  genus  corporis 
proprii.  Et  tamen  cum  invisibilem  dicant,  corpora- 
lem  eam  constituunt,  habentem  quod  invisibile  sit 
Nihil  enim  habens  invisibile,  quomodo  potest  invi- 
sibilis  dici?  Sed  ne  esse  quidem  polest,  nisi  ^^  ha- 
bens  per  quod  sit.  Cum  autcm  sit,  habcat  necesse 
est  aliquid,  per  quod  cst.  Si  habet  ^"^  aliquid  per 
quod  est,  hoc  erit  corpus  ejus.  Omne  quod  cst, 
corpus  est  sui  generis;  nihil  est  incorporale,  nisi 
quod  non  est.  Habente  igitur  anima  invislbilc  cor- 
pus,  qui  visibilem   eam  facere  susceperat,  utiquc 


vana  distinctio  cst;  quasi  non  se  orsum  ab  anima 
simus,  cum  tolum,  quod  sumus,  anima  sit  (59). 
Denique  sine  anima  nihil  sumus,  ne  hominis  qui- 
dem,  scd  cadaveris  nomcn.  Si  ergo  ignoramus  ani- 
mam,  ipsa  se  ignorat  (60).  Ilaque  ^^  superest  hoc 
solunmiodo  inspiccre,  an  sc  anima  hic  ^^  ignorarit, 
ut  nota  quoquo  ^^  modo  fieret.  Opinor,  sensualis 
est  animae  natura.  Adeo,  nihil  animale  sine  sensu; 
nihil  sensuale  sine  anima.  Et  ut  impressius  ^  dixe- 
rim,  anima;  anima  scnsus  cst.  Igilur  cum  omnibus 
anima  sentire  prse&tct,  et  ipsa  senliat  omniuia 
etiam  sensus,  nedum  qualitates  (61),  qui  ^"^  verisi- 
milc  est,  ut  ipsa  scnsum  sui  ab  initio  sortita  non 
sil?  Unde  illi,  scire  quod  interdum  sibi  sil  neces- 


dignius  id  ejus  visibile  fecisset,  quod  invisibile  ha-  C  sarium,  ex  naturalium  ^^  necessitate,  si  non  scit 


bebatur,  quia  nec  hic  mendacium  aut  infirmitas 
Deo  competit:  mendacium,  si  aliud  animam,  quam 
quod  erat,  demonsiravit;  infirmitas,  si  id  quod  erat 
demonstrare  non  valuit.  Nemo  ostcndere  volens 
homincm,  cassidem  aut  pcrsonam  ei  inducit.  Hoc 
autem  factum  est  animse,  si  in  carne  ^  conversa  ^^ 
alienam  induit  ^^  superficiem.  Sed  et  si  incorporalis 
anima  dcputetur,  ut  aliqua  vi  rationis  occuUa,  sit 
qoidem  anima,  corpus  tamen  non  sit,  quidquid  est 
anima ;  proinde  impossibile  Deo  non  erat,  et  pro- 


suam  qualitatem,  cui  quid  necessarium  est?  Hoc 
quidem  in  omni  anima  recognoscere  est ;  notitiam 
sui  dico ;  sine  qua  notitia  sui  nulla  anima  se  ^  mi« 
nistrare  potuissci.  Pulo  autem  magis  hominem, 
animal  solum  rationale,  compotem  et  aniroam  esse 
sortitum,  quae  illum  facit  ^  animal  rationale,  ipsa 
in  primis  rationalis.  Porro,  quomodo  rationalis,  qus 
ef&cit  hominem  rationale  animal,  si  ipsa  rationem 
suam  nescit,  ignorans  semetipsam  ?  Sed  adeo  non 
ignorat,  ut  auctorem,  et  arbitrum  et  statum  suom 


VarisB  lectiones. 
38  Inquit  Rhen.  3^  Gestavit  Rig.  *o  Est  add.  Rhen.  ^^  Mortalis  ne  sit  annon  absunt  a  Vatic.  codd. 
et  ed.  i.Rhen.  abjicit  etiam  Jun.  *2  £x  Rhen.  Par,  Pam.  ^^  Erit  Rhen.  Pam.  Seml.  **  Possit  Pam. 
Rhen.  Seml.  ^^  Ad  hoc  Rhen.  Seml.  Oberth.  *6  Nihil  alii.  ^"^  Habet  abest  a  Rhen.  Seml.  **  Camem 
aUi.  *3  Conversam  Pam.  Rhen.  Smel.  ^  laduis  Pam.  ^*  In  illam.  aberat  a  cod.  Pithcei.  ^a  Qaomodo 
Rhen.  Seml.  ^^  Ita  SemL  ^4  Hic  abest  a  Rhen.  Seml.  ^^  Quomodo  Rhen.  Seml.  ^  Pressius  Rf^en.  "  Cui 
Pam.  Fran.  ^^  Naturali  Pam.  Fran.  Par.  sa  a  se  Fran.  Par.  Pam.  ^^  Faciat  Rhen.  SemL 

Commentarius. 


(57)  Alterius.  Alteriui  dixit,  pro  aliusy  id  est  di- 
Tersse  Rhenan. 

(58)  Incognitam  sibt  et  nobis.  Rationcm  insinuat, 
cur  dicerent  Valentiniani  osiendendam  aoimiimy 
quasi  esset  incognita,  perinde  est  incognita  atque 
ostendenda.  Lag. 

(59)  Cum  totum  quod  sumus  anima  sit.  Fuit  Pla- 
tonicorum  et  Pytbagoreorum  placitum  animam  so- 
lam  e&3e  hominem.  Ita  Plato  m  Alcibiade,  ubi  pro- 
bat  corpus  non  esse  hominem,  sed  homini;  cxterna 
Tero  non  esse  hominis,  sed  fortunae.  Adversus  qucm 
haac  auaestionem  agitat  Joanoes  Crispus,  lib.  ix, 
De  ethnicis  philos.  Prseterea  illud  refutat  Adrianus 


Sasbout  Delphius  hom.  3  super  Genedm^  juxta  Pla- 
tonis  sentcntiam.  Lag. 

(60)  Si  ergo  ignoramus  animam^  ipsa  se  ignorat. 
Ycrum  hoc  est,  nam  vis  inldieciiva  in  anima  est, 
nec  aliter  quam  iutellectu  percipi  potest  anima; 
materialis  enim  scnsus  non  atiingit  rem  spiritalem. 
Unde  si  animam  non  cognoscimus,  ncque  anima  se 
cognoscit.  Lac. 

(61)  Nedum  qualitates.  Qualitatcs  vocat,  noo 
quod  rigide  phllosophi  mere  accidcutia,  scd  pro- 
prietates  licet  esscntialcs  rerum,  nempe  qualitcr  et 
qu»  sint,  ut  postea  ait  de  anima :  Si  non  scit  suam 
quaUtatem.  Lag. 


821 


LIBBR  DB  GARRB  GHRISTI. 


822 


norit.  Nihil  adhac  dc  Deo  disccns,  Deum  nominat  :  i  eum  ipso  geaere.  Proinde  ct  anima  Christi,  caro 

•  •      ••  Jl_  J^       •  J*         •  •  J  •••  *V  ^"         M  ••  JflA»       ••    J 


nihil  adhnc  de  judicio  ejus  admittens,  Deo  commen- 
dare  sc  dicit  ^^  Nihil  magis  audlcns,  quam  spcm 
Dullam  esse  post  mortem,  et  bene  et  male  defuncto 
cuique  imprecatur  ^^.  pieoius  haec  prosequitur  li- 
bellus  quem  scripsimus  de  Testimonio  animce.  Alio- 
quin,  si  anima  semetipsam  ignorans  erat  ab  initio, 
nihil  a  Ghrislo  cognovisse  debuerat,  nisi  qualis 
esset.  Nunc  autem  noo  efftgiera  suam  discit  62  a 
Ghristo,  sed  salutem.  Propterea  TTS  Filius  Dci 
descendit,  et  animam  subiit ;  non  ut  ipsa  se  anima 
cognosceret  in  Ghristo,  sed  ut  Ghristum  in  semet- 
ipsa ;  non  enim  se  ignorando  de  salute  periclitatur, 
sed  Dei  Verbum.  Ft7a,  inquit  (/  Joan,  i,  2),  mani' 
festataest  ;non  anima,  etc.  :  Veni,  inquit  (Luc.  ix, 
56),  animam  salvam  facere  :  non  dixit,  ostendere. 
Ignorabamus  nimirum  animam,  iicet  invisibilem, 
nasci  el  mori,  nisi  corporaliter  exhiberetur.  Ignora- 
vimos  plane  resurrecturam  c«m  carne.  Hoc  erit 
quod  Gbristus  manifestavit.  Sed  et  hoc  non  aliter 
in  se,  qaam  in  Lazaro  aliquo,  cujus  caro  non  erat 
aniroalis,  ita  nec  anima  carnalis.  Quid  ergo  am- 
plius  innotuit  nobis  de  animae  ignoratae  retro  dispo- 
sitione?  Quid  invisibile  ejus  fuit,  quod  yisibilita- 
tem  per  camem  desiderarel? 

GAPUT  XIII. 

Garo  facta  est   anima,  ut  anima  ostenderctur. 
Nunquid  ergo  et  caro  anima  facta  est,  ut  caro  ma- 


facta,  non  potest  non  id  esse  quod  facla  cst,  et  id 
non  esse  quod  fucrit,  aliud  scilicet  facta.  Et  quoniam 
proximum  adhibuimus  exemplum,  plenius  eo  ule- 
mur^  Gerte  enim  lesta  ex  argilla  unum  est  corpus, 
unumque  vocabulum,  unius  scilicet  corporis.  Nec 
potest  ^^  dici  ct  argilla,  T7T  quia  quod  fuit,  non 
est ;  quod  autem  non  est,  omnino  ^^  non  adhaeret. 
Ergo  et  anima  caro  facta,  uniformis,  solidata  : 
scilicet  ^  singularitas  tota  ^i^est,  et  indiscrcta  sub- 
stantia.  In  Ghristo  vcro  invenimus  animam  et  car- 
nem  simplicibus  ct  nudis  vocabulis  editas,  id  est 
animam  animam,  et  camen  caraen  (64) ;  nusquam 
aoimam  carnem,  aut  carnem  animam  :  quando  ita 
nominari  debuissent  :  si  ista  fuissent  :  scd  etiam 
B  sibi  quamque  substantiam  divise  pronuntiatas  ab  ^ 
ipso,  utique  ^^  pro  duarum  qualitatum  distinctione, 
seorsum  animara,  ct  seorsum  carnem.  Quid  ''o 
anxia  est^  inquit  {Matth.  xxvi,  38),  animamea 
usque  ad  mortem  f  et  {JoAn.  vi)  :  Panis  quem  ego 
dedero  pro  salute  mundi  (65),  earo  mea  est,  Porro, 
si  anima  caro  fulsset,  unum  esset  in  Ghristo  carnea 
anima,  aut  caro  animalis^  At  cum  dividit  species, 
carnem  et  animam,  duo  ostendit :  si  duo,  jam  non 
unum ;  si  non  unum,  jam  nec  anima  carnalis,  nec 
caro  animalis;  unum  enim  est  anima  caro,  aut 
caro  anima.  Nisi  et  seorsum  aliam  gestabat  ani- 
mam,  praeter  eam  quae  caro  erat,  et  aliam  circum- 
ferebat  carncm,  praeler  illam  quae  anima  erat.  Quod 
nifestareiur  ?  Si  caro  anima  est,  jam  non  anima  C  "  "^*  caro,  et  una  anima;  illa  tristis  usque  ad 


est,  sed  caro.  Si  anima  caro  cst,  jam  non  caro  est, 
sed  anima.  Ubi  crgo  caro  (63),  et  ubi  anima  est, 
alteratrum  facta  est.  Imo  si  neutrum  sunt,  dum 
alteratrum  altcrum  fiunt,  certe  perversissimum,  ut 
carnem  nominantes,  animam  intelligamus,  et  ani- 
mam  significantes,  camem  interpreiemur.  Omnia 
periclitabuntur  aliter  accipi  quam  sunt,  et  amittere 
qnod  sunt,  dum  aliter  accipiuntur,  si  aliter  quam 
snnt,  cognominantur.  Fides  nominum  salus  esl 
proprietatum.  Eliam  cum  demutantur  qualitales, 
accipimit  vocabulorum  posscssiones.  Verbi  gratia, 
argilla  excocta  tesla?  vocabulum  suscipit ;  nec  com- 
municat  cum  ^3  vocabulo  pristini  generis,  quia  nec  D  Nam  etsi  angelis  perditio  repulatur,  m  ignem  pra^" 


mortem,  et  illa  panis  pro  mundo  salute;  salvus, 
est  numerus  duarum  substantiarum,  in  suo  ge- 
ncre  distantium,  excludcns  carneae  animse  unicam 
speciem. 

GAPUT  XIV. 

Sed  angclum,  aiunt,  gcstavit  Ghristus.  Qua  ra- 
tione?  Qua  et  hominem.  Eadem  ergo  est  et  causa, 
ut  hominem  gcstaret  Ghristns  :  salus  hominis  fuit 
causa;  scilicet,  ad  restilucndum  quod  perierat. 
Homo  perieral;  hominem  reslitui  oportuerat.  Ul 
angclum  gestaret  Ghrislus,  nihil  tale  de  causa  est. 


Variae  iectiones. 

6»  Didicit  Rhen.  Seml.  dicit.  Ven.  "  Didicit  Rhen.  SemL  ^3  Gum  abest  a  Pam.  Rig.  ^*  Tcsla  add. 
Pam.  Rhen.  ^  Non  est  el  non  adhaeret,  et  anima  Pam,  Rhen.  ^  Sed  Pam.  Rhen.  ^t  Tuta  Pam.  Rhen. 
^  Pronuntiata  sub  Pam.  Rhen.  ^^  Ubique  codd.  Womv.  "^^  Et  add.  Latm 

Commentarius. 


(62)  Et  bene  et  male  defuncto  cuique  imprecatur. 
Crudelilatis  et  immanitatis  fuit  mortuos  conviciis 
afQcere,  unde  notum  illud  pictatis  erga  mortuos  si- 
gnum  S.  T.  T.  L.  Terram  gravem  enim  optare  im- 
precatio  quaedam  erat^  Le  Pr. 

(63)  Ubi  erqo  carOj  etc^  Tcrtullianus  nihil  habet 
propositi  aliud,  quam  ut  ostendat  in  Ghristo  car- 
Bem  et  animam  diversa}  fuissc  substantiae^  Le  Pr. 

(64)  Animam  animam,  et  carnem  carnem.  Sim- 
plicitatem  hic  affectat,  ut  amphibologiam  vitet. 
LbPb. 


(65)  Panis  quem  ego  dedero  pro  salute  mundi. 
Frivola  est  quommdam  objectio,  qui  effusum  san- 
guinem  dicunt  avrl  7rX5(<rcwv,  non  dvT^  7:d^Twv,  si 
hic  locus  spectetur.  Vertit  autem  :  pro  salute  mundiy 
cum  deberet  dicere  :  pro  mundi  vita.  Le  Pr. 

(66)  Ut  angelum  gestaret,  nihil  tale  de  causa  est. 
Id  cst  :  non  fuit  causa,  cur  angelum  gestaret.  Ob- 
servandum  unionem  hypostaticam,  ad  restauran- 
dam  aliquam  naturam,  oportere  iieri  in  eadem 
natura.  Rationem  innuit  Irenseus ,  lib.  iii ,  cap. 
20.  Lag. 


823 


TBRTULUANI  OPBRUM  PARS  U.  -   SBRIBS  l  POLBHIGA. 


824 


paratum  diabolo etangelU ejusjmnqiiam  tamen illis  a 
restilutio  repromissa  cst  (67).  Nullum  mandatum  de 
salute  angelorum  suscepit  Christus  a  Palre.  Quod 
Pater  neque  repromisit,  neque  mandavit,  Christus 
administrare  non  77S  potuit  (68).  Cui  igilnr  rei 
angclum  quoque  gestavil,  nisi  ut  satellitem  for- 
tem,  cum  quo  salutem  hominis  operaretur?  Idoneus 
enim  non  erat  Dci  Filius,  qui  solus  hominem  libe- 
raret,  a  solo  et  singulari  serpentc  dejectum  ?  Ergo 
jam  non  unus  Deus,  nec  unns  salutificatory  si  duo 
salutis  artiBces,  et  utique  aller  altero  indigens.  An 
vero,  ut  per  angelum  liberaret  hominem  ?  Cur  ergo 
descendit  ad  id  quod  per  angelum  eratexpediturus? 
Si  per  angelum,  quid  et  ipse  ?  Si  per  SC;  quid  et 
angelus?  Dlctus  est  quidem  magni  consilii  ange- 
ks,  id  cst  nuntius ;  officii,  non  nalurae  vocabuio.  B 
Magnum  cnim  cogitatum  Patris,  supcr  hominis  sci- 
licct  restitulionc,  annuntiaturus  saiculo  erat.  Non 
ideo  tamen  sic  angelus  intelligendus  ut  aliqui  ''^ 
Gabriel  aut  Michael.  Nam  et  filius  a  domino  vinese 
mittitur  ad  cultores,  sicut  et  famuli,  de  fruclibus 
petitum.  Scd  non  proptcrea  unus  ex  famulis  depu« 
tabitur  filius,  quia  famulorum  suc(:essit  officio.  Fa- 
cilius  ergo  dicam,  si  fortc,  ipsum  Filium  angelum, 
id  est  nuntium  Patris,  quam  angelum  in  Filio.  Sed 
cum  dc  Filio  ipso  sit  pronuntiatum  {Psal.  viii)  :  Mt- 
nuisti  eum  modicum  "^^  quid  citra  angelos,  quomodo 
vidcbitur  angelum  induisse,  sic  infra  angclos  dimi- 
nutus,  dum  homo  fit  "^^^  qua  caro  et  anima  et  filius 
hominis  ?  qua  ''^  aulem  Spiritus  Dei  et  virtus  Aiiis-  Q 
simi  (Luc.  i)  non  potest  infra  aogelos  haberi,  Deus 
scilicet  et  Dei  Filius.  Quanto  ergo,  dum  hominem 
geslat,  minor  angelis  factus  est,  tanto  non,  dum  ''^ 
angelum  gestal.  Poterit  haec  opiuio  Ebioni  conve- 
nirc,  qui  nudum  hominem,  et  tantum  ex  scmine 
David^  id  est,  non  "^^  et  Dei  filinm,  constituit  Jesum, 
plane  prophetis  aliquo  ''''  gloriosiorem,  ut  ita  in 
illo  ''8  angelus  '^^  fuisse  dicatur  ^ ;  quemadmodum 

Variae  lectiones. 

'71  Aliqui  abest  a  Par.  ^^  Modico  Rhen.  Seml.  '^^  Sit  Rig.  Ven.  ''^  Quia  Rhen.  Seml.  ''^  Noiidoiii 
Pam.  Seml.  "^^  Natum,  non  item  Pam.  Fran.  noo  idem  Seml.  '^^  Modo  add.  Lat.  ''^  Nonnullis  adL 
Fran.  Pam.  '^^  Angelum  Rhen.  Seml.  ^o  Edicat  Rhen.  SemL  «i  A  omitt.  Rhen.  Seml.  ^  Et  Pam.  Frtm. 
«3  ipse  abest  a  Par.  »*  Se  abest  a  Rhen.  Seml.  ^  Cognovit  Rhen.  Seml.  ^  Natiooe  Rig.  Ven.  ratione 
Rhen.  ^'^  Et  humanam  omitt.  Rhen.  Seml.  ^  Exstiterint  Rhen. 

Gommentarius. 


in  aliquo  Zacharia.  Nisi  qnod  a  ^^  Cbristo  nmi- 
quam  est  dictum  (Zach.  i) :  Et  ait  mihi  angelus  qui 
in  me  loquebatur;  sed  nec  quotidianum  illud  omoiam 
prophetarum  :  Hasc  duHt  Dominus.  Ipse  enim  erat 
Dominus  coram,  ex  ^^  sua  anctoritate  pronaotians 
{Isa.  I)  :  Ego  aulem  dico  779  vobis.  Quid  altra? 
adhuc  Isaiam  exclamantem  audi  (Isa.  uuii)  :  iYoti 
angelus  neque  legatus^  sed  ipse  Dominus  salvos  eos 
fecit. 

CAPDT  XV. 

Licuit  et  Yalentino,  ex  privilegio  hseretico,  cir- 
nem  Christi  spiritalem  comminisci.  Quidvis  eam 
fingere  potuit,  quisquis  humanam  credere  nolail : 
quando  (quod  ad  omnes  dictum  est)  si  hamana 
non  fuit,  nec  ex  homine,  non  video  ex  qaa  sabstan- 
tia  ipse  ^^  se  ^,  Christus  hominem  et  filium  hominis 
pronuntiarit  (Joan.  viii,  40)  :  Nunc  autem  vulUs 
occiderehominem  veritatemadvos  locutum  ;ei{lAtc 
VI,  5)  :  Dominus  est  sabbati  Filius  hominis.  De  ipso 
enim  Isaias  {Isa.  uu,  3) :  Homo  in  plaga^  et  sdens 
ferre  imbedllitatem;  et  Jeremias  (Jerem.  xvn) :  Et 
homo  estj  et  quis  cognoscet  ^  illum  ?  et  Daoiel  (Aifi. 
vii) :  Et  super  nubes  tanquam  filius  hominis.  Etiam 
Paulus  apostolus  (/  Tim.  ii) :  Mediator  Dei  et  hnh 
minum^  homo  Christus  Jesus.  Item  Petrus  in  Aeiis 
apostolorum  {Act.  i)  :  Jesum  Nazarenum^  virm 
vobis  a  Deo  destinatum  (69),utique  hominem.  Hee 
sola  sufficere  vice  praescriptionis  debaerant  ad  te- 
stimonium  carnis  humans^  et  ex  homine  sampt», 
et  non  spiritalis ;  sicut  nec  animalis,  nec  sidaree, 
nec  imaginariee ;  si  sine  studio  et  artifido  cootefl- 
tionis  hsereses  esse  potuissent.  Nam,  ut  penesqaem- 
dam  ex  Yalentiai  factione  ^  legi,  primo  non  potiat 
terrenam  et  humanam  ^  Christo  substantiam  in- 
formatam,  ne  deterior  angelis  Dominas  deprehes- 
dator,  qoi  non  tcrrense  camis  exstiteranl  ^ ;  de- 
hinc,  quod  oporteret  similem  nostri  camem  simili- 


(67)  Nun^uam  tamen  illis  restitutio  repromissa 
est.  Praeverlit  hic  Origenistas  et  dsemoniacos  recen- 
tiores,  qui  restitutionem  daemonibus  aliquando  pol- 
licentur,  ct  pro  dsemonibus  passum  Christum  dixe- 
runt.  Undc  licct  prsecedenlibus  verbis,  in  illis  ignem 
deficiat  ceternum^  hic  supplet,  quoniam  nunquam 
illis  restiiutio  repromissa  est.  Causas  cur  angeli 
non  restituendi,  appingit  Damasc.  hb.  ii,  de  Fide 
orthod.  cap.  3  et  4 ;  D.  Thomas  i  p.  qusest.  63, 
art.  2.  Causa  scilicet  theologica  cst :  nam  quod  ho- 
minibus  mors  est,  angells  est  casus ;  et  sicul  homi- 
nibus  omnis  s()es  resipiscendi  sublata  est  post  mor- 
tem,  ita  angelis  posl  casum.  Inde  Lactantius,  lib. 
vii.  cap.  26.  Lac. 

(68)  Quodpaterneque  repromisit^neque  mandavit, 
Christus  administrare  nonpotuit.  Quasi  dicat :  De- 


Q  buit  administrare  quse  Pater  promisit  et  mandafit. 

^  ut  videas  commendatam  obcKlientiam  GhrislL  Aa 
rem  Clemens  Alex.  lib.  i  'Pa^dag.  cap.  18,  ait  mao- 
data  esse  veluti  characteres  divinos,  ^uibus  potentia 
velut  infunditur  ad  perficiendum  aliquid  :  Aapaam- 
pfCsTat  Tdcc  IvroXa^  a^tki  xtXfTv  iivaaAflii-  lail- 
data  ut  characteres  insinuat  Deos,  ut  ipsa  perfr 
cere  possimus.  Lag. 

(69)  Virum  nobis  a  Deo  destinatum.  Yolgata : 
approhatum.  Ortum  discrimeo  ab  exemplaritai 
Grrsecis  :  nam  aliqua  habent  diico^s^tnUvov,  aaod 
vulgaius  approbatum  vertit,  quaedam  ^vero  «»- 
Bi^tiYfAivov,  quod  est  declaratom,  exhibitam ,  de- 
monstratum,  sive,  ut  reddit  Tertolliaiiua,  dettiii- 
tuoLLu:. 


825 


LIBBR   DE  CARNB  CHRISTI. 


826 


ter  nasci,  noo  de  spirita,  nec  de  Deo,  sed  ex  viri  a  cuatam,    in  qua  dolus  non  fuit.   Defendimus  an- 


Tolantate.  Et  cur  non  de  corruptela  (70),  sed  de 
incorraptela?  Et  qaare  non,  sicut  et  illa  resurrexit/ 
et  in  ecelo  resumpta  est,  ita  et  nostra,  par  ejus, 
statim  assumitur?  aut  cur  illa,  par  nostrse,  non  aeque 
in  terram  dissoluta  est?  Talia  el  ^  ethnici  voluta- 
bunt :  Ergo  Dei  filius  in  tantum  humilitatis  exhau- 
stos?  Et,  si  resurrexit  in  exemplum  spei  nostrae, 
curnihiltale  de  nobis  probatum  est?  T80  Merito 
ethnici  talia>  sed  merito  et  haeretici.  Nunquid  enim 
inter  illos  distat,  nisi  quod  ethnici  non  credendo 
credont,  at  haerelici  credendo  non  credunt?  Legunt 
denique  (PsaL  viii) :  Minorasti  eutn  modico  citra 
angeloSt  et  negant  inferiorem  substantiam  Christi, 
nec  hominem  se,  sed  vermem  pronuniiantis  {Psal. 


tem  (71),  non  carnem  peccati  evacuatam  esse  in 
Christo,  scd  peccatum  carnis;  non  matcriam,  sed 
naturam;  nec  substantiam,  sed  culpam,  secundum 
Apostoli  auctoritatem  dicenlis  {Rom,  viii,  3)  :  Eva" 
cuavit  peccatum  in  came,  Nam  et  alibi  (ibid.),  in 
similitudine,  inquit,  camis  peccati  fuisse  Chrislum. 
Non  quod  similitudinem  carnis  acceperit,  qnasi 
imaginem  corporis,  et  non  veritatem;  sed  similitu- 
dinem  peccatricis  carnis  vult  intelligi;  quod  ipsa 
non  peccatrix  caro  Chrisli,  ejus  fuil  par,  cujus  erat 
TSl  peccatum;  genere,  non  vitio  Adae  :  quando 
hinc  etiam  confirmamus  eam  fuisse  carnem  in 
Christo,  cujus  natura  esl  in  homine  peccatrix;  et 
sic  in  illa  peccatum  evacuatum,  quod  in  Christo  sine 


—  — — ,  —  . 2 — ^  ^_  ^.w..  _  —  —  —  g -. ,  -j —  —  —  — 

xxi);  qui  (Isa,  liii)  nec  formam  habuit,  nec  spC"  B  peccato  habeatur,  quae  in  homine  sinc  pcccato  non 


ciem;  sed  forma  ejus  igoobilis,  despecla  ^^  citra 
omnes  homines ;  homo  in  plaga,  et  sciens  ferre  imbe- 
ciJlitatem.  Agnoscunt  hominem  Deo  mistum,  et  ne- 
gant  hominem.  Mortuum  credunt,  et  quod  est  mor- 
tuam,  ex  incorrupiela  natum  esse  contendunt:  quasi 
corruptela  aiiud  sit  a  morte,  c  Sed  et  nostra  caro 
statim  resurgere  debebat.  •  Exspecta  :  nondum  ini- 
micos  suos  Christus  oppressit,  ut  cnm  amicis  de 
inimicis  triumphet. 

CAPDT  XVI. 
Insuper,  argumentandi  libidine,  ex  forma  ingenii 
haeretid,  locum  sibi  fecit  Alexander  ille,  quasi  nos 
affirmemus,  idcirco  Christum  terreni  census  induisse 


habebalur.  Nam  neque  ad  proposilum  Chrisii  face- 
ret  evacuantis  peccatum  caruis,  non  in  ea  came 
evacuare  illud,  in  qua  erat  natura  peccati,  neque 
ad  gloriam.  Quid  enim  magnum,  si  in  carne  me- 
liore,  et  alterius,  id  cst  non  peccatricis  natune, 
naevum  ^^  redemit?  Ergo,  inquis,  si  nostram  induit, 
peccatrix  fuit  caro  Christi.  Noli  constringere  expli- 
cabilem  sensum.  Nostram  enim  inducns,  suam  fe- 
cit;  suam  faciens,  uon  peccatricem  eam  fecit.  Cse- 
terum  (quod  ad  omnes  dictum  sit,  qui  idco  non 
putant  carnem  nostram  in  Christo  fuisse,  quia  non 
fuit  ex  viri  semine)  recordentur  Adam  ipsum  in 
hanc  carnem,  non  ex  semine  viri  factum.  Sicut  terra 


carnem,  ut  evacuaret  in  semetipso  camem  peccati.  Q  convcrsa  est  in  hanc  carnem  sine  viri  semine,  ita 

Quod  etsi  diceremus,  quacunque  ratione  munire- 

mus  sententiam  nostram,  dum  ne  tanta  amentia, 

qua  putavit,  tanquam  ipsam  carnem  Christi  opioe- 

mur,    ut   peccatricem,  evacuatam  in  ipso  :  cum 

illam  et  ad  dexteram  Palris  in  coelis  presidere  me- 

minerimus,  et  venturam  inde,  suggestu   patcrose 

daritatis,   prsedicemus.  Adeo,  ut   evacuatam  non 

poasamns  ^  dicere,  ita  nec  peccatricem ;  nec  eva- 


et  Dei  Verbum  potuit  sine  coagulo  in  ejusdem  camis 
transire  miteriam. 

CAPUT  XVII. 

Sed  remisso  Alexandro  cum  suis  syllogismis, 
quos  in  argumentationibus  torquet,  ctiam  cum 
psalmis  Valentini  (72),  quos  magna  impudentia 
quasi  idonei  alicujus  auctoris  interserit,  ad  unam 


Variffi  lectiones* 

»  Et  omitt.  Rhen.  Seml.  ^  Volutabant  Pam.  Rhen.  «^  Defecta  Fran.  Pam.  «2  Possimus  Jun. 
^  Nexum  Jun. 

Commentanus. 

(70)  Et  cur  non  de  corruptela.  Hae  sunt  arguiiae  hoc  capile  :  primum  purgat  Caiholicos  ab  hac  im* 
Vaientioianorum,  quae  Alexander  ille  conscripserat.  postura;  allcrum,  explicat  quomodo,  licet  caro 
Qnaestio  hsec  postea  renovata  in  Oricnte  :  utrum  Christi  fuerit  ac  nosira,  tamcn  non  peccatrix  fuerit. 
sdlioet  Christi  caro  corrupiibilis  vel  incorruptibilis  Quamobrem  lilulus  capitis  (in  vet.  edit.),  qui  ob- 
fuerit,  utmonuit  Reginus  comes,  epist.  ad  Fulgent.  Q  scurus  esi,  poiuil  decipere  Baronium;  erit  itaque 
eajus  meminit  Ferrandus  Diaconus  in  Parametico.      hic  clarior  :  «  Responsio  pro  Calholicis,  quod  caro 

vcra  Chrisii  peccalrix  non  fueril.  »  Lac,  adnotan" 
tibus  Eon. 

(72)  Cum  Psalmis  Valeniini.  Eorumdem  infra  fit 
mentio  cap.  20  :  «  Nobis  quoque  ad  hanc  speciem 
Psalmi  palrocinabuntur;  non  quidem  apostatae,  et 
hseretici,  et  Platonici  Vaienlini,  »  elc.  Videtur  aulem 
ex  posteriori  loco  Valcntinus  una  cum  Nicolaitis 
et  unoslicis  (quibus  eum  errorem  ascribit  Phila- 
strius)^non  agnovisse  Psalmos  David.  Quos  postea 
imitatus  Paulus  Samosatenus,  tesie  Euseb.  Histor. 
EccU  lib.  VII,  cap.  24,  Psalmos  qui  in  Dominum 
Jesum  dicebantur,  cessare  fecit,  velul  neoiericos  et 
nupcr  inventos;  a  se  vero  compositos,  diebus  Pa- 
schae,  in  roedio  ecclesiae,  mulieres  canere  jussit ;  ita 
ut  horresceret  si  quis  aadiret.  Quffi  verba  ideo  in 


Lag. 

(71)  Defendimus  auiem.  Integrum  hoc  caput  apo- 
logia  est  pro  Christianis  contra  calumnias  Alexan- 
dri,  qui  imponebat  illis  existimare  peccalricem 
earaem  Christum  habuisse.  Miror  Baronium,  an. 
Christi  209,  hoc  caput  non  intellexisse;  tribuit 
eoim  Alexandro  huic  diversissimam  hseresim  ab  ea 
qoam  habuit.  Ita  enim  Alexandrum  exprobrans 
eieUmat:  c  Caraem  Christi,  sui  ortu,  proh  scelus! 
impie  dicebal  infectam  fuissc  peccato.  »  Non  enim 
id  dicebat  Alexander,  sed  dicebat  nos  Catholicos 
id  dicere,  in  quo  egregie  mentiebatur.  Ac  propterea 
ipse  carnem  Christi,  ne  diceret  infectam  fuisse 
peccato,  spiritualem  fingebat.  Id  colligi  ex  Tertul- 
liano  potest ,  non  aliud.  Ac  propterea  duo  agit  in 


827 


TBRTULLLVNI  OPERUM  PARS  II.   —  SBRIBS  I,  POLBMIGA. 


828 


jam  lincam  congressionein  dirigamus,  an  caraem  i  nem  aeque  introducendnm  erat  Dei  Verbum  exstrue- 


Christus  ex  virgine  acccperit,  ut  hoc  praecipue 
modo  humanam  eam  constct,  si  cx  humana  malrice 
substantiam  traxit.  Quanquam  liquit  ^  jam  el  de 
nonDine  hominis,  ct  ^^  dc  statu  qualitatis,  ct  de 
sensu  tractalionis,  ct  de  exilu  passionis  humanam 
constilissc.  Antc  omnia  autem  commendanda  erit 
ratio  quac  praefuit,  ut  Dei  Filius  de  virgine  nascere- 
lur.  Nove  nasci  debcbat  novae  nativitalis  dedicator, 
de  qua  signum  dalurus  Dominus  ab  Isaia  praedica- 
batur.  Quod  ^  est  isiud  signum?  Ecce  virgo  con- 
cipiet  in  utero,  et  pariet  filium  {Isa.  vii).  Concepit 
igitur  virgo  ct  peperit  Emmanuclem,  Nobiscum 
Denm.  Haec  cst  nalivitas  nova,  dum^homo  nascitur 
in  Deo ;  TS9  in  quo  homine  Deus  natus  est,  carne 


antiqui  seminis  suscepla,  sina  seminc  antiquo  (73),  ''  verat. 
nt  illam  novo  scminc,  id  cst  spiritaliter  reformaret 
exclusis  antiquitatis  sordibus,  expiatam.  Sed  tota 
novitas  ista,  sicut  et  in  omnibus,  de  veteri  figura 
est,  rationali  pcr  virginem  disposilione  ^"^  Domino 
nasccntc.  Virgo  crat  adhuc  terra  nondum  opere 
compressa,  nondum  semcnti  subacta  :  cx  ea  homi- 
nem  faetum  accepimus  ^^  a  Dco  in  animam  vivam. 
Igitur  si  primus  Adam  dc  terra  ^  iraditur,  merito 
sequeos,  vel  novissimus  Adam,  ut  Apostolus  dixit, 
proinde  de  terra,  id  est,  carne  nondum  ^  gcneraiioni 
resignata,  in  spirilum  vivificantem  a  Dco  est  pro- 
latus.  Et  tamen,  ne  ^  mihi  vacet  incursus  nominis 
Adae  (74),  undc  Christus^  Adam  ab  Apostolo  ^  dictus 


toriam  vitae :  ut  quod  per  ejusmodi  sexum  abierat  ^ 
in  perditionem,  per  eumdem  sexum  redigeretur  in 
salutem.  Crediderat  Eva  serpenti  :  credidit  Maria 
Gabrieh.  Quod  illa  credendo  deliquit,  haec  credendo 
delevit.  »  Sed  "^  Eva  nihil  tunc  conccpit  in  utero  ex 
diaboii  verbo.  »  Imo  concepit.  Nam  exiude  ut  ab- 
jecta  pareret,  et  in  doloribus  parerei,  verbum  dia- 
boli  semen  illi  fuit.  Enixa  est  dcnique  diabolum 
fratricidam.  Contra,  Maria  eum  edidit,  qui  cama^ 
lem  fratrcm  Israel,  interemptorem  suum,  salvum 
quandoque  praestaret.  In  vulvam  ergo  Deus  Yerbum 
suum  dctulit,  bonum  fratrem,  ut  memeriara  mali 
fratris  eraderet  ^.  lude  prodeundum  fuit  Christo 
ad  salutcm  hominis,  quo  homo  jam  danmatus  intra- 


CAPUT  xvin. 


NuDC,  ut  simplicius  rcspondeamus,  non  compete- 
bat  T93  ex  semine  humano  Dei  Filium  nasci,  ne 
si  ^  totus  esset  hlius  hominis,  non  esset  et  Dei  filius, 
nihilque  haberet  amplius  Salomone  (76),  et  amplins 
Jona ;  et  de  Ebionis  opinione  credendus  erat»  Ergo, 
jam  Dei  Filius  ex  Patris  Dei  semine  (77),  id  est 
spiritu,  ut  esset  el  ^^  hominis  filius,  caro  ei  sola  ti 
crat  ex  hominis  came  sumenda,  sine  viri  semine. 
Vacabat  enim  viri  semen  ^^,  apud  babentem  Dei 
semen.  Itaque,  sicut  nondum  natus  ex  virgine, 
patrem  Deum  habere  potuit  sine  homine  matre  ^^; 


est,  si  tcrrcni  non  fuit  census  homo  cjus?  Sed  et  Q  aeque,  cum  de  virgine  nasccretur,  potuit  matrem 
hic  ratio  defendit,  quod  Deus  ^  imaginem  ct  simi-  habere  hominem  t4  sine  homine  patre.  Sie  denique 
litudinem  suam,  a  diabolo  captam,  aemula  opera-  homo  cum  Deo,  dum  caro  hominis  cum  spiritu  Dei. 
tione  recupcravit.  In  virginem  enim  adhuc  Evam  (75)  Caro  sme  semine),  ex  homine;  spiritus  com  se- 
irrepserat  verbum  sedificatorium  morlis ;  in  virgi-      mine,  ex  Deo.  Igitur  si  fuit  dispositio  rationis  (78) 

Variae  lectiones. 

»*  Licuit  Rhen.  Seml.  ^s  Et  omitt.  Rhen,  Seml.  ^  Quid  Rig.  ^^  Homine  add.  Frdn.  Par.  Pam. 
w  Accipimus  Rhen.  Pam.  SemL  ^^  Ita  inser.  Par.  *  Non  Rhen.  Seml.  2  Nae  Fran.  Pam.  utrunwis 
omitt.  Lat.  ^  Ad  cumdcm  Christus  Rhen.  Seml.  in  Christum  pro  Ada3  unde  Christus  Pam.  ^  Apostoiis 
Lat.  ^  Dei  Rhen.  Seml.  6  Abierit  Fran.  Rig.  Ven,  "^  Et  add.  Rhen.  Seml.  ®  Redderet  Rhen.  ^  Nisi  Rhen. 
10  El  omitt.  Pam.  Rhen.  ^*  Ea  sola  quae  Rhen.  Seml.  *  Semen  viri  Rhen.  Seml.  ^^  Maire  omitt.  Rhen. 
t^  Hominem  omitt,  Rhen. 

Commentarius. 

mcdium  adducin,  ut  agnoscant  quos  auclores  imi-  (l^)Nihilquehaberctamplius  Salomone.Uxresim 
tentur  nostri  modcrni  Maroticorum  potius,  cfuam  Hebiouis,  (juod  Christus  non  esset  Dei  Filius,  ex  xii 
Cbristi  psalmorum  cantores  et  cantatriccs,  idque  Matth.  artificiose  confutal:  Ecce  ^lusquam  Jonas 
tali  cum  boatu,  ut  animus  audientium  perhorre-  hic;  et  ecce  plus  quam  Salomon  hic.  Invertit  ordi- 
Bcat.  Pah.  Q  nem,  ut  etiam  Irenaeus  lib.  iii,  cap.  29  :  c  Si  enim 

(73)  Carne  anti^ui  seminis  suscepta^  sine  semine     Joseph    filius  esset,   quemadmodum    plus    poterat 


antiquo.  Licel  cnim  Christus  carnem  assumpscrit 
peccati  macula  dcformem,  non  tamen  deformita- 
tem  illam  induit,  pcccaium  non  assumpsit.  As- 
sumptione  quippe  illa  antiquis  sordibus  expiatam 
accepit.  Le  Pr. 

(74)  Ne  mihi  vacet  incursus  nominis  Adce.  Hoc 
esty  ne  elabi  sinam  occasionem  argumentandi  ex 
nomine  Adam.  Incursum  dicit  argumentationis  im- 
petum.  RiG. 

(75)  In  virginem  enim  adhuc  Evam,  etc.  Con- 
fertur  hic  Eva  cum  bcalissima  Vir^ine.  Antilheses 
vero  illae  non  insolentes  sunt  Pairibus  :  Evam  in 
Mariam  transfusam  dixit  S.  Bernardus.  Sergius 
HierapoUta  de  natali  Virginis  dixit  illam  esse 
Mixkr^QDt  xHi  Eua;.  reparationem  Evoi.  Cesso  in  ro 
satis  communi.  Lb  Pb. 


quam  Saloroon^  aut  plus   quam  Jonas  babere?  » 
Lac. 

(77)  Dei  semine.  Libenler  amplectuntur  theologi 
vcrbum  istud,  ul  rationem  suam  fulciant,  cur  sancti 
Spiritus  proccssio  filiatio  non  sit,  uli  et  Verbi  pro- 
cessio.  Nempc  dicunt,  quia  Verbum  ex  semine  Dei 
processit,  non  Spiritus  sanctus.  Quodnam  boc  Dei 
semen  ?  Respondent,  speciem  inteiligibilem,  seu  no- 
titiam  sui.  Sed  hoc  scholae  vidcrint.  TertuIIianos  id 
non  sigiliatim  cxplicuit,  sed  generalius  dixit :  Id  esi^ 
spiritu  Dei.  Lac. 

(78)  Igitur  si  fuit  dispositio  rationis,  etc.  Hoc  ait| 
quia  Valentiniani  dicebant,  Christum  Dominum  per 
Virginem  prolatum  et  proditum  in  mundum,  nee 
tamen  quidquam  ex  ea  accepisse  :  auos  item  re- 
futant  Origenes  dial.  u  de  Ckristo  hgmine;  Ire- 


829 


LIBER  DE    CARNB  CHRISTI. 


830 


roper  Filium  Dei  ex  virgine  proferendum,  cur  non  k  credunl  in  nomine  Domini,  communi  lege  generis 


ez  virgme  acccpent  corpus,  quodMn  virgine  pro- 
tulit  ?  Quia  aliud  est  quod  a  Deo  sumpsit.  Quoniam, 
inquiunl,  Yerbum  {Joan,  i)  caro  factum  est.  Vox 
ista  quid  caro  faclum  sit  contestatur ;  nec  tamen 
periclitatur,  quasi  stalim  aliud  sit  factum  caro,  et 
Don  Verbum.  Si  ex  carne  faclum  est  Verbum  caro, 
aut  si  ex  semine  ipso  *5  faclum  est,  Scriptura  dicat. 
Gum  Scriptura  non  dicat,  nisi  quod  sit  factum,  non 
et  unde  sit  factum ;  ergo  ex  alio,  non  ex  semine  ipso  ^^ 
BUggerit  factum.  Si  non  ex  semine  ipso  ",  sed  ex  alio, 
jam  hinc  trata,  ex  quo  magis  credere  congruat,  car- 
nem  factum  Verbum,  nisi  ex  carne,  in  qua  et  faclum 
est,  vel  quia  ipse  Dominus  senlentialiter  et  definitive 
pronuntiavit  (Joan.  iv)  :  Quod  in  carne  natum  est, 


humani,  ex  sanguine,  et  ex  carnis,  et  ex  viri  vo- 
luntate  nascantur,  etiam  Valentinus  ipse?  Adeo 
singulariter,  ut  de  Domino  scriptum  est  :  Et  ex 
Deo  natus  est.  Merito,  quia  Verbum  Dei,  et  cum 
Verbo  Dei  spiritus  et  in  spirilu  Dei  virtus,  et  quid- 
quid  Dei  est  Ghristus.  Qua  caro  autem,  non  ex 
sanguine,  nec  ex  carnis  et  viri  voluntate  :  quia 
ex  Dei  voluntate  Verbum  caro  factum  est.  Ad  car- 
nera  enim,  non  ad  Verbum  pertinet  negotialio  22 
formalis  nostrae  nativitatis,  quia  caro  sic  habebat 
nasci,  non  Verbum.  Negans  autem  ex  carnis  quo- 
quc  voluntate  natum,  cur  non  negavit  etiam  ex 
substantla  carnis?  Neque  enim,  quia  ex  sanguino 
negavit,  substantiam  camis  renuit  ,  sed  maleriam 


caroest,  quia  ex  carne  nalum  est.  Sed  si  de  homine  B  seminis,  quam  constat  sanguinis  csse  7S5  calo- 


tantummodb  dixit,  non  et  de  semetipso,  plane  nega 
homioem  Ghristum,  et  ita  defende  non  ct  in  ipsum 
competisse.  Atquin  subjicit  (ibid.)  :  Et  quod  de 
spiritu  natum  est,  spiritus  est.  Quia  Deus  spiritus 
est,  et  de  Deo  natus  est.  Hoc  utique  vel  eo  magis 
in  ipsum  tendit,  T8'i  si  et  in  credentes  ejus.  Si 
ergo  et  hoc  ad  ipsum,  cur  non  et  illud  supra?  Ne- 
qae  enim  dividere  potes  hoc  ad  ipsum,  illud  supra 
ad  caeteros  homiocs,  qui  utramque  substantiam 
Christi,  el  carnis  et  spiritus,  non  negas.  Caeterum, 
si  tam  caroem  habuit,  quam  spiritum,  cum  de 
duarum  substantiarum  conditione  pronuntiat,  quas 


rem,  ut  despumalione  mutatum  in  coagulum  san- 
guinis  feminae.  Nam  ex  coagulo  in  caseo  vis  est 
substantiae ,  quam  medicando  constringit,  id  est 
laclis.  Inlelligimus  ergo,  ex  concubilu  nativitatem 
Domini  negalam,  quod  sapit  voluutas  viri  el  carnis, 
non  ex  vulvse  parlicipatione.  Et  quid  utique  tam 
exaggeranter  inculcavit,  non  ex  sanjjuine,  nec  ex 
carnis  voluntale,  aut  viri,  natum,  nisi  quii  ea  erat 
caro,  quam  ex  concubilu  natam  nemo  dubitarel  ? 
Negans  porro  ex  concubitu,  non  negavit  ex  carne  ; 
imo  confirmavit  ex  carne,  quia  non  proindctijj^egavit 
ex  carne,  sicut  ex  concubitu  negavit.  Oro  vos,  si 


et  ipse  gestat,  non  potest  videri  de  spiritu  quidem  Q  Dei  spirilus  23  non  de  vulva  carnem  participalurus 


8U0,  de  carne  vero  non  sua  determinasse.  Ita,  cum 
ipse  sit  de  spiritu  Dei,et  spiritus  Deus  est,  et  Deus  ^^ 
ex  Deo  natus  ipse  est,  et  ex  carne  hominis,  homo 
n  carne  generatus. 

CAPUT  XIX. 
Quid  est  ergo,  non  ex  sanguine^  neque  ex  volufi- 
tate  camisy  neque  ex  voluntaie  viri^  sed  ex  Deo 
nati  sunt  ^^?  Hoc  quidem  capitulo  ego  potius  utar, 
cum  adulteratores  ejus  obduxero  (79).  Sic  enim 
scriptum  esse  contendunt  :  Non  ex  sanguine,  nec 
ex  carnis  voluntate,  nec  ex  viri,  sed  ex  Deo  natus 
est,  quasi  supra  dictos  credentes  in  nomiue  ejus 


descendit  in  vulvam,  cur  .descendit  in  vulvara  ?  po- 
tuit  enira  extra  eam  fieri  caro  spiritalis  simplicius 
mullo,  quam  intra  vulvam  fieret  extra  vulvam  ^* 
Sine  causa  eo  se  intuilit,  unde  nihil  extuUit.  Sed  non 
sine  causa  descendit  in  vulvam :  ergo  ex  illa  acce- 
pit.  Qoia  si  non  ex  illa  accepit,  sine  causa  in  illara 
descendit,  maxirae  ejus  qualitatis  caro  futurus,  quae 
non  erat  vulvae,  id  esl  spiritalis. 

CAPCT  XX. 
Qualis  est  autem  tortuosiias  vestra,  ut  ipsam  ex 
syllabam,   prsepositionis  ofticio  ascriptara,  auferre 
quaeratis,  et  alia  magis  uti,  quae  in  hac  specie  non 


designet,  ut  ostendat  esse  semen  illud  20  arca-  n  inveuilur  penes  Scripturas  sanctas  ?  Per  virginem 
num  (80)  electorum  et  spiritalium  21^  quod  sibi  dicitis  natum,  non  ex  virgine;  ct  in  vulva,  non  ex 
imbaunt.  Quomodo  autem  ita  erit,  cum  omnes  qui     vulva.  Quia  et  angelus  in  somnis  ad  Joseph  :  Nam 

Variae  lectiones. 

^5  Semetipso  Pam.  Big,  *«  Scmetlpso  Par.  Rig.  Ven.  *t  Semotipso  Par  Rig.  Ven.  *»  Et  Deus 
abest  a  Rhen.  Par.  Fran.  Pam.  1»  Natus  est  Pam.  Rhen.  20  mius  Rhen.  Seml.  21  Spirituahum  Par. 
Fran.  Pam.^  Negatio  Pam.  Rhen.  Seml.  23  FUius  Fran.  Par.  Pam.  Rhen.  24  Extra  vulvam  abest 
Fran.  Pam. 

Commentarius. 


naeus,  lib.  ni,  contra  Valent. ;  Euthymius,  2  p.  Pa- 
nopl.,  et  alii  apud  Canisium,  lib.  iix  de  Deipara, 
cap.  46,  Lac. 

(79)  Cum  adulteratores  ejus  obduxero,  etc.  Adul- 
teratores  sunt  jciTiYiXoi  scu  xaTtTjXsiSovTe;  >.67ov  toiJ 
Oeou  .  Seu  vocat  haBreticos  Scripturii;  adulteratores, 
quia  eam  pessimis  interprctalionibus  corrunipebant. 
Le  Pr. 

Obduxero,  etc.  Profligavero,  delevero,  ut  usus  est 
cap.  i6,  Apolog.y  et  lib.  de  Resurrect.  eamis  :  sa^pe 


vocal  adulteratores,  qui  locum  Joannis  usurpabant 
pessirae,  ut  Valenlinianum  somnium  fulcirent ;  non 
quia  vitiarent  lectionem  ipsam.  Lac. 

(80)  Semen  illud  arcanum.  Somnium  illud  per- 
stnngit  de  semine  animali  ct  spirituali  Valenlinia- 
norum,  quae  eleclis  inducuntur  a  Demiurgo  et  Acha- 
moih,  ut  cap.  25  adversum  Valcnlin.  narrat  ipse, 
volebant  illud  ex  Deo  hoc  scmcn  notare.  Caeierum, 
alii  legunt  semen  illius.  Lag. 


831 


TERTULLIANI  OPERUM  PARS  IL  —  SBRIES  I,  POLEMICA. 


832 


quodin  ea  natum  ent,  inquit  (  Matth.  i)  de  Spiritu 
sancto  est ;  non  dixil  ex  ea  Nempc  tamen,  etsi  ex 
ea  dixisset,  in  ea  dixcrat ;  in  ea  enim  erat,  quod 
ex  ea  erat.  Tantumdcm  crgo,  et  cum  dicit,  in  ea, 
et  ex  ea  consonat ;  quia  ex  ea  erat,  quod  in  ea  erai. 
Scd  bene,  quod  idem  dicit  Matthaeus,  originem  Do- 
mini  decurrens  ab  T8S  Abraham  usque  ad  Ma- 
riam :  Jacoh^  inquit,  generavit  Joseph,  virum  Marice, 
ex  qua  nascitur  Christus.  Sed  et  Paulus  gramma- 
tids  istis  silentium  imponit:  Btisity  inquit  {Galat.  iv, 
4)i  Deus  Filium  suum  factum  ex  muliere.  Nunquid 
per  mulierem^  aut  in  muliere  ^s?  Hoc  quidem  im- 
pressius,  quod  factum  potius  ^  dicit,  quam  natum: 
simplicius  enim  enuntiasset  natum,  Factum  autcm 
dicendo,  et  Verbum  caro  factum  est  consignavit,  et 
camis  veritaiem  ex  virgine  fact»  ^t  asseveravit. 
Nobis  quoquc  ad  hanc  speciem  Psalmi  patrocina- 
buntur,  non  quidem  apostatae,  et  haeretici,  et  ^  Pla- 
tonici  Yalentini ,  sed  sanclissimi  et  receptissimi 
prophelae  David.  Ille  apud  nos  canit  Christum,  per 
quem  se  cccinil  ipse  Christus.  Accipe  Christum,  et 
audi  Dominum  Palri  ^9  Deo  colloquenlem  3o  (^PsaL 
XXI) :  Quia  tu  es  qui  avulsisti  me  ex  utero  matris 
mece  ;  ecce  unum.  Et  spes  mea  ab  uberibus  matiis 
meas  ;super  te  sumprojectusex  vulva;  ecce  aliud.  Et 
ab  utero  matris  mem  Deus  meus  es  tu  ;  ccce  aliud 
3t.  Num^d  sensus  ipsos  decertemus.  Avulsisti  me 
32,  inquil,  ex  utero.  Quid  avellitur,  nisi  quod  inhae- 
ret,  quod  infixum,  innexum  esl  ei,  a  quo,  ut  aufcra- 
tur,  avellitur  ?  Si  nouadhaesitulero,quomodo  avulsus 
est?  Si  ad  hfesit  qui  avulsus  esi,  qaomodo  adhaesisset, 


A  nisi  dum  ex  utero  est  (81)  per  illum  nervum  umbi 
licarem  (82),  quasi  foUicuIi  sui  traducem  (83)  ad 
nexus  33  origini  vulvae  (84)  ?  Etiani  cum  quid  exlra- 
neum  extraneo  agglutinatur,  ita  concamatur  et 
convisceralur  cum  eo  cui  agglutinalur,  ut  cum 
avellitur,  rapiat  secum  ex  corpore  aliquid  a  quo 
avellitur,  quasi  sequelam  quamdam  .Mbniplae 
unllalis  (85),  et  producis  ^4  mutui  coitus  (86).  Gse- 
terum  quae  ubera  matris  suae  nominat  ?  Sine  dubio, 
quae  iiausit.  Respondeant  obstctrices,  T8T  medici 
et  physici,  dc  uberum  natura,  an  alitcr  manare  80- 
leant,  sine  vulvae  geniiali  passione,  suspendcntibus  ^ 
exinde  venis  sentinam  illaoi  inferni  ^  sanguinis  3i, 
et  ipsa  translatione  decoqueniibus  in  materiam  lac- 
tis  laetiorem  ^a.  lade  adeo  fit,  ut  uberum  temporey 

B  menscs  sanguinum  vacent.  Quod  si  Verbum  caro 
cx  se  factum  est,  noo  ex  vulvae  communicatione, 
nihil  operala  vulva,  nihil  functa  ^9^  nihil  passa; 
quomodo  fontem  suum  transfudit  in  ubera,  quae, 
nisi  habendo,  non  muiat?  Habere  autcm  sanguinem 
non  potuit  lacii  subministrando,  si  non  baberet 
causas  sanguinis  ipsius,  avulsionem  scilicet  suas 
carnis.  Quid  fuerit  novilatis  in  Chrislo  ex  virgine 
nascendi,  palam  est  :  scilicet,  solummodo  hoc, 
quod  cx  virginc,  sccundum  rationem  quam  edidi- 
mas ;  et  uti  virgo  essct  regencratio  nostra,  spirita- 
liter  ab  omnibus  inquinamentis  sanctificata  per 
Christum,  virginem  ct  ipsum,  etiam  camaliter,  ut 
ex  virginis  carne, 

CAPUT  XX  L 

C     Si  ergo  contendunt  hoc  compelisse  novitati,   ul 


Variae  lectiones. 

25  Mulierem  Pam.  Rhen.  ^  Potius  omitt.  Seml.  ^  Fac  tam  Pam.  Ven.  28  Et  abest  a  Par.  ^  Accipe 
ct  David  Domioo  Rhen.  accipe  Christum  ct  David  Domino  Jun.  ^o  Eloquentem  Rhen.  Seml.  3i  Aliter 
Rhen.  Seml.  32  Me  omitt.  Rhen.  Pam.  ^3  Adnexam  Rhen.  ^*  Traducis  Fran.  Par.  traducem  Pam.  pro- 
ducem  Rhen.  Seml.  35  Pandentibus  Lat.  pendentibus  Pam.  Rhen.  ^  Infernis  cod.  Wouw.  interni  Pam, 
Fran.  Par.  37  Iq  mamillam  add.  Pam.  Rhen.  38  Latiorem  Rhen.  Seml.  39  Nihilo  juncu  Rhen.  Seml, 

Commentarias. 


(81)  Dum  ex  utero  est.  Hoc  est,  dum  ad  uterum 
pertinet,  quasi  pars  et  portio  uteri.  Rig. 

(82)  Per  illum  nervum  umbilicarem.  Nervum  um- 
bilicarcm  dicit  venamm  et  arteriarum  compaginem 
quaienus  collatis  in  umbilicum  fibris  coeunt.  Rio. 
^  Nervus  umbilicaris  est  veua  illa  quae  dependet 
in  uterum.  ct  conlingit  illum  ;  ncrvus  ille  tradux 
vocalur  cliam,  quoniam  per  eum  traducitur  cibus  ad 
focium.  Lb  Pr. 

(83)  Quasi  folliculisui  traducem.  Folliculum  vo- 
cai,  quaui  Hippocrates  sive  Polybius  uuiva,  xbv  ntpU^ 
xovxa  -rijv  ycvtJv.  His  autem  verms  xopwv  de- 
scribi  ait  Galenus  involuerum  felus,  Hesyschio,  Krf- 
Xufx{i*  To  auYYev6[jLevov  Ix  t^;  xoixlac  :  *^Latini  di- 
xere  Secundas.  In  ils  autem  sunt  venae,  quibus  tan- 
quam  traducibus  traduciiur  sanguis  ad  fetus  umbi- 
licunf),  idcoque  Septimius  nervum  quem  appellat 
umbilicarem,  folliculi  traducem  esse  ait.  Folliculum 
dici  yulvam  notat  Servius  iii  Georg.  Genitali  arvo, 
inquit,  pro  muliebri  foHicuIo,  quem  scilicct  vulvam 
vocant,  ut  eliam  Plinius  docet.  Nam  folliculus  ante 
dicebatur.  Big. 

(84)  Adnexus  originivulvce.  Reddo  veierum  exem- 
plarium  scripturam,  ann^xum  origini  vulvas.  Fcetus, 
inquit,  portio  viscerum  matris  dicitur,  et  ex  utero 


esse  intelligitur  per  illum  nervum  umbilicarem  an- 
nexum  origini  vulvae.  Etenim  venae  et  arteria;  per 
quas  a  matre  sanguis  et  spiritus  ad  fetum  fertur, 
originem  ducunt  ab  venis  et  arteriis  uteri  seu  vulvse, 
quarum  extrema  in  inlcriorem  vulvae  rcgionem  dehi- 
scunt.  Neque  aliter  felui  cum  matre  intercedit  com- 
municatio.  Galeni  verba  sunt,  libro  de  Fetus  forma^ 
tione  :  'H  ^k  dpx^  ttj;  yt^iattai  twv  «YYcfwv  tciStmv 
D  2<rriv  ex  Tci>v  xara  xk^  ixijTpa;  ipTnptuv  xal  ^Xt^v.  ''Qv 
I?;  TTJv  Ivrb;  x<^P^^  "^i  p>i{Tpa;  avaoT^fxcoTai  T^t  isipocra, 
Ka\  Sia  TouTcov  (x6vu)V  ^  xoivuvfa  ro^  xuo[iivoi(  Iotiv  fcpoc 
Tot;  xuouffa;.  RiG.  —  Origini  vulvw.  Non  vulvae  origi- 
nrm  dicit,  scd  ongincm  quam  de  vulva  sumit  nervus 
umbilicaris.  Rig. 

(85)  Quasi  sequelam  quamdam  abruptcB  unitatis. 
Bene  hoc  Septimius,  cum  quid  extraneum  cxtraneo 
agglutinntur.  Nam  quod  ad  feium  spectat,  negant 
medici  sic  portinere  ad  malrem  aut  ad  vulvam,  ut 
ambo  aliqua  sui  partc  in  unitatem  coalescant.  ^faoki 
tk  (xTjrpa;,  dtvEu  au{A^u9Eb>(,  inquit  Galcnus  de 
fetu.  RiG. 

(86)  Et  producis  mutui  coitus.  Sic  legitur  ia  oo- 
dice  Pithcei.  Producem  dicit  quemadmodum  tu* 
pra  traducem.  Igitur  uniialem  muluo  coitu  produ- 
ctam  didt  esse  producem  mutni  coilus.  Ri«. 


833 


LIBBR  DB  GAMB  GURISTI. 


834 


qnemadmodnni  oon  cx  viri  semiDe,  ita  nec  cx  vir-  ■  quo  miaus  suam  ^  radix  sibi  Tindicet  per  Tirgam 


ginis  carne  caro  fieret  Dei  Yerbum  :  quare  oon 
hoc  sit  tota  novitas,  ut  caro  non  '^^  semine  nata  ^^ 
carne  processerit?  Accedant  *2  adhuc  cominus  *3 
ad  congressum,  EccCy  inquit,  virgo  concipiet  in 
utero*  Quidnam?  Uiique  Dei  Ycrbum,  non  viri 
semen  ^  :  certe  ut  pareret  filium.  Nam,  Et 
pariety  inquit,  /ilium,  Ergo,  ut  ipsius  fuit  con* 
cepisse,  ita  ipsius  est  quod  peperit;  lieet  non 
ipsius  fuerit  quod  concepit.  Contra  si  Yerbum 
ex  se  caro  factum  est,  jam  ipsum  se  concepit  et  pe- 
perit,  et  vacat  propheiia.  Non  enim  virgo  concepit, 
neqne  peperit,  si  non  quidquid  ^^  peperit  ex  verbi 
conceptOf  caro  ipsias  est.  Sola  haec  autem  prophetse 


proprietatem  ejus  quod  ex  virga  cst,  floris  et  fruc- 
us.  Siquidem  omnis  gradus  generis  ab  ullimo  ad 
principalem  recensetur,  ut  jam  nunc  carnem  Christi, 
non  tantum  Marise,  sed  et  David  per  Mariam,  et 
Jesse  per  David,  sciant  adhserere.  Ideo  ^^  hunc  fruc- 
tum  ex  lumbis  David,  id  est,  ex  posterilate  camis 
ejus  jurat  illi  Deus  concessurum  in  thorono  ipsius. 
Si  ex  lumbis  David,  quanto  magis  ex  iambis  Ma- 
riae  (87),  ob  quam  in  lumbis  David  I 

CAPUT  XXII. 

Deleant  igilur  et  testimonia  dsemonum  (88)  filium 
David  proclamantia  ^^  Jesum ;  sed  testimonia  apo- 


vox.  evacuabitur?  an  ci  angeli,  conceptum  et  par-  p  stolorum  delere  non  poterunt  ss^  si  daemonum  indi- 
tum  virginis  annunliantis?  an  et  omnis  jam  Scrip-  ''  gna  TSOsunt,.  Ipse  imprimis  Matthaeus,  tidelissimus 


tura,  ISS  quaecunque  matrem  pronuntiat  Christi? 
Qaomodo  enim  mater,  nisi  quia  in  utero  ejusfuit? 
Sed  nihil  ex  utero  ejus  accepit,  quod  matrem  eam  fu- 
ceret,  in  cujusutero  fuil.  Hoc  nomen  non  debetcaro 
extranea  ^^  Matris  uterum  non  appcHat,  nisi  filia 
uteri,  caro.  Fiiia  utcri  porro  non  est,  si  sibi  nata 
est.  Tacebit  ^''  igitur  et  Elisabeth  prophetam  por- 
tans  ^^  jam  Domini  sui  conscium  infantem,  et  in- 
auper  Spiritu  sancto  adimpleta.  Sine  caussa  enim 
dicit  {Ltic.  l) :  Et  unde  mihi,  ut  mater  Domini  mei 
ad  me  veniat  ^^?  si  Maria  non  filium,  sed  hospitem 
in  utero  gestabat  Jesum.  Quomodo  dicit  :  Benedic-- 


Evangelii  commentalor,  ul  comes  Domini,  non  aliam 
ob  causam,  quam  ut  nos  originis  Christi  carnalis 
compotes  faceret,  ita  exorsus  est:  Liber  geniturce 
Jesu  Christi,  filii  David,  filii  Abraham.  His  originis 
fontibus  genere  manante,  cum  gradatim  ordo  dedu- 
citur  ad  Chrisli  nativitatem  ^^,  quid  aliud  quam 
caro  ipsa  Abrahae  et  David,  per  singulos  traducem 
sui  faciens,  in  virginem  usque  describitur  infereos 
Christum,  imo  ipse  Christus  prodilur  ^'^  de  virgine? 
Sed  et  Pauhis,  utpote  ejusdem  Evangelii  et  disci- 
pulus  et  magister,  et  testis,  qua  ^^  ejusdem  ipsius  ^ 
Christi  apostolus,  confirmat   Christum  ex  semine 


tus  50  fructus  uteri  tui?  Quis  hic  fructus  uteri,  qui  C  David  secundum  camem,  utique   ipsius.  Ergo  ez 


non  ex  utero  germinavit;  qui  non  in  utero  radicem 
egit;  qai  non  ejus  est,  cujus  est  uterus?  Et  qui 
utique  fmctus  uteri?  Christus.  An  quia  ipse  est 
fios  de  virga  profecta  ^*  ex  radice  Jesse ;  radix  au- 
tem  Jesse,  genus  David ;  virga  cx  radice,  Maria  ex 
David?  FJos  ex  virga,  filius  Mariae,  qui  dicitur  Jcsus 
Ghrislus,  ipse  eril  et  fructus.  Flos  cnim  fructus  : 
quia  per  florem  et  ex  flore  omnis  fruclus  eruditur 
in  fmctum.  Quid  ergo?  negant  et  fructui  suum  flo- 
rem,  et  flori  suam  virgam,  et  virgse  suam  radicem, 


semiuc  David  caro  Christi.  Sed  secundum  Marise 
camem,  ex  semineDavid:  ergo  cx  Mariae  carne  est, 
dum  ex  seminc  est  David.  Quocunque  detorseris 
dictum,  aut  ex  carne  est  Marise,  quod  ex  semine 
est  David;  aut  ex  David  semine  est,  quod  ex  carne 
est  Mariae.  Totam  hanc  controversiam  dirimit  idem 
Apostolus,  ipsum  definiens  esse  Abrahae  semen.  Cum 
Abraham,  utique  multo  magis  David,  quasi  recen- 
tioris.  Retexens  enim  promissionem  benedictionis 
nationum  in  nomine  Abraham;  Et  in  semine  tuo 


Variae  lectiones. 

«>  Ex  inser.  Pam.  Rhen.  *i  Nata  delet  Lat.  ^^  Accedam  Rig.  \en.  *^  Communius  Rhen.  ood.  Pithof. 
**  Semine  Rhen.  *5  QQod  cod,  Pithod.  *<5  Extraneae  Lat.  ^"^  Tacebat  Rhen.  Seml.  ^^  Praedicans  Rh^. 
*9  Veniat  ad  me  Rhen.  SemL  ^  Bcatus  Rhen.  SemL  ^*  Projecta  Rhen.  Rig.  SemL  Ven.  ^a  Suam  abest  a 
Rhen.  "  Adhaerere  Deo  Paris.  ^*  Ad  inser.  cod.  Pithosi.  ^s  Potuemnt  Rhen.  SemL  ^  A  Christi  nativitate 
Rhen.  si  Producilur  Pam.  Fran.  Paris.  ^  Quia  aliL  ^»  Ipsius  abest  a  Rhen.  SemL 

Commentarius. 


(87)  Ex  lumbis  Marice.  Hic  lumbos  pro  utero  ac-  n 
eipit;namquod  Psal.cxxxidicitur,  De  fructu  ventris 
iui  ponam  super  thronum  tuum^  Act.  ii,  interpreta- 
lus  Petros,  dicit,  de  fructu  lumbi  ejus.  Ubi  est  rijc 
60960^,  quod  illic  -rii;  xoiX(a;.  Quamvis  illud  de  fructu 
ventris  non  careat  myslerio,  et  opponatur  lumbiSi 
nt  acute  considerat  Irenaeus  lib.  iii,  cap.  27.  Lac. 

(88)  Testimonia  dcBmonum.  Quae  sint  haec  testimo- 
nia  dsemonum,  dubitatPamelius;  nam  in  Evangclio, 
daemones  clamarunt  Filium  Deiy  vel  Jesum  mza- 
renumy  nunquam  Filium  David.  Quid  si  coecorum? 
sed  nihil  muto.  Ut  exitum  inveniret  Pameiius  quse- 
stioni,  Tcrtullianum  ar^uit  obiivionis,  quod  verba 
Chanansese  Math.  xv,  mserere  mei^  fili  David,  filise 
eju8  daemoniacae  assumpscnt.  Ego  non  maltum  la- 
boro  de  hac  re  :  cum  rcvera  dsemonia  clamarint 
Filimn  Dei,  potuit  TeriuUianus  mutare  Filium  Jki  in 


filium  David.  Tamen,  ut  ineptus  ego,  non  refero 
ad  testimonia,  quae  sunt  in  Scriptura,  sed  ad  ea, 
quae  alibi  multa  sunt,  quale  est  illud  Augustini,  lib.  i 
de  Consensu  EvangeL  ,  cap.  15:  c  Quid?  cpod  isti 
vani  laudatores,  et  Chrislianae  religionis  obliqui  ob- 
trectatores,  propterea  non  audent  blasphemare 
Christum,  quia  quidam  phiiosophi  eomm  sicut  in 
libris  suis  Porphyrius  Siculus  prodidit,  consuluerunt 
deos  suos,  quid  de  Christo  responderent,  illi  autem 
oraculis  suis  Christnm  laudare  compulsi  sunt.  Nec 
mirum,  cum  in  Evangelio  Je^amus  eum  daemones 
fuisse  confessos.  »  Hi  enim  dii  fentilium  verissimi 
erant  daemones,  et  laudabant  Christum.  Eamdem 
etiam  confessioncm  Cyprianus  indicat,  de  Idol.  vanit» 
Et  si  veiis  dolare  multis  hanc  paginan),  adi  Plutar* 
chum.  Cur  oracula  sil^erint.  Lag, 


835 


TERTULLIANl  OPERUM  PARS  II.  —  SERIES 1,  POLEMICA. 


836 


benedicentur  omnes  nationes:  «  Non,  inqait,  dixit,  f^  vuleam,  sanctum  vocabitur  Domino.  Quis  vere  san- 
seminibus  ,  tanqnam  de  pluribus ;  sed  semine  ^,      ctas,  quam  Dei  c^Filius?  Quis  proprie  valvam  ada- 


tanquam  de  uno,  quod  est  Christus.  >  Qui  haec  legi- 
mus  et  credimus,  quam  debemus  et  possumus  agno- 
scere  in  Christo  carnis  qualilatem?Utiqae  non  aliam, 
qnam  Abraham;  siquidem  semcn  Abraham  Chri- 
8tas:  nec  aliam,  quam  Jesse,  siquidem  ex  radice 
Jesse  flos  Christus:  nec  aliam,  quam  David,  siqui- 
dem  fructus  ex  lumbis  David  Christus :  nec  aliam 
quam  ex  Maria,  siqaidem  ex  Marise  ulero  Chri- 
8tus.  Et  adhuc  superius:  nec  aliam  quam  Adam,  si- 
quidem  secundus  Adam,  Christas.  Consequens  ergo 
est,  ut  aut  illos  spiritalem  carnem  habuisse  conten- 
dant;  quo  eadem  conditio  substantise  deducatur  in 
Christo:  aut  concedant  carnem  Chrtsti  spiritalem 
non  fuisse,  quae  non  de  spiritali  stirpe  censetnr. 

CAPUT  XXIII. 
Sed  agnoscimus  adimpleri  prophelicam  vocem  Si- 
meonis,  700  super  adhuc  recentem  infantem  DO' 
minum  pronuntiatam  {Luc.  ii):  Ecce  hicpositus  est 
in  ruinam  et  suscitationem  multorumin  IsraelyCtin 
Hgnum  quod  ^^  contradicetur.  Signura  enim  nativi- 
tatis  Christi,  secandum  Isaiam :  Propterea  dabit  vo- 
bis  Dominus  ipse  signum ;  ecce  virgo  concipiet  in 
utero^et  pariet  filium.  Agnoscimus  ergo  signum  con- 
tradicibile,  conceptumet  partum  virginis  Mariae; 
de  quo  Academici  isti,  Peperit,  et  non  peperit; 
virgo,  et  non  virgo :  quasi  non,  etsi  ita  dicendum 


peruit,  quam  qui  claosam  patefecit?  Caeterum,  om- 
nibus  nuptise  patefaciunt.  Itaque  magis  patefacta 
est,  quia  magis  erat  clausa.  Utique  magis  non  virgo 
dicenda  est,  quam  virgo,  saltu  quodam  mater  ante, 
quam  nupta.  Et  quid  ultra  de  hoc  retractaadiim  est, 
cam  hac  ratione  Apostolus,  non  ex  virgine,  sed  ex 
mulicre  cditum  Filiam  Dei  pronantiavit»  agnovit 
adapertse  vulvae  nuptialem  passionem  ?  Legimos  qui- 
dem  apud  Ezechielem  (92)  de  vacca  illa  quse  pepe- 
rit,  et  non  peperit.  Sed  videte,  ne  vos  jam  tunc  '^^ 
providens  Spiritas  sanctus  notarit  hac  voce.  disee- 
ptaturos  super  uterum  Mariae.  Caetenim,  non  contra 
illam  suam  simplicitatem,  pronuntiasset  dubitative, 
"  Isaia  dicente  {Isa.  vi)  :  Concipiet^  et  pariet, 

CAPUT  XXIV. 
Quod  enim  Isaias  jaculatur  insuggillatione  hse- 
reticorum  791  ipsorum,  et  imprimis  (Isa,  v) :  Va^ 
qui  faciunt dulceamarum,  et  tenebras lucem; istos 
scilicet  notat,  qui  nec  vocabula  ista  in  luce  proprie- 
tatum  suarum  conservant;  ut  anima  non  alia  sit, 
quam  quse  vocatur,  et  caronon  alia  qnam  qnsevide- 
tar  "^^,  et  Deus  non  alius,  quam  qoi  prsedicator.  Ideo 
etiam  Marcionem  prospiciens  :  Ego  5ttm,  inquit  (Isa 
XLv),  Deus,  et  alius  absque  me  non  est.  £t  com 
in  "i^  alio  '^^  idipsum  eodem  modo  dicit :  Ante  me 
Deus  non  fuit^  nescio  quas  illas  Yalentinianorom 


esset,  a  nobis  magis  dici  conveniret.  Peperit  enim,  C  iSonum  genealogias  pulsat.  Et,  iVon  ex sanguine^ne^ 


quse  ex  sua  came:  et  non  pepent,  quse  non  ex 
Viri  <^2  semine.  Et  virgo,  quantum  a  viro ;  non  virgo, 
qaantum  a  partu  (89).  Non  tamen  ut  ideo,  pe- 
perit,  et  63  non  peperit;  ^*  ideo,  virgo,  quae 
non  virgo,  quia  non  de  visccribus  suis  mater, 
Sed  apud  nos  nihil  dubium,  nec  rctortum  in 
tncipitem  defensionem.  Lux,  lux;  et  lenebrae,  tene- 
brse;  et  Est,  est ;  et,  Non,  non.  Quod  amplius,  hoc 
a  malo  est  ^^.  Peperit,  quse  peperit.  Et  si  virgo  con- 
cepit,  in  partu  suo  nupsit  ^  ipsa  patcfacti  corporis 
lege  (90),  in  quo  nihil  interfuit,  de  vi  masculi  ad- 
missi,  an  emissi,  idem  ^*'  illud  sexus  (91)  resigna- 


que  ex  carnis  et  viri  voluntate^  sed  ex  Deo  {Joan.  i) 
natus  est,  Ebioni  respondit.  .£que,  f^tamsi  angelus 
de  coslo  "i^  aliter  evangehzaverit  vobis  quam  nos^ 
anathema  sit(Galat.i)\  ad  energema  Apelleiacae  vi^ 
ginis  Philumenes  filum  "^^  dirigit,  Certe,  ^t  negat 
Christum  in  came  venisse,  hic  antichristus  est 
(/  Joan.  iv).  Nudam  ct  absolutam  et  simplici  nomine 
naturse  suaepronuntianscamem,  omnes  disceptatores 
ejns  ferit.  Sicut  et  definiens  ipsum  quoque  Ghristom 
onam,  multiformis  ''^  Christi  argumentatores  quatit, 
qui  alium  faciunt  Christum,  alium  Jesum;  aliam 
elapium  de  mediis   turbis,  aliam  detentam;  allam 


verit  ^.  Hsec  denique  valva  est  propter  quam  et  de  D  ^  secessu  montis,  in  ambitu  nubis  sub  tribns  ar- 
aliis  scriptum  est :  Omne  masculinum  adaperient     bitris  clarum;  alium  cseteris  passivum,  ignobilem; 

Variae  lectiones. 

60  Semini  Fran.  Pam.  6i  Cui  Pam.  Fran.  62  Virili  Rhen.  SemU  «3  Ideo  Par.  Rhen.  non  temen  et 
ideo  peperit,  quia  non  ex  carne  sna  peperil,  et  Pithas.  ^  Non  peperit  ct  delet  Pithoe.  «^  gst  abest  a 
Rhen  Seml.  ^  Non  nupsit  add.  Par.  cod.  Vrsin.  «  Id  est  Rhen.  Pam.  ^  Resignavit  Pam.  Rhen. 
"*  Sancti  alii.  "^o  Nos  iam  nunc  Rhen.  Seml.  ''*  Alia  sit  qua  videtur  Pam.  '^2  in  abest  a  Rhen.  Seml.  '^^  Cum 

ias  Fran.  Pam.  ''*  Coelis  Rhen.  Seml.  ^^  Filium  Pam.  Rhen.  "^^  Multiformes  Fran. 


alias 


Commentarius. 


(89)  Non  virgo  quantum  a  partu.  Error  hic  gra- 
vissimus  est.  TertuUianus  quippe  falso  dixit  non  vir- 

ginem  fuisse,  quantum  a  partu,  ut  hic  docet  fiise. 
an.  3  Concilii  Lateranensis  sub  Martino  I  decrevit 
beatissimam  Virginem  incorruptlbiliter  enixam.LB  Pa. 

(90)  Ipsa  patefacti  corporis  Uge.  Legem  mox  re- 
citat.  Omne  masculinum  adaperiens  vulvam^  etc. 

BlG. 

(91)  Idem  illuc  sexus.  Yalvam  significat,  ;Sic  au- 
tem  legitur  in  Ursini  libro.  Rio. 


(92)  Apud  Ezechielem,  etc.  Cum  in  Ezecliiele  pro- 
pheta  nusquam  mentio  fiat  illarum  vocum  :  Vacca 
peperit,  et  non  peperit,  merito  dubilant  interpretet 
cnise  sit  hujus  loci  explicatio.  Pamelius  et  alii  putant 
id  esse  quod  habetur  Jobi  xxi :  Vacca  pepertt,  et 
non  est  privatafetu  suo.  Etsi  hsec  non  habeantur  in 
prophetia  Ezechielis,  ea  perire  potuerunt,  licet  Ter- 
tulliani  temporibus  adhuc  exstarent.  Yel  poluit  esse 
Ezechiel  Judaeorum  quidam  tragoedus,  et  non  iUe 
cojus  habemos  vaticinium.  Lb  Pb. 


837 


LIBER    DE  CARNE  CHRISTI. 


838 


afium  magnanimum,  alium  yero  trepidantem  ;  no-  Ji 
Tissime,79!9  alium  passum,  alium  resuscitatum  : 
per  quod  suam  quoque  in  alia  carnc  rcsurrectio- 
nem  asscvcrant.  Sed  bene,  quod  idem  veniet  de  cae- 
liSy  qui  est  passus ;  idem  omnibus  apparebit,  qui 
est  resuscitatus.  Et  videbunt  et  agnoscent,  qui  eum 
eonfixerunt  (ZacL  xi;  Joan,  xix)  :  utique  ipsam 
carnem,  in  quam  ssevicrunt;  sine  qua,  nec  ipse 
esse  poterit,  nec  agnosci.  Ut  et  illi  erubescant,  qui 
affirmant  camem  in  coelis  vacuam  sensu  ut  vagi- 
nam  exempto  Christo  sedere  :  aut  qui  camem  et 
animam  tantumdcm,  aut  tantununodo  animam^  car- 
nem  vero  non  jam. 


CAPUT  XXV. 
Sed  hactenus  de  materia  presentl  satis.  Jam  enim 
arbitror  inslructam  essc  carnis  in  Christo ,  et  ex 
virginc  natsc,  et  humanse  probntioncm.  Quod  et  so- 
lum  discussum  sufficere  potuisset,  ^^  citra  siogula- 
rum  cx  diverso  opinionum  congressionem ;  quam 
et  argumentationibus  earum,  et  scripiuris  quibns 
utunlur,  provocavimus  ex  abundanti,  uti  eo,  quod 
probavimus,  quid  et  unde  fucrit  Cbristi  caro,  quid 
non  fuerit,  adversus  omnes  prsejudicaverimus  '^^.  Ut 
autem  clausulam  '^^  de  praefatione  communi  faciat 
resurrectio  carnis  nostra^  ^,  alio  libello  defendenda, 
bic  habebit  prsestructionem ;  manifesto  jam  (94), 
quale  fuerit  quod  in  Chrislo  resurrexit  ^i. 


Varise  lectiones. 

^  Sod  inser.  Rfien,  Seml.  "^®  Praidicaverimus  Par.  praecaverimus  Rig.  Leop,  Ven.  ''^  Clausula  Rhen. 
Seml.  ^  Nostrae  abest  a  Rhen.  Seml.  °^  Resurrexerit  Rken.  Seml. 

Commentarius. 

(93)Vtautem  clausulam  de  prasfatione  communi  n  inquietare,  merito  Christi  quoquc  caracm  quaestio- 
faciat  returrectio  camis  nostras.  Haec  clausula  rcs- ''  nibus  dislrahunt.  »  RiG. 

poodet  verbis  illis  qua3  in  hujusce  pracfatione  ope-         (94)  Manifesto  jam,    Subauditur,    existcnte,  ut 
ris  lcguntur  :   Quid  fidem  resurrectionis  studcnt     Grsece  ^iJXou  ovro^.  Rhen. 


Q.  SEPT.  FLOR.  TERTULLIANI 


LIBER 


DE  RESURREGTIONE  CARNIS 


ARGUMENTUM.  Q 

Gap.  L  —  De  resurrcctione  carnis  scripturus  Au- 
dor,  imprimis  tradit  eam  etiam  sseculo,  et  prseser- 
tiiii  Platonicis  ac  Pyihagoricis  non  ignotam  fuisse. 
Gap.  II.  UsBreticos  vero,  ctsi  cum  Sadduca^is  non 
agnoscant,  revinci  tamen  tum  libro,  pra^misso  de 
Oame  Christi,  tum  de  Deo  carnis  auctore^  et  Chri- 
ito  camis  redemptore,  libris  adversus  Marcionem 
scriptis;  quod  animse  resurrectionem  non  negent, 
praetersolum  Lucanum;contra  quem  animse  im- 
mortalitatem  libro  de  Anima  tutalus  sit. 

Cap.  III.  Proindc  hsereticos  non  debere  vulgi  in 
ea  d^eganda  ignorantiam  sequi. 

Cap.  IV.  Neque  enim  obstare  camis  quam  prse- 
tendunt  ignobilitatem. 

Cap.  V.  Primum,  quod  a  Deo  facta  sit. 

Cap.  YI.  Item,  quod  Dei  manu  exstructa.  ^ 

Cap.  VII.  Quod  jam  limus  in  carnem  reformatus  ^ 
rt  immutatus  sit. 

Cap.  VIII.  Quod  apud  Christianos  caro  abluatur, 
HDgnatur,  signetur,  manus  impositione  adumbretur, 
eorpore  et  sanguine  Christi  vescatur,  deniquc  post 
eonflictationes  animse,  jejunia,  virginitatem,  vidui- 
Uiem,  pro  nominis  Cbristi  fide  moriatur. 


Cap.  IX.  Quod  Cliristus  camem,  et  si  infirmam  el 
peccatricem,  dilexerit. 

793  Cap.  X.  Quod  denique  Scriptnris  caro  il- 
lustretur. 

Cap.  XI.  Neque  vero  Dei  potentiam  excedere  re* 
surrectionem  carnis. 

Cap.  XII.  Divinae  enim  potenlise  exemplum  esae 
diei  ac  noctis,  hiemis  et  sestatis,  veris  ac  automni 
vicissitndines. 

Cap.  XIII.  Phoenicem  ctiam,  Orientis  alitem,  qui 
semeiipsum  funerans  renovat. 

Cap.  XIV.  Atqui  et  causam  restitutionis  carais 
idoneam  subesse  Dci  iu  bono  remunerando  et  malo 
puniendo  judicium. 

Cap.  XV.  Cum  enim  operarum  inter  se  anima  et 
caro  socictatem  babeant,  oportere  etiam,  aut  pcense, 
aut  gratise  communicare  merccdem. 

Cap.  XVI.  Etsi  enim  vas  animce  caro  appeHetnr» 
non  tamcn  propterea  non  et  meritis  animae  com- 
municare. 

Cap.  XVn.  Atqueadeo,  cum  anim»  facta  per 
carnem  administrentur,  non  sufficere  animam  foveri 
aui  craciari,  sine  carae,  pro  operibus  carais. 


839  TBRTULLUNl  OPfiRUM  PARS 

Cap.  XYIII.  Deinde  apud  omnes  edictuno    Dei  A 
pendere  :  resurrectionem  mortuorum. 

Cap.  XIX.  Quam  quidam  male  in  imaginariam 
signiGcationem   distorquent. 

Cap.  XX.  Non  omnia  enim  prophelas  per  imagi* 
nes  conciooatos;  tum  quod  si  omnia  figurse,  quid 
erit  illud  cujus  figurae?tum  quod  in  ipsum  Christum 
insigniora  qusque  luce  clarius,  yere,  non  figurate , 
adimpleta  sint. 

Cap.  XXI.  Tot  quoque  esse  instrumenta  divina, 
ita  aperle  corporalem  contestantia  resurrectionem , 
ut  nuUam  admittant  figuratse  significanlise  suspi- 
cionem. 

Cap.  XXII.  Bespiciendum  esse  denique   ad  illas 
Scripturas,   quse    non  sinunt    credere,    resurrec- 
tionen  aut  jam  factam,  aut  ab  excessu  stalim  vils  d 
fieri. 

Cap.  XXni.  Etsi  autem  Apostolus,  ad  Colossen- 
scs,  spiritalitcr  nos  resusciiatos,  dicat,  non  negare. 
tamen,  etiam  corporaliicr  resurrccturos. 

Cap.  XXI 7.  Quippe  cum  ipse,  Epistolis  suis  ad 
Thessalonicenses,  resurrectionem  aperte  confirmet. 

Cap.  XXY.  In  Apocalypsi  similiter  Joannis,  ipsa 
tempora  resurrectionis  indicari. 

Cap.  XXYI.  Quid  ?  quod  liceat  etiam  corporalem 
resurrectionem  de  patronicio  figilrati  eloquii  pro- 
phetici  vindicare. 

Cap.  XXVn.  Tum  terrae,  tom  vestimentomm  no- 
mine. 

Cap.  XXYIII.  Imo,  sicut  vocibus,  ita  el  rebus  ae 
factis  prophetatam  resurrectionem.  r 

Cap.  XXIX  Manifestissimam  deniqne  essc  de 
eadem  Ezechielis    determinationem. 

Cap.  XXX.  Eamque  talem,  ut  figuraie  aat  allego- 
rice  non  possit    intelligi. 

Cap.  XXXI.  Cum  aliis  quoque  manifcstis  pro- 
phetarum    probetur    testimoniis. 

Cap.  XXXII.  lisquc  ejuscemodi,  quibas  prsedica- 
tur    etiam      corporum    insepultorum    resurrectio. 

Cap.  XXXIII.  Porro  etiam  in  Evangeliis  non 
omnia  in  parabolis  a  Domino  pronnntiata. 

Cap.  XXXIV.  Imo  et  omni  resurrectionis  men« 
tione  corporalitatem  7941  carnis  a  Domino  proprie 
significari,  totumque  hominem  esse  a  Deo  elcvan- 
dum,    quem  diabolus  totum»  elisit. 

Gap.  XXXY.  Utrumque  proponi  corpus  et  ani-  a 
mam  distincte  ad  gehennam  et  ad  vitam  setemam. 

Cap.  XXXVI.  Hinc  susdeque  vertitur  Sadducseo- 
ram    sentenlia. 

Cap.  XXXYU.  Quanquam  adeo  caraem  Christas 
dicat  nihil  prodesse,  ex  materia  dicti  sensom  esse 
dirigendum. 

Gap.  XXXyni.  Maxime,  cam  etiam  factiB  mor 
uos  resuscitando,    futuram  resurrectionem  signi- 
ficari. 

Cap.  XXXIX.  Rcsarreclionem  quoque  apostoli- 
corum  Actoram  instrumenta  testari. 

Gap.  XL.  Perperam  proinde  suo  etiam  more  hse- 
^eses  pro  se  interpretari  interiorem  ct  exteriorem 


U.  —  SERIBS  I,  POLBHIGA.  840 

hominem,  quasi  per  corruptionem,  exterions  carais 
corruptelam    intelligat. 

Cap.  XLI.  Sicuti  eliam  illud  de  domo  taberoacali 
nostri  quse  dissolvitur. 

Cap.  XLII.  Scd  demutari  dunlaxat  cadavera,  non 
morte  devoran  ;  cum  gigantum  antiquissimomm 
craies  adhuc  supersint,  sicuti  etiam  dixerit    Auctor 

alibi. 

Cap.  XUn.  Neque  veto  etiam  peregrinationem  a 
corpore  pro  ipsis  facere,  quod  addat  Apostolus,  re- 
porlare  debere  per  corpus  secundum  qus  gessit 
qais,  bonum  sive  malum. 

Cap.  XLIY.  Item  eiiam  inde  qaod  dicat :  Yitam 
Jesu  manifestandam  in    corpore. 

Cap.  XLY.  Alia  etiam  caeciute  eos  impingere  in 
veterem  et  novum    hominem. 

Cap.  XLYI.  Sicuti  idem  Apostolus  caraem  dam- 
nare   videatur;    carnis  opera  damnare. 

Cap.  |XLVII.  Carni  enim  salutem  repromittere. 

Cap.  XLYIIL  Apertissime  denique,  I  Cor.  xiv, 
resurrectionem  carnis  ab    illo  confirmari. 

Cap.  XLIX.  Atque  adeo  ex  antecedentibus  disci, 
quali  conditione  exhaeredaverit  a  regno  Dei  caraem 
et  sanguinem,  nempe  carnis  opera. 

Cap.  L.  Imo,  omissis  ejus  modi  inlerpretationibas, 
ipsas  quoqae  sabstantias  carois  et  sanguinis,  non 
aliter  quam  sunt,  intellectas,  licere  resurrectioni 
vindicare. 

Cap.  LI.  Vel  per  Christum  idipsum  probari,  qoi 
caraem  et  sanguinem  secum    vexerit  in  coelum. 

Cap.  LU.  Et  vero,  etiam  eodem  corpore  venturos 
mortuos,   disputare  Apostolum. 

Cap.  LIU.  Neque  enim  corpus  animale  posse  ani- 
mam  intelligi,   sed  carnem. 

Cap.  LIY.  Nec  etiam,  ut  supra  atiigit,  caraem  a 
vita  devorari,    sed  id  quod    in   ea  mortale  esU 

Cap.  LY.  Aliud  insuper  esse  demutationem,  aliud 
perjitionem   c  arnis. 

Gap.  LYL  Alioqui  absurdum  esse,  aliam  sobstan- 
tiam,  nempe  carais,  operari;  aliam,  nempe  aniia»i 
mercede    dispungi. 

Cap.  LYII.  Oportere  etiam  resurrectionem  inte- 
gram  credere,  Scripturis  id  affirmantibus. 

Cap.  LYIU.  Et  carnem  itaque  et  animam,  senteii- 
tiam  salutis  aut  poense  subituram. 

795  Gap.  LIX.  In  sevo  futaro  aliam  non  fore 
dispositionem    hominis  quoad  substantiam. 

Cap.  LX.  Sexu  etiam  etmembris  salvnm  hominem 
resurrecturam;  etsi  vacent  a  solitis  ofQciis  vilse  ne- 
nessariis. 

Cap.  LXI.  Prsesertun  cum  qusedam  iUorumoffi- 
cia  quibus  Deum  laudamas  et  prophetamus,  re- 
mansura  sint;  et  etiam  in  hac  vita  vacent  eibis 
jejunio  functi;  et  sexum  a  genitura  subdacant 
spadones  voluntarii,   et  Christo    marilse  virgines. 

Cap.  LXU.  Futuros  denique  nos,  non  angelos,  sed 
sicut  angelos  Dei. 

Gap.  LXUL  Quocirca  concludi ,   resurrectarani 


841 

earnemy  et  quidem  omnen),  et  quidem  ipsam,  et  m 
quidem  iutegram. 

CAPUT  PRIMUM. 


Fiducia  Christianorum  (i),  resurrectio  mortuonim. 
Hla  ^  credentes  sumus ;  hoc  credere  veritas  cogit. 
Yerilatem  Deus  aperit ;  sed  vulgus  irridet,  existi- 
mans  nihil  supcrcsse  post  mortem  ;  et  tamen  dc- 
functis  parenlanl,  et  quidem  impensissimo  ofiicio  (2), 
pro  moribus  eorum,  pro  temporibus  esculentorum ; 
nt  quos  negant  ^  sentire  quidquam,  escam  ^  deside- 
rare  prsesumant  ^.  At  ego  magis  ridebo  ^  vulgus, 
tanc  quoque,  cum  ipsos  defunctos  atrocissime  exu- 
rit,  quos  postmodum  gulosissime  nutrit,  iisdem 
igoibus  et  promerens  et  offcndens.  0  pietatem  de 


LIBBR  DB    RBSURRBGTIONB  .CARNIS.  842 

CAPUT  II. 
Si  vero  et  apnd  Deum  aliqua  secta  est  (6)  Epi- 
cureis  magis  affinis  quam  prophetis,  sciemus  quid 
aadiant  a  Christo  Sadducaei.  Christo  enim  servaba- 
tur,  omnia  retro  occulla  nudare,  dubitata  dirigcre, 
prselibata  supplere,  prsedicata  rcpraeseniare;  mor- 
tuorum  certe  resurrectionem,  non  modo  per  sc- 
metipsum,  verum  etiam  in  semetipso  probarc.  Nunc 
autem  ad  alios  Sadducaeos  (7)  praeparamur,  partia- 
rios  sententiae  illorum.  Ita  dimidiam  agnoscunt  rc- 
surrectionem,  solius  scilicot  animae;  aspernati 
camem,  sicut  et  ipsum  Dominum  carois.  Nulli 
denique  alii  salutem  corporaii  8ub<>tanliae  invident, 
qnam  alterius  divinitatis  haeretici.  Ideoque  et  Chri- 
stum    aliter    disponere    coacti,  ne   creator  carnis 


erudelitate  ludentem  !  sacrificat,  an  ^  insultat,  cum  g  habeatur  ^^,  in  ipsa  prius    came  ejus  erraverunt; 


cremaUs  cremat  (3)?  Plane  cum  vulgo  interdum  et 
aapientes  sententiam  suam  ^  jungunt.  Nihil  esse  post 
mortem  Epicuri  schola  est.  Ait  et  Seneca,  omnia 
post  mortem  finiri,  ctiam  ipsam  (4).  Satisest  autem, 
ai  non  minor  philosophia  Pythagorae  el  Empedocli . 
Sed  et  8  Platonici  immortalem  animam  e  contrario 
reclamant :  imo  adhuc  proxime  etiam  io  corpora 
remeabilem  790  affirmant ;  etsi  non  in  eadem,  etsi 
DOn  in  humana  tantummodo ;  ut  Euphorbus  in  Py- 
thagoram,  Homerus  in  pavum  recenseantur.  Certe 
recidivatum  animae  corporalem  pronuntiavemnt ; 
tolerabilius  mutata  ^  quam  negata  qualitate  :  pulsata 
saltem  ^^.  licet  non  adita  ^^  vcritate  (5).  Ita  saecu- 
lum  resurreclionem  mortuorum,  nec  cum  crrat, 
ig^orat. 


aut  nullius  veritatis  contendentes  eam,  secundum 
Marcionem  et  Basilidem,  aut  propriae  qualitatis, 
secundum  haeresos  Yalenlini  et  Apellem.  Atque  ila 
sequilur,  ut  salutcm  cjus  substantia;  cxcludanl,  cu- 
jus  Christum  consortem  ^^  negant;  ccrti  ^^  illam 
summo  praejudicio  resurrectionis  instmctam,  si  jam 
in  Christo  resurrexit  ^'  caro.  Propterea  et  nos  vo- 
lumen  praemisimus  De  Carne  Christi^  quo  eam  et 
solidam  probamus,  adversum  phaniasmatis  vanita- 
tem  i^,  et  humanam  vindicamus,  adversus  (8)  qua- 
litaiis  proprictatem ;  797  cujus  condilio  >''  Chri- 
stum  et  homincm,  et  filium  homiois  inscripserit. 
Caroeum  enim  atque  corporeum  probantes  enm, 
proinde  et  obducimus  (9)  praescribendo  nullam 
C  alium  credendum    Deom  praeter  Creatorem,  dum 


Variae  lectiones. 

1  Hlam  Pam,  ^  Negat  Rhen.  ^  Etiam  Pam.  Rhen,  Seml.  *  Praesurnat  Rhen,  5  Rideo  alii,  ^  Cui  alii. 
■^  Suam  abest  a  Rhen.  ®  Et  abest  a  Rhen,  ^  Immatala  alii.  ^^  Salute  Rhen,  Pam.  ^^  Addiia  Rhen.  Seml. 
"  Creatoris  habcatur  cod.  Wouw,  Urs,  ^^  Consortcm  abest  a  Rhen,  **  Certe  Rig,  Ven,  is  Resurrexerit 
Rhen.  Seml.  ^^  Nativitatem  Fran.  Pam.  "  Editio  alii. 

Commentarius. 


(1)  Fiducia  Christianorum^  etc*  Resurrectionem 
magoam  Christianis  omnibus  spem  et  fiduciam  prae- 
bere,  priscis  Ecclosiae  temporibus,  atque  etiam  a 
B.  Paulo  demonstralum  est.  S,  Cyrillus  flicrosol. 
Catech.  XVlli  :  TRla  t^;  i^aeoepY^a;  fj  rf^i  ivaor^i- 
atbK  OiJcU;  Resurrectionis  spes  radix  est  cujuslibet 


ipsaqne  mors  nihil.  i  RiG. 

(5)  Pulsata  saltemy  licet  non  adita  veritate.  Sic 
visum  Laiinio.  Sed  vulgatam  leclionem  reddi  placet, 
pulsata  salute.  Nam  et  convenit  Septimiano  ser- 
moni,  et  veterum  exemplarium  auctoritate  firmalur. 
Pulsavere   salutis    januam  Platonici,  vindices   im- 


biyni  aperis ;  et  S.  Epiphanius  in  Ancor.  :'  UhzU  mortalitatis  animarum,  f ed  qualitatem  et  modum 
9Mooov<K  XoYiauiou  xpT)7:{;;  Totius  rationis  funda^  immorlaliiaiis  ignoraverC;  non  adita  vcritale.  Rio. 
mentum,  Nihil  itaque  antiquius  habebant  gcnliles  u     (6)  Si  vero  et  apud  Deum  aliqua  secta  est.  Hoc 


qoam  ut  fiduciam  illam  et  fundamentum  convelle- 

rent.  Ls  Pr. 

(2)  Defunctis  parentanty  etquidem  impensissimo 
Officio.  Hoc  quidem  cthnici.  Sed  nt  Christianos  Au- 
gastini  aevo  quibus^lam  in  locis  talia  factilasse  ar- 
goit  oclavus  sanctissimi  viri  liber  De  civitate  Deiy 
eap.  27.  Epulas  suas  ad  martyrum  memorias  defe- 
rebant,  orab^nt  et  offcrebara  ut  vesc»  rcniur,  vel 
ex  eis  eliam  indigeniibus  largiebantur.  «  Quod  qui- 
deoi,  inquit,  a  Christ'anis  meiioribus  non  fii,  ut 
in  pierisque  terrarum  nulla  talis  est  consuctudo.  » 

RlG. 

(3)  Cum  crematis  cremat.  Hoc  est,  cum  mortuis 
sacriBcat.  Utitur  verbis,  quaj  mnrem  ostendant  ma- 
ffis  ridiculum.  Rig. 

(4)  Ait  et  Seneca^omnia  post  mortem  finiri,etiam 
ip$am.  Hoc  jara  notavil  libro  de  Anima ;  sic  autem 
et  in  Troadey  choro  xi :  «  Post  mortem  nihil  est, 

pAxmoi-  IL 


est,  apud  Juda;os  vel  Christianos,  iu  sacris  videli- 
cet  Scripturis.  Sic  lib.  de  Testim.  animcB  :  «  El  licet 
soli  illum  noverint  Christiani,  vel  qufficunque  apud 
Dominum  secla.  »  Ric. 

(7)  Ad  alios  Sadducasos,  De  his  saepe  fit  npentio. 
Negabant  animae  rcsurrectionem  et  immortalitatena, 
erantquc  secta  Judaei;  nunc  Sadducaeos  alios  indi- 
gitat  Marcionem,  Apellem,  Valeotinuu),  Basilidem, 
Salurninum,  etc.  Lb  Pr. 

(8)  Et  humanam  vindicamus  adversus^  elc  Lib. 
de  Carne  Christi  sciliccl,  in  quo  probavit  contra 
Marcionem  Christi  carncm  veram  essc.  Apelles  et 
Yalcniitius  veram  carnem  fatebantur,  sed  non  hu- 
manam,  sideream  uempe,  coelestem,  animalem  con- 
fiogebant.  Lb  Pr. 

(9)  Proinde  et  obducimus,  Obducere  pro  evince- 
re,  ut  mox,  Obducti  dehinc  de  Deo  (sic  enim  di- 
stinximus,  exposcenle  sensu)  pro  convicti.  Rhbn. 


m 


TBRTULLIAJ»  WEQD»  PABS.  U.  -^  SfillgS  I,  POLEHIGA. 


m 


taleni  '^  ostendiraus  Chrislum,  in  quo  dignoscitur  •  restrrectione,  eoneatitar;  Ha  Tin^eata,  oonstabi- 


Deus,  qualis  promiltitar  a  Greatore.  Obducti  dehinc 
de  Deo  carnis  auciore,  et  de  Christo  carnis  r&- 
demptore,  jam  et  de  resurrectione  carnis  rcvincea- 
tur.  Gongruenter  scilicet  ^^.  £t  hoe  ferme  modo 
dicimus  ineundam  cum  hsereticis  disceptationem. 
Nam  et  ordo  semper  a  principalibus  deduci  expos- 
cit,  ut  de  ipso  prius  conslet,  a  quo  dicatur  dispo- 
situm  esse,  quod  qu?eritur.  Atque  adeo  et  haeretici^ 
ex  consclentia  infirmitatis,  nunquam  ordinarie 
tractant.  Gerte  enim,  quam  laborent  in  alterius  di- 
vinitatis  insinuatione  adversus  Deum  mundi  omni- 
bu8  naturaliter  notiim  (10)  de  testimoniis  operum ; 
certe  et  in  sacramentis  priorem,  et  in  pnedicatio- 
nibus  manifestiorem ;  sub  obtentti  quasi  argentioris 
caussse,  id  est,  ipsius  humanse  salutis  ante  omnia 


litur.  Animae  autem  salutem  credo  relractu  carere. 
Omnes  enim  fere  haerelici  eam  quoque  modo  ^  ve- 
lint  21,  tamen-non  negant.  Viderit  unus  aliqoi  Lu- 
eanuS;  nee  haie  quidem  substantis  parcens,  quam 
secundum  Aristotelem  dissolvens,  aliud  quid  pro  ea 
subjieit,  quasi  sit  tertium  ^  quiddam  resnrrrectnrum, 
neque  amma,  neque  caro,  id  est  non  homo,  sed 
ursufl  forsitan,  qua  ^  Lucanut  (ii).  Habet  et  iste  a 
nobis  plenisissimum  de  omni  statu  anime  stylum, 
quam  iiDprimis  immortalem  tuenles,  soHus  camis  et 
defectionem  (12)  agnoscimus,  et  refectionem  (13) 
cnm  maxime  asserimus;  redactis  in  ordinarium 
materise  corpus,  si  qua  et  aHbi  pro  causarum  in- 
cursione  praeslrieta  ^  distulimus.  Nam  ut  qusedam 
prselibari  solenme  est,  ita  differri  necesse  est,  dom- 


requirendae,  a  quaestionibus  resurrectionis  incipiunt :  g  modo  et  prselibata  suppleantur  suo  corpore»  et  di- 
quia  durius  creditur  resurrectio  camis,  quam  una      jata  reddantur  suo  nomine. 


divinitas  :  atque  ita  traclatnm,  viribus  ordinis  sui 
desliiulum,  et  scrupulis  potius  oneratum  depre- 
tiantibus  carnem,  paulatim  ^  alterius  diviniiatis 
temperant  sensum,  ex  ipsa  spei  concussione  et  de- 
mutatione.  Dejectus  enim  unusquisque  vel  motus 
de  gradu  ejus  spei  quam  susceperat  apnd  Greato- 
rem,  facile  jam  declinatur  ad  alterius  spei  auctorem 
etiam  ullro  ^^  suspicandum.  Per  diversitatem  enim 
promissionum  diversitas  insinuatnr  deorum.  Sic 
multos  interitos  videmus,  dum  ante  de  resurrectione 
carnis  eliduntur,  quam  de  unione  divinitatis  elidunt. 
Igitur,  quantum  ad  haereticos,  demonstravimus  quo 
cuneo  occurrendum  ^^  sit  a  nobis ;  et  occursum  est 

jam  23  8U0  quoque  litulo^  de  Deo  quidem  unico  et      , 

Ghristo  ejus^  adversus  Marcionem;  de  carne  vero  C  meminero,  et  cor  vulgi  cinerem   a  Deo  depata — 

Domini,  etiam  adversus  quatuor  hsereses;  ad  hanc 

maxime  qusestionem  79S  praestruendam,  uli  nunc 

de  sola  carnis  resurrectione  ita  digeram  ^4^  tan- 

quam  pencs  nos  incertum,  dum  sit  quoque*  certum  ^ 

penes  Greatorem.  Nam  et  mulli-.  rudes,  et  plerique 

sua  fide  dubii  et  simplices;  plures,  quos  instrui, 

dirigi,  muniri  oportebit;  quia  et  hoc  latere  unio 

divinitalis  defendetur.  Sicuti  enim  negaia   carnis 


GAPUT  lU. 

Est  quidem  et  de  ^^  communibus  sensibns  (14) 
ssepere  in  Dei  rebus;  sed  in  testimonium  verf, 
Don  in  adjutorxum  falsi  :   quod  sit  secundum  divi* 
nam,  non  contra  divinam  disposilionem.  Qusedam 
enim  et  natura  nota  sunt,  ut  immortalitas  anims& 
penes  plures,  ut  Deus  noster  penes  onmes.  Utar 
ergo  et  sententia  Platonis  (15)  alicujus  pronuntian^ 
tis  :  Omnis  anima  immortalis.  Utar  et  conselentia. 
populi,  contestantis  Deum  deorum.  Utar  et  reliquis- 
communibus  sensibus,  qui  Deum  judicem  prsedicant : 
Deus  videt ;  et  :  Deo  commendo.  At  cum  aiunt  r 
Mortuum,  quod  mortuum  et  :  Vive,  dum  ^  vivis^ 
et :  Post  mortem  omnia  finiuntur,  etiam  ipsa  ;  tun 


tum  799  et  ipsam  sapientiam  sseculi  stultitiam 
nunliatam.  Tum  si  et  ^  hsereticus  ad  vulgi  vitia, 
saeculi  ingenia  confugerit :  Discede,  dicam,  ab  elhni— ^ 
co,  haeretice  ;  etsi  unum  eslis  omnes,  qui  Deom 
gitis  ^,  dum  hoc  tamen  in  Ghristi  nomine  fecis,  dai 
Christianus  tibi  videris,  alius  ab  ethnico  es  :  n 
illi  suos  sensus,  qoia  nec  ille  de  tuis  instruitur.  Qoic 
C8BC0  dnci  inniteris,  si  vides  ^  Quid  vestiris  ainido,B^- 


Variae  lectiones. 

18  Tale  Ven.  ^^  De  Deo  carnis  auctore  et  de  Ghristo  carnis   redemptore  rursus  add.  Rh.  Pam.  » 
inser.  Fran.  Pam.  21  Ullra  Pam.  Fran.  22  Dccurrendum  Rhen.  Seml.  23    Eliam  Rhen.  Seml.  **  Digeren— 
dum  sit  Pam.  Fran.   25  nos  quoque  incerta,  id  est  Fran.  Pam.  ^  Quomodo  Rhen.  27  Volunt  Ehen^ 
Pam.  28  Quasi  sit  tertium  absunt  a  Rhen.  29  Tanquam  Rhen.  Semler.  3o  Per.  tricta  Fran.  Pam.   ^  Dc^ 
omitt.  Rhen.  SenU.  22  Vivendum  cod.  Pith.  Rhen.  ^3  Et  abest  a  Rhen.  Seml.  ^  Fugitis  alii.  ^  Videri» 
Rhen.  Seml. 

.Commentarius. 


(10)  Deum  mundi  naturaliter  notum.  Adeo  haec  n  nomen  (Xoxd;,  lupus). 
mio  hominum  omnium  animis  inhaesit,  ut  Atha»         (12)  Solus  carnis 


opmio 

nienses  sophistse  cujusdam  Pylha^orse  librum 
combusserint,  qui  in  principio  coulincbat^  An  Deus 
sit?  Sic  Gantabrigiensis  academise  fundator,  cum 
olim  illac  transiret,  audissetque  disputantes  theo- 
logos  an  Deus  sity  (oeniiuit  ipsum  fundalse  illius 
academise,  in  qua  de  re  naturali  cognitione  clara 
adhuc  dubilabatur.  Le  Pr. 

(11)  Sed  ursus  forsitan,  qua  Lucanus.  Lucanum 
Marcionitam  hserelicum  hdet.  Nam  ursus  vox  est 
Lucana,  hoc  est  Lucaniae  provinciae  qu»  nunc 
Uasilicaia  dicitur.  Lb  Pn.  —  Ailasio  est  td  genlis 


Ren. 

(12)  Solus  carnis  defectionm.  Hoc  est,  mortem 
B16. 

(13)  Et  refectionem.  Hoc  est,   resurreclionem. 

RlG. 

(14)  De  eommunibus  sensibus.  Sensus  commanei 
sunt  xctya\  fwoiai  seu  notiones,  omnium  feM 
sensu  et  consensione  comprobatse.  Lb  Pr. 

(15)  Utar  ergo  et  sententia  Platonis.  Haad 
dubie  debet  istud  intelligi  de  onmoi  anima  ratiouA- 
li ;  nam  de  illa  et  in  Phasdone,  et  alibi  loqniltr 
PJato,  quotlescumque  immortaiem  ■nimain  jfSQi^ 
nuntiaL  Paii. 


8i5 


LIBER  DB  RBSUItaBGTIONB  CARNIS. 


8(6 


Christum  induisiit   Quid  alieno  uteris  clypeo,  si  «  et  visoi  et  contactoi  et  recordata    tao  ereptam, 


ab  aposiolo  armatus  es  ?  Ille  potius  a  le  discat 
carais  resurrcctionem  contiteri,  quam  tu  ab  illo 
diffiteri  :  quia  si  ct  ^e  a  Christianis  negari  eam 
opporleret,  sutficeret  iliis  de  sua  scientia,  non  de 
Tulgi  ignorantia  instrui.  Adco  non  eril  Ghristianus, 
qui  eam  negabit,  quam  confitentur  Christiani,  et 
bis  argumentis  negabit,  quibus  utitur  non  Christia- 
nus  ^■'.  Aufer  38  denique  haereticis  quae  cum 
eibnicis  ^^  sapiuot ;  ui  de  Scripturis  solis  quse- 
stiones  suas'  sistant  ^o^  et  stare  non  poterunt. 
Communes  enim  sensus  simpliciias  ipsa  commendat, 
et  compassio  sententiarnm  (16),  et  familiaritas  opi- 
nionum ;  eoque  fideliores  existimantur,  quia  nuda 
et  aperta  et  omnibus  nota  definiunt. 

CAPUT  IV. 
Itaqne  haeretici  inde  statim  incipiunt,  et  inde  prse- 
struuot;  dehinc  instruunt,  unde  sciunt  facile  capi 
mcntes^  de  commuDione  favorabili  sensuum.  An  aliud 
prius  (17)  vel  magis  audias  tam  ^^  ab  haerelico,  quam 
ab  ethnico  ?  £l  non  protinus,  et  noo  ubique  convi- 
eium  camis,  in  originem,  in  materiam,  in  casum  ^^, 
in  omnem  exitum  cjus?  Immundse  a  primordio  ex 
faecibus  terrse,  immundioris  deinceps  ex  seminis 
301  Umo,  frivolse  (18),  iniirmse,  criminosae,  onero- 
Me.  8QO  raolestae,  et  post  lotum  ignobilitatis  elo- 
giam  ^  (19),  caducae  in  originem  terram  ^^  et  ca- 
daveris  nomen,  et  de  isto  quoque  nomine  peritu- 
re  (20)  io  nuUam  indc  jam  nomen,  in  omnis  jam 


persuadere  ^^  quod  se  receptura  quandoque  sii  in 
integrum  de  corrupto,  in  solidum  de  casso,  in  ple- 
num  de  inanito,  in  aliquid  omnino  de  nihilo  ?  Et 
utique  redhibentibus  eam  igoibus  et  undis,  et  alvis 
ferdrum.  el  rumis  alitum,  et  lactibus  ^^  piscium,  et 
ipsorum  lemporum  '^'^  propria  gula  (22(?  Adeone 
autem  eadem  sperabilur  quae  intcrcidit,  ut  clandus, 
et  luscus,  et  ca^cus,  ct  leprosus,  et  paralyiicus  re- 
vertantur,  ut  redisse  non  libeat  ad  prislinum  ?  An 
integri,  ut  iterum  talia  pati  timeant  ?  Quid  tum  de 
consequcntiis  camis?  Rursusne  omnia  necessaria 
illi,  et  imprimis  pabula  atque  potacula,  et  pulmo- 
nibus  natandum,  et  intestinis  aestuandum,  et  pu- 
dendis  non  pudendum,  et  omnibus  membris  labo- 
B  randum?  Rursus  ulc^ra,  et  vulnera,  et  febris, 
et  podagra  ^,  et  mors  redoptanda^^?  Nimirum  haec 
erunt  vota  camis  recuperandae,  itemm  cupere 
de  ea  evadere.  Et  nos  quidem  ^haec  aliquanlo  ho- 
neslius  pro  styli  pudore.  Caetemm,  [quantam  etiam 
spurciloquii  licet  ^  illorum  in  congressibus  expe* 
riri,  tam  ethnicorum,  quam  haereticorum  ! 

CAPUT  V. 
Igitur  quoniam  et  rudes  quique  de  communi- 
bus  adhuc  sensibus  sapiunt,  et  dubii  et  simpliees 
per  eosdem  scnsus  denuo  inquietantur,  et  ubique 
primus  ^^  iste  in  nos  aries  temperatur,  quo  carnis 
conditio  quassatur;  nccessario  et  a  nobis  carnis 
primum  conditio  SIO  munietur.    Vituperationem 


vocaboli  mortem  (21)  ?  Uancnc  ergo  vis,   sapiens,  Q  laudationo  depellas    ^^.    Ita    nos  rhetoricari  (23) 

Variae   lectiones. 

36  Bt  Bbe$i  a  Fran,  Pam.  ^^  Utuntur  non  Christiani  alii.  ^  Aufers  Rhen.  SetnL  ^  Quaecumque 
etbnici  Bhen.  Jun.  ^o  Instruant  LaL  ^^  Tam  abest  a  Rhen.  ^  Causam  alii.  ^^  IiIo£[ium  Jun.  ^^  Tcr- 
renano  Juu.  *5  Persuadcarc  Jun.  Rlien.  *^  Jaciibus  SemL  ^*'  Temporum  abest  a  Rhen.  *8  Podagra  abest 
a  Rhen.  ^^  Reoptanda  aliL  ^o  Spurciloquio  liceal  Rhen.  Pam.  ^i  In  primis  Rhen.  "  Yituperatione  lauda- 
tiooe  dipulsa  Rhen.  cod.  Piih. 

Gommentarins. 


fl6)  dmjfossio  sententiarum.  Inter  eos  scilicet 
imibQScam  intercedit  communis  senteniise  commune 
negolium.  Sic  conira;  libro  de  Yirg.  velandis, 
jam  ae  proprium  opioiooibus  suis  negotium  passum 
esse  praefatur.  Rig. 

(il)  An  aliud  vrius,  etc.  Haerelici  isli  adversus 
qaot  agit   Tertullianus    malam  dicebant    carnem 


ubi  de  natura  terre.  Rio. 

(22)  Et  ipsorum  iemporum  propria  gula.  AUadit 
ad  Vcdii  PoUionis  gulosam  saevitiam  et  saevien- 
tem  gulam ;  nam  is  damnata  mandipia  vivariis 
muraenarum  immergcbat,  non  tanlum  at  totam  ho- 
mincm  pariter  distrahi  spectaret,  quod  Plinius 
prodU,  verum  ctiam  ut  humana  came  in   piscibus 


nofttram,  at  factam  a  deo  malo,  sic  etiam  et  gen-     vesccretur,  quod  docct  TcrtuUianus  in  de  Pallio^ 

tiles  (Epiphanius  in  Anchorato)  Epicurei    ct    alii  D  bis   verbis  :   «   Immcrgo   aeque  scalpellum,  inquir, 

..._    Ji.    .  -.     .: accrbitati  qua  Vedius  PoIIio  servos  muraenis  inva- 

dc  dendos  objcctabat.  Nova  scilicct  saivitia  delectato 
terrenae  bestiae  exedentulae  et  cxunguis,  ct  excorais, 


philosopni  in  camem  nostram  ct  gencrationcm 
maltis  mvehebantur,  ut  coostat  ex  Clemente  Alex. 
lib.  Hi  Strom.,  et  Lactantio  lib.  de  Opificio.  Lag. 

(18)  Frivolw.  Oh  nuditatcm;  infans  non  nalivo 
?estita,  ut  alia  animalia,  sed  nudus,  tremulusque 
prodit,  quod  optime  Sidonius  cxpeniit  lib.  vii  cpist. 
4,  et  Lactantius  iib.  iii  de  Opificio  cap.  5.  Lac. 

(19)  Post  totum  dignitatis  elogium.  Id  est  recen- 
BioDem.  In  bonam  ct  in  malarn  partem  accipitur 
rtogium.  Sic  iulra  :  Rcligirnem  publico  odio  et 
bostili  elogio  obnoxiam.  »  Khen. 

(20)  De  tsto  quoque  nomine  nerituro!.  Post  cada- 
ren%  nostri  cormptionem,  nullum  esi  destinatum 
DOmen  quo  materia  illa,  qcae  fuerat  humani  cor- 
porifl,  signetur.  Hoc  vocat  mortem  vocabuli.  Nam 
cadaTer  facessit  in  terram,  vel  alia  animalia.  Lag. 

(21)  In  omnis  jamvocabulimortem.  Eienimmor- 
toi  desinunt  esse  quiequid  dum  viverent  vocaban- 
tor,   et  jam  suDt  nulli.  Plinius  lib.  ii  Hist.  nai. 


de  piscibus  placuit  feras  cogere,  utigue  siatim  co- 
quendis,  ut  in  visceribus  earum  aliquid  do  servorum 
suorum  corporibus  et  ipsc  gnstarot.  >  liaec  illic. 
Ergo  non  sine  caussa  hic  dicit :  Et  ipsorum  propria 
Qula  redhibente ;  subaudi,  quae  devoravcrat  oe  carne 
humana. 

(23)  Ita  nos  rhetoricari.  Minime  libcnter  antiqui 
Patrcs  philosophiae  ct  eloquentiae  rivos  vertebant, 
quos  modeslii  sua  continebant,  ac  propterca  Simon 
magus  (//  Recogn.  B.  Clem.)  ci  Julianus,  et  Por- 
phyniis  apud  Eusebium,  objicicbant  Christimis  phi- 
iosophiae  el  eloquenti»  impcritiam;  scd  quam  falso- 
convincunl  elcgantissima  ct  disertissima  Patmm, 
volumina,  qui  BJb  hffireticis  coacli  plena  flucnta  fu- 
derunt.  Lag. 


847 


TEaTOLLlARl  OPERlTi!  PARS  H.  —  SERIES  1,  POLEMICA. 


m 


quoque    provocant  haerelici,   sicut  etiam   philoso-  Ji  prior  vocabulum  hominis  occapavit :  Et  finxit  Deus 

«...        »    r  •    _i  '11     1    -— 1 1  "   i-.-   •.  _  -    i. -     j-  A t u^^^     :  .  Ji%..^  i: 


phari.  Futile  et  frivolum  illud  corpusculum,  quod 
malum  denique  (24)  appellarc  non  horrent,  etsi 
angclorum  fuisset  operatio,  ut  Menandro  et 
Marco  placet  (25) ;  etsi  igaei  alicujus  exslructio» 
sque  angeli,  ut  Apelles  docet;  sufficeret  ad  aucto- 
ritatem  carnis  secundse  divinitalis  patrocinium. 
angelos  post  Deum  novimus.  Jam  nunc,  quisquis 
iUe  summus  Deus  haeretici  cujusque  esl,  non  im- 
merito  ab  ipso  quoque  deducercm  camis  dignita- 
tem,  a  quo  voluntas  producendae  ei  adfaisset.  Uti- 
que  enim  prohibuisset  fieri,  quam  fieri  scisset,  si 
fieri  noluisset.  Ita  et  secundum  illos,  seque  caro 
Dei  res.  Nihil  operis  non  ejus  est,  qui  passus  est 

esse.  Bene  aulem,  quod  plures  et  duriores  quaeque        

doctrinse  totam  hominis  figulationem  Deo  nostro  B  eam  fecit,  jam  tunc  gloriantem,  quod  illa  pufilliias. 


hominem  limum  de  terra.  Jam  homo,  qui  adhuc  11- 
mus.  Et  imufflavit  in  faciem  ejus  flatum  vitas; 
ei  factus  est  homOj  id  est  limus  (27),  in  animam 
vivam.  Et  posuit  Deus  hominem,  quem  finxit,  in 
paradiso,  Adeo  homo  figmentum  primo,  dehioe 
totus.  Hoc  eo  commendarim,  uti  quidquid  omni* 
DO  homini  a  Deo  prospeclum  atque  promissum  est, 
non  soli  animse,  vrrum  et  caroi  scias  debitmii ; 
ut  si  non  ex  consortio  generis,  certe  vel  ez  privi* 
legio  nominis. 

CAPUT  VI. 

Perseqnar  itaqne  propositum;   si  tamen  tantom 
possim  cami  vindicare,  quantum   contalit   ille  qui 


cedunt.  Quantus  hic  sit,  salis  nosli,  qui  unicum 
credidisti.  Incipiat  jam  tibi  caro  placere,  cujus 
artifex  lanlus  est.  Sed  et  mundus,  inquis,  Dei 
opus  est,  et  tamen  prceterit  habitus  hujus  mundi, 
Apostolo  quoque  auctore  (/  Cor,  vii) :  ncc  idcirco 
reslilutio  mundi  praijudicabitur  ^^^  quia  Dei  opus 
est.  Et  utique  si  universitas  irreformabilis  post 
decessum,  quid  portio?  Plane,  si  porlio  univer- 
sitati  adaequatur.  Ad  distantiam  enim  provoca- 
mus.  Primo  quidem,  quod  omnia  sermone  Dei 
facia  sunt,  et  sine  illo  nihil.  Caro  autem  et  ser- 
mooe  Dci  constitil  propter  formam,  ne  quid  sine 
aermone  :  Faciamus  emmhominem,  anle  praemisit. 


limus  in  manus  Dei,quaecunqnesunt,  pervenit,  satif 
beatus,  etsi  solummodo  contactus.  Quid  enim,  si 
nullo  amplius  opere,  statim  figmentum  de  contactu 
Dei  constitisset?  Adeo  magna  res  agebatur,  qaa  ista 
materia   exstruebatur.    Itaque    toliens  honoratar, 
quotiens  manus  Dei  patitur,  dum  tangitur,  dom  de- 
ccrpitur,  dum  deducitur,  dum  effingitur.  Recogita. 
totum  illi  Deum  occupatum  ac  deditam  ^,  manu^ 
sensu,  opere,  consilio,  sapientia,  providentia,  et  ipsft 
imprimis  affectione,    quae  lineamenta  ducebat  ^.^ 
Quodcunque  enim    limus  exprimebatur,  Chrlstas 
cogitabatar  homo  futums,  quod  et  limus,  et 
sermo  ^'',  quod  et  terra  tunc  (28).  Sic  enim  prsefatl 


£t  amplius,  maou,  propter  prselationem,  ne  uoi-  q  Patris  ad  Filium  :  Faciamus  hominem  ad  imaginenm' 


versilati  compararetur.  Et  finccit,  inquit,  Deus  ho^ 
nUnem,  Magnae  sine  dubio  differentise  ratio,  pro 
conditione  sciiicet  rerum.  Minora  enim  quse  fiebant 
eo  cui  fiebaot.  Siquidem  homini  fiebant,  cui  mox  a 
Deo  addicu  sunt.  Merilo  igitur,  ut  famula,  jussu  et 
imperio  (26),  et  sola  vocabili  ^  potesUle  univer- 
aa  processcrant.  Contra,  homo,  ut  dominus  eo- 
rum,  in  hoc  ab  ipso  Deo  exslractus  est,  ut  do- 
mious  esse  posset,  dum  sit  a  Domino.  84M  Homi- 
nem   autem   memento  carnem  proprie  dici,   quse 


et  similitudinem  nostram.  Et  fecit  hominem  Deus  ^ 
Id  utique  quod  finxit,  ad  imaginem  Dei  fecitillom  ^ 
scilicet  Christi.  Et  Sermo  enim  Deus,  qoi  in  effip^^ 
Dei  conslitutus,  non  rapinam  existimavit  pariari  ^^ 
Deo  (29).  Ita  limus  ille,  jam  tunc  imaginem  indoen  ^ 
Christi  futuri  in  carae,  non  tantom  Dei  opas  eraC  ^ 
sed  et  piguus.  Quo  nunc  facit,  ad  iofascandam  ori— — 
ginem  carnis,  nomen  terrae  ventilare,  S^S  ut  sor— — 
dentis,  ut  jacentis  elementi  ?  cum  eUi  alia  mateii^* 
excludendo  ^  homini  competisset  arlificis  £istlgiai*> 


Yarise   iectiones 

53  Praejudicatur  Rhen.  ^  Vocali  Pam.  Rhen.  ^  Dedicatum  Rhen.  Seml.  ^  Doctabat  Pam.  Fran.  d 
bat  Rhen.  dictabat  alii.  ^'^  Sermo  caro  Fran.  Pam.  ^  Par  Rhen.  paria  Gelen.  parem  esse  aUi.  *®  £k< 
dendo  Rhen. 

Commentarius. 

(24)  Corpusculum,  quod  malum  denique.  Puto  •%  est  ab  ipso  Domino.  Nam  esse  imaginem  Dei  h 

auctorem  respicere  ad  Marcionis  haeresiu ;  ouippe  **  minem,  juxta  aliquos  Patres.  in  reram  omnium  vl. 

qui  eo  ipso  quo  dicebat,  corpus  creatum  a  inalo  deo      perio  stetit.  Isidorus  Pelus.  lib.  in,  epist.  95.  Lag. 


et  ex  materia  mala,  indirecte  concludebat  etiam  cor- 
pus  malum  esse.  Verum  apertius  eum  errorem  po- 
stea  secuti   sunt  Manichaei.  Pam. 

(25)  Ut  Menandro  et  Marco  placet.  Angelos  mun- 
dnm  creasse,  et  proinde  eliam  humanam  caraem, 
Meiiandri  fuit  cum  Simone  mago  suo  magislro  com- 
munis  haeresis,  sicuti  supra  videre  esl  lib.  de  Proe- 
script.  adversus  hasreticos,  cap.  46.  Pam. 

fZ6)  Vt  famulajussu  et  imperio.  Acute  h»c  Ter- 
tuIUanus,  quasi  jam  tunc  in  reram  creatione  eas 
ipsas  inaugurarct,  seu  iustraeret  Deus  srrviluti,  ho- 
minis  imperio.  Et  jussu  facU  sunt;  secus  homOj 
qui  dominus  futurus,  csset,  non  iraperio  factus,  sed 
ad  imaginem  Dei,  qui  imperans  est,  summus  factos 


(27)  HomOi  id  est  limus.  »  Adam,  homo,  sive  tei 
renus,  aut  indigena,  vcl  terra  rubra,  >  ait  B. 
ronymus,  de  Nom.  Hebr.  Edd. 

(28)  Christus  cogitabatur  homo  futurus  auod  et  /i 
mus^  et  caro  sermo,  quod  et  terra  tunc.  Hee  aper 
tiora  videntur  distinctionibus  adhibitis,  ut  ia  exem- 
plari  Pithceano  :  «  Christus  cogiubator  homo  fa- 
turus  quod  et  limus  et  caro;  sermo  quod  et  tei 
tunc.  »  RiG. 

(29)  Non  rapinam  existimavit  pariari  Deo.  Nanc^ 
Dei  et  Domini,  hoc  est  Patris  et  rilii,  ex  aeqao  di«-^ 
vinius  est,  inquii  Gregor.  Baeticos  lib.   ds  Fide^ 
deinde  adjicit :  Dei  enim  voluotas  et  ci^utlibely  — ' 
Umen  Dei,  pariare  non  potest.  Bio. 


849 


LIBBR  DB  RBSORREGTIONB  GARNIS. 


850 


recogitari  oporlerel,  qui  Qlam  et  ^  eligendo  dignam  i  carnem  ''*  recognoveril  '^^:  Hoc  nunc  os  ex  ossibui 


judicasset,  et  tractando  fecissel.  Phidiae  manns  Jo- 
Tcm  Olympium  ex  ebore  (30)  molit«,  adorantur  ^i, 
nec  jam  bestiae,  et  quidem  insulsissiniae,  deus  est, 
sed  summum  saeculi  numen ;  non  quia  elephantus, 
sed  quia  Phidias  tantus:  Deus  vivus,  etDeusverus, 
qaamcumque  materiae  viiitatem  non  de  sua  operalione 
porgasset,  et  ab  omni  infirmitate  sanasset  ?  An  hoc 
supererit,  ut  honeslius  homo  Deum,  quam  homi- 
nem  Deusfinxerit?*Nunc,  etsi  scandalum  limus,  alia 
jtm  res  est.  Carnem  jam  teneo,  non  terram :  Hcet 
ei  «2  caro  audiat,  Terra  es^et  in  terram  Uns;  origo 
recensetur,nonsubstantia  revocatur.  Datum  est  esse 
aliquid  ^  origine  generosius,  et  demutatione  felicius. 
Nam  et  aunim  lerra,  quia  de  terra;  hactenus  tamen 
terra :  ex  quo  aurum,  longe  alia  materia,  splendi-  B 
dior  atqoe  nobilior,  de  obsoleliore  ^  matrice.  Ita  et 
Deo  licmt,  carnis  aurum,  de  limi,  quibus  putas, 
tordibns  excusato  censu,  eliquasse  (31). 

CAPUT  VII. 
Sed  ^  dilatior  videatur  auctoritas  camis,  quia 
non  ipsam  proprie  manus  divina  tractavit,  sicut  li- 
mnm.  Quando  in  hoc  iractavit  limum,  ut  postmo- 
dom  earo  fieret  ex  limo,  camis  ^  ulique  negotium 
gessit.  Sed  adhuc  velim  discas,  quando  et  quomodo 
^  caro  floruerit  ^  ex  limo.  Neque  enim,  ut  qui- 
daoi  volunt,  illae  pelliciae  ^^  tonic8e,qaas  Adam  SOA 
el  Eva,  paradisum  exuti,  induemnt,  ipsse  erant 
ctmis  ex  limo  reformatio  (32) ;  cum  aliquanto  prius 


meiSy  ef  caro  ex  came  mea ;  et  ipsa  dclibatio  mas- 
culi  in  feminam  carne  suppleta  sit,  limo,  opinor, 
supplenda,  si  Adam  adhuc  limus.  Obliteratus  igitur 
et  devoratus  est  limus  in  carnem.  Quando?  Cum- 
factus  est  homo  in  animam  vivam,  de  Dei  flatu, 
vapore  '^^  scilicet  idoneo  ''^  torrere  quodammodo  li- 
mum  in  aliam  qualitatom ;  quasi  in  testam,  ita  in 
carnem.  Sic  et  figulo  licet  argillam  temperato  ignis 
adflatu  in  materiam  robustiorem  recorporare,  et  in 
aliam  ex  alia  fingere  '^^  speciem,  aptiorem  pristina» 
et  sui  jam  generis  ac  nominis.  Nam  etsi  scriptum 
est  {fiom.  ix) :  Numquid  argilla  dicet  ''^  figulo  ?  id 
est,  homo  Deo ;  et  si  Apostolus,  In  testaceis^  ait  (// 
Coriv,  7),  vasculis;  tamen  et  argilla  homo,  quia 
limus  ante ;  et  testa  caro,  quia  ex  limo  per  ''''  adfla- 
tus  divini  vaporem,  quam  postea  pelliciae  tunicae,  id 
est,  cutes  saperductse,  veslierunt  (33).  Usque  adeo, 
si  detraxeris  cotem,  nudaveris  carnem.  Ita,  quod 
hodie  spolium  efficitur,  si  detrahatur,  hoc  fait  indu- 
mentum  cum  superstruebatur.  Hinc  et  Apostolus, 
circumcisionem  despoliationem  carnis  appellans, 
tanicam  cutem  confirmavit  ''^.  Haec  cum  ita  aint, 
habes  et  limum  de  manu  Dei  gloriosum,  et  car- 
nem  de  afflatu  Dei  gloriosiorem,  quo  pariter  caro 
et  limi  rudimenta  deposuit,  et  animse  oraamenta 
suscepit.  Non  es  diligentior  Deo,  uti  tu  quidem 
Scythicas  et  Indicas  gemmas  et  rubentis  S05 
maris  grana  candentia ;  non  plumbo,  non  sere,  non 


et  Adam,  substantise  suse  traducem  in  femina^^^^jam  C  ferro,  ne  argento  quoque  oblaquees  (34);  sed  ele- 

Varise  lectiones. 

M  In  add.  alii,  «i  Molitur  et  adoratur  Pam.  Rhen.  ^a  Et  deest  aliis.  ^  In  inser.  cod.  Pith.  ^*  Ob- 
solentiore  Rhen.  Jun.  ^  Ne  add.  alii.  ^  Carni  Rhen.  «i  Quomodo  et  quando  Rhen.  ^  Fluxerit  alii. 
•  Pellieefle  Seml.  Pam.  "'o  Feminae  Rhen.  SemL  '*  Carae  Rhen.  Seml.  "^^  Cognoverit  Fran.  '3  Vaporeo 
Rhen.  '*  Et  inser.  Rhen.  cod.  Pith.  ^^  Strii.gere  Rhen.  Seml.  "^®  Dioit  alii.  t^  Per  deest  Rig.  Ven. 


Adfirmavit  Rhen.  SemU 


Commentarius. 


(30)  hvem  Olympium  ex  ebore,  etc.  Plinius,  lib. 
xzxiVj  cap.  8 :  Minoribus  simulacris  signisque,  in- 
<|ait,  mnumera  prope  artificium  muhiiudo  nobihtata 
Oil;  ante  omnes  tamen  Phidias  Atheniensis,  Jove 
Olympio  facto ;  ex  ebore  quidem,  sed  et  ex  aere  signa 
feeit.  Rhbn. 

(3i)  Ita  et  Deo  Ucuitcamis,  aurum,  delimqui' 
kui  jnUat  sordibus  excusato  censu,  eliquasse.  Excu- 
•atns  dicitur,  extra  causam  legis,  oneris  aut  criminis 
positos.  Qoi  scilicet  docuit  io  ea  se  causa  non  es.se, 
nl  onere  aliquo  sive  accusatione  aliqua  premi,  sive 
lege  aliqoa  censeri  aut  teneri  debcat.  Sic  Os  cibo  ex^ 
eu$amus,  hoc  est,  ab^tinemus,  et  Cervicem  nostram 
utantojugo  excusant.  Sic  etiam  hic,  carais  census 
dici  videatur  excusaius  sordibus  limi,  quasi  sordium 
«Bsors  linooearum,  et  libro  de  Virg.  velandiSy  Flos 
wtrgineus  excusat  humanam  libidinem,  hocest,  re- 
eosat  humanse  libidinis  maculas.  Yerumtamen  Septi- 
mio  nostro  mentem  fuisse  aliam  credimus :  et  auram 
il  camem  de  terra  esse  ait;  utrumque  autem  manibus 
anificis  perfectum  transirein  materiam  longe  aliam, 
t|toididiorem  atqoe  nobiliorem  de  obsoletiore  ma- 
tnee,  at  jam  non  amplius  terra^  sed  auram  et  caro 
dietntur,  Itaque  ut  licuit  artifici  auram  de  terra  ex- 
cadere,  et  pronse  violentia  coctam  adeo  purgare,  ut 
Undem  in  perfectissimam  profidat  bonitatem;  ita 
ctiam  lieaisse  summo  omnium  artifici  Deo,  carais 
■ostrse  auram  de  limo  excudere,  ac  virium  divinap- 
nun  fomacibos  excoctam  et  eliqaatum  in  nobillissimse 


materiae  censum  referre,  pristino  illo  terrse  sea  limi 
eensu  sordibus  excusato.  Censum  materiam  dixit, 
qualiscunquc  censeatur.  Excusatum  vero,  excusum, 
ab  eo  quod  est  cudere  et  excudere,  unde  cusare  et 
excusare,  quemadmodum  ab  eo  quod  est  quatere, 
jacere,  premere,  dicimus  quassare,  jactare,  pres- 
aare,  unde  et  quassatum,  jactatum,jpressatum,  quod 
alias  quassum,  jactum  et  pressum.  Rig. 

(53)  Neque  enim  ut  midam  volunt^  illas  pellicias 
tunicxy  quas  Adam  et  Eva  paradisum  exutt  indue- 
runt^  ipsas  erant  camis  ex  Hmo  reformatio.  Carpit 
sententiam  Yalentinianorum,  qui  hominem  a  Deo 
creatum  fuisse  dicebant  spiritalis  substantise  consu, 
postea  vero  de  paradisi  regione  ejecto  carnalem  su- 
perficiem  supertexlam,  ut  ait  adversus  Valentin. 
Yel,  ut  Irenseus  adversus  eosdem  dixerat,  circumda- 
tam  fuisse  dermatinam  tunicam,  ^tp(xaTtvov  x^*^^^*- 
Sic  appellabant  caraem  obnoxiam  sensui,  toGto  ^l  t^ 
atoOiriTbv  oapxtov  tivai  Xt^uoi,  inquit  apud  Epiphanium 
Lrenaeus.  Rig. 

(33)  Caro,  quam  postea  pellicice  tunicas,  id  est^ 
cutes  superductas  vestiemnt.  Itaque  Septimius  pel- 
licias  tunicas  cutes  fuisse  censet,  non,  ut  YaleDti- 
niani,  carnem  ipsam.  Rig. 

(34)  iVe  argento  quoque  oblaquees.  Ita  recte  divi- 
navit  legendum  Rhenanus,  qui  iliud  oblaquees  in 
terpretalur,  id  est,  circumdes,  cingas,  mcludas^ 
at  sit  a  lacu  deductum  verbum  oblaqueo,  eujusmodi 
'et  qnod  seqoitur  descrobes^  id  est  inseras,  a  serobe. 


8S1  TBRTnLLIANI  OPBRUM  PARS  n.  -  SBRIBS  I,  POLBIOGA. 

ctissimo   et  insnper  operosissimo  descrobes  auro:  a  r.mrrT  xmr 

Tinis  itcm  ^^  et  nnguentis  pretiosissimis  quibusqne 

vnsculorum  prius  congruentiam  cures  ;  proinde  per- 

fectae  (35)  ferruginis  ^  giadiis  ^  vaginarum  adaeques 

dignitatem  :  Deus  vero  animae  suae  umbram,  spiri- 

ius  sui  auram,  orts   sui  operam,    vilissimo  alicui 

c6mmiseritcapulo(36),et  indigne  collocando  uiique 

damnaverit.  Collocavit  autem,  an  potius  inseruit  et 

immiscnit  cami,  tanta  quidem  concreiione,  ut  in- 

certum  haberi  possit  utrumne    caro  animaro,  an 

carnem  anima  circumferat;  utrumne  animae  caro,  kn 

anima  appareat  ^^  carni.  Sed  et  ^^  magis  animam 

invehi  atque  dominari  credendum  est^  ut  magis  Deo 

proximam.  Hoc  quoqne  ad  gloriam  carnis  exulaerat, 

quod  proximam  Deo  et  continet,  et  ipsius  domina- 


8S2 


Et  haec  quidem,  velut  de  publica  forma  honianse 
conditionis  in  suffragium  ^  carni  procurayerim. 
Yideamus  nunc  de  propria  etiam  Chrisliani  nomi- 
nis  forma,  quanta  huic  substantiae,  frivolae  ac  sor- 
didae,  apud  Deum  praerogativa  sit :  et  si  salBceret 
illi,  quod  nulla  omnino  anima  salutem  possit  adi- 
pisci,  nisi  dum  esl  ^  in  came  crediderit :  adeo  caro 
salutis  est  cardo.  Denique  ®*  cum  anima  Deo  allegi- 
tur,  ipsa  est  quae  efficit  ut  anima  allegi  possit.  Sci- 
licel  ^  caro  abluitur,  ut  anima  emaculetur ;  caro 
ungitur,  ut  anima  consecretur ;  caro  signatur  (39), 
ut  et  anima  muniatur;  caro  manus  impositione 
adimibratur,  ut  et  anima  spiritu  illuminetur ;  caro 


tionis  compotem  praestat.  Quem  enim  naturae  usum,  g  corpore  et  sanguine  Christi  vescitur,  ut  et  anima 


qnem  mundi  fmctum,  quem  elementorum  saporem, 
non  per  carnem  anima  depascitur?  quidni?  per 
quam  omni  instmmento  sensum  fulta  est  ^,  visu, 
auditu,  gustu,  odoratu^  contactu;  per  quam  divina 
potestate  respersa  est,  nihil  non  sermone  perficiefis 
vel  tacite  praemisso.  Et  sermo  enim  de  organo  car- 
nis  est;  arles  per  caraem;  studia,  ingenia,  per 
earnem;  opera,  negotla,  officia,  per  caraem:  atque 
aAeo  totum  vivere  animae  carnis  est  (37),  ut  non 
vivere  attimae  nihil  aliud  sit  (38),  quam  a  carne  de- 
Teriere  :  sic  etiam  ipsum  mori  carnis  est,  cujus  et 
vivere.  Porro,  si  universa  per  carnem  subjacent 
animae»  carni  quoque  subjacant  ^,  per  quod  utaris  ^f 
necesse  est.  Ita  caro,  dum  ministra  et  famula  ani- 


Deo  saginetur.  Non  possimt  ergo  separan  m  mer- 
cede,  quas  opera  conjungit.  Nam  et  sacrffida  DeO 
grata,  conilictationes  dico  animae,  jejunia,  et  seras 
et  aridas  escas,  et  appendices  hujus  officii  (40) 
sordes,  caro  de  proprio  suo  incommodo  instaurat  *> . 
Yirginitas  quoque  et  viduitas,  et  modesta  in  occnlto 
matrimonii  dissimulaiio  (41),  et  una  notitia  ejus,  de 
bonis  camis  Deo  adolentur  ^^.  Age  jam,  quid  de  ea 
sentis,  cum  pro  nominis  fide  (42)  in  medium  ex- 
tracta,  et  oJio  publico  exposita,  decertat;  cum  in 
carceribus  maceratur,  teterrimo  lucis  exsilio,  penu- 
ria  mundi,  squalore,  paedore,  contumelia  victas ;  ne 
somno  quidem  libera,  quippe  ipsis  etiam  cabilibos 
vincta  ipsisque  stramentis  lancinata;  cum  jam  et  in 


per  vivere  et  vitam  animas  hic  intelligit  informatio- 
nem  animae,  et  vitam  quam  caussat  iniormationes  sua 
in  corpus.  Lac. 

(39)  Caro  abluitur,  earo  ungitur,  caro  si^tur^elc. 
Strictun  hoc  loco  recensuit,  sed   appositissime  de- 


mae  SOG  deputatur,  consors  et  cohaeredes  inveni^  Q  luce  omni  tormentorum  machinatione  lanialur  (43); 
tnr.  Si  temporalium,  cur  non  et  aeteraomm  ?  cum  S07  denique  suppliciis  erogatir,  enisa  red- 

Vari»  lectiones. 

•»  Vinis  item  non  leguntur  in  Pith.  Rhen.  «>  Perspectae  Fran.  perfecle  Rhen.  «*  Ferrogineis  Bhen. 
«  Pareat  Rhen.  SemL  ^  Ktsi  Pam.  Fran.  84  Pulciatur  Rhen.  ^  Subjacent  Rig.  Ven.  Seml.  Fonan 
subjaceat.  Kdd.  ^  Cum  eo  utaris  add.  Pam.  Rig.  Ven.  «t  Suflragia  Rhen.  Seml.  w  Est  omitt.  alii. 
^  De  qua  Rhen.  ^  Sed  et  Rhen.  Pam.  «*  Instauratur  Rhen. "  Adolantur  Rhen.  SemL 

Commentarius. 
id   est  a  fovea.  Est  autem  adnotanda    Angl.   ms. 
Vaticani  antiqua  lectio,  ferroginis  pro  ferruginis 
Pam. 
(35)  Perfectce  ferruginis  gladium.  Sic  emendavi- 

mus  ex  Puhceano  codice,    quod    antea  legebatur,      , 

perspectas  ferruginis.  Perfectam  ferruginem   dicit      daravil  baptismum,  unctionem,  signaculum  cruois, 
perfeclae  bonitaus  ferrum,  cujus   est  acies  mera;  D  manuum  imposiiionem.  Kucharistiam.  Rio. 
nec  solum  in^enio  venae  praesians,  sed  et  faclura,         {ki^)Appendiceshujusoflicii.AXihi^\iihorrorem 
-^j  -«..«. -^k.i, ♦«♦«-..:  -.,u:-j^        j._-  .  ctfwm  ei  a5/)mYudi«er»  «occt.  Quibus  eiiam  adde- 

bant  haec  Lacilliana,  iiiuviem,  imbalnitiemy  imper- 
fundiem,  incuriam.  Rig. 

(4ij  Modesta  in  occulto  matrimanii  dissimulatso. 
Signincat  ipsa  matrimonii  secreta,  ouae  iibro  ad 
Uxorem  ii,  penes  sanctos  esse  ait  ofncia  sexos,  ac 
debere  cum  honore  ipsius  nccessitatis,  tanquam  sub 
oculis  Dei,  modesie  ac  moderate  trausigi.  Kig. 

(42)  Pro  nominis  fide.  Non  semel  adnotayimos  a 
TenuUiano  et  B.  Cypriano  usitatum  nomen  pro 
Christiano  nomine.  bic  etiam,  cap.  40^  suppUcOs 
nominis  caussa:  TertuUianicae  sunt  etiam  voces. 
Pam. 

(43)  Tormentorum  machinatione  laniatur.  Ferti- 
lem  et  ingeniosam  tyrannomm  saevitiam  in  adia- 
veniendis  suppliciis  tangit.  De  variis  illis^i  inamlilis 
pcsnis  videnoBS  Eoaebias.  1m  Pa. 


sed  aquae  oobilitate  cui  subinde  candens  immergi- 
tur.  RiG. 

(36)  Alicui  commiserit  capulo.  Corpus  capulum 
anim»  vocat,  id  est  receptaculum.  Rhen. 

(37)  Totum  viuere  anima:  camis  est.  Verissime  dic- 
tum,  dum  est  unita  corpori  anima,  quia  nihil  ope- 
ratur  nisi  per  organa  carnis,  imo  inteilectio  ipsa, 
quae  ip>ius  veluii  anima^  pecuiium  est,  non  iit  nisi 
cum  dependeniia  speciemm  materiaiium  el  phantas- 
matis.  Lac. 

(38)  Vt  non  vivere  animas  nil  aliud  sit,  etc. 
Etiam  hoc  dictum  auctoris  iilo  sensu  verum  est. 
Nam^  nisi  per  ministeria  corporalia  nil  operatur 
anima  et  vclut  mortua  est,  ideo  cum  organa  carnis 

.materialia  impediuntur,  torpet  anima,  ut  nil  ope* 
rari  possit.  Haec  enim  lex  sive  societas  lata  est, 
dom  sunt  unitae  caro  et  anima,  nt  haec  absqoe 
sobsidio    iilius   nil   ^CBoial.   Praterea  Tertullianmr 


853 


LlfiBR  m  RBSinRBGTiOffB  GARNI3. 


854 


dere  Chrisio  vioem,  moriendo  pro  ipso,  et  quidem  j|  gratia,  misericordia,  omnis  vis  Dei  benefica,  va- 
per  eamdem  crucem  ssBpe,  nednm  per  atrociora     cuisset  ^t. 


quoque  ingenia  poenarnm  ?  Nec  illa  beatissima  et 
gloriosissima,  quae  potest  apud  Christum  Dominum 
parere  ^^  debito  tanto  (44),  ut  hoc  solum  debeat  ei 
qnod  ei  debere  desierit ;  hoc  magis  vincta,  quod  ^ 
absoluta. 

CAPUT  IX. 

Igitnr,  ut  retexam  quam  Deus  manibus  suis  ad 
imaginem  Dei  struxit,  quam  d  suo  adflatu  ad 
similitudinem  suse  vivaeitatis  animavil,  quam  inco- 
latni,  fructui,  dominatui  totins  suse  operationis 
prsposnit,  quam  sacramentis  suis  disciplinisque 
vestivit :  cujus  munditias  amat,  cujus  castigationes 


CAPUT  X. 
Tcnes  Scripturas,  quibus  caro  infuscatur ;  tene 
etiam,  quibns  ialustratur.  Legis,  cum  ^  caro  de- 
primilur  :  adige  oculos,  et  cum  ^  caro  rclevatur  ^ 
Omnis  caro  fwnum  (Isa.  xu) ;  non  hoc  ^  solura 
pronuntiavit  Isaias ;  sed  et  :  Omnis  caro  videbit 
salutare  Dei  (50)  (ibid,).  Notalur  in  Genesi  diccns 
Deus  (Gen.  vi) :  Nm  manebit  Spiritus  meus  in  ho- 
minibus  istis,  quia  caro  sunt;  sed  et  auditur  per 
Joelem  {Joel.  ii) :  Effundam  de  Spiritu  meo  in  omnem 
carnem,  Apostolum  quoque  ne  de  uno  stylo  noris, 
quo  carnem  plerumque  compungit.  Nam,  etsi  ne- 


probat,  cujus  passiones  sibi  adpretiat ;  hseccine  non  g  ^^  habitare  boni  quicquam  in  carne  sua ;  etsi  ad. 


resnrget  totiens  Dei  ?  Absit,  absit  ^,  ut  Deus  ma- 
nunm  anamm  operam,  ingenii  sui  curam,  adflatus 
8itl  vaginam,  molitionis  suae  reginam  (45),  liberali- 
tatia  -ans  heredem,  religionis  suse  sacerdotem  (46), 
taatimonii  sui  militem,  Christi  sui  sororem  (47),  in 
setemmn  destituat  interitum  1  Bonum  Deum  novi- 
mns,  aolum  optimum  a  Christo  ejus  ^  (48)  addis- 
dfflas;  qni  dilectionem  mandans,  post  snam,  in 
prozimum,  faciet  et  ipse  quod  prsecepit  :  diliget 
eamem,  tot  modis  sibi  proximam,  etsi  infirmam 
{Matth.  XXVI,  41)  ;sed  virtus  in  infirmitate  perfici' 
tur  {II  Cor.  xn,  9);  etsi  imbecillam;  sed  medicum 
non  desiderantj  nisi  male  habentes  [Matth,  xxii) ; 
etai  iidionestam ;  sed  inhonestioribus  majorem  cir- 


firmat  eos  qui  in  carne  sint,  Deo  placere  non 
posse,  quia  concupiscat  adversus  spiritum,  et,  si  qua 
alia  ita  ponit,  ui  camis  non  tamen  substantia,  aed 
actus  inhonoretnr  :  dicemus  quidem  alibi  nihU  pro- 
prie  carni  exprobrari  oportere,  nisi  in  animse  8ug« 
gillationem,  quse  carnem  miniaterio  sibi  subigit  K 
Yerum  interim  et  in  illis  litteris  Paulus  est  (51), 
cum  stigmata  Christi  in  corpore  suo  portat ;  cum  ^ 
nostrum,  ut  Dci  templum,  vitiari  vetat ;  cum  cor- 
pora  noslra  membra  Chrisii  facit ;  cum  monet  toI« 
lere  et  magnificare  Deum  in  corpore  nostro.  Ita- 
que,  si  ignominiae  carnis  resurrectionem  ejus  ex» 
pellunt,  cur  non  digniiates  potius  inducent  ?  Qno- 
niam  Deo    magis  congruit  in  salutem    redigere, 


cumdamus  honorem  (49)  (//  Cor.  xii) ;  etsi  pcrdi-  C  ^^^  reprobarit  iaterdum,   quam  in  perdiaonem 


tam ;  eed  egOj  inquit,  veni  ut  quod  periit  salvum  for 
dam{Luc.y)\  etsi  peccatricem;  sed  malo  mihi^ 
inquit,  sdlutem  peccatoris,  quam  mortem  (Exech. 
XTUi) ;  etsi  damnatam ;  sed  ego,  inquit  (Deut.  xxxii), 
percutiam^  et  sanabo.  Quid  ea  exprobras  caroi,  qvm 
Deam  exspectant,  quse  in  Deum  sperant,  quse  ho- 
norantar  ab  ilio,  quibus  subvenit?  Ausim  dicere, 
11  haec  cami  non  accidissent,  SOS  benignitas, 


dedere,  quod  etiam  aliquando  ^  probavit. 

CAPUT  XI. 
Hucusque  de  prseconio  carnis  adversus  inimicos, 
et  nihilominus  amicissimos  ejus.  Nemo  enim  tam 
caraaliter  vivit,  quam  qui  negant  carais  resurre- 
ctionem.  Negantes  enim  ejus  ^  poenam,  despiciunt  et 
disciplioam.  De  quibus  luculenter  et  Paracletus  per 


YariflB  lectiones. 

»3  Par  esse  Lat.  pariare  Ciaccon.  ^  Quo  Pam.  Fran.  ^  Absit  semel.  Rhen.  ^  Ejus  abest  a  Rhen. 
-    -  ~       .     -.        ^^  ^       .     -.        .  «      .  .  _   -,.-.    o  «-.  ^^^^^  a  Pam. 

Seml. 


*»  Par  esse  Lat.  pariare  Ciaccon.  ^  guo  Fam.  tran.  **  adsw  semei.  nnen.  --  dju»  au 
Seml.  ^  Vacavisset  alii.  »»  Quaodo  Rhen.  ^  Quando  Rhen.  ^  Revelalur  alii.  ^  Hoc  a 
Fran.  3  Slibjicit  alii.  ♦  Corpus  add.  Rhen.  Seml.  ^  Aliquando  deest  Rhen. «  Ejus  deest  Rhen. 


Commentarius. 


f44)  Quas  potest  apud  Christum  Dominum  parere  n 
dmio  tanto.  Sic  haoent  exemplaria ;  nec  puto  rou-  ^ 
tandum  esse  quicquam,  etsi   maluerit   Ciacconins 
fariare.  Appellaoti  creditori  paret  debitor,   cum 
ittiafecit.  Jubet  qui  exigit,  paret  qui  prsestat  quod 
ptomiait.  Rio. 

(45)  Molitionis  suce  reglnam.  Molitionem  dicit 
creaiionem.  Creavit  autem  Deus  hominem  tanquam 
regem  omnium  quae  in  terra,  quse  in  mari.  Rio. 

(46)  ReligUmis  suas  sacerdotem.  Laudes  et  gra- 
tias  immolantem  Deo.  Rig. 

(47)  Christi  sui  sororem.  Quia  cognatse  et  conge- 
neris  cnm  carae  (]hristi,  non  ut  plerique  hseretico- 
mm  iUoram,  adversus  quos  digladiatur  auctor, 
patabant  carnen  ^hristi  diversse  rationis  fuisse, 
ant  phantasticae,  ant  siderese,  aut  animalis,  aut 
apiritnalis,  de  quorum  hseresibus  lib.  prseced. 
llac. 

(48)  Solum  opHmum  a  Christo  ejus,  etc.  Operi- 


bus  gratise  optimus  Deus  agnitus  est.  Contra  Mar  • 
ciooiias  etiam  dictum  est  noc,  qui  cum  duos  deos 
distioguerent,  deum  malum  creatorem,  et  deum 
bonum,  hunc  dicebant  fuisse  Deum  ad  quem 
Christus  pertincbat,  et  per  Christum  noiam  ejus 
booitatem.  Lag. 

(49)  Sed  inhonestioribus  majorem  circumdamus 
honorem.  Quae  cum  nominari  necesse  est,  honorem 
praefari  solemus.  Rig. 

(50)  Omnis  caro  videbit  salutare  Dei.  Infra  cap. 
59,  eaedem  hse  Scripturae  iisdem  pcne  verbis  citan- 
tur.  Legitnr  autem  id  secundum  LXX,  pro  eo  quod 
beatus  Hieronymus  vertit  dumiaxat,  et  videbit  om- 
nis  caro  pariter :  quam  utramque  lectionem  eodem 
recidere  pulchre  deducit  Leo  de  Castro  in  Isaiam. 

Le  Pr. 

(h{)Et  in  illis  liiieris  Paulus  est.  Hoc  est,  et  in 
illis  Scripturse  teslimoniis  Pauli  vox  auditur.  Rig. 


m 


TERTULLIANI  OPERUM  PARS  0.  —  SBRIRS  I,  POLEMICA. 


8S6 


HOI9  prophetidem  (52)  Priscam  :  a  Carnes  sunt,  ct  A  dehaastam  evocare  de  alio.  Et  utique  idoaeoft  est 

carnem  oderunt.  »  Quam  si  lanta  auctoritas  munit,      ~"  "   '  "'   '*'"^  '^   "'"   ""'  '"'" 

quanta  illi  ad  meritum   salutis  patrocinari   possit, 

numquid  eliam  Dei  ipsius   potentiam^  et  potesta- 

tcm,  et  licentiam  recensere  debemus,  an  tantus  sit 

qui  valeat  dilapsum,  et  devoratum,  et  quibuscun- 

que  modis  ereptum  ^  tabcrnaculum  camis  reaedifi- 

care  atque  restityere?  An  et  aliqua  nobis  exempla 

hujus  soi  juris  in  publico  naturae  (53)  promulgavit  ^, 

ne  qui  forte  adbuc  nesciani  ^  Deum  nosse  (54), 

qid  non  alia  lege  credendus  est,  quam  ut  omnia 

posse  credatur  ?  Plane  apud  philosophos  habes,  qui 

mundum  hunc  innatum  (55)  infectumque  defendant : 

sed  multo  melius,  quod  omnes  fere  hsereses  natum 


reficere,  qui  fecit  (58);  quanto  plus  est  fecisse, 
quam  refecisse,  SIO  inilium  dedisse,  quam  reddi- 
disse,  iia  restitutionem  carnis  faciliorem  credas 
insiitutione. 

CAPUT  xn. 

Aspice  nunc  ad  ipsa  quoque  exempla  divine  po- 
testatis.  Dies  moritur  in  noctem,  et  tenebris  usque- 
quaque  sepelitur  :  funestatur  :  mundi  honor  (59) ; 
omnis  substantia  denigralur ;  sordent,  silent,  stu- 
pent  cuncla ;  ubique  juslitium  cst  ^K  Ita  lux  amissa 
iugetur ;  et  tamen  rursus  cum  suo  cultu,  cum  dote, 
cum  sole,  cadem  et  integra  et  tota  universo  orbi 


et  factum  mundum  annuentes,   conditionem  Deo  g  reviviscit ;  interficiens  mortem  suam,  noctem ;  re- 


nostro  adscribunt.  Igitur  confide  ^^  illum  totum 
hoc  ex  nihilo  protulisse,  et  Deum  nosti,  fidendo 
quod  tantum  Deus  valeat.  Nam  et  quidam,  infir- 
miores  hoc  prius  credere,  de  materia  potius  ^^ 
subjacenti  volunt  ab  illo  universitatem  dedicatam 
secundum  philosophos  (56).  Porro,  etsi  ita  in  vero 
haberetur ,  cum  tamen  longe  alias  substantias, 
longcque  alias  species  ex  •  reformatione  materiae 
diceretur  protulisse,  quam  fuisset  ipsa  materia; 
non  minus  defenderem  ex  nihilo  eum  protulisse,  si 
ea  prolulerat,  quae  omnino  non  fuerant.  Quo  enim 
intercst  (57;,  ex  nihilo  quid  proferri,  an  ex  aliquo, 
dum  quod  non  fuit,  fiat  ?  quando  eliam  non  fuisse, 
nibil  sit  fuisse.  Sic  et  fuisse  e  contrario,  non  nihil 
est  fuisse.   Nunc,  elsi  interest,   tamen   utrumque 


scindens  sepulturam  suam,  tenebras;  haeres  sibi- 
met  exsistens,  donec  et  nox  reviviscat,  cum  suo 
et  illa  suggestu.  Redaccenduntur  enim  et  stellarum 
radii,  quos  matutina  succensio  ^^  exstinxerat :  re- 
ducuntur  et  siderum  absentise,  quas  temporalLs 
distinctio  exemerat  :  redornantur  ^^  et  specula 
lunse,  quse  mensiruus  numerus  adtriverat :  revol- 
vuntur  hyemes  et  aestates,  ^'^  verna  et  autumna, 
cum  suis  viribus,  moribus,  fructibus.  Quippe  etiam 
terrse  de  coelo  disciplina  est  arbores  vestire  post 
spolia,  flores  denuo  colorare,  herbas  rursus  impo- 
nere,  exhibere  eadem  quae  absumpta  sint  semina> 
nec  prius  exhibere  quam  absumpta.  Mira  ratio  1 
De  fraudatrice  seryalrix,  ut  reddat,  interdpit;  ut 
custodiat^  perdit ;  ut  iniegret,  vitiat ;  ut  etiam  am- 


mihi  applaudit.  Sive  enim  ex  nihilo  Deus  molitus  a  pUet,  prius  decoquit.  Siquidem  uberiora  et  cultiora 
est  cuncta,  poterit  et  carnem,  in  nihilum  perdu-  restituit,  quam  exterminavit,  revera  foenore  inter- 
ctam  ^3,  exprimere  de  nihilo.  Sive  de  materia  mo-  itu,  et  injuria  usura,  et  lucro  damno.  Semel  dixe- 
dulatus  ^3  est  alia,  poterit  et  carnem  quocunque      rim,  universa  conditio   reddiva  est.   Quodcunque 

Variae  lectiones. 

^  Exemptum  Jun.  ^  Promulgarot  Rhen.  promulget  alii.  ^  Sitiant  Rhen,  Seml.  sciant  Pam.  Fran^ 
w  Confidet  Rig.  Ven.  ^^  Totius  cod.  Wouw.  ^^  Productam  Pam.  Rhen.  ^^  Moderatus  Rhen.  Seml. 
t*  Quies  rerum  add.  Pith.  ^»  Suggeslio  Rhen.  Pith.  ^6  Redouantur  Rhen.  "  Et  inser.  Rhen.  SemL 

Commentarius. 


(52)  Paracletus  per  prophetidem,  etc.  Paracle- 
tum  vocat  Montani  spiritum,  cui  jam  haeserat  au- 
ctor,  cum  hunc  tractatum  scripsit.  Prisca  vero  alias 
Priscilla,  cujus  meminit  auctor  adv.  Praxean,  et 
lib.  de  jejuniis^  Montani  prophetissa  fuil.  Lag. 

(53)  In  publico  naturas.  In  publicis  naturse  tabu-  ^ 
lis.  Ipse,  lib.  de  Corona  :  a  Quseris  igitur  Dei  le-  D 
gem?  Habes  communem  istam  in  publico  mundi,  in 
naturalibus  fabulis,  ad  quas  et  Apostolus  solet  pro- 
▼ocare.  >  Rig. 

(54)  Ne  qui  forte  adhuc  nesciant  Deum  nosse.  In 
Pithoeano  legitur,  sitiant.  Quse  forma  loquendi 
Septimio  familiaris.  Sitiunt  nosse  Deurn,  qui  non- 
dum  norunt,  adcoque  nesciunt.  Sic,  «  Nihilominus 
tamen  ipsius  simplicitatis  suse  sitiant  interpreta- 
tionem.  »  Rig. 

(55)  Apud  philosophos  habes  qui  mundum  hunc 
innatum.  yulgatum  est  illud,  Ex  nihilo  nihil  fit : 
ex  quo  seternum  fuisse  mundum  futurumque  pu- 
tat  Aristoteles,  Physic.  i,  et  lib.  de  caglo.  Yerum 
B\  vera  principii  illius  ac  germana  explicatio  atten- 
datur,  Deus  dixit  :  Ego  sum  qui  sum;  ergo  ab 
exsistente  illo  Deo  omnia  profluxisse,  mundumque 
ereatum  conjicere  est.  Aristotelem  opinionem  hanc 


retractasse  putant  nonnulli.  Lb  Pr. 

(56)  Secundum  philosophos.  Plato,  uti  attestantur 
Athanasius,  lib.  de  Incarn.  Verbi^  in  princip.  et 
Bpiphan.  hasr.  6,  Deum  dixit  ex  materia  prsejacente 
et  mfecta  mundum  condidisse.  Quamvis  Marsilins 
Ficinus  in  comp.  Timofi  Platonici,  cap.  9  et  seq. 
conetur  cxcusare  illum  ab  hoc  errore,  el  tantum 
voluisse  Platonem  materiam  fuisse  a  Deo  inunedia- 
tius  factam,  quam  res  alise.  Lac. 

(57)  Quo  enim  interest^  etc.  Non  asseveranter 
haec  inquit  anctor,  non  audens  contemnere  siatas 
philosophiae  leges  probatas  Patribus,  ut  ad  rem  de 
quia  agimus  Grcgor.  hom.  20,  in  Ezech.  Lac. 

(58)  Et  utique  idoneus  est  reficere^  qui  fecit. 
Manichaei,  Cerdoniani,  Marcionitae,  negabant  illam 
refectionem,  seu  resurrectionem ;  cum  tamen  longe 
difficilius  videatur  e  nihilo  creare  quam  reficere. 
Le  Pr. 

(59)  Funestatur  mundi  honor.  Solem  innuit  qui 
xoo{Mu  To  Tccpt^pofxcv  ^(j^ia,  mundi  eursatilis  ocului , 
Or]3heo  dicitur,  et  Proclo  Lycio  hym.  i,  *ixxi  9imv 
dtpioTi,  nupioTcfi;  5x6it  ^at{tov  :  At,  deorum  optinUt 
qui  igne  cinctus,  potens  dmmon.  Lb  Pr. 


857 


LIBER  DE  RESURRRGTIONB  CARNIS. 


858 


eoovcneris,  fuit :  quodcunque  amiseris,  nihil  non  »  morte,  de  funere ;  uti  credas,  de  ignibus  quoque 


iterum  esi.  Omnia  in  statum  redcunt,  cum  absces- 
serint  :  omnia  incipiunt,  cum  des^ierint :  ideo  finiun- 
lur,  ut  fiant  :  nihil  deperit,  nisi  in  salutom.  Totus 
igitur  hic  ordo  revolubilis  rerum  (60),  lestalio 
est  resurreclionis  mortuorum.  811  Operibus  eam 
praescripsit  Deus  ante,  quam  litteris  :  viribus  prfe- 
dicavit  ante,  quam  vocibus.  Praemisit  tibi  naturam 
magistram,  submissurus  et  prophetiam,  quo  faci- 
lius  credas  prophetiae,  discipulus  naturse;  quo 
statim  admittas,  cum  audieris  quod  ubique  ^^  jam 
yideris ;  ncc  dubiles  Deum  carnis  eliam  resuscita- 
torem,  qnem  ^^  omnium  noris  restitutorem.  Et  uti- 
quc  si  omnia  homini  resurgunt,  cui  procnrata  sunt, 
porro  non  homini,  nisi  et  carni,  quale  est  ut  ipsa 


subslantiam  corporis  exigi  posse  (63).  Multis  pas- 
seribus  antistare  nos  Duminus  pronuntiavit :  si  non 
et  phocnicibus,  nihil  magnum.  Sed  '^  homines  se- 
mel  interibunt,  avibus  Arabiae  de  resurrectione 
securis? 

81«  CAPUT  XIV. 
Talia  interim  divinarum  virium  lineamenta  non 
minus  parabolis  operato  Deo,  quam  locuto,  venia- 
mus  et  ad  ipsa  edicta  atque  decreta  ejus,  quo 
ciim  maxime  divisionem  istam  materise  ordinamus. 
Exorsi  enim  sumus  ab  auctoritate  carnis,  an  ea  sit 
cui  dilapsae  salus  competat :  dehinc,  prosecuti  de 
potentia  Dei,  an  tanta  sit  quae  salutem  conferre  di- 
hpsse  rei  soleat  :  nunc,  si  probavimus  utrumque, 


depereat  in  totum,  propter  quam  et  cui  nihil  depe-  B  velim  etiam  de  causa  requiras  an  sit  aliqua  tam 

digna,  quae  resurrectionem  carnis  necessariam  et 
rationi  certe  omnimodo  debitam  vindicet,  quia 
subest  dicere,  etsi  caro  capax  restitui,  etsi  divini- 
tas  idonea  restituendi,  sed  ^^  causa  restitutionis 
prseesse  debebit.  Accipe  igitur  et  caussam,  qui 
apud  ^^  Deum  discis,  tam  optimum,  quam  et  ja- 
stum  (64) :  dc  suo  optimum,  de  nostro  justum.  Nisi 
enim  homo  deliquisset,  optimum  solummodo  Deum 
nosset,  ex  natunje  proprietate;  at  nunc  etiam  ju- 
stum  eum  palitur,  ex  caussae  ^  necessitate ;  tamen 
et  hoc  ipso  optimum,  dum  et  justum.  Et  bono 
enim  juvando,  et  malo  puniendo,  justitiam  exhi- 


rit? 

CAPUT  XIII. 
Si  param  universitas  resurre(:tionem  figurat,  si 
nihil  tale  conditio  signat,  quia  singula  ejus  non 
tam  mori,  quam  desinere  dicantur,  nec  redani- 
mari,  sed  formari  existimentur,  accipe  pienissi- 
mom  ^  atquc  firmissimum  hujus  spei  specimen. 
Siquidem  animalis  est  res,  et  vitse  obnoxia,  et 
morti :  illum  dico  alitem  Orientis  peculiarcm,  de 
singalaritate  famosum,  de  posteritate  monstruosum ; 
qui  semetipsum  lubenter  funerans  renovat  (61),  na- 
tali  fine  decedens  atque  succedens;  iterum  phoe- 


nix,  at  jam  nemo ;  iterum  ipse,  qui  non  jam ;  alius  Q  bens,  uiramque  sentenliam  bono  prsestat :  hinc 
idem.  Quid  expressius  atque  signatius  in  hanc  vindicans  istud,  inde  remunerans  illud.  Sed  cum 
causam  ?  aut  cui  alii  rei  tale  documentum  ?  Deus  Marcione  plenius  disces  (65),  an  hoc  sit  Dei  totum. 
etiam  Scripturis  suis  :  Et  florebit  ^^  enim,  inqnit  Interim  talis  est  noster ;  merito  judex,  quia  Domi- 
{Psal.  iGi,  13),  velut  phoenix  (62);  id  est,  de      nus;  merito  Dominus,  quia  auctor;  merilo  auetor, 

Varise  lectiones. 

w  Utique  Fran.  *9  Qui  Rhen.  Jun.  20  Planissimum  alii.  21  Florebis  Rhen.  efflorebit  aliu  22  Scilicet 
Jun.  23  Et  Rhen.  et  sic  Jun.  2«  (Juia,  pnto  Jun.  25  Suse  add.  Fran.  Pam. 

Commentarius. 


(60)  Hic  ordo  revolubilis  rerum.  E  perpetua  re- 
rom  vicissitudine.  et  fluxu  continuo  ac  volubilitale 
resurreciioaem  aemonstrat;  ex  illa  quippe  rerum 
naturalium  serie  sapientiores  philosophi  islud  sub- 
odorati  sunt,  ut  Plato  in  TimcFo  et  Phcedoney  ut 
Seneca  epist.  35  :  c  Mors  qaum  perlimescimus,  et  n 
accusaraos,  intermittit  vitam,  non  eripit ;  veniet  U 
iterum  qui  hos  in  lucem  reponat  dies.  »  Idem  ep. 
iO,  92,  102,  et  ad  Marciam,  cap.  26.  Lb  Pa. 

(61)  Qui  semetipsum  libenter  funerans  renovat» 
Qemens  ad  Corinlhios  sic  refTt  :  Phoenicem,  cum 
se  morti  proximum  sentit,  e  thure  ac  myrrha  cae- 
teris<}ue    hujusmodi    odoribus    struere    sibi   oYixdv 

Sinius  aidum);  eo  mox  alitem  condiium  mori. 
mortui  carne  nasci  primo  ccu  vermiculum,  inde 
fieri  puUom.  Hanc  nobis  a  Deo  resurrectionis  ima- 
ginem  dari.  Rig. 

(62)  Et  florebit  enim^  inquit^  velut  phcmiXy  u; 

S^4«  ut  palmUy  Ps,  XII.  Dcc^ptus  auctor  vocis 
rsecae  ambiguitate.  Seml.  —  Sic  solet  Septimius 
Scripturam  ad  propositum  suum  laiissime  interpre- 
tari.  Itaqae  hic  phoenicis  vocabulum  inter  alitem  et 
arborem  ambiguum,  pro  phoenice  alite  positum  vo- 
luit;  et  verbam  floreoit  ad  resurrectionem  accom- 
modavit.  Rio. 


(63)  Uti  credas  de  ignibus  quoque  substantiam 
corporis  exigi  posse,  Uaec  indicia  sunt  TertuIIianum 
in  phoeuicis  historia  secutum  esse,  quae  fuerant 
varie  ab  variis  tradita;  sumpsisse  autem  ab  iis, 
quse  tractaiioni  suie  facere  plurimum  vidit.  Et  Gle- 
mentis  epislola,  de  putrescente  phoenicis  carne, 
non  de  cremata,  phcenicem  renasci  tradiderat.  Ergo 
ut  corporum  restitutionem  etiam  in  eo  mortis 
genere,  quo  magis  obolori  spes  rostitutionis  vidoba- 
tur,  confirmaret,  ad  eos  se  convcrlit  qui  de  cineribus 
cremaii  phcenicis  novum  restitui  scripserant.  t  Uti 
crodas,  inquit,  de  i^nibus  quoque  substantiam  cor- 
poris  exigi  posse.  »  Quod  et  citato  Psaimi  versiculo 
subjungit,  quasi  fuerit  in  mente  Psalmographi  de 
phoenice  cremato  historia.  Rig. 

(64)  Tam  optimum  quam  et  justum,  Marcionitas 
feril,  qui  in  uno  Deo  justitiam  et  bonitatem  non 
compingebant,  sed  discidentes  divinam  substantiam 
in  duos  deos,  alium  bonum  dicebant,  alium  malum 
et  justum.  Hunc  Marcionis  errorem  retulit  cum 
suis  rationibus  Theodoretus  Ub.  v  de  Decr.  divin. 
Lac. 

(65)  Sed  cum  Marcione  plenius  disces*  Remittit 
lectorem  ad  libros  quos  adversus  Marcionem  scri- 
psit.  Rhbn. 


859  TBRTULLIANI  OPBRDH  PARS 

qoia  Dens.  Hinc  et  ille  ncscio  qnis  hsereticornm ;  Ji 
meriio  non  judex,  non  enim  Deus  ^^;  merito  non 
Dominus,  non  enim  auctor  :  nescio  jam  si  Deus  ($6), 
qui  nec  auclor,  quod  Deus,  nec  Dominus,  quod 
auclor  21.  Ijfiiur  si  ^  Dqq  gt  Domino  et  ^  auclori 
congruenlissimum  esl,  judicium  in  hominem  desli- 
nare,  de  hoc  ipso  an  Dominnm  et  auctorem  suum  ^ 
agnoscere  et  observare  HM3  curarit  ^^  an  non 
utique  ^a  judicium  resurrectio  expunget.  Hsbc  erit 
tota  caussa,  imo  necessitas  resurrectionis  (67) ;  con- 
gruentissima  scilicct  Deo  destinalio  judicii :  de  cu- 
jus  dispositione  dispicias,  an  utriqne  substanti» 
bumanse  dijudicandse  censura  divina  praesideat, 
tam  animse  quam  et  cami.  Quod  enim  congruet 
judicari,  boc  competet  etiam  resuscitari.  Dicimus 
plenum  primo  perfectumque  credendum  judicinm  B 
Dei,  ui  ultimum  jam  atque  exinde  perpetuum  :  ut 
sic  quoque  justum,  dnm  non  in  aliquo  minus  :  ut 
Bic  qnoque  Deo  dignum,  dum  pro  tanta  ^ns  pa- 
tientia,  plenum  atque  perfectum  :  itaque  ^  pleni- 
tudinem  j>erfectionemque  judicii,  non  nisi  de  to- 
tius  hominis  repraesentatiome  constare.  Totum  porro 
hominem  ex  utriusque  subslantiae  concretione  3i 
parere  ^;  ideirooque  in  utraque  exhibendum,  qoem 
totum  oporteat  judicari :  qui  nisi  totus,  ulique  non 
vixerii.  Qoalis  ergo  vixeril,  talem  judieari,  qnia  de 
eo  quod  vixerit,  babeat  judicari.  Yita  est  enim  causa 
judicii;  per  tot  sobstantias  dispungenda,  per  quot 
et  funcia  est.  C 

CAPUT  XV. 
Age  jam,  jcindant  adversarii  nostri  camis  ani- 
meqoe  eontextom^  prius  in  vit«  administraiione , 
ut  ita  audeani  scindere  illud  etiam  in  vitee  remo- 
neratione.  Negent  operarum  ^  societatem  (68),  ut 
inerito  possint  etiam  mercedem  negare.  Non  sit 
particeps  in.  eenlentia  caro,  si  non  fuerit  et  in 
caussa.  Sola  anima  revoceiur,  si  sola  decedii  (69)« 
Atenim  non  magis  sola  decedit,  quam  sola  decu- 
corrit  iiluc  unde  decedit :  vitam  banc  dico.  Adeo 


n.  —  SBRIBS  I,  POLBHIGA.  60 

antem  non  sola  ^  anima  traQSigit  Titom,  ol  nee 
cogitatus,  tieei  solos,  licei  non  ad  effectora  3b  per 
carnem  deductos,  auferamus  a  collegio  camis.  8i- 
quidem  in  earne,  et  cum  came,  et  per  carnem  agi-  , 
iur  ab  anima,  quod  agitor  in  corde.  Hanc  deniqoe 
carnis  speciem,  arcem  animse,  eiiam  Dominos  ia 
suggillationem  cogitatuum  taxai  39  :  Quid  cogitaUs 
in  cordibus  vcstris  nequam  (Mattk.  ix)?  ei :  Qtd 
conspexerit  mulierem  ad  concupiscendvm,  jam 
adulieravit  in  corde  (Matth.  v).  Adeo  ei  sine  opere 
S14  sine  effcctu  cogitatus,  carnis  est  acios.  Sed 
etsi  in  cerebro,  vel  in  medio  superciliomm  discri- 
mine,  vel  ubi  ubi «  philosophis  placet,  prmcipalitas 
sensuum  consecraia  est,  quod  hegonionicon  appella- 
tur,  caro  erii  omne  animae  cogitaiorium  (70).  Non- 
quam  anima  sine  carae  est,  quamdio  in  canie  est. 
Nihil  non  cum  illa  agit,  sine  qoa  non  est.  Qo»re 
adhuc  an  cogitatus  qooque  per  caraem  admini- 
strentur  **,  qui  per  caraem  dinosconiur  etirinse- 
cus.  Volutel  aliquid  anima,  vuUus  operaior  indi- 
ciuQi  ^^  :  facies  inientionom  omnimn  speoolum 
est  (71).  Negent  factorum  societatem,  qui  negare 
non  possunt  cogitatorum.  Et  illi  qoidem  delinqoen- 
iias  carnis  enumerani;  ergo  peceatrix  ienebitor 
supplicio.  Nos  vero  etiam  viriutes  carnis  opponi- 
mus  :  ergo  et  bene  operaia  teoebitor  prsemio.  Bl  si 
anima  est  quse  agii  ei  impellit  in  omnia.  eaniis  ob- 
seqnium  cst,  Deom  non  licet  aui  injosiom  jodieem 
credi,  aui  inertem :  injostnm,  si  sociam  bonoron 
operum  a  praemiis  arcei ;  inertem,  si  eooiftm  malo- 
ram  a  suppliciis  secernai :  cum  bumana  censora 
eo  perfeciior  habeaiur,  quo  etiam  ministrofi  faeti 
cojusque  deposcit,  nee  parens,  nec  invidenB  lllis, 
quominus  cum  auctoribus,  ant  poense,  aui  gratis 
communicent  fmcium. 

CAPDT  XVI. 
Sed   com    imperium    animse,  obsequium    carai 
distribuimus,  prospiciendum  esi  ne  et  hoc  alia  a^ 
gomeniatione  subveriani,  ut  velini  carnem  sic  in 


Variae  lectiones. 

26  Dominus  lib.  Ursin,  Wouw.  ^  Quod  dominus...  quod  auctor  desunt  lib.  Ursin.  Wouw.  ^a  De  tiwer. 
Wouw.  ^  Non  inser.  Rhen.  ^  Et  auctorem  suum  desunt  cod.  Wouw.  ^^  Curaret  Rhen.  Seml.  ^^  Itaque 
Seml.  Rhen.  Id  quoque  Pam.  33  Perfectam  add.  Pam.  Fran.  ^  Congrejjatione  Rhen.  ^s  Parari  Lat. 
^  Operum  aUi.  ^  Solum  Rhen.  Seml.  Oberth.  ^  Adfectum  Rhen.  ^  Suggillaiione  cogitatum  Pam.  *^  Uhi 
semel  Rhen.  Seml.  ^^  Administrantur  Rhen.  Seml.  ^  Judicium  Rhen.  Sml. 

Commentarius. 


(66)  Nesciojam  si  Deus,  etc.  Sensusesse  videiur :  n 
Nescio  an  deus  hsereticorum  deus  sii,  quando  nec 
ancior  est,  quod  tamen  verus,  id  est  noster  Deos 
esse  scitor;  nec  item  domious  est,  quod  esse  debeai 

si  auclor  esset.  Rhen. 

(67)  Congruentissima  scilicet  Deo  destinatio  ju- 
dicvi.  Ita  legendum,  siqoidem  prsecedit  «  judicium 
in  hominem  desiinare,  »  ei  inn^a  :  «  Denique  baec 
erii  raiio  in  ultimum  finem  destinaii  judicii.  » 
Rhen. 

(68)  Negent  operarum  soeietatem,  eic.  Ratio  ho- 
jus  capitis  dcsumpta  est  ex  bono  et  sequo,  ei  cen- 
groo,  ac  osi  som  illa  qooiquoi  de  resurreciione 
earnis  poti  TeriuUianom  acrqfvseruni.  Lag. 

(69)  Sola  decedit.  Decedere  non  accipil  fto  ia* 


terire  omnino,  nam  anima  immortalis  persistit,  sed 
pro  deficere  sd)  hac  vita  dependenti  minisieriis 
carnis.  Lag. 

(70)  Caro  erit  omne  animm  cogitatorium.  Cogiiaf 
torium  a  TertuUiano  dioitur  locus  in  corpore,  sive 
pars  corporis,  ubi  anima  cogitat.  Rio. 

(71^  Facies  intentionum  omnium  speculum  eiL 
In  vultu  notari  solent  animi  affectiones ;  >deo  nt  tri- 
siitia,  hilaritas,  amor,  odium  aliique  affectos  fadlo 
vultu  dijudicentur;  unde  a  volendo  vultum  dixeront 
Grammatici.  Animi  signa  in  vullu  observari  ipee 
etiam  dixii  Tullius  in  Pisonem  :  «  Ocnli,  sope^- 
cilia,  froos,  vultus  denique  iotus,  aermo  quidaffl 
iaeiius  mentis  est.  >  Lb  Pr. 


861 


LIBBR  DB  RBSURRBCnONB  GARm 


862 


ofBeio  anini»  eolloeare,  non  qnan  ministram,  ne  ex  a  de  ^  coronis  qaoqae  poUtoris  sni  inornabitur  ^'' 

« A*      ;— «     -. ^^, - -.^^^«^       rk: *     — .: -..» ^ • a i vi» _-   ^i.  j.        * 


hoe  ^  sociam  eogantur  agnoscere.  Diccnt  enim 
ministros  ct  socios  habere  arbitrium  ministrandi 
atque  sociandii  et  potestatem  suae  yoluntatis  io 
utrumque,  homines  scilicet  et  ipsos  :  idciroo  cum 
auetoribus  merita  communicare,  quibus  operam 
sponte  accommodant  ^^ ;  carnem  autem,  nihil  sa- 
pientem,  nihii  sententiem  per  semetipsam,  non 
Tolle,  non  noile  de  suo  habentem,  vice  potius  va- 
seuli  apparere  (72)  animae,  ut  instrumentum,  non 
-nt  ministerium.  Itaque  animee  solius  judicium  pne- 
Merey  qualiter  usa  sit  vasculo  carnis;  vasculum 
vero  ipsum  non  esse  senteniiae  obnoxium  :  quia 
nec  calicem  Olft  damnari,  si  quis  enm  veneno 
temperant ;  nec  giadium  ad  bestias  proountiari  (75) 


aut  aspergine  florum  honorabitur  :  et  gladius  bene 
de  bello  cruentus,  et  melior  homicida  (78),  iaudem 
suam  consecratione  pensabit.  Est  ^  crgo  et  in  va- 
scula  et  in  instrumenla  sententiam  iigero  (79),  ut 
dominorum  et  auctorum  meriiis  et  ipsa  communi- 
cent;  ut  huic  quoque  argumentalioni  saiisfeccrim, 
licet  ab  eiempio  vacet  divcrsitas  rerum.  Omne  enim 
vas  vel  instrumentum  aliunde  in  usus  venit,  extra- 
nea  omnino  materia  a  substantia  hominis ;  caro 
autem  ab  exordio  SIO  uleri  consata  ^®,  confor- 
mata,  congeoita  anira»,  etiam  in  omni  operatione 
miscetur  illi.  Nam  etsi  vas  vocatur  apud  Aposto- 
lum,  quam  jubet  in  honore  tractari  ^,  eadem  tamen 
ab  eodem  homo  exterior  appellatur  ;  ille  scilicet 


81  quis  eo  latrocinium  fuerit  operatus.  Jam  ergo  b  limus,  qui  prior  titulo  hominis  incisus  est,  non  ca« 

*  #  C  A  A      1_  A  ^^    1**  aIJ**  *.  ^  I*  II*  VT  * 


innocens  caro,  ex  ea  ^^  parte  qua  non  reputabuntur 
illi  operae  malse  :  et  nihil  prohibet  innocentiae  no- 
mine  salvam  eam  fieri.  Licet  enim  nec  iyonse 
operse  *^  reputentur  illi,  sicut  nec  mate  ^*',  divinae 
tamen  bemgnitati  magis  competit  innooentes  libe- 
rare  :  beneficis  enim  debet ;  optimi  est  ^  autem, 
eliam  qnod  non  debetur  ^^  offerre.  £t  tamen  cali- 
cem,  non  diCo  venenarium  (74)  io  quem  mors  aliqoa 
ructaritM,  sed  fictricis  »S  vel  archigalli  "  (76) 
vel  gladiatoris^  aut  camificis  spiritu  infectum, 
qnsero  an  minus  damnes.  quam  oscula  ipsorum  ? 
Nostris  qnoque  sordibus  nubilum,  vel  non  pro  animo 
temperatnm,  edidere  solemus ,  quo  magis  puero 
itliseamur  :  gladium  vero  ^  iatrociniis  ebrium  quis 


licis,  ant  gladii,  aut  vascaii  ullius.  Yas  enim  eapa- 
oitatis  nomine  dicta  est,  qua  animam  capit  et  con* 
tinet ;  bomo  vero,  de  oommnnione  naturse  quse  eam 
non  instramentum  in  operationibus  prseatat,  sed 
ministerium.  Ita  et  mioisteriam  tenebitur  judicio, 
etsi  ^i  de  suo  nihil  sapiat ;  quia  portio  est  ejus  quae 
sapit,  non  supellex.  Hoc  et  Apostolus  sciens  nihil 
carnem  agere  per  semetipsam,  quod  non  anim» 
deputetur,  nihilominus  peccatricem  judicat  camem, 
ne  eo  quod  ab  anima  videtur  impelli,  judicio  libe* 
rata  credatur.  Sic  et  cum  aliqnas  laudis  operas 
carni  indicit  (/  Cor»  xv)  :  Glorificaie,  inquit,  et  ^ 
iollite  Deum  in  corpore  vestrOj  certus  et  hos  conatus 
ab  anima  agi ;  idcirco  tamen  et  cami  eos  maodat, 


non  a  domo   tota,   nedum  a  cubiculo,   nedum  a  G  quia  et  illi  fructum   repromittit  ^^.  Alioquin  nec 


exprobratio  competissct  in  alienam  culpse,  nec 
adhortatio  in  extraneam  glorise  :  et  cxprobratio 
enim,  et  exhortatio  vacarent  erga  carnem,  si  vaca» 
ret  et  merces,  quse  in  resurrectione  captatur. 


capitis  sui  offieio  (76)  relegabit  ^,  prssumens  sci- 
llcety  nildl  alind  se  quam  inludia  ^^  animaram 
tomniatumm,  urgentium  et  inquielantium  sangui- 
nis  sui  coneubinum  (77)  ?  Atenim  et  calix  bene  sibi 
oonoins,  et  de  diligentia  ministerii  commendatus, 

Varie  lectiones. 

«  Ne  et  Rhen.  Seml.  **  Accommodarint  Rhen.  Seml,  *^  Ea  neglig.  Pam,  Fran,  ^  Bona  opera  Rhen. 
Seml.  *''  Mala  Rhen.  Seml.  ^  Beneticus  enim  est  atque  optimus.  Debet  Rhenan.  Seml.  ^  Dd[)erctur 
Rhen.  Seml.  w  Ructaret  Rhen,  ^t  Pictricis  Rhen.  SefnL  fascinatricis  lib,  Ursin.  cod.  Wouw.  ^  Thracis 
Tcl  galli  Ciaccon.  archithreys  vel  archigalli  Canterus.  ^  Vel  Rhen.  Seml.  »*  Relegarit  Pam.  Fran.  Rig. 
Ven.  ^  Invidia  Rhen.  cod.  Pithas.  invidiam  conjic.  Rw.  ^  De  omitt.  Rhen.  ^^  Inomabiiur  Seml.  Rig. 
Yen.  ornabitur  Rhen.  coronnbilur  alii.  ^  Ne  add.  Rhen.  Seml.  ^^  Consita  Rhen.  Seml.  ^  Tractare 
Bhen.  Semi.  ^^  Ut  Rhen.  Seml.  ^  Inquil,  et  abest  a  Rhen.  uit  ille  Jun.  ^3  Repromittunt  Rhen.  Seml. 

Commentarius.  - 

mico.  Yenus  in  decimo  ab  horoscopo  loco,  facit 
euouchos  ct  archigallos.  Cseterum  hoc  hominum 
genus  felut  inauspicatum,  exosum  esse  solet,  et 
propter  eos  qui  tales  habent  in  deliciis,  etiam  turpe 
et  tiagitiosum.  Rhen. 
(161  A  capitis  sui  officio.  A  cervicalis.  Rio. 

(77)  Sanguinis  sui  concubinum.  Quasi  csesorum 
sanguini  incubet,  qui  gladium  caeiorum  sanguine 
tinctum  cervicali  supposuit  suo.  Rig. 

(78)  Et  melior  homicida.  Gladium  de  bello  cruen- 
tum  homicidam  vocat,  sed  meliorem,  ut  cogitare 
liceat  pejorem  esse  homici<iam  gladium  de  latroci- 
nio  cruentum.  Ait  igitur  illum  esse  meliurcm,  sed 
tamen  homicidam.  Etenim  bella  gerere  notebat 
Christianos  Rio. 

(79)  Sententiam  figere.  Hoc  est,  intrepide  et  oon- 
stanter  asserere.  Ria. 


(72)  Vice  potius  vasculi  apparere.  Apparere,  id  ■% 
etl,  ministrare,  famulari,  insei-vire,  et  cst,  ut  Asco-  ^ 
nins  docet,  miooris  ad  majorem ;  unde  apparitores 
dicti  viatores,  qui  judicibus  jpraesto  sunt,  etjussa 
nulnsque  eorum  exspectant.  Rhen. 

(73)  Gladium  ad  bestias  pronuntiari.  Ad  bestias 
damnare,  hoc  est  ad  pugnandum  cum  belluis;  in 
nsu  fuisse  apud  Romanos  noruot  oranes,  ut  et  ad 
metallia,  ad  lapidicinas,  ad  insulas.  Le  Pr. 

(74)  In  quem  mors  aliqua  ructarit.  In  quem  ali- 
qnis  celeritate  veneni  correptam  aniuiam  inter  sor- 
oendnm  cum  ructu  efflaverit.  Rig. 

(75)  Sed  fietricis  vel  archigaUi.  Legendum  esset 
fOnan  frictriciSf  sicque  locutus  esset  Tertullianns 
de  pocnlis  quae  frictrices  illae  propudiosae  mulieres 
sen  enuchi  cum  osculo  sorbebant.  Le  Pr. 

—  Fictrieis  vel  archigalli.  Archigalli  principes 
snnt  galloram  sive  exsectorum   auctore  Julio  Fir- 


863 


TBRTOLLIANI  OPBRDM  PARS  n.  —  SBRIB8  I,  POLBMICA. 


864 


CAPUT  xvn. 


Simplicior  quisque  fautor  sententiae  nostrse  puta- 
bit,  carncm  etiam  idcirco  repraesentandam  esse 
judicio,  quia  aliter  anima  non  capiat  passionem 
tormenli  (80)  seu  refrigerii,  utpole  iocorporalis  : 
hoc  enim  vulgus  existimat.  Nos  aulem  animam 
corporalem  et  hic  profilemur  (81),  et  in  sao  volu- 
mine  probamus,  habeutem  S^7  proprium  genns 
substanliae,  soliditatis,  per  quam  quid  et  sentire  et 
pati  possit.  Nam  et  nuoc  animas  torqueri  (8S)  fo- 
verique  penes  inferos  (83),  licet  nudas,  licet  adhuc 
exsules  carnis,  probavit^  Lazari  exemplum.  Dedi  ^ 
igitnr  adversario  dicere  (84)  :  Ergo,  quse  habet 
corpulentiam  propriam,  de  suo  sufQciet  ad  faculta- 
tem  passionis  ct  sensus,  ut  non  egeat  repraesenta- 
tione  carnis.  Imo  catenus  egebit,  non  qua  ^  sentire 
quid  sine  carne  non  possit,  sed  qua  ^"^  necesse  est 
illam  etiam  cum  carne  sentire.  Quantum  enim  ad 
agendum  de  suo  sufficit,  tantum  et  ^  ad  patien- 
dum.  Ad  agendum  autem  minus  de  suo  safficit. 
Habet  enim  de  suo  solummodo  cogitare,  vel  cupere, 
disponere;  ad  perficiendum  aulem  operam  carnis 
exspectat.  Sic  itaque  et  ad  paiiendum  societatem 
earnis  expostulat,  ut  tam  plene  per  eam  pati  possit, 
quam  sine  ea  plene  agere  non  potuit.  Et  ideo  in 
quae  de  suo  sufficit,  eorum  interim  sententiam 
pendit ,  concupisceniiae ,  et  cogitatus,  et  voluntaiis. 
Porro,  si  hsec  satis  essent  ad  plenitudinem  merito- 
rum,  ut  non  requirerentur  et  facta,  sufficeret  in 


A  canda^  in  quae  agenda  sola  saffecerat,  Cam  vero 
etiam  facla  devincta  siot  meritis,  facta  autem  per 
carnem  administrentar ;  jam  non  safficit  animam 
sine  carne  foveri,  sive  crnciari,  pro  operibas  etiam 
camis,  etsi  habet  corpas  (85),  etsi  habet  membra; 
quae  proinde  illi  non  sufficiunt  ad  sentiendum  plene, 
quemadmoaum  ^  nec  ad  agendum  perfecte.  Idcirco 
pro  quoquo  '^^  modo  egit,  pro  eo  et  8IO  palitur 
apud  inferos,  prior  degustans  judicium,  sicut  prior 
induxit  admissum  :  exspectans  tamen  et  camem,  et 
per  illam  etiam  facta  compenset,  cui  cogitata  man- 
davit.  Denique,  haec  erit  ratio  in  ultimum  finem 
destinati  judicii .  ut  exhibitione  carnis  omnis  divina 
censura  perfici  possit,  Alioquin  oon  sustinerctur 
in  finem,  quod  et  tunc  animae  decerpunt  *>*  apud  io- 
feros,  si  solis  anunabus  destinaretur. 


B 


CAPUT  xvra. 

Hucusque  praestructionibus  egerim  ad  muniendos 
sensus  omnium  Scripturarum,  quae  camis  recidiva- 
tum  pollicentur.  Cui  cum  tot  auctoritates  ''a  justo- 
rum  patrocinisrum  procurent^  honores  dico  subsian- 
tiae  ipsius,  tum  vires  Dei,  tum  exempla  earum,  tum 
rationes  judicii,  et  necessitates  ^^  ipsius  :  utiqne  se- 
cundum  praejudicia  lot  auctoritatum  Scripturas  intel- 
ligi  oportebit,  non  secundum  ingenia  haereticoram,de 
BOla  incredulitate  venientia  :  quia  incredibile  habea- 
tur  resttiui  substantiam  interitu  subductam ,  non 
quia  aut  ''^  substantiae  ipsi  inemeribile  '^^  sit,  aut 


totum  anima  ad  perfectionem  judicii,  de  his  judi-  C  Deo  impossibile,  aut  judicio  inhabile  \^\  Plane  ^^ 

Varise  iectiones. 
64  Probabit  Rhen.  SemL  ^  Dedim  Pam,  Fran.  ^  Quia  Rhen.  Seml.  «^  Quia  Rhen.  Seml.  ^®  Kjjam 
alii.  69  Plene,  quemadmodum  non  habet  Rhen.  '^o  Quo  Rlien.  Smel.  "  Decerpuntur  Rhen.  Seml.  ^  ToU 
auctoritate  si  Rhen.  "^^  Rationis  j.  ct  necessitalis  Fran.  ''*  Et   Rhen.  Seml.  ''5  Inremeabile  conjic.  Rhen. 
^  lohabitabile  Rhen.  ^^  Aut  plane  Rhen. 

Gommentarias. 

(80)  Quiaaliteranimanoncapiat  passionem  tor-     excusari  potest,  si  multitudo  eorum  qui  iis  tempo- 
menti,  etc.  Adeo  olim  etiam  facessit  negotium  hoc      ribus   in   eum   epingebant,   alicujus  sit  momenU' 
argumentum,  quo  pacio  spiritus  iffni  corporeo  tor-      *'  ' 
({uerentur,  ut  et  TertuUiano  non  Teve  fuerit,  atque 
in  suum  paradoxum  de  corporalitate  animae  prae- 
sertim  impelleret,  e  t  Auguslmus  videatur  aliquan- 
tulum  haesilasse  seu  non  penitus  refellisse  ob  idem 
argumentum  daemones    corporeos   esse ,   quamvis 
demum  constiiit  haec  senlentia,  ut  spiriius  possent 
torqueri  illo  igne.  August.  lib.  xxi  de  Civ.  cap.  10. 
Lac.  _   ^.    .,  ,  —    —   _    , 

(81)  Corporalem  et  hic  profitemur.  De  hoc  Ter-  D  angelos  docet.  Sanctus  Basilius  in  ea  quoque  vide- 


xa\  4>ux^  ^^\*^  *  Angeli  corvora  sunt,  videntur  enim 
sed  et  anima  corpus  est.  (Juoniam  vero  hic  locus  de 
angelis  quoque  mentionem  facit,  moneo  Tertullia- 
num  idem  statuisse  de  angelis,  istudque  paradoxum 
lib.  3  contra  Marc.  cap.  6,  et  de  carne  Christi,  cap 
13   el   6,  statuisse,  ubi  vera  corpora  assumpaisse 


tuliianico  naevo  D.  August.  cap.  89,  de  hasres.  ad 
Quod-vull-Deum,  et  D.  Thora.  ii,  contra  Gentes, 
cap.  86.  Lac. 

(82)  Nam  et  nunc  animas  torqueri.  Hic  se  cor- 
rexit  auctor,  uam  cap.  48  Apoiog.  et  cap.  4  de 
testimonio  Anima;,  oixerat,  animas  in  inferao  sioe 
carne  nullo  modo  po^se  torqueri.  Hic  palam  jam  re- 
sipuit.  et  \ih.  de  anima  cap.  ult.  Lac. 

(83)  Foyertque  penes  infemos.  Alludit  ad  petitio- 
nem  divitis  avari,  cum  petiit  guttam  aquaea  Lazaro, 

2ui  in  sinu  Abrahae  rovebaiur,  unde  ortum  para- 
oxum  aliud  TertuIIiani,  qui  putavit  animas  san- 
ctorum  in  sinu  Abrahae  seu  paradiso,  sive  sub  altari 
foveri,  et  gaudere  ad  diem  usque  judicii,  de  quo  lib. 
de  anima  cap.  7,  9,  55,  56  et  58.  Lag. 

(84)  Dedi  igitur  adversario  dicere.  Sic  emendavi- 
mus  ex  codicibus  Ursini  et  Pithcei.  Ric. 

(85)  Etsi   kabet   corpus.  Brror  hic  Tertulliani 


tur  sentenlia,  lib.  de  Spir.  S.  ad  Amphii.  c.  16. 
Laciantius  etiam,  lib.  2  Instit.  cap.  16,  ubi  ange- 
\06  ait  spiritus  esse  tenues.  Gassianum,  Collat.  7, 
c.  13,  adde  et  Joannem  Thessalonic.  in  septima 
synoao.  B.  Augastinus  Enchirid.  c.  59,  haesilare 
videtur,  ut  postea  S.  Beraardus»  hom.  5,  in  Cani.f 
utrum  ipsis  spiritihus  naturalia,  corpora  sint^  sicui 
hominibus  sua.  Cum  vero  «Op  ^Xi^ov,  ignis  urenSf 
dtcuntur  ps.  103,  in  eum  locum  ait  Augustinus  non 
id  dici  proprie,  sed  metaphorico,  dum  aciiicet  his 
verbis  signilicantur  angeli,  Dei  ministri,  spirilu 
ferventes.  B.  Joannes  Cnrysostomus  huic  interpre- 
tationi  conformis  esl  in  cap.  6  Isaiae  :  Ti  t«x^»  "^ 
xouf  ov,    xh    ^paffHQpiov    i^Iv    ^ik  tmv    aroixttMy    Iv^it- 

xvujAivo;  •  Velocitatem^  levitatem,  et  agenda  indu' 
striam  his  elementis  stgnificans.  Idem  ferme  habai 
Theodoretus  in  eumdem  psal.  103.  Lb  Pa. 


865 


LIBfiR  m  RBSURREGTIONB   GARNIS. 


866 


incredibile,  si   nec    praedicatum  ^^  divinilus  fue-  i  in  verilalem  »*  morlis  cadit,  quae  nec  in  imaginem  ^s 

.*  .  _•  :   I    ^*^:  ^ a:^^»,.^  iA    «  f\«^  «/x«   Ai:»  ^i,,^   .»:*      o^^ ^ l-.i 


lit  :  nisi  quod,  etsi  praedicatum  id  a  Dco  non  fuis- 
set,  ultro  praesumi  debuisset,  ut  propterea  non  prse- 
dicatum,  quia  tot  aucioritatibus  praejudicatum.  At 
eom  divinis  quoque  vocibus  personet  "'^,  tanto  abest 
nt  aliter  intelligatur,  quam  desiderant  illa  a  quibus 
atiam  sine  divinis  vocibus  persuadetur  ^.  Videamus 
igitur  hoc  primum,  quonam  ^^  titulo  ^  spes  ista 
proscripla  sit.  Unum,  opinor,  apud  omnes  Ut9 
edictom  Dei  pendet  (86),  resurrectio  mortuorum. 
Duo  verba  expedita,  decisa,  detersa.  Ipsa  conve* 
niam,  ipsa  discutiam,  cui  se  snbstaniise  addicani. 
Cam  audio  resurreciionem  homini  imminere,  quae- 
rtm  necesse  est  quid  ejos  cadere  sortitum  sit. 
Siquidem    nihil  resurgere    exspectabit,  nisi  quod 


ejus  ruii.  Sequens  nunc  vocabulum  mortuorum 
aeque  dispice,  cui  subslanliae  insidat:  quanquam 
in  hac  materia  admittamns,  interdum  mortalitatem 
animae  assignari  ab  haereticis  (87) :  ut,  si  anima 
morialis  resurrectionem  conseculura  esl,  praejudi- 
cium  sit  et  carni  non  minus  mortali  resnrrectionem 
communicaturae.  Sed  nunc  proprietas  vocabuli 
▼indicanda  est  suae  sorti.  SJtO  Jam  quidem,  eo 
ipso  quod  resurrectio  caducae  rei  est,  id  estj  carnis. 
eadem  erit  et  in  nomine  mortui :  quia  caducae  rei  est 
resurrectiOy  qnae  dicitur  mortuorum.  Sic  et  per 
Abraham  patrem  fidei,  divinae  familiaritatis  virum, 
discimus.  Postulans  enim  Sarae  humandae  locum  de 
filiis  Chet  96:  Oate  ergo,  inquil  (Gen.  xxiii),  mihi 


anle  succiderit.  Qui  ignorat    carnem  cadere  per  D  processionem  sepulcri  vobiscum,  et  humabo  mor" 

mortem,  potest  eam  nec  stantem  nosse  per  vitam. 

Sententiim  Dei   natura  pronuntiat  :    Terra  es^  et 

in  terram  ibis.  Et  qui  non  audivit  ^^  videt.  NuUa 

mors  non  ruina  membrorum  est  ^.  Hanc  corporis 

sortem  Dominus   quoque    expressit,  cum  ^  ipsa 

snbstantia    indutus    :   Diruite^  inquit  {Joan.  n), 

templum  istud,  et  ego  illud  triduo  resuscitabo. 

Oslendit   enim   cujus   sit  dirui,  cujus  elidi,  cujus 

jaeere,  ejus  ^  et  relevari  ^,  et  resuscitari :  quan- 

qnam  et  animam  circumferret  ^  trepidantem  usque 

ad  mortem,  sed  non  cadentem  per  mortem.  Quia  et 

Seriptura  :  De  corpore,  inquit,  suo  dixerat,  Atque 

adeo  caro  est,  quae  morte  subniitur,  nt  exinde  a  •  bant.   Nacii  enim  quidam  solemnissimam   eloquii 


tuum  meum  ^''y  carnem  scilicet.  Neque  enim  animae 
humandae  spaiium  desiderasset,  et  si  anima  mortalis 
crederetur,  et  si  mortuus  dici  mereretur.  Quod  si 
mortuus  corpus  est,  corporum  erit  resurrectio,  cum 
dicitur  mortuorum. 

CAPUT  XIX, 

Et  haec  itaque  dispectio  tituli,  et  praecooii  ipsius, 
fidem  utique  defendens  vocabulornm,  illuc  ^  profi- 
eere  debebit,  ut  si  qnid  ^  pars  diversa  turbat 
oblentu  figurarum  et  aenigmatum,  manifestiora 
quaeque  praevaleant,  et'  de  incertis  certiora  praescri- 


eadendo  cadaver  renuniietur  ^.  Anima  porro  nec 
Toeabnlo  cadit,  quia  nec  habitu  ruit.  Atquin  ipsa 
est,  qns  ruinam  corpori  infert  cum  efflata  est, 
sicnt  ipsa  est,  quae  illud  de  terra  suscitabit  ingres- 
sa.  Non  potest  cadere,  quae  suscitavit  ingressa.  Non 
potest  ^  ruere,  quae  elidit  ^^  egressa.  Arctius  di- 
cam,  ne  in  somnum  quidem  cadit  anima  cum  cor- 
porev  ne  tum  quidem  sternitur  cum  carne.  Ete- 
nim  ^  agitatur  in  somnis  et  jactitatur;  quiesceret 
aatem,  si  jaceret;  et  jaceret,  si  caderet  ^\  Ita  nec 


prophetici  formam,  allegorici  et  figurati  plerumque, 
non  tamen  semper,  ressurrectionem  quoque  mor- 
tuorum  manifeste  annuotiatam,  in  imaginariam 
significationem  distorquent ;  asseverantes  ipsam 
etiam  mortem  spiritaliter  intelligendam.  Non  enim 
hanc  esse  in  vero,  quae  sit  in  medio,  dissidium  car- 
nis  atque  animae :  sed  ignorantiam  Dei,  per  quam 
homo  mortuus  Deo,  non  mlnus  in  errore  jacuerit 
quam  in  sepulcro.  Itaque  et  resurrectionem  eam 
yindicandam   (88),  qua  quis  adita  t  veritate  reda- 


Variae   lectiones. 

i^  Praejudicalum  Hhen.  '^^  Personat  Rhen,  Pam.  SemL  ^  Persuadeatur  Rhen.  Seml.  ^*  Quoniam  Ven. 
*  Stylo  Rhen.  SemL  «^  Audit  Rhen.  Selm.  ®*  Est  abest  a  Rhen.  SemL  ^  Cum  abest  a  Par.  ^  Cujus 
Mhen.  Rig.  Ven.  SemL  ^  Revelari  Ven.  «»  Circumferat  Rhen.  Par.  ^  Enuntietur  Par.  Jun.  w  Cudere, 
gase  snscitavit  ingressa.  Non  potest  omitt.  Rig.  Ven.  ^^  Eligit  Rhen.  SemL  ^^  Sedenim  Rhen.  SemL  ^^  Et 
juaeret,  abest  a  Rhen.  SemL  ^*  Veritete  Rhen.  SemL  ^  Imagine  Rhen.  SemL  »«  Helh  Rhen.  SemL  eodem 
sensu.  ^  Mortuum  meum  Rig.  Ven.  ^  Illic  Fran.  ^  Qua  Rhen.  SemL  Oberth.  *  Addita  Rhen.  SemL 

Commentarius. 
(%%)VnumyOpinor,apudomnesedictumDeipen'nivLrj   in  eum  actio  erat  pecuniaria,  seu  popularis 
det.  Gum  appensa  tabula,  unde  de  plano  recte  legi      Cselerum  etiam  is  actione  extraordinaria  .'puniebalury 


possit.  Sic  Ausonius  Paneg...  Has  ego  litteras  tuas 
si  in  cmnibiu  pilis  atque  porticibus,  unde  de  plano 
iegi  possint^  instar  edicti  pendere  mandavero,  etc. 
Sic  vocat  Symbolum  fidei  Cbrislianae,  et  supra  dixil, 
quonam  titulo  spes  ista  proscripta  sit^  alludens  ad 
edicta  praetorum  aut  Caesarum,  qiiae  in  albo,  hoc  est, 
tabnla  proscribi  et  proponi  solebant.  Rig. 

_—  Apud  omnes  edictum  Dei  pendet.  Nihil  addo 
explicatiooi  Rigaltii,  nisi  quod  album  tabulam  seu 
etuirtam  puram  et  nilidam  fuisse  docuit  me  eruditus 
Gnjacius,  non  vero  tabulam  litteris  albis  noiatam, 
ut  cen«nit  Theophilus.  Qui  chartam  illam  seu  tabu- 
UuB  ex  aiia  euam  materia  cormpisse  convinceba- 


poena  legis  Comeliae  de  falsis.  Id  collige  ex  1.  si  quis 
id  quod  D.  de  Jurisp.  et  i.  pen.  D.  I.  Cornel,  de  fal. 
Lb  Pr. 

(87)  Mortalitatem  animas  assignari  ab  hwreti- 
ciSj  etc.  Qui  immortalitatem  substituunt,  rem  de 
qua  agitur  minime  considerant.  Puto  enim  Tertul- 
lianum  haerelicos  illos  notare,  qui  in  Arabia  exorti 
sunt  temporibiis  OrigeaiS;,  qui  animas  cum  corpori- 
bus  simul  corrumpi  et  ioterire  dicebant,  ac  cum 
iisdem  animabus  in  vitam  reditura  corpora.  Euse- 
bius  id  refert  Hist.  EccL  lib.  vi,  cap.  30.  Le  Pr. 

(^S)Resurrectionem  eam  vindicandam.  Nugae  sunt 
et  sophismata  quibus  uiebantur  Hymeneus  et  Phi- 


867 


TERTULLIANl  OPERUM  PARS  U.  -  SERIES  I^  POLEMICA. 


868 


nimatus  et  revivificatus  Deo,  ignorantisB  morte  dis*  i  doq   figurate;  et  peperit  Emmanuelem ,  nobiscam 


cussa,  velut  de  sepulcro  veleris  hominis  eruperit: 
quia  et  Doroinus  Scribas  et  Pharisaeos  sepulcris  deal- 
batis  ^  adaequaverit.  Exinde  ergo,  resurrectionem 
fide  conscculoa,  cum  Domino  esse,  cum  eum  in  bap- 
tismate  ^  iuduerint.  Hoc  denique  ingenio  etiam  in 
colloquiis  ssepe  nostros  decipere  consuerunt,  quasi 
et  ipsi  resurreclioncm  carnis  admittant.  Vae,  in- 
quiunt,  qui  non  in  hac  carne  resurrexerit:  ne  H9t 
slatim  illos  percutiant,  si  resurrectionem  siatim  ab- 
nuerint.  Tacite  autem,  secundum  conscientiam 
suam,  hoc  sentiunt :  Yae  qui  non,  dum  in  carne  est, 
cognoveril  arcana  hseretica  (89) :  hoc  estenim  apud 
iUos  resurrectio.  Sed  et  pleriqne  ab  excessu  animae 
resurrectionem  vindicanles,  de  sepnlero  exirCy  de 
saeQulo  evadere  inlerpretantur  :  quia  et  saeeulum 
^  mortuorum  sit  habitaculum,  id  est  ignorantium  Deum 
Yel  etiam  de  ipso  corpore,  quia  et  corpus  vice 
sepulcri  conclusam  animam  in  saecularis  vilse  morte 
delineat  ^. 

CAPUT   XX. 

Ob  hujusmodi  igitur  conjecturas,  primam  prae- 
structionem  eorum  depellam,  qua  volunt  omnia 
prophetas  per  imagines  concionatos:  quando  si 
ita  esset,  ne  ipsae  quidem  imagines  distingui  po- 
tuissent,  si  non  et  vcritates  praedicatae  fuissent,  ex 


Deum  "^  Josum,  non  oblique;  et  si  oblique  acceptu^ 
rum  virtutem  Damascij  et  spolia  Samarias  (Ua,,  vui, 
4),  sed  manireste  venturum  m  judicium  cum  pres^ 
byteris  et  arehontibus  ^  populi  (Isa.  lu,  i4}.  Nam  et 
tumultuatw  sunt  gentes  (PsaL  ii)  in  perspoa  Pilati,  et 
populi  meditati  sunt  ifiania  in  pcrsona  IsraeU  Mti- 
terunt  reges  terra,  Herodes  :  et  archontes  congre' 
gati  sunt  in  unum,  Anna  et  Gaipha  :  adversus  Do- 
minum,  et  adversus  Christum  ejus,  qui  ei  {^sa.  tm) 
tanquam  ovis  ad  jugulationem  ^  adductus  est  at 
tanquam  agnus  ante  tondentem  ^^  sciUcet  Hero4em, 
sim  voce^  sic  non  aperuit  os  suum^  dorsum  suum 
ponens  ad  flagella^  k^^  et  maxillas  ad  ^  palmas^ 
et  faciem  non  avertens  a  sputaviinum  jacuUs  ^; 
deputatus  etiam  inter  iniquos ;  professu^  {Psal.  X14) 
manus  et  pedes;  sortem  passus  in  vestimeniOt  at 
potus  amaros,  et  capitum  irridenUum  Qulua ;  trigiQti 
argenteis  (Zach.  xi,  12)  Mpretiatua  a  proiditore. 
Quae  hic  figur^e  apud  Es^m?  quae  imagines  apud 
David?  quse  aenigmata  apud  Jeremiam  (90),  ae  vir- 
lutes  quidenfi  ejus  per  piM*aboIas  prpfatos  ^^?  Aut 
numquid  nec(/M.  xxxv,  6)  oculi  patefacti  suntcoh 
corum^  oec  inclaruit  lingua  mutorum^  nec  manus 
arid(e  et  genua  dissoluta  revaluerunt,  nee  clau' 
di  ^^  (ii)  salierunt  ut  cervus?  Quae  etsi  ipsi  i^spiri* 
taliter  quoque  interpretari  soiemus  (91),  secundum 


quibus  imagines  deUniarentur  ^.  Alque  adeo,   si  C  comparationem  aoimalium  viiiorusfi  (92)  a  Domioo 

remediatorum ;  cum  tamon  et  c^naUler  adimpleta 
sunt,  ostendoni  propbetas  iu  utramque  apeciem 
praedicasse;  salvo  eo  quod  ^^  plures  voces  eonun 
nudae  et  simplices,  et  ab  omni  (illegoriae  nubilo  pu- 
rae  defendi  possint  ^''  :  ut  cum  exitus  gei^tium  (93) 


omnia  figurae,  quid  erit  illud,  cujus  figurse  ?  quo- 
modo  speculum  obtendes,  si  nusquam  est  facies  ? 
Adeo  autem  non  omnia  imagines,  sed  et  veritates  ; 
nec  omnia  umbrae,  sed  et  corpora :  ut  in  ^  ipsum 
qiioque  Dominum  insigniora  quaeque  luce  clariua 
prsedicarentur.  Nam    et  virgo  eoneepit   in  utero, 


et  urbium  resonant  (Isa.  xiii)«  Tyri,  et  iEgypU^  et 

Variae  lectiones. 

3  Dealbatis  abest  a  Rig,  Ven,  ^  Cum  laptisma  Bhen,  cnm  earo  baptismate  vel  baplismo  Jun.  ^  Delkie- 
bat  Par,  ^  Delinearentur  Jun.  ^  In  abest  a  Rig.  Ven.  "^  Dominura  Rhen.  SenCU  ^  Principibus  Rhen 
SemL  9  Victimam  Fran.  10  Se  add.  alii.  *i  In  alti  ^^  Fcedilate  spulaminum  cod.  Pithas.  Pam.  fran,  a 
spumaminum  taculis  Jun.  fcedilate  spulorum  Paris.  ^^  Praefatos  alii.  **  Clodi  Fran,  ^^  Et  ipsi  Pran.  Rig, 
ipsi  deest  Seml  ^^  Quo  Rig.  Yen.  "  Possunt  Rhen.  SemL 

Gommentarius. 
letus,  iique  haenUci  qui  spiritaliter  ipsa  etiam      giuta   argeuteorum,  de  quibus   Zacharias.  Eadem 
mortem  intelligendam  asseverabant.  Abutebantur      hcentia  usus  est  B.  Matihaeus  evangeUsta,  ciijos 
verbis  Apostoli  Rom.  vi :  An  ignoratis  fratres,  quia      festum  hodic  colimus.^  Edd. 


modo  Christus  resurrexit  a  mortuis^  etc.  Cap.  scq. 
ea  refutat.  IUi  auteiii  haerclici,  llymenseum  dico  et 
Philetum,  qui  a  veritate  excideraut,  resurrectioncm 

J'am  factam  atfirmabant  testc  B.  Apostolo,  II  Tim.  11. 
^rocreaiioncm   libcrorum  resurreclionem   appella- 
bant.  Lb  Pr. 

(89)  Cognoverit  arcanaha?retica.  Quoniam  haere- 
tici  magis  cderunt  iucem  qnam  tenebraSj  arcana 
traditione  et  tenebrosa  utuninr,  veriti  ne,  si  turpi- 
tudinem  suam  revcleni,  commenia  sua  abeant  ih 
fumos.  Qui  vcro  arcana  illa  scmd  dctexerit,  victo- 
riam  adeptum  se  conHdat :  hseroses  enim  demon- 
strasse  vicisse  est.  Id  Tertuliianus  docet  cap.  3,  lib. 
adv.  Valentinianos,  Ls  Pa. 

(90)  Apud  Jeremiam.  Illic  profeeto  Jcremias  po- 
nitur  pro  Zacharia;  in  iis  onim  quae  praececfunt 
BuIIfi  verba  citantur  Jeremiae,  sed  mentio  fit  tri- 


sas  manus,  etc.  Ubi  non  sine  metaphora  sladii,  cni 
plerumque  instal  Aposlolus,  et  erudile  Faber  in  sno 
Agonistico  :  non  enma  loquitur,  imo  nec  alludil  ad 
debilitatem  ex  morbo,  sed  ex  pugna  et  lassitudhie, 
adhortans  ut  id  faceremus,  quod  strenui  agoni- 
stae,  qui  quantumvis  fatigati,  fortes  et  interriii  per- 
sistebant.  Lag. 

(92)  Animalium  vitiorum,  +uxum*v.  Rig. 

(93)  Vi  cum  exitus  gentium,  etc.  IntelUj{it  haad 
dubie  Isaiam,  ubi  cxitus  sive  exitia  praedicuntuTp 
Tyri,  cap.  23,  ot  iEgypti,  cap.  20,  et  Babylonis, 
cap.  13,  et  Idumtrae,  cap.  21,  et  naviura  Curihagi- 
niensium,  quod  lego  ex  Angl.  cod.  pro  Cartha^- 
nensiuni,  dicto  cap.  23,  ubi  juxta  LXX  legitur  xWs 
K«pxv)^6vo(,  id  est,  naves  Carthaginis,  pro  eo  quod 
apud  Hebr.  naves  Tharsis,  id  est  maris,  juita  B. 
Hieronymum  :  quam  vocem  etiam  solent  mare  red- 


869 


LIBBR  DB  RBSURRBGTIONB  GARNIS. 


870 


Babylonis,    et  Idumseae,    el  Carthaginiensium  na-  j^  cvcnlu.  Sod  »  etsi  lemporalia,  el  localia,  et  per- 

sonalia  Dei  decreta  atque  judicia  in  urbes,  et  gen- 
les,  et  reges,  tam  aperle  23  propheiia  jaculata  esl, 
qualc  est,  ut  aetemse  dispositiones  ejus  et  uniTer- 
sales  in  omne  hominum  ^  genus,  lucem  sui  fuge- 
rint?  quse  ^,  quanto  majora;  tanto  elariora  esse 
dcberent,  ut  majora  crederentur.  Et  puto  Deo  nec 
livorem,  nec  dolum,  nec  inconstantiam,  nec  leno* 
cinium  adscribi  posse,  per  quse  fere  promulgatio 
majorum  cavillatur  (97). 

CAPUT  XXII. 
Post  hsec,   ad  illas  etiam  Scripturaa   respicien- 
dum  e9t,  quse  noo  siQunt  resurrectionem  secun- 
dum  animales  istos  (98),  ne  dixerim  spiritales,  aui 


Tium;  ut  cum  ipsius  Israelis  plagas  aut  venias, 
eapiiyitales,  resiitutioncs,  uUimseque  dispersionis 
exitum  perorant.  Quis  haec  interpretabitur  magis, 
qnam  recognoscet?  Res  in  litteris  tenentur,  ut  litte- 
ne  in  rebus  leguntur  ^^.  Ita  non  semper,  nec  in 
omnibus  allegorica  forma  est  propheiici  eloquiii 
ted  interdum  et  in  quibusdam. 

CAPDT  XXI. 
Si  ergo  interdum  et  in  quibusdam,  inquis,  cur 
non  et  in  edieto  resurrectionis  spirilaliter  intelli- 
gendse?  Quoniam  quidem  plurima  ratio  intercedit. 
Primo  enim,  quid  facient  tot  ac  alia  ^^  instrumenta 
divina,  ita  aperte    corporalem  contestantia  resur- 


rectionem,  ut  nullam  admittant  figuratse  significan-  p  hic  jam  S!i'i  in  veritatis  agnitione  (99)  proesumi, 
tise  (94)  suspicionem  ?  998  Bt  utique  aequum   sit,  ■*  aut  ab  excessu  statim  Titse  vindicari.  Gum  enim  et 


qnod  et  supra  dcmandavimus,  inccrta  de  certis,  et 
obscura  de  manifestis  prsejudicari  :  vcl  ne  inter 
discordiam  certorum  et  incertorum^  manifestorum 
et  obscaromm,  fides  dissipetur,  veritas  pericli- 
tetnr  (95),  ipsa  divinitas  ut  inconstans  denotetur  : 
tam  ^  quod  verisimile  non  est,  ut  ea  species  sa- 
cramenti  (96),  in  quam  fides  tota  committitur,  in 
qaam  disciplina  tota  connititur,  ambigue  annun- 
tiata  ^,  et  obscure  proposita  videatur;  quando 
spes  resurrectionis,  nisi  manifesta  de  periculo  et 
inrsemio,  nemiuem  ad  ejusmodi  prsesertim  religio- 
nem,  publico  odio  et  hostili  elogio  obnoxiam,  per- 
saaderet.  Nulium  opus  certum  est  mercedis  incer- 


teropora  totius  spei  fixa  lint  sacrosancto  stylo,  nec 
liceat  eam  ante  constitui,  quam  ^^  inadventum  ^, 
opinor,  Christi,  vota  nostra  suspirant  (1)  in  ^  sseculi 
hujus  occasum,  in  transilum  mundi  quoque  ad 
diem  Domini  magnum,  diem  irse  et  retribulionis, 
diem  ultimum,  et  occuitum,  nec  ulii  prseter  quam  ^ 
Patri  notum,  et  tamen  signis  atque  portentis.  et 
concussionibus  elementorum,  et  conflictationibus 
nationum  prsenotatum.  Bvolverem  prophetias,  si 
Dominus  ipse  tacuisset:  nisi  quod  et  prophetiae 
vox  erant  Domifii :  sed  plus  est  ^,  quod  illas  suo 
orc  consignat.  Interrogatus  a  discipalis  (2),  quando 
eventura  essent,  quse  interim  de  templi  exitn  eru- 


t».  Nullus  timor  justus  est  periculi  dubii.  Et  mer-  Q  perant  ^i,  ordinem    temporum,    primo  Judaioorum 
ces  antem  et  penculum  in   rcsurrectionis  pendet      usque   ad  excidium  Hierusalem;   dehinc  coromu- 

VarisB  lectiones. 

*•  Ligantnr  Pam.  Fran.  Rig.  Ven,  *®  Ac  talia  Fran.  Pam.  tot  alia  Rhen.  Seml.  *>  xunc  Rhen. 
Seml.  ^  Annuaia  Rhen.  Seml.  annuta  vel  annulata  Jun.  ^^  Sed  abest  a  Seml.  ^a  Aperta  Pam.  Rhen. 
2*  Humaoum  aHL  ^^  Quce  abest  a  Rig.  Ven.  20  ^Eque  alii^  utrumvis  abest  a  Seml.  Rhen.  ^t  Adveniu 
Rhen.  Seml.  28  in  abest  a  Rhen,  Seml.  ^  Quam  abest  a  cod.  Pith.  Rig.  Ven.  3o  Est  abest  a  Rhen. 
Seml.  3^  Eruperat  Rhen.  Seml. 

Commentarius. 
dere  LXX,  prseterquam  hoc  solo  capite,  idque  non     Majorum,  hoc  est,  potentioram,  magislratuum,  po- 


•emel,  sed  etiam  tertio.  Pam. 

(94)  Ut  nullam  admiiiant  figurata:  significan' 
tice^  etc  Suspicionem  dicit,  ut  supra  nubiium  al- 
legorise.  Estcnim  suspicari  in  occultis,  obscuris  et 
myBticis.  Sic  Geor^ius  Ba^ticus,  lib.  de  Fide  :  Ad- 
bnc  si  non  inieliigis  de  tot  supra  editis  dictionibus. 


testatum.  Rio. 

(98)  Secundum  animales  istos.  Maluit  hic  Yalen- 
timanos  animales  dicere  quam  spiritales:  licet  enim 
Scripturai  loca  de  resurrectione  spiritaliter  inter- 
pretarentur,  animales  tamen  hic  diceniur,  quia 
Scripturae  loca  ad  resurrectionem  animarum  tantum 


ye\  ex  conseuucniibus  animadvertc,  omnes  suspi-  q  detorquebant.  Ls  Pa 

ciones  impiee  interprctationis  exclusas.  »  Rig.         _  ^     (99)  Hic  jam  in  veritatis  agnitione,  etc.  Cum 


(95)  Fides  dissipetur,  veritas  periclitetur,  elc.  Si 
d^Bcordi  sensu  accipereotur,  quae  de  resurreclione 
aaot  prsedicta,  ut  conspicua  et  aperta  testimonia, 
qae  de  corporum  rcsurrectione  palam  loquuntur, 
non  cogerent  ea  quse  obscuriora  sunt  interpretari 
de  corporali  resurreciione,  scd  hsec  ambigua  detor- 
querentur  ad  resurrectionem  tantum  animarum, 
aperte  sequuntur  hsec  absurda,  nam  Deus  iucon- 
Btans  haberetur,  cum  iu  manifesiis  locis  prcedixisset 
corporalem  resurrectionem,  et  in  aliis  animarum 
tantam,  ut  adversarii  volcbant,  quare  et  yeritas 
periclitaretur ;  nam  cum  contraria  luissent  vaticinia, 
perieulum  incurrissent  errandi,  asscntiendo  pro- 
plieiise  faisse,  et  fides  dissiparctur;  nulla  enim  prse- 
dicenti  fides  omnis  merito  negaretur .  Lac. 

(96)  Ut  ea  species  sacramenti.  Uoc  est,  fidei  Chri- 
Btianse  caput,  camis  rcsurrectio. 

(91)Perqu<e  ferepromulgatiomaiorumcaviUatur 


morlcm  diccrcnt  haeretici  fuisse  ignorantiam,  ut 
constat  cap.  19,  consectarie  aj^niiio  veritatis  fuiaset 
resurrectio.  Sic  dicebant  hic  \n  hac  vita  et  seeculo 
factam  resurrectionem,  cum  quis  pervenerit  ad  ve- 
ritatis  agnitionem,  ad  quod,  ut  Paulus  dixit,  desi- 
deral  Deus  homines  universos  venire.  Lag. 

(1)  Vota  nostra  suspirant.  Aliter  igitur  ad  gentes, 
alitcr  ad  Christianos.  Nam  ad  gentes  in  Apolog., 
Oramust  inquit,  vro  mora  /inis,  tinem  vero  seecuLi 
intelligit,  et  lib,  ae  Orat.i  «  Quomodo  quidam  pro* 
tractum  quemdamssecuioposiulabant?  cum  regnum 
Dei,  quod  ut  adveniat  oramus,  ad  consammationem 
sa^culi  lendat?  Rig. 

(2)  Interrogatus  a  dtscipuHs.  Quia  sequentia  ex 
80I0  affert  Lucas  evangelista,  duntaxat  adnotavimuB 
ad  marginem,  Luc.  xxi,  atque  adeo  de  verbis  Evao* 
gelistse  lcctorem  remittimus  ad  lib.  it  adu.  Marc 
abi  explicatur  hoccap.  %i  laiius.PAM. 


871  TERTULLIANl  OPBRDM  PARS 

nium,  usqne  ad  eonclusionein  ^  saeculi,  dirigit  ^.  J^ 
Nam  posteaquam  edixit:  Et  tunc  ent  Hierusaletn 
conculcatui  nationibust  donecadimpleanlur  tempora 
nationum,  allegendarum  ^^  sdlicet  a  Deo,  et  con- 
gregandarum  cum  reliquiis  ^^  Israelis;  inde  jam 
in  orbem  et  in  sseculum  praedicat ;  secundum  Joe- 
lem,  et  Danielem  (3),  et  universum  concilium  pro- 
phetanim,  futnra  signa  in  sole  et  in  luna  et  in 
stellis,  conclusionem  ^  nationum  cum  stupore ; 
sonitus  maris,  et  motus  refrigescentium  ^?  homi- 
num,  pr»  metu  et  exspectatione  eorum  quae  im- 
mineant  orbi  terrse,  Virtutes  enim  inquit  {Matth. 
xxi),  ccelorum  commovebuntur :  et  tunc  videbunt 
Filium  hominis  venientem  tn  S95  nubibus  cumplu- 
rimo  potentatu  et  gloria.  Ubi  autem  coeperint  ista 


II.  -  SBRIBS  I,  POLBMLCA. 


872 


fieri^  emergetis  ^»,  et  elevabiiis  capita  vestra,  quod 


B 


redemptio  vestraadpropinguarit  39.  Et  tamen  adpro- 
pinquare  eam  dixit,  non,  adesse  jam;  et  cum  C(B' 
perint  ista  fieri,  non,  cum  facta  fuerinl ;  quia  cum 
facta  fuerint,  tunc  aderit  redemptio  nostra,  quse  eo 
usque  appropinquare  dicitur,  erigens  interim  et 
excitans  animos  ad  proximum  jam  spei  fructum. 
Gujus  etiam  parabola  subtexitur  tenerescenlium  ar- 
borum  in  caulem  floris,  et  dehinc  florem  frugis 
antecnrsorem :  Ita  et  vos  cum  videritis  omnia  ista 
fierit  scitote  in  proxinw  esse  regnum  Dei.  Vigilate 
ergo  omni  in  tempore,  ut  digni  habeamini  effug$re 
omnia  ista^  et  stetisante  Filium  hominis :  utiqueper 
resurrectionem,  omnibus  ante  transaciis.  Ita,  etsi 
in  agnitione  sacramenti  fruticat  ^o^  ^  jn  Domini  Q 
repraeseniatione  florescit  alque  frugescit.  Quis  crgo 
Dominum  tam  intempesiive,  tam  accrbe  excitavit 
jam  ad  dexteram  Dei,  ad  confringendam  terram 
secundum  Esaiaro,  quae,  puto,  adhuc  inlegra  est? 


quis  inimicos  Ghristi  jam  sabjedt  pedibus  ejii4» 
secundum  David,  quasi  velodor  Patre,  omni  ad- 
buc  popularium  coeiu  clamante  ^t  (4^ ;  Ghristianos 
ad  leonem  (5)?  quis  coelo  descendentem  Jcsum  ta- 
iem  conspexit,  qualem  ascendentem  apostoli  vid^ 
rant,  secundum  angeiomm  constitutum  ?  Nulla  ad 
hodiernum  tribus  ad  tribum  pectora  ceciderunt, 
agnoscentes  quem  pupugerunt  :  nemo  adhuc  ex- 
cepit  Heliam  :  nemo  adhuc  fugit  Antichristum  (6) : 
nemo  adhuc  Babylonis  exitum  flevit.  Et  ^^  est  jam 
qui  resurrexerit  ^^  nisi  hsereticus  ?  Exiit  plane  jam 
de  corporis  sepulcro  (7),  etiam  nunc  febribns  el 
ulceribus  obnoxius  (8);  et  conculcavit  jam  inimi- 
cos,  etiam  nunc  luclari  habens  cum  mundi  poten- 
tibus.  Et  ntique  jam  regnat,  etiam  nunc  Gaesari 
quse  sunt  Gaesaris  debens. 

GAPUT  xxm. 

Docet  quidem  A)K>sloIus,  Golossensibns  scribem 
{Coloss,  I,  29),  S90  mortuos  fuisse  nos  aliguandc 
alienatoSf  et  inimicos  sensus  ^  Domini,  cum  in  ope- 
ribus  pessimis  agebamus;  dehinCtConsepultos  Christc 
in  baptismate,  et  conresuscitatos  in  eoper  fidemefli* 
cacias  Deiy  qui  illum  susdtarit  ^  a  mortuis.  Et  vot 
cum  mortuiessetis  indelictisetpraiputiatione^car 
nis  vestra^yVivificavit  cum  eo,  donatisvobisomnibm 
delictis,  Et  rursus  :  St  cum  Christo  mortui  estis  ak 
elementis  mundi,  quomodo  quidam,  quasi  ^"^  viventet 
in  mundo^  sententiam  fertis  ?  Sed  eum  ila  nos  mor- 
tuos  facial  spirilaliter,  ut  tamen  et  corporaliter 
quandoque  morituros  agnoscat,  utique  et  resusdta- 
tos  proinde  spiritalitcr  deputans,  «Kiue  non  negat 
etiam  corporaliter  resurrecluros.  Denique  :  Si  r^ 
surrexistisj  iuquit,  cum  Christo,  ea  qua:  sursumiunt 


Variae  lectiones. 

52  Gonsummationem  alii,  ^^  Digerit  lib.  Ursin,  ^  Allegandandarum  Fran.  Pam,  ^s  Reliquo  Par- 
36  Conlisionem  alii,  ^t  Perfrigesceniium  alii^  arescentium  alii,  ^  Evergelis  cod.  Wouw.  ^  Adpropin- 
quaverit  Rhen,  Seml,  ^o  Fruciincasset  Rhen,  fructiflcat  alii.  *^  Recl»manti  Rhen,  Seml,  *2  Et  abest  a 
Rhen,  Seml,  ^^  Resurrexii  alii,  ^^  Sensu  conjic,  Edd.  ^^  Susdiavil  alii.  ^^  Prseputio  alU,  ^'^  Quasi  quidem 
Fran.  Pam,  quid  quasi  Jun. 

Commentarius. 


(3)  Secundum  Joelem  et  Danielem.  Joelis  cap.  2, 
locus  infra  loco  dicto  citatur,  sicuti  eliam  Danielis, 
cap.  7,  ad  quem  hic  etiam  alludere  Auctorem 
constat  ex  verbis  utrobique  citatis,  tum  dc  por- 
tentis  in  roelo,  tum  de  Filio  hominis  venturo  in  nu- 
bibus.  Pam. 

(4)  Omni  adhuc  popularium  coitu  clamante^  etc. 
Hoc  est,  universo  populo.  loto  circo.  £t  lib.  de 
Spectac.  Discrimina  populariumf  hoc  est,  populus 
pro  cujusque  conditione  et  siatum  distinctus.  Juve- 
nalis  —  Quemlibet  occidunt  popularitev,  Rig. 

(5)  Christianos  ad  leonem,  Quos  odio  implacabili 

f>rosequebantur  olim  gcntiios,  hos  ad  bestias,  ad 
eones  destinabant.  Ghristiani,  tanquam  natio  exosa, 
eo  afficiebantur  supplicio.  Eusebius  in  marlyrio 
Polycarpi  refert  dictum  Tco  ncXuxdp?;»  x^ovra. 
Vide  Cyprianum  ep.  55.  Le  1*r. 

(6)  J^emo  adhuc  fugit  Antichristum^  etc.  Prius 
istua  disertis  vcrbis  non  habetur  iu  Apocal.,  sed 
satis  innuitur  cap.  42,  ubi  dicitiir  mulier,  quod  est 
Ecclesia,  fugisse  in  solitudinem  a  facie  draconis, 
et  maxime  cap.  18,  nbi  jubetnr  populns  exirc  de 
Babylone,  et  msuper  legitur  :  «  Et  flebunt  et  plao- 


fent  se  super  illam  reges  terrse;  quare  et  solnn 
unc  locum  ad  marginem  adnotavimus.  Pam. 

(7)  Exit  plane  jam  de  corporis  sepulcro,  Ironit 
est  ista  de  Ghristo,  qua  ^(mea  quidem  sententia) 
opinionem  eorum  hsereticorum  irridot,  qui  Gbri- 
sium  resurrcxisse  quidem  fatebantur,  sed  adhoe 
mortalem,  alludens  interea  tacite,  tiun  ad  illad 
Kphes.  VI :  Nobis  coUuctatio  est  adversus  mundi 
rectores,  sive,  ut  ipse  verlit,  mundi  potentes^  quod 
GrcDce  est  xoo|jLcxpdbopoi{,  et  ad  illud  Matth.  xxli : 
Reddite  quas  sunt  Ccpsaris^  Ccesari.  Pam. 

(8)  Etiai7i  nunc  febribus  et  ulceribus.  Sensus  est, 
quia  hseretici  nugabantur  resurrectionem  jam  ft- 
ctam  per  vitam  spiritalem,  et  quamdam  remotio* 
nem  et  separationem  a  corpore,  quod  fepulcnim 
dicebant,  cum  anima  a  corporis  legibus  et  pondcre 
quodammodo  se  assereret  el  absolveret  (neqiie  enim 
tanlum  loquebantur  de  emersione  a  corpore,  qufi 
fit  naturali  morte),  argute  et  ironice  inquit  Auctor, 
bene  exeat  de  corporis  scpulcro  ha?reticus  snscita- 
tus,  at  quomodo  febribus  et  tileeribus  obnoxioi» 
quaesarcmamcorporis  argunnt?  Lkc, 


LIBER  DE  RESURRBGTIONB  GARNIS. 


874 


Ue,  ubi  est  Christus  in  dextera  Dei  residens  :  k 
\assursum  sunt  sapite^  non  qum  deorsum,  Ita 
>  ostendit  resurgcrc,  qiio  solo  adhuc  possumus 
Ula  attingerc ;  quae  non  quaereremus  ^^,  nec 
emus,  si  possideremus.  Subjicit  ctiam  :  Mortui 

estiSy  scilicet  delictts,  non  vobis ;  et  ^^  vit^ 
d  *o  abscondita  est  cum  Christo  in  Deo,  Nondum 

apprehensa  cst,  quae  abscondita  est.  Sic  et 
168 :  Et  nondum, 3\iymanifestatum  ^^  est, quid 
Hsimus^^.Scimus  quia  si  manifestaverit^^si- 
yefus  ^  erimus.  Tanlo  abest,  ut  simus  jam  quod 
imif  :  utiqne  scituri,  si  jam  essemus.  Adeo 
mplatio  est  spei  in  hoc  spatio  per  fidem,  non 
Mentatio  ^^,  nec  possessio,  sed  exspectatio.  De 
ipe    ei    exspectatione    Paulus    ad     Galatas 


CAPUT  XXIV. 
Qu8B  hsec  62  tempora,  cun  Thessalonicensibus 
disce.  Legimus  enim  (I  Thess.  i)  :  Qualiter  converst 
sitis  ab  idoliSj  ad  serviendum  vivo  et  vero  Deo^  ad 
exspectandum  e  ^  ccBlis  Filium  ejus,  quem  suscita^ 
vit  exmortuis,  Jesum.  Et  rursu8(I  Thess.n):  Quce 
enim  spes  nostra^  vel  gaudiumjvel  exsultationis  co^ 
rona^  quam  et  ^*  vos  coram  Domino  nostro  Jesu 
Christo,  in  adventu  ipsius?  Item  (I  Thess.  ii):  Co- 
ram  Deo  et  Patre  nostro,  ia  adventu  ^s  Domim  no^ 
stri  Jesu  Christi,  cum  universis  sanctis  ejus,  De 
quorum  dormitione  minus  moerenda  ^  docens,  si- 
mul  et  tempora  S9S  resurrectionis  exponit  dicens 
(I  Thess,  III  et  iv)  :  Si  enim  credimus  quad  Jesus 
mortuus  sit,  et  resurrexerit ;  sic  et  Deus  eos  qui  dor- 


)  :  Nos  enim  spiritu  ex  fide  spem  justitias  ^  mieruntj  per  Jesum  adducet  cum  ipso,  Hoc  enim 


setamus  :  non  ait,  teoemus.  Justitise  autem  Dei 
,  exjudidOy  quo  judicabimur  ^  de  mercede. 
|Bim  pendens  ei  ipse,  cum  Philippensibus 
il  (Philipp.  ui)  :  Siqua  ^i,  inquit,  concurram 
mseitationem  ^  qu(B  est  a  mortuis  :  non^  quia 
weepif  aut  consummatus  997  sum.  £t  utique 
dent,  el  omnia  sacramenta  cognoverat  (9), 
leetionis,  doctor  nationum  ;  et  tamen  adjicit : 
ffuor  autem  si  ^  apprehendam  in  quo  sum 
Aensus  a  Christo,  Eo  ampiius :  Ego  me,  fror 
nm  puto  apprehendisse,  Unumplane  :  oblitus 
rierum,  in  priora  me  extendens,  secundum  sco" 
persequor  ad  palmam  incriminationis{iO)jper 


dicimus  vobis  in  sermone  Domini  6'',  quod  nos  qui 
vivimus,  qui  remanemusinadventumDomininostri^ 
nonprceveniemus  eos  qui  dormierunt.  Quoniam  ipse 
Dominus  injussu  et  in  voce  archangeli  et  tuba  Dei 
descendet  de  cosloj  et  mortui  in  Christoprimi  resur^ 
gent;  deinde  nos  qui  vivimus;  qui  simul  cum  illis 
tollemur  in  nubibus  obviam  Christo  ^  in  aerem^  et 
ita  semper  cum  Domino  erimus.  Quae  vox  archan- 
geli,  qnae  tuba  Dei  audita  jam?  nisi  forte  in  cubi- 
culis  luereticorum.  Nam  etsi  luba  Dei  evangelicus 
sermo  dicipotest,  qui  illos  jamvocaret^^;  sed  aat 
mortui  erunt  jam  corporaliter,  ut  resurrexerint ; 
et  quomodo  vivunt  ?  aut  in  nubes  erepti ;  et  quo- 


t  concurrerem  :  utique  in    resusciiationem  a  Q  modo  hic  sunt  ?  miserrimi  revera ,    ut  Apostolus 

pronuntiavit,  qui  in  ista  tautum  vita  sperantes  ha- 
bebuntur,  exciudendi  "'o,  dum  praeripiunt,  quod 
post  illam  repromittitur;  frustrati  circa  veritatem, 
non  minus  qnam  Phygellus  et  Hermogenes.  Et  ideo 
majestas  Spiritus  sancti  perspicax  ejusmodi  sen* 
suum,  et  in  ipsa  '^^  ad  Thessalonicenses  Epistola 
suggerit  (I  Thess.  y)  :  De  iemporibus  autem 
et  temporum  spatiis,  fratres,  non  est  necessitas 
scribendi  vobis  :  ipsi  enim  certissime  scitis  quod 
diesDomioi,  quasi  fur  nocte,  ita  adveniet,  Cum 
dicent,  Pax,  et  tuta  sunt  omnia,  tunc  illis  re- 
pentinus  insistet  interitus,  Et  in  secunda,  pleniore 
soUicitadiue  ad  eosdem  (II  Thess.  n)  :  Obsecro  au^ 
tem  ''2  vos,  fratres ,  per  adventum  Domini  nostri 
Jesu  Christi,  etcongregationem  nostram  ad  illum,  ne 
D  cito  commoveanUni  animo^neque  turbeminiyneque 
per  spiritum,  neque  per  sermonem^  scili(£et  pseudo- 


,  8U0  tamen  tempore,  sicut  ad  Galatas 
1I.VI):  bene  autem  facientes  ne  txdeat:  tem- 
emm  suo  metemus  ^.  Sicut  et  ad  Timotheum 
Ite.  i)  de  Onesiphoro  :  Det  iUi  Dominus  tnve" 
wuMericordiam  in  illo  die.  In  quem  diem  ac 
iQSp  et  ipsi  prsecipil  (I  Tim.  iv)  custodire  man- 
mimmaculatum^  irreprehensibile^  in  apparen^ 
>  Domini  Jesu  Christi^  quam  suis  temporibus 
iMbeatus  et  solus  potentatory  et  rex  regnan- 
I,  ei  Dominus  dominantium ;  de  Deo  dicens.  De 
Bi  temporibus  et  Petrus  in  Actis  {Act.  iii) : 
iieat  itaque  vosy  et  resipiscite  ad  abolenda 
!to  vestra^  ut  tempora  vobis  superveniant  refri- 
lexpersona  Dei,et  mittatproedesignatum  vobis  ^^ 
eimm ;  quem  oportet  accipere  cxloSt  adusque 
pem  exhibitionis  omnium,  quce  locutus  est 
r,  are  sanctorum  prophetarum. 


Yariae  iectiones. 

Qn«remu8  Ven.  *9Nobis,  sed  Seml.  Rhen,  ^  Nostra  Paris.  ^^  Manifestum  Rhen,  Seml,  52  S\xmns Rhen. 
L  ^  Manifesiatus  fuerit  a/u.  ^'  Ei  Rhen.  Seml,  ^^  Prsese^tio  Rhen.  Seml.  ^^  Judicabitur  Rhen,  Seml. 
nomodoa/u.  ^  Resurreciionem  Pam.  Fran,  ^  Quo  modoewW.  alii,  ^  Meiemur  Pam.  Fran,  Rig,  Ven. 
iblBRhen,  SemL  «2  Hsec  abest  a  Rhen.  Seml.  w  a  Rhen.  Seml.  «»  Quara  uteta/«,  qua  et  Seml.  ^ 
mliim  Rhen.  Seml,  ^  Miseranda  alii,  «^  Dei  Rhen,  5«m/.^Domino  Fran,  ^  Vocarii  alii,  "^^  Excludend. 
«.  Seml.  Rig,  Ven,  '^^  Forte  prima  Seml.   '^^  Autem  abest  a  Rhen.  Seml. 

Gommentarias* 


{)  Omnia  sacramenta  cognoverat.  Sacramenta 
i  qnidqaid  ad  verani  seu  CUristianam  fidem  per* 
t.  Dopra  dixil,  veritatis  agnitionem^  et  infra  mox 
li  affnitionem  sacramenti.  Ria. 

PATaoL.  II. 


(iO)  Ad  palmam  incrimtnationis,  Sic  igitur  apud 
Apostolum  iegit  Septiminus  Itz\  tb  ppo^grov  rHi 
dvfiYxXi{of(iK,  non  ut  hodie  legimus,  t^;  avw  xXiJtfiu);. 

RlG. 


875 


TERTULLIANI  OPBRUH  PARS  IL  ^  SBRIBS  I,  POLEMIGA. 


m 


prophetarum '^^,  neque  per  episiolam,  scilicet  psend-  a  ligio;  uti  sedeatintemplo  Dei,  adfirmans  Deuni  se. 


apostolorum  ^*,  ac  si  per  nostram,  quasi  insistat  ^^ 
dies  Domini,  Ne  quis  vos  seducat  uUo  modo  :  quo- 
niam  nisi  veniat  abscessio  IJ W  primo,  hujus  uti- 
que  regni  (11),  etreveletur  delinquentias  homo,  id 
est  Aniichristus,  fHiusperditionis^qui'^^  adversatur 
et  superextollitur  in  omne  quod  Deus  dicitur^  vel  rc" 


Pionne  meministis^  quod  cum  apud  vos  essem^  hcec 
dicebam  vobis  ?  et  nunc  quid  '^'^  detineat  "^^  scitu, 
ad  revelandum  eum  in  suo  tempore*  Jam  enim  arca- 
num  iniquitatis  agitatur ;  tantum  qui  nunc  tenet^  te- 
•neat  (12),  donec  de  mediofiat,  Quis,  nisi  Romanus, 
status  ?  S90  cujus  abscessio  in  decem  reges  di- 
Variae  lectiones. 

"^3  Pseudapostolorum  Rhcn.  Seml.  '^'*  Psoudoprophelarum  Rhen,  Seml.  ''sinslat    Ven.  "^*  Quia  Fran.  Pam, 
Ti  Qui  Rhen.  ^»  Teneai.  Rhen.  SemU 

Commentarius. 
{ii)  QuoniamnisiveneritabscessioprimOy  hujus  yerbis interserit  clarissima  tandem  luce.  Yerba  ipsi 
utique  regni.  Pauli  sententia  estIEpist«  adCor.  vii,  refert,  quibus  ostenditur  diem  Domioi  non  instare, 
6  xxip6;  <TuveoTaX{i£voc  rh  Xoiicdv  l<mv.  Unde  Ter-  neque  yenturum,  nisi  veniat  abscessio  primo  :  «  Hu- 
tullianus  transtulit  suum  illud,  Tempus  est  in  col-  jus  utique  regni,  inquit,  aperte  Romannm  signifi- 
lecto.  Nec  alio  sensu  posteriore  sua  Petrus  affirmat,  g  cans,  et  reveletur  delmcpientiae  homo,  id  est  Anti- 
non  tardare  diem  Domini,  qui    sanctis  promissa      christus,  filius  perditionis,  qui  adversatur  et  super- 


grandia  reprsesentet.  Hujusce  aulem  admonitionis 
interpretatio  quorumdam  e  piebc  Thessalonicensium 
Christiana  mentes  ambiguas  sic  tenuit,  ut  jam  in- 
cipcrent,  velut  exspectando  fessi,  spes  suas  ina- 
nes  dicere,  ac  de  adventu  Domini  desperare,  adeo- 
que  sollicitantibus  ad  defectionem  imposluris  aures 
prsebere.  Quis  non  stupeat,  homines  ipsius  Apostoli 
divina  mandata  ministranlis  sermonibus  formatos, 
bene  concepta  non  continere,  tam  fntiles  ?  Ergo  pe« 
riculose  laborantibus  succurrit  Paulus,  rogat^ue  ne 
tcmeraria  levilate  fideni  suam  labefaciari  patiantur, 
memores  eorum  quae  coram  illis  de  fine  saeculi, 
deque  supremi  judicii  die  disceptaverat.  Non  adfore 
diem  illum  Domini  priusquam  acciderit  discessio 
primum,  ac  subinde  hominis  peccati,  hominis  per- 
diiionis,  faclio  manifesia.  Ait  igitur  Apostolus,   non 


esse  quod    ilii  commoveanturp   quasi    mendacibus 

promissis  delusi.  Etenim  prsecessura  duo,   defectio-  ^  vocat,  exislimantium  :  propterea  Paiilum   nol 
^   nem,  et  hominem  illum    pcccati.   De  duobus   istis  C  id  aperte  scribere,  ne  calumniam  videlicet  i 
multa  verba   fecisse    Paulum  cum  Thessalonicam  '   ""  .         i         -      . 

venisset,  ex  eo  coUigere  est,  (juod  increpat  velut 
oblitos  ac  parum  tenaces.  Dem  obscure  ac  per 
senigmata  mentionem  sugeerit  eorum  de  quibus 
aperiius  apud  eos  e$:erat.  i^am,  c  Mysterium,  in- 
qnit,  jam  operalur  iniquitalis,  tantum  ut  qui  nunc 
tenet,  teneat,  donec  de  medio  fiat.  »  Dixerat  supra, 
sic  ordinatum  esse  Dominici    regni  adventum,  ut 

Ersecedere  oporteat  discessionem  primum  ,  deinde 
ominem  peccati.  Et  hunc  quidem  peccati  hominem 
mysterium  iniquitatis  jam  tunc  operari  dicit,  im- 
postores  innuens  et  falsos  fratres  ac  perversos 
Christianos,  aui  sementem  aposlolicam  sterilibus 
avenis  et  infelici  lolio  sufTocatum  irent  furtim  et 
clanculum.  Hsec  nimirum  cunabula  Aniichristi,  jam 
pone  apostolorum  vestigia  subrepentis,  nec  mani- 
testo  latrocinio  grassaturi,  nisi  facta  prius  defec- 
lione.  Tantum  ut  qui  tenet,  leneal,  donec  de  medio 

eat.  Quae  profeclo  tara  diligenter  haud  involvisset  n  fuerit  Evangelium.  Nam  quid  vetabat  haec   apertis- 
Apostolus,   nisi  aliqiiid  significaret,  quod  apertius  U  sime  scribi?quid  erat  quod  tantopere  inamforaretor 


extollitur  omne  quod  Deus  dicitur,  vel  religip,  mi 
scdeai  in  templo  Dei,  adfirmans  Deum  se.  Nonnr 
meministis  quod,cum  apud  vos  essem,  haecdicebam 
vobis?  Et  nunc  quid  xletineat  scitis,  ad  revelaD- 
dum  eum  in  suo  tempore.  Jam  cnim  arcanam  ini- 

3uitatisagitatur;  tantum  qui  nunc  tenet,  teneat, 
onec  de  medio  fiat.  Quis,  nisi  Romanus  statos, 
cujus  abscessio  in  decem  reges  dispersa  Antichri- 
stum  superducet,  et  tunc  revelabitur  iniqao«  ?  t 
Ttnii  viri,  tamque  apostolorum  temporibus  propiik> 
qui  interprctationem,  ut  rei  de  qua  agebatareoo- 
venientissimam,  communi  omnium  postea  scripto-. 
rum  consensu  comprobatam  fuisse  animadvertimas,' 
praeterquam  Auguslini  ac  Tbeodoreti.  Plane  Aa- 
gustinus  libro  de  Civitate  Dei  vigesimo,  prorsiis  qoid 
daerit  Apostolus  se  ignorare  fatetur.  Bt  tames 
continuo    diserlissime   subjicit    suspicionem ,  uti 

nolulsse 
incor- 
reret,  quod  Roroano  imperio  male  optaret,  cnni 
speraretur  aeteroum.  Quam  certe  suspicionem  m 
potius  sententiam  Chrysostomus  adeo  veritati  con- 
gruam  censuil,  ut  caeteris  interpretationibos  neg- 
lectis,  hanc  unam  Ecclesise  suse  pro  certissimt 
tradiderit,  laudato  sanctissimi  Apostoli  oonsilio, 
devitantis  odia  quse  non  tantum  absque  ullo  rei 
Christianae  commodo,  verum  maximo  cum  periculo 
suscepissct.  Etcnim  epistola  semel  intercepta,  eom- 
pertoque  defectionis,  imperio  Romano  pemicioss, 
vaticinio,  quis  non  continuo  Apostolum  ipaum,  ot 
ducem  et  antesignanum,  cunctosque  adeo  fideles, 
ut  conscios  scelestissimae  coQjurationis  obruisset? 
De  Theodorcto,  miror  tam  accommoda  interpreta- 
tione  repudiata,  frij;idissimam  sectari  :  nempe  illis 
verbis,  «  Quid  detmeat  scitis,  et,  tantum  qni  tenet 
teneat»  »  significari  decreta  Dei  prohibenlis  Anli- 
christi  impetum  usque  dum  orbe  toto  prsedicatiun 


declaratum  vel  sibi  ipsi,   vel  eliam  tbessalonicen- 
sium  Ecclesise  nocuisset.  Tenebras  igitur  iterum   ac 
tertio  qusesivit.  Eienim  posteaquam  dixit  non  ven- 
turum  diem  Domini,  nisi  vcnerit  discessio  primum, 
addidit,  Quid  detineat  scitis.  Ac  demum  caljginem 
snperfudit  :  M6vov  6  xari^uv  £pit  fu>(  Ixafxi  ou  ylwjTa, 
^uod  vetus  interpres,  quantum  in  se  fuit,  obscu- 
rioribus  adhuc  latebris  mersit  :    Tantum  ut  qui 
tenet,  teneat,   donec  de  medio  fiat.  Verum  haec 
ignorata  quidem  fuerint  iis  a  quibus  ignorari  Chri- 
stianorum  quieti  conducebat.  Minime  autem  credi- 
derim  obscura  fuisse  Thessalonicensibus,  quibuscum 
Aposloius  ea  de  re   coram   verba  fecerat;  minime 
ilem  succedenlibus  proximie  apostolorum  traditioni 
Christianis,  a  quibus  Tertullianus  accepisse  vide- 
turi  quse  libro  de  Resurrectione  Carnis^  Apostoli 


qusesitissima  obscuritate  ?  Itaque  contenti  shnus  boc 
nostro  TertulUano,  in  cujus  sententiam  Augusliont 
ipse  tandem  concedere  videtur  :  c  Illud  tamen, 
inquit,  quod  ait  Apostolus,  Tantum  qui  modo  te- 
net,  tenent,  non  absurde  de  ipso  Romano  imperio 
creditur  diclum,  tanquam  dictum  sit  :  Tantum  qui 
modo  imperat  imperet ;  donec  de  medio  fiat,  id  Mt, 
de  medio  tollatur.  »  Quam  sententiam  Hieronyouis, 
in  Epist.  ad  Philipp.  et  qusest.  ii,  ad  Al§asiamt 
tam  accurate  et  copiose  expiicavit,  ut  amoigendi 
locum  reliquerit  nuUum.  Rig. 

(i2)  Tantum  quinunc  tenet  teneat.  Consimili  aaoi- 
^mate  vatem  Alexaodro  Severo  imperium  promi« 
sisse  narrat  Lampridius :  t  Te  manet  imperium,  q«od 
tenet  unperium.  »  Ex  quo  intellectum  est»  ioqnit. 
Romani  illum  imperii  prmcipem  ftttunun ;  nam  m 


877 


LIBBR  D8  RBSURRBGTIONB  GUUilS. 


878 


spem  Antichristum ''^  superducet.  £^ /ttnc  me^- j^  et  UQtnmmodo  tpiritalis,  viodicaretur;   cum  vero 
turiniquus,  quem  Dominus  Jesusinterficiet  spiritu      et  in  ultimum  tempus  edicitur  ^,  corporalis  agno- 


arissuiy  et  evacuabit  apparentia  sui(i^)\  cujusest 
adventus  (14)  secundum  operationem  Sutanas  in 
amnivirtute  et  signis  atque  portentis  mendacii,  et 
tffi  omni  seductione  injustitice  eis  qui  pereunt, 

CAPUT  XXV. 

Etiam  *>  in  Apocalypsi  Joannis  (15),  ordo  tem- 
pomm  981  sternitur,  qucm  martyrum  quoque  aoi- 
mffi  sub  altari  ullionem  et  judicium  flagiiantes  sus- 
tinere  didicemnt :  ut  prius  ct  orbis  de  palehs  ange- 
loram  plagas  suas  ebibat,  ei  prostituta  illa  civiias 
a  decem  regibus  dignos  exiius  roferat,  et    bestia 

Antichristus  cum  suo  pseudopropheta  (16)  ceriamen  .  _   ^ _^ 

Ecclesioe  Dei  inferat,  atque  ila  diabolo  in  abyssum  d  proinde  eloquii  prophetici  vindicare.  Ecce  enim, 
inierim  relegato  ^^  primse  resurrectionis  praeroga-  divina  ^^  in  primordio  sentcniia,  terram  hominem 
liva  de  solii»  (17)  ordinelur,  dehinc  et  igne  «^  dato, 


scilur,  quia  non  et  tunc  spiritalis  annunliatur.  Cur 
enim  iierum  annuntiaretur  resurrectio  cjusdem 
conditionis,  id  est  spiritalis,  cum  aut  nunc  eam  de- 
ceret  expungi  sine  ulla  differentia  temporum,  aut 
tunc  sub  omni  clausula  ^  temporum  ?  Ita  nobis 
magis  competit  etiam  spiritalem  defendcre  resur- 
rectionem  ab  ingressu  fidei,  qui  plenitudinem  ejus 
agnoscimus  exitum  ^  saeculi. 

CAPUT  XXVI. 

Unum  adhuc  respondebo  ad  propositioncm  prio* 
rem  allegoricarum  Scripturarum,  licere  et  nobis 
corporalem  resurrectionem  de  patrocinio    figurati 


nniversalis  resurrectionis  censura  de  libris  (18)  judi- 
cetur.  Cum  igitur  et  status  temporum  ultimomm 
ScripturflB  notent,  et  toUm  Chrisiianae  spei  frugem 
in  exodio  ^  saeculi  collocent  (19),  apparet,  aut  ^ 
tnnc  adimpleri  totum  quodcumque  nobis  a  Deo  re- 
promittitur  ;ei  vacat  quod  hic  jam  ab  haereticis  vin- 
ddcatur;  aut  si  et  agnitio  sacramenti  (20)  resurreo- 
tio  est  '^,  salva  utique  illa  creditur,  qusB  in  ulti- 
mo  prsedicatur;  et  seqnitur,  ut  eo  ipso,  quo  ^  hsec 
spintalis  vindicetur  ^,  illa  corporalis  praejudicetur : 
quia  81  nuUa  tunc  annuntiaretur,  merito  sola  hsec, 


divina  ^^  in  primordio  sentcniia,  terram  hominem 
pronuntiando,  Terra  es  et  in  terram  ibis,  secundum 
subsiantiam  989  scilicet  carnis,  quae  dc  lerra  erat 
sumpta,  et  qu8e  prior  homo  fuerat  appellata,  sicut 
ostendimus,  dat  mihi  disciplinam  in  carnem  quo- 
que  interpretandi,  si  quid  irse  vel  gratiae  in  terram 
Deus  slatuit ;  quia  nec  proprie  terra  judicio  ejus 
obnoxia  est,  qnse  nihil  boni  seu  mali  admisit :  ma* 
ledicta  quidem,  qtue  ^^  hauserit  sanguinem  (Gen.t 
iv) ;  sed  et  hoc  ipsum  io  figuram  carais  homicidae. 
Nam  etsi  juvari  seu  isedi  habet  tcrra,  id  ^^  quoque 
propler  homioem,  ut  ille  juvetur,  sive  Isedatur  per 
consistorii  sui  exitus  (21)  ;  quo  magis  ipse  pensabit, 


Varise  lectiones. 

i»  Antichrisli  Rhen.  SemL  »  Joannis  abest  a  Wien.  Seml.  ^^  Religato  Rhen.  Seml.  ^  Igni  Pam.  Fran.  ^ 
Exordio  Pam.  Rhen.  «*  Auiem  Rheti.  Seml.  ^  Esi  abest  a  Rhen.  Seml.  ^  Quod  Rhen.  ^i  Vindicaiur  Rig, 
Ven.  ^  fidudtur  Rhen.  Seml.  s^CIausura  Paris.  et  abest  temporum.  ^Exitu  Fran,  ^^  In  abest  a  Rhen.  SemL 
n  Quod  Rhen.  SemL  ^  id  abest  a  Rhen.  SemL 

Gommentarius. 

esl  imperium,  nisi  apud  Romanos,  quod  tenet  im-  r  igitur  ut  dicamus  significari  prsesidem  antichristiani 
nmn  ?  RiG.  furoris  agentem  in  saeculo,  iniquum.  Rio. 


pennm . 

(13)  Apparentia  adventus  sui.  Quast  iTctfovcCa. 
Etenim  Saianam  ut  semulum  Domini  ssepe  describit. 

%  Ciu,  e.t  adv^us.  Cujus.  scilicet  AnUchristi. 

Rie* 

(16)  M  Apocalypsi  Joannis.  Notat  cap.  20  Ex 
qno  occasionem  sumpserunt  bene  multi,  ut  Ghilia- 
siaram  seu  Miilenariorum  sententiam  ampleeteren- 
tor*  Credebant  autem  justos  per  annos  milie  in  terra 
dormtaros,  ut  centupium  acciperent,  pro  his  quee  ob 
Ctaristum  deseruerant,  id  promiltente  Domino. 
Fnerant  plurimi  haeretici  olim  ejusmodi  inter  guos 
intignis  fuit  Cerinthus,  a  quo  tamen  dissidet  Ter- 
tuliianos,  iicet  Chiliasurum  errorem  hausisse  videa- 
tnr.  Qnod  illi  cum  anliquis  i^atribus  quibusdam 
eommnne,  Papiam  dico  cpiscopum  Hierapolitanum, 
et  B.  Justinum  DiaL  contra  Tryphonem.  Quae  sit 
Jnstini  auctorius  docet  Eusebius,  lib.  iv  Uist.  cap. 


furoris  agentem  in  saeculo,  iniquum.  Rio. 

(17)  De  soliis,  De  thronis  Apocal.  xx.  Rig. 

(18)  De  libriSf  Ttav  Yl7p«p.jjivpjv  Iv  xoU  pi6X(oi;, 
Ibid.  Rio. 

(19)  Totam  ChriiUanas  spei  frugem  m  exodio 
sceculi  colloeent.  Hoo  est,  in  finenteculi*  Exodium, 
Exitus,  Finis,  Glossse  vetcres,  'E^oSiov,  Exsequies. 
Luciiius  : 

Principio  exllas  digDus,  exodinmqne  sequeretur. 
Juvenalis,  Satir.  3 : 

....  Tamdemque  redit  ad  pulpila  notum 
Exodium 

Yetus  interpres,  a  Exodiarius  apud  teteres  in  fine 
ludorum  intrabat,  et  quidquid  lacrjmamm  atque 
tristitiae  coegissent  ex  tragicis  affectibus,  hujus 
spectdculi  risus  detergebat.  »  Argufe  igitur  Septi- 
mius  tinem  sseculi  nuncupavit  exodium.  Tunc  enim 


17  :  O&Tciwt  II  oicouSfic  iTvcKi  a^tot  xa\  Tot;  nvLkaioiq  D  aderit   tempus,  quo    ndeiibus  Christianis   otnnmm 
Mkouv  el  Tov^pb^  XoYot,  d)(  Tbv  El^^otTvt  dbcofAVDtAovi^uv      laborum  et  SBrumnarum  tristitia  vertetur  in  gaudium, 


«&ToO  «Mvdc :  Tanti  mstimabantur  hujus  viri,  Jus 
tlni,  scripta  a  veteribus,  ut  Irenoeus  ejus  verba 
referat.  Fost  Terlullianura  alii  secuti  sunt  errorem; 
excusator  tamen  ipse  a  B.  Augustino  cap.  7,  lib. 
XX,  de  dv.  Dei.  Le  Pr.  , 

(16)  Cum  suo  pseudopropheta.  Satanam  signinoa- 
ri  dicerem,  nisi  proxime  sequeretur,  <  atqne  ita 
diabolo  in  abyssum  interim  relegato. »   Superest 


quale  Septimius  describit  sud  finem  libri  de  SpectO' 
culis.  RiG. 

(20)  Agnitio  sacramenti.  Fidei  Ghristianse  veri- 
tatis.  RiG. 

(21)  Consistorii  sui  exitus.  Yoc^t  consistorium 
terram  a  consistendo,  nam  in  hac  consbtit  homo. 
Alioquin  consistorium  vocamus  losum  in  quo  causse 
cognoscuntur.  Rhen. 


879 


TERTULLIANI  OPBRUM  PARS  U.  —  SBRIES  I,  POLBMICA. 


880 


quse   propter  illum  eliam  terra  patietur.  Itaque  et  j^  pretandam,  quae  exinde  et  in  omnibus   Christum 


cura  comminatur  terr»  Deus,  cami  poiius  commi- 
nari  eum  dicam;  el  cum  quid  terrse  pollicetur,  carni 
potius  polliceri  eura  inlelligam.  Ut  apud  David 
(Psal,  xcvi)  iDominus  regnavii,  exsultet^  terra,  id 
esl  caro  sanctorum,  ad  quam  pertinct  regni  divi- 
ni  fructus.  Dehinc  subjungit :  Yidit,  et  concussa  est 
terra;  montes  sicut  cera  liquefacti  sunt  a  facie  Do- 
mini;  caro  scilicet  profanorum;  et  (Zach,  xii,  10) : 
Videbunt  enim  eum  in  quem  ^^  confixerunt.  Atque 
adeo  si  simpliciter  de  terrae  ^  elemento  utrumque 
existimabitur  pronuntiatum,  quomodo  congruet  et 
concuti  et  liquefieri  eam  a  facie  Domini,  quo  supra 
regnante  exsultavil?  Sic  et  apud  Isaiam  :  Bona 
terrce  edetis;  bona  carnis  intelligentur,  quae  illam 
manent  in  regno  Dei  reformatam  et  angeliGcatam, 
et  consecuturam  quae  nec  oculus  vidit,  nec  auris  au- 
divit,  nec  in  cor  hominis  ascenderuni  (I  Cor.,  ii). 
Alioquin,  satis  vanum,  ut  ad  obsequium  Deus  fruc- 
tibus  agri  et  cibariis  vitae  hujus  invitet,  qaae  etiam 
in  religiosis  et  blasphemis,  semel  homini  addicta 
condiiione,  communicat  (22),  pluens  super  bonos  et 
malos,  et  solem  suum  emittens  ^'^  super  justos  et  m- 
jusios  (Matth.  v).  Felix  nimirum  fides,  si  ea  conse- 
cutura  est  ^^,  quibus  hostes  Dei  et  Christi  non  modo 
utuntur,  verum  etiam  abutuntar,  ipsam  conditio- 
nem  983  colentes  (23)  adversns  conditorem.  Bul- 
bos  et  tubera  in  terrae  ^  bonis  deputabis,  Domino 
pronUDliante,  ne  in  pane  quidem  victurum  homi- 


B 


indutis,  sancta  sit  terra  :  vere  sancta  per  incolatam 
Spiritus  sancti  (25);  vere  lacte  el  melle  mauans, 
per  suavitatem  spei  ipsias;  vere  Judsea,  per  Dei 
familiaritatem :  non  enim  qai  in  manifesto,  Judaeos; 
sed  qui  in  occulto.  Ut  et  templam  Dei  ^  eadem  sil, 
et  Jerusalem,  audiens  ah  Isaia(/5a.  li)  :  Exsurge^ 
exsurge,  Jerusalem,  induere  ^  fortitudinem  brachii 
tui;  exsurge  sicut  in  primordio  diei  ^;  scilicetin 
illa  integritate  quse  ^  fuerat  ante  delictum  transgres- 
sionis.  Quae  enim  in  eam  Hierusalem  voces  ejusmodi 
competerent  ^  exhortationis  et  advocationis,  que 
occidit  prophetas,  etlapidavit  ad  se  missos,  et  ip- 
sum  postremo  Dominum  suum  confixit?  Sed  nec 
ulli  omnino  lerrae  ^  salus  repromitlitur;  quam  opor- 
teret  cum  toiius  mundi  habitu  praeterire.  Etiam,  si 
quis  audebit  terram  sanctam  paradisum  potius  a^ 
gumentari,  quam  el  ^  patrum  dici  capiat,  Adae  sci- 
licet  et  Evae :  proinde  et  in  paradisum  restitutio 
cami  videbitur  reproiiussa,  quae  eum  incolare  el 
custodire  soriita  est,  nt  talis  illuc  homo  revooetor, 
qualis  inde  pulsus  ^  est. 

98'i  CAPUT  XXVU. 
Habemus  etiam  vestimentorum  in  Seriptaris 
mentionem  ad  spem  carnis  allegorizare,  qoia  el 
Apocalypsis  Joannis  (Apoc.,  lu  et  iv),  Hi  mn/,  ait, 
qui  vestimenta  sua  non  coinquinaverunt  (26)  cm 
mulieribui;  yiTginei  sciiicet  signlficans,  et  qui  semel- 
ipsos  castraverunt  propter  regna  coelorum.  Itaqae 


nem.  Sic  Judaei,  terrena  solummodo  sperando,  coe-  C  ^^  ^^^^^  ^**""*  vestibus,  id  est  in  claritaie  ionabe 


lesiia  amittunt,  ignorantes  et  panem  de  coelesti  re- 
promissam,  et  oleum  divinae  unctionis  (24),  et  aquam 
spiritus,  et  vinum  ^  animse  vigorantis  ex  vite  Ghri- 
sti.  Sicut  et  ipsam  terram  sanctam,  Judaicum  pro- 
prie  solum,  reputant  carnem  potius  Domini  inter* 


camis  (27).  Et  in  Evangelio,  indumeatum  nuptiale 
sanciitas  carnis  agnosci  potest.  Itaque  Isaias  do- 
cens,  quale  jejunium  elegerit  Domiqas,  cam  subji- 
cit  de  mercede  bonitalis :  TunCt  inquit  {Isa.  Lvui),  lu- 
men  tuumtemporaneumerumpet(2IS)^  etvestimenta 


Variae  lectiones. 

9*  Exsultavit  Rhen.  Seml.  ^^  Eum  qui  Fran.  eumquem  Jun.  ^  Terra  Fran.  Ria,  Ven.  ^^  ITittens  Rhm. 
Seml.  98  Sunt  Rhen.  Rig.  Ven.  ^  Terra  Rhen.  SemL  ^  Vinum  spiriius  et  aqaam  Ven.  Rigalt.  cod.  Pitha. 
Aquam  spiritus  et  abestFran.  S.Dei  abest  a  Rhen.  Seml.  ^  Indue  Rhen.  Seml.  ^  Diei  abest  a  Rhen.  ^eml.^ 
Qua  Rhen.  Seml.^Com^peieni  Pam.  Rhen.  ^  Terrse  abest  a  Rig.  Ven.  ^  Etiam  Pam.  Fran.  9  Depalsos  alU. 

Commentarius. 

(22)  Qua:  etiam  in  religiosis  et  blasphemis  semel  tem  ea  mente  habitatum  venit^  ut  ibi  perpetao  ut, 
hominiaddictaconditione  communicat.  Eunclocum  summamque  reram  suarum  ibi  habeat.  »  Merito 
eximie  tractavit  Seneca  lib.  iv  de  Benef,^  cap.  28  :  n  igitur  S.  Spiritus  incolatus  fuit  Christas  :  perpe- 
«  Deus  quaedam  in  nniversum  humano  genen  dedit,  **  tuum  siquidem  domicilium  nunquam  intermiMiioi 
*   "'  ....  in  eo  deposuit  pleno  fluenio.  Lag. 

(26)  Qui  vestimenta  sua  non  coinquinauerunt. 
Miscet  Scripturae  diversa,  ut  solet  nonnunqaam,  loct, 
vei  potius  alludit  ad  diversa  loca  ex  quorum  yerhii 
compingit  tertiam  sententiam,  explicans  vertM  miias 
loci  per  aiterius  verba.  Lac. 
(2l)Innuba:  carnis.  Yirgineae ;  codex  Pith.  iunube. 

RlG. 

(28)  Tunc^  inquit,  lumen  tuum  tempora$ieum 
erunipet.  Vertit  Auclor  Isaiae  lviii  temporaneum^ 
pro  eo  quod  alii  matutinum.  Graeca  vox  ic|m6C(iov 
pra^cox  significat.  Deinde  legit  \\ijixia,  id  esi  vesU- 
menta,  pro  eo  qaod  Graeci  codices  hodienii,  et 
quidam  veterum  Id^rdy  id  est  curationes.  Duplex 
est  hujus  loci  lectio  etiam  apud  Grsecos  :  nam  con- 
sentiunt  Tertulliano,  non  modo  B.  Cyprianus,  lib. 
de  Eleemos.  et  Operibus,  sub  principiam,  ac  Ub.  de 
orat.  Domin.  subfinem,  et  B.  Aagustiotts  serm.  172; 


a  quibus  excluditur  nemo,  >  etc.  Rig. 

(23)  Ipsam  conditionem  colentes.  Mundum  a 
Deo  conaitum.  Rig. 

(24)  Oleum,iivinas  unctioniSf  etc.  Delicias  Bcclesiae 
recenset,  tria  nimirum  sacramenta,  Eucharistiam, 
Bxtremam  un<;tionem,  Baptismum.  Easdem  recen- 
set  lib.  I  adv.  Marcionem^  cap.  i4  :  c  Sed  ille 
quidem  usqne  nunc  nec  aqaam  reprobavit,  qua  suos 
abluit,  nec  olenm  quo  suos  ungit,  nec  panem  quo 
ipsum  corpas  suum  repraesentat.  »  Accepit  animam 
vigorantem  pro  vigorem  accipientem,  passivum  si- 
gnificatum  pro  activo,  ut  solet  aliquando.  Lag. 

(25)  Per  incolatum  Spiritus  sancti.  Incolatus 
esl  urbs,  cujus  quis  non  civis,  sed  incoia  est.  Mo- 
destinus  1.  xxxiv,  D.  de  mu.  hon.  :  c  Incolam  vero 
domicilium  facit,  »1.  m.  C  de  incol.  Veram  ut 
Alciatus,  de  verborum  signif.,  inquit,  »  Incola  pro- 
prie  est,  qui,  cum  advena  esset,  in  aliquam  ciyita- 


881 


LIBBR  DB  RBSURRBGTI0N6  GARNIS. 


882 


iua  eititu  orientur  :  non  sobsericam  ^o  utique,  nec  A  serpentem,  quanquam  formidabilem,  subaclnra  bo 


paUiam,  scd  carnem  volens  accipi,  ortum  carnis 
reaurrecturae  de  monis  occasu  prsedicavit.  Adeo 
nobis  qnoque  suppetit  aliegorica  defensio  corporalis 
resurrectionis.  Nam  et  cum  legimus  (Isa.  xxvi)  :  Po- 
pulus  meus,  intraite  in  cellas  promas  quantulum^ 
donec  ira  mea  prcetereat,  sepulcra  erunt  cellae  pro- 
mse,  in  quibus  paulisper  requiescere  habebnnt, 
qoi  in  finibus  saeculi,  sub  ultima  ira,  per  Anti- 
diristi  vim  excesserint.  Aut  cur  cellarum  pro- 
marom  potius  vocabulo  usus  est,  et  non  alicigus 
loci  receptorii,  nisi  quia  in  cellis  promis  caro  sa- 
lita  (29)  et  usui  reposiia  servatur,  depromenda 
illinc  sno  tempore  ?  Proinde  enim  et  corpora  medi- 
€ata   condimentis  sepulturse,  mausoleis  et  monu- 


mini ;  dehinc  carnem  de  sinu  mortis  retractura  ^^, 
atque  ita  omnem  sanguinem  exsecutura  ^^  judicio. 
De  quo  apud  eumdem  propheten  (33)  ^^  (Gen.  ix)  : 
Quoniam  et  vestrum,  inquit  Deus,  sanguinem  exqui- 
ram  de  omnibus  bestiis,  et  de  manu  hominis,  et  de 
manu  fratris  exquiram  eum.  Porro  nihil  exquiritur, 
nisi  qnod  reposcilur;  nihil  reposcilnr,  nisi  quod 
et  reddetur.  Et  utique  reddetur  quod  ultionis  no- 
mine  reposcetur  et  exquiretur.  Neque  enim  vindi- 
cari  poterit  quod  omnino  non  fuerit.  Erit  aulem 
dum  restituitur,  uti  vindicetur.  In  carnem  itaque 
dirigitur,  quicquid  in  sanguinem  prsedicatur,  sine 
qua  non  erit  sanguis.  Garo  suscitabitur,  ut  sanguis 
vindicetur.   Sunt  et    qusedam  ita  pronuntiata,  ut 


mentia  sequestrantur,  processura  iods  cum  jusserit  B  allegorise  quidem  nubilo  careant,  nihilominus  ta-, 


Dominas.  Qaod  cum  ita  inteiiigi  congruat ;  et  quae 
enim  ab  ira  Dei  cellariorum  (30)  nos  refugia  serva- 
bunt  ?  hoc  ipso  quod  ^^  985  ait^  «  donec  ira  prse- 
tereat,  »  quae  exstinguet  Antichristum,  post  iram 
ostendit  processuram  camem  de  sepulcro  ^^,  in 
qno  ante  iram  fuerit  illata.  Nam  et  de  cellariis 
non  aliud  effertur»  quam  quod  infertur;  et  post 
Anticbristi  eradicationem  agitabitur  resurrectio. 

CAPUT  xxvm. 


men  ipsius  simplicitalis  suse  sitiant  interpretatio- 
nem  :  quale  est  apud  Isaiam  (34),  Ego  occidam^ 
et  vivificabo.  Gerte  posteaquam  ocdderity  vivifica-' 
bit.  Ergo  per  mortem  occidens,  per  resurrectionem 
vivificabit.  Garo  est  autem  quae  occiditur  ^"^  per 
mortem  ;  caro  itaque  et  vivificabitur  per  resurre- 
ctionem.  Gerte,  si  occidere  carni  animam  eripere 
est,  vivificare,  SdG  contrarium  ejus  carni  ani- 
mam  referre  est ;  caro  resurgat  necesse  est,  cui 
anima  per  occisionem  erepta,  referenda  est  per 
vivificationem. 


Scimns  autem,  sicut  vocibus,  ita  et  rebus  pro- 
phetarum,  tam  pictis,  quam  et  factis  prsedicatur  re- 
aurrectio.  Gum  Moyses  manura  in  sinum  condit,  et 
emortuam  profert  (31),  et  rursus  insinuat  (32),  et  r 
yiyidam  explieat,  nonne  hoc  de  toto  homine  porten- 
dit?  Siquidem  trina  virtus  Dei  per  illa  trina  signa 
deootabatur  ^^  cum  suo  ordine  :  primo  diabolum     substantise,  subradiant  ^^ ;  quanto  magis,  quae  hanc 

Vanse  lectiones. 

loSnbscribam  Rhen.  subsenvam  /an.  "  Quo  Fran.  "  Sepnlcris  Fran,  "  Notabatur  Par.  "  Retractatura 
Rig.Ven,  ^^  Exquisitura.  Jun.  ^^  Prophetem Pam. propheta  Ven.  mend.  ^"^ Ocdderii  Rhen.  ^^  Obradianta/u. 

Commentarios. 


GAPUT  XXK. 

Igitur,  si^  et  allegoricse  Scripturse,  et  argu- 
menta  (35)  rerum,  et  simplices  voces,  resurrectio^ 
nem  carnis,  quamquam    sine  nominatione  ipsius 


•ed  etiam  Ghrysostomus,  hom.  55,  in  cap,  xvi 
Watth.  De  quo  vide  plura  apud  Leonem  Gastrum  in 
Itaiam ;  ubi  etiam  eos  qui  aliter  legunt,  locum  hunc 
eecendit  de  resurrectionc  interpretari.  Pam. 

(29)  In  cellis  promis  caro  salita,  Quas  hic  cellas 
mox  dioet  ceilaria,  quo  vocabulo  Sulpitius  Seve- 

-     „«•«  l*l_  r»»     »  !•!  •  •»•• 


ms  ntitur  lib.  ii  Hist.  sac,^  ubi  de  episcopis  Arimi-  n  num  condit.  Lb  Pr 

Hnnn     Atf\nv/\/*otia    •    t»     f\n\\\%\a      /\mrtiKiia      in/riiit      ann/\_    ^  /Q9\      Tko    /*«<m     j«m«<i 


tuam  dicit,  non  re  ipsa.  S.  Hieronymus  contra 
Joan.  Hieros.  eodem  utitur  testimonio  ad  proban- 
dam  resurrectionem  :  c  Manus  Moysi  mutata  est  in 
candore  nivis  et  deinceps  colori  pristino  restituta 
in  utraque  diversitate  manus  fuit.  >  Ls  Pa. 
(32)  £^  rursusinsinuat,  Quod  modo  dixit,  in  si- 


nom  convocatis  :  «  Quibus  omnibus^  inquit,  anno- 
Bas  ei  eellaria  dare  imperator  prseceperat.  »  Rig. 

(30)  Cellanorum.  Gellarium  proprie  est,  in  quo 
eolliguntur  ministeria  mensarum,  vel  quse  victui 
neeessaria  supersunt.  Sed  ad  rem  Tertulliani  obser- 
vntum  est  discrimen  inter  promptuarium  et  cella- 
riiun,  quod  in  hoc  deponantur  quae  paucorum  die- 
rum  snnt,  in  promptuario  vero  quae  longi  tempori^. 
Qnare  non  diuturnam  fore  mortem  per  cellarii  vo- 
eidiinlam  admonuit  TeriuIIianus.  Vocis  cellarii  me- 
■dnit  S.  Gregorius  Mag.  lib.  ii  Dial.  cap.  28 :  «  Mo- 
nachus,  qui  cellarium  tenebat,  audivit  quidem  ju- 
benlia  Benedicti  verba,  sed  implere  distulit.  »  Pam. 
^  (31)  Et  emortuam  profert,  Exodi  iv  refertur  haec 

llistoria,   et  SOlum  ^fiv4)Chr)  i{  yjXp  aOrou  Xitrpcooa,  et 

facia  e$t  manus  ejus  leprosa,  habetur.  Verum  infra, 
eap.  55,  nilidius  rcm  ex|licat  :  c  Mutatur,  ioquit, 
■oysi  manus,  et  quidem  ad  instar  emortuae,  exsan- 
goia,  >  etc.  Hic  enim  similitudine  quadam   emor- 


(33)  De  quo  apud  eumdem  prophetam,  Nempe 
Moysen,  tacite  innuens  eum  esse  auctorem  et  Exodi 
et  Geneseos,  ex  quibus  haec  testimonia  citat,  atque 
adeo  et  totius  Pentateuchi.  Gerte  de  Exodo  et  Deu- 
ter.  idipsum  patet  ex  Scripturse  verbis  Exod.  xxiv, 
et  Deut.  XXXI ;  et  de  toto  opere  id  asserunt  Philo, 
lib.  de  MundOf  ac  Josephus  alicubi.  Pam. 

(34)  Quale  est  apud  Isaiam,  etc.  Verba  quae  ex 
Isaia  refert  TertulUanus  in  tota  prophetia  akoXE^el 
non  reperiuntur ;  colligi  tamen  possunt  ex  iis  locis 
in  quibus  Deus  potentiam  suam  ostendit  ex  eo  quod 
populum  in  angustias  mortis  dejicere  possit,  et  a 
morte  revocare.  GSarius  habentur  haec  I  Reg.  ii  : 
Dominus  morti/icat  et  vivificat,  et  in  psal.  Esii 
Isaiae  xxxviu  scriptum  legatur  :  Corripies  me  et 
vivificabis  me.  Le  Pr. 

(35)  Allegoricce  Scripturce  et  argumenta,  etc. 
^A^aaifOLkBLltayiv^  instituitteslimoniorum^quibus  resur- 
rectio  mortuorum  demonstratur.  Lb  Pa. 


883 


TERTOLLIANI  OPERDM  PAR8  fl.  -  SBRI8S  I,  POLBMICA. 


9Skk 


speciem  ^^  in  ipsas  substaniias  corporales  speciali  A  tiant  in  allegorise  argumentalionem,  quia  ^eendOf 
menlione    determinant,   non   erunt  deducendae  in      Ossa  istaomnisdomus  hraelesi^jimhf^nemeAte' 


quaesiionem !  Accipe  Ezechielem  (Ezech.  xxxvii)  : 
Et  facta  est,  inquit,  super  me  manus  Domini^  et 
extulit  me  in  spiritu  DominuSy  et  posuit  me  in  me^ 
dio  campi :  is  erat  ossibus  referttis,  et  circumduxit 
me  super  ea  per  circuitum;  et  ecce  multa  super  fa- 
ciem  campi^  et  ecce  arida  satis.  Et  ait  ad  me :  Fili 
hominis,  si  vivent  ossa  ista  ?  Et  dixi :  Adonai  Domi- 
ne^  tu  seis.  Et  aii  ad  me :  Propheta  in  ossa  hasc,  et 
dices  :  Ossa  arida,  audite  sermonem  Domini,  Hcec 
dicit  bominus  Adonai  ossibus  istis :  Ecce  ego  affero 
%n  vos  spiritum,  et  vivetis^  et  dabo  in  vos  spiritum, 
ei  reducam  in  vos  ^  carnes^  et  circumdabo  vobis  ^* 
cutem,  et  dabo  in  vobis  spiritum,  et  vivetis  ^^etco-  ^ 
gnoscetis  quod  ego  Dominus,  Et  prophetavi  secun-  ■' 
dum  proM^eptum,  et  ecce  vox,  dum  propheto^et  ecce 
motus,et  accedebant  ossa  ad  ossa.Et  vidi.et  ecce  su- 
per  ossa  nervi,  et  caro  ascendif,  et  circumpositce 
sunt  eis  cutes  ^3,  et  spiritus  in  eis  non  erai^  et  ait  ad 
me :  Propheta  ad  spiritum,  fili  hominis ;  propheta, 
et  dicesad  spiritum :  Ha^c  dicit  Dominus  Adonai :  A 
quaiuor  ventis  veni,  spiritus,  et  spira  in  istis  inte* 
remptis,  et  vivant,  Ei  propheiavi  ad  spiritum^  si- 
cut  prascepit  mihi,  ei  introivit  in  ea  spiritus,  ei 
vixerunt,  et  constiterunt  ^*  super  pedes  suos  valen- 
iia  magna  satis  (36).  Et  ait  ad  me  :  Fili  hominis, 
ossa  ista  omnis  domus  Israel  est,  Ipsi  dicunt :  Exa- 
ruerunt  ossa  nostra,  et  periit  spes  nostra,  avulsi 


cerit  Israel  (37) «  et«»  propria  conditione  IraDttulerit; 
alque  ita  figuratam  esse,  non  veram  pesurrectionii 
prsedicationem.  Statum  enim  Judaeorum  defonnariY 
quodam  modo  emortuum  et  exaridum  et  dispersiia 
in  campo  orbis.  Itaque  ct  imaginem  resurredionii 
in  illum  allegorizari,  quia  recolligi  habeat  et  re- 
compingi  os  ad  os,  id  est  tribus  ad  tribum,  et  po- 
pulus  ad  populum,  et  recorporari  camibus  faenlta- 
tum  30  el  nervis  regni ;  atque  ita  de  sepiuleris^  id 
est  de  habitaculis  captivitatis  tristissimis  atqoe 
leterrimis  educi,  et  refrigerii  nomine  reBpirare,  el 
vivere  exinde  in  terra  sua  Judea.  Et  quid  poit 
haec?  Morienlur  sine  dubio.  Et  quid  post  mortem? 
Nulla,  opiuor,  resuscitatio,  si  non  haec  erit  ipsi, 
quae  Ezechieli  revelatur.  Sed  enim  et  alias  pnedica- 
tur  resurrectio  :  ergo  et  3i  haec  erit,  et  temere  in 
itatum  eam  Judaicarum  rerum  convertunt.  Ant  ri 
alia  est  illa  quam  defendimus,  nihil  mea  interest, 
dum  sil  el  corporum  resurrectio,  sicut  et  remm  Jn- 
daicarum.  Denique,  hoc  ipso  quod  recidivatus  Ja- 
daici  slatus  de  ^'  recorporatione  et  redanima- 
tione  (38)  ossium  figuratur,  id  quoque  eventuram 
ossibus  probatur.  Non  enim  posset  de  ossibus  figora 
componi,  si  non  idipsum  et  ossibus  eventurum  es- 
set.  Nam  etsi  figmentum  verilatis  (39)  in  imagiae 
est,  imago  ipsa  in  veritate  est  sui ;  neoesse  est  em 
prius  S3S  sibi  quo  alii  configuretur  :  de  vaeoo 


sumus  887  in  eis,  Propterea  propheta  ad  eos  :  Ecce  Q  similitudo  non  competit ;  de  nullo  parabola  non 


ego  patefacio  sepulcra  vestra;  et  eveham  vos  de  se- 
pulcris  vestris,  populus  meu^  :  et  inducam  vos  in 
terram  Israel ;  et  cognoscetis  quod  ego  Dominus 
aperuerim  ^s  sepulcra  vestra,  et  eduxerim  vos  de 
sepulcris  vestris,  populus  meus;  et  dabo  vobis  ^ 
spiritum,  ei  vivetis,  et  requiesceiis  in  terra  vesira, 
et  cognoscetis  quod  ego  Dominus  locutus  sim  et  fece^ 
rim,  dicit  Dominus, 

CAPUT  XXX. 
Hanc  quoque  praedicationem  scio  qualiter  concu- 


convenit.  Ita  oportebit  ossium  quoque  credi  revisce- 
rationem  et  respirationem  qualis  dicitur,  de  qua 
possit  exprimi  Judaicarum  rerum  reformatio  qualis 
affingitur.  Sed  magis  rcligiosum  est,  veritatem  de 
suae  auctoritaie  ^^  simpliciiatis  defendi,  quam,  sen- 
8US  divinse  propositionis  expostulat.  Si  enim  ad  rei 
Judaicas  spectaret  haec  visio,  stalim  revelato  sita 
ossium  subjecisset,  Ossa  isia  omnis  domus  Israelis 
est;  et  caetera  deinceps.  At  cum  ostensis  ossibus, 
de  propria  spe  eorum  quid  ^4  obloquitur,  nondain 
nominato  Israele,  et  fidem  tentat  prophetae  :  FiU 


Variae  lectiones. 
19  Spem Pam.  Rhen,  ^o  Vos  in  Rhen.  SemL  ^i  In  vobis  Rhen.  Seml,  ^  Et  dabo  i.  v.  s.  et  r.  i.  v.  e.  elc. 
c.  V.  c.  et  d.|i.  V.  s.  \vieX\i  absuni  a  Venet,  23  Cames  Rhen,  cod.  Pitha^,  ^*  Steterunt  Rhen.  Seml.  ^  Ape- 
rui  Rhen,  ^e  lu  vos  alii.  ^  Est,  Israel,  in  Rhen.  Seml.  Israel  est  in  Pam.  28  Israeli  Seml.  Israelis  coi:  Piik. 
29  Sed  Rhen,  Seml.  ^  Carnis  faculiatem  Rhen,  Seml.  ^i  Aut  Jun,  32  Readunatione  Fran,  readantatioDO 
Pam.  mendose.  ^  Yeritate  Rhen,  Sernl.  de  sua  auctoritate  et  simplicitate  Par.  ^^  Qui  i^an. 

Commentarius. 

(36)  Super  pedes  suos  valeniia  magna  satis.  In  n  B.  Hieronymus  in  cap.  xxxvn  Ezechielis  mortnormn 
primo  casu  est  vox  isthaec,  non  in  sexto.  Grsece  :  resurreciionem  evincit,  eo  quod  restauratio  Judaici 
ka\  foTDoav  lizi  tOv  tcoS&v  a6TS)v  xa\  ouvo^w^  i:q>X^ 


a^o^pa.  Vulgatus  :  Steteruntque  super  pedes  suos 
exercitus  grandis  nimis  valde,  Pcr  valenliam  intel- 
ligit  Terlullianus  potenliam  magnam  copiarum  et 
exercitus  con^regati,  secutus  translationem  Aquilae 
et  Theodolionis,  qui  habet,  Suvajit;  [xsy^Xh,  vis  ma^ 
gna.  Lag. 

(36)  Imaginem  ea  fecerit  Israel.  Locus  de  quo  hic, 
qua^slio,  mco  judicio  a  Terluliiano  optime  de  resur- 
rectione  mortuorum  explicatur ;  neaue  enim  ea  mihi 
allubescit  interpretatio  quam  refellit  Auctor,  qufle- 
que  recentiorum  est  fere  omnium.  Pari   raUone 


populi  promittatur,  fulciaturque  resurrectione,  quc 
si  non  esset,  vana  esset  promissio ;  dc  rebus  enifli 
non  exstanlibus,  nuHus  certi  quidquam  potest  pre- 
bare.  Yide  locum.  Le  Pr. 

(38)  Recorporatione  ei  redanimatione,  Est  ^vflefi^ 
Xtoaic ;  male  corrigunt,  qui  readunatione  scribtut. 
Le  Pr. 

{Z9)Nam  et  sifigmenium  veritatis.  Exemplum  sea 
potius  metaphoram,  aut  similitudinem,  vult  innnere, 
quae  ad  fingondam  seu  repraesentandam  veritatem 
adhibetur.  Lb  Pr. 


LIBBR  DB  RBSURRBGTIOMB  GARNIS. 


886 


•fi,  tiviventotsa  hcee  »,?  ni  et ille  responderet:  1  prophelte  »> :  ExibiUt  de  sepukris,  veluti  vituli  de 


IM,  ^tt  scis ;  non  ulique  Deus  prophetse  fidem 
re  tentasset,  quae  futura  non  esset,  quam  nun- 
brael  audisset,  quam  credi  non  oporieret.  Sed 
am  prsedicabatar  quidem  resurrectio  mor- 
n ,  Israel  vero  pro  sua  incredulitse  dissidens, 
•Kzibatur,  et  aspiciens  habitum  senescentis 
tonB  (40),  desperabat  resurrecionero  ;  vel  non 
B  potius  animum  dirigebat,  scd  in  circurastan- 
las;  idcirco  Deus  et  prophetam,  quasi  36  et 
\  dnbium,  prsestruxit  ad  constantiam  praedica- 
,  ravelato  ordine  resurrectionis ;  et  populo  id 
cidam  mandavit ,  quod  prophetse  revelavit , 
dieans  esse  ossa  quae  erant  resurrectura,  qui 
ndebant  resurrectura.  Denique  in  clausula : 


B 


vinculis  soluH,et  conculcabitis  inimicos  {Matth.iVj 
3).  Et  mrsum :  Gaudebit  cor  vestrumy  et  ossa  vestra 
velut  herba  ^*  orientur  (Isa,  lxvi),  quia  ei  herba  de 
dissolutione  et  comiptela  seminis  reformatur.  In 
summa,  si  proprie  in  Israelis  statum  resurgentium 
ossium  imago  contenditur,  cur  etlam  non  Israeli 
tantnmmodo,  verum  et  omnibus  gentibus  eadem 
spes  annuntiatur  et  recorporandarum,  et  redaniman- 
darum  reliquiamm,  et  de  sepulcris  exsuscitando* 
rum  ^  mortuomm  ?  De  omDibus  enim  dictum  est 
(Isa,  xvn) :  Vivent  mor(ttt(44),  etexsurgent  dese" 
pulcris  :  ros  enim  qui  a  te  est^  medela  est  ossibus 
eorum.  Item  alibi  (isa.  lxvi)  :  Veniet  adorare  omnis 
caro  in  conspectu  meo,  dicit  Dominus.  Quando  ?  Gum 


pmeetiSt  inquit,  quod  ego  Dominus  locutus  ^  prseterire  coeperit  habitus  mundi  h^jus.  Supra  enim : 


Quemadmodum  coslum  novum  et  terra  nova,  qua^ 
ego  facioin  conspectumeo^  dicit  Dominus;  ita  stabit 
semen  vestrum.  Tunc  ergo  quod  subjicit,  implebitur : 
Et  exibunt  (ulique  de  sepulcris),  et  videbunt  artus 
eorum  qui  impie  egerunt,  quoniam  vermis  illorum 
non  deddet,  et  ignis  eorum  non  exstinguetur,  et 
erunt  conspectui  omni  cami;  scilicet  quse  resuscilata 
et  egressa  de  sepulcris,  Dominum  pro  hac  gratia  ado- 
rabit. 

CAPDT  XXXIl. 

Sed  ne  solummodo  eorum  corporum  resnrrcctio 
videatur  prsedicari,  quse  sepulcris  demandantuf,  ha- 
bes  scriptum  {Apoc  iii) :  Et  mandabo  piscibus  maris 


$$  fiemm ;  id  utique  facturus,  quod  fuerat  lo- 
;  OBteram  non  id  factums  quod  locutus,  si 
fiutimis. 

CAPUT  XXXI. 

16  ai   et  populus  allegorice    mussitaret  ossa 

raftcta,  et  spem  suam  perdiiam  dispersionis 

**  quernlus,   meriio  videretur    ^  et   Deus 

tam  desperationem  (41)  figurata  promissione 

lalas.  Sedcum  dispersionis  quidem  injuria  (42) 

im  populo  accidisset,  resurrectionis  vero  spes 

BS9  illum  saepissime  cecidisset,  et  ^^  mani- 

eat  de  corporum  interitu  labefactans  fiduciam 

ivetionis:  ita  et  Deus  eam  reslruebat  fidem, 

popnlus  destmebat.   Qnanquam  etsi  aliqna 

ntlnm  rerum  tunc  conflictatione  moercbat  ^  C  (45),  S40  et  eructabunt  ossa  quce  sunt  comesta^  et 


faciam^  compaginem  ad  compaginem,  et  os  ad  os. 
Ergo,  inquis,  et  pisces  resuscitabuotor,  ot  caeterae 
bestise  et  alitcs  carnivone  (46),  ut  revomant  ^  quos 
comederant :  quia  et  apud  Moysen  legis,  exquiri  san- 
guinem  de  omnibus  l)estiis  ?  Non  ulique.  Sed  idcirco 


,  BOil  ideirco  in  parabola  acripienda  esset  (43) 
itknjs  intentio,  sed  in  tcstationem  resurrectio- 
t  in  illam  spem  erigeret  illos  aeternae  scilicet 
1,  et  necessarioris  resiitutionis,  et  averteret 
leeln  prsesentium  remm.  Ad  hoc  eniro  et  alii 

Variae  lectiones. 

toe  abest  a  Rhen.  Seml.  3«  Qua  Rig.  Ven.  ^^  Excitum  Rhen.  Seml.  ^  Videtur  alii.  »  Ut  Lat.  w  Hae- 
fUun.  Seml.  ^^  Propheiae  Ven.  ^  Yelociter  Rhen.  cod.  Pith.  *3  Excitandomm  Rhen.  Seml.  ^*  Facienl 
**  Vomani /l/i^.  Seml. 

Commentarius. 

)  Babitum  senescentis  sepulturce.  Venuste  di-  tunc  aonflictatione  moerebat  Israel,  etc.  Nam  cutn 
pro  sera  et  dinturna  mora  sepulturae,  sicut  Ezechiel  prophetavit,  haec  dispcrsio  jam  erat  facta. 
I- diaturna  et  loogseva  sunt  vita,  senescunt;  n  SicHieronymus  in({uii:  Per  ressurrectionis  parabo- 
p.  32 :  ff  Quam  capulum,  quam  sepuicrum,  "  lam  de  restitutione  Israclprophetari,  qui  eo  tempore 
aenium  requietae  atque  reconditae  alicujus      captivus  erat  in  Babylone.  Epiphanius,  in  Ki/{5/>ro- 

phetarum^  Ezechielem  tradit  m  capliviiate  vaticma- 

tum  fuisse.  Lac. 

(43)  Non  idcirco  inparabola  accipienda  esset^  etc. 
ProlMit  restituiionem  iliam  IsraelKaram  non  tam 
fuisse  revelaiionem  qua  Deos  iilos  restituere  vellet, 
resurrectionis  tesiimonium.  Lb  Pr. 

(44)  Vivent  mortui.  In  Grseco  est,  resurgent,  iva- 
(mrHyovtat.  Isa.  XXVI,  juxta  LXX.  Lb  Pr. 

(45)  Et  mandabo  piscibus,  etc.  Apoc.  xx,  licct 
diversua  locus  esse  videatur,  sed  citanl  veteres  quse- 
dam  aliquando  ex  Scriptura  qnse  tamen  non  exstant. 
LsPa. 

(46)  Et  alites  camivoras.  2apxo66pot  alites.  Hsere- 
ticorum  erat  objectio,  fieri  non  posse,  ut  qui  a  b^I- 
luis  discerpti  avibusque  fuissent,  resurgerent.  Hos 
hic  confalat  Tertnilianus.  Ln  Pa. 


»  Lac. 
I  Figuratam  desperationem.  Figurata  enim 
nia  explicabant  suam  extremam  calamitatem, 
tea:  Aruemnt  ossa  nostra;  eosque  Deus  eo- 
leoore  solatur  vaticinio  illo  ct  visione  ossium 
rain.  Lag. 

)  Sed  cum  dispersionis  quidem  injuria,  etc. 
mr  putasse  Aucior  ante  calamitatem  illam  Israe- 
popnli  edidisse  hoc  oraculum  Ezcchielem ; 
faiaum  videtur,  cum  Ezechieiis  prophetia 
t  post  captivitatem.  Sed  potest  accipi  Tertul- 
«  non  quod  voluerit  omnino  ante  captivilatem, 
inte  plenam  dispersionem  et  oppressionem 
Wmam  Israelis  vaticinatum  hsec  prophetam. 
fO  non  nimium  haeret  huic  sententise  Auetor, 
alatiro  alia  via  suam  inierpretatioiiem  confir* 
»mn  inqnit,  Quamquam  etsi  aliqua  prdssefUium 


887 


TBRTULLIANI  OPRRUM  PARS  U.  —  SBRIBS  I,  POLBMIGA. 


888 


Dominantur  bestise  et  pisces  in  redhibitionem  ^  A  gelia  nanc  provoco.  Hic  quoque  oceursunu  prius 


carais  et  sanguinis,  quo  magis  expnmatur  resur- 
rectio  etiam  devoratorum  corporum,  cum  de  ipsis 
devoratoribus  exactio  edicitur.  Puto  autem  hujus 
quoque  divinae  potestatis  documenlum  idoneum  Jo- 
nam,  cum  incorruptus  utraque  substantia,  carne 
atque  anima  ^'',  de  alvo  piscis  evolvitur  ^^.  Et  utique 
triduo  concoquendse  carni  viscera  ceti  tam  suffe- 
cissent,  quam  ^^  capulum,  qilam  sepulcrum,  quamse 
nium  requiet»  atque  reconditse  ^  alicujussepulturse : 
salvo  eo,  quod  et  bestias,  feros  ^^  (47)  in  Ghristia- 
num  vel  maxime  nomen  homines,  vel  ipsos  etiam 
iniquitatis  angelos  figuravit,  de  quibus  sanguls  exi- 
getur  per  uUionem  pensandam.  Qui  ergo  discendi 
magis  adfiois,  quam  prsesumendi ;  ct  credendi  dili- 


B 


eidem  astutiae  eorum,  qui  proinde  et  Dominum 
omnia  in  parabolis  pronuntiasse  contendunt,  quia 
scriptum  est :  Hcgc  omnia  locutus  est  Jems  in  po- 
rabolis,  et  sine  parabola  non  loquebatur  ad  illost 
scilicet  ^3  Judseos.  Nam  et  discipuli :  Quare,  aiont, 
in  parabolis  loqueris  ?  el  Dominus :  Propterea  in 
parabolis  loquor  ad  eos^  ut  videntes  non  videant,  et 
audientes  non  audiant,  secundum  Isaiam.  Quod  si 
ad  Judaeos  in  parabolis^  jam  non  ad  omnes;  8i 
non  ad  omnes  in  parabolis  ^,  jam  non  sempery  nec 
omnia  parabolae;  sed  qusedam,  cumad  quosdam ;  ad 
quosdam  autem,  dum  adJudseos,  nonnanquam  plane 
et  ad  discipulos.  Sed.  quomodo  referat  Sciiptura, 
considera :  Dicebat  autem  et  parabolam  ad  eos ; 


gentior,   quam  contendendi;  et  divinae  potius  sa- ■' ergo  et  non   parabolam  dicebat,  qui  non  notare 


pientiae  religiosus,  quam  suae  libidinosus,  audiens 
aliquid  a  Deo  destinatum  in  cames,  et  cutes,  et  ner- 
vos,  et  ossa,  aliud  quid  haec  commentabitur,  quasi 
non  in  hominem  destinetur,  quod  in  istas  substan- 
tias  praedicatur?  Aut  enim  nihil  in  hominem  desti- 
natur,  non  liberalitas  regni,  non  severilas  judicii, 
non  quodcumque  est  resurrectio  aut  si  in  hominem 
deslinatur,  necesse  est  in  eas  substantias  destine- 
tur,  ex  quibus  homo  structus.est,  in  quom  destina- 
tur.  lilud  eliam  de  argutissimis  istis  demutatoribus 
ossium,  et  carnium ;  et  nervorum,  et  sepulcrorum 
requiro  cur  si  quando  in  animam  quid  pronuntia- 
tur  (48),  nihil  aliud  animam  interpretantur ,  nec 
transfigurant  52  eam  in  allerius  rei  SLTg\imenium\  r{bO)  et  Sidoniin  diejudicii  ;ei(Matth.Ti): 


tur  cum  parabolam  loquebatur,  si  ita  semper  loque- 
batur.  Et  tamen  nullam  parabolam  ^  non,  aut  ab 
ipso  invenias  edissertatam,  ut  de  seminatore  in  verbi 
administratione ;  aut  a  commentatore  Evangelii  pr»- 
luminatam,  ut  judicis  superbi,  et  viduae  instantis  ad 
perseverantiam  orationis ;  aut  ultro  conjectandami 
ut  arboris  fici  dilatae  in  spem,  ad  instar  Judaicae  io- 
fructuositatis.  Quod  si  nec  parabolae  obumbrant  ^ 
Evangelii  lucem ;  tanto  abest,  ut  sententiae  et  defini- 
tiones,  ^quanim  aperta  natura  est,  aliter  quam  sonant 
sapiant.  Definitionibus  autem  et  sententiis  Dominus 
edicit,  sive  judicium  sive  regnum  Dei,  sive  resur- 
rectionem:  Tolerabilius  erii/\nqmi(Matth.  xi),  Tyro 

HM^Dir 


cum  vero  in  aliquam  speciem  corporalem  quid  edi- 
ditur,  omnia  potius  asseverant,  quam  quod  nomina- 
tnr?  Ml  Si  corporalia  parabolae  (49),  ergo  et  ani- 
malia;  si  non  ct  animalia,  ergo  nec  corporalia. 
Tam  enim  corpus  homo,  quam  et  anima,  ut  non 
possit  altera  species  admittere  senigmata^  altera  ex- 
cludere. 


CAPUT  xxxni. 

Satis  haec  de  prophetico  instrumento :  ad  Evan- 

Variae  lectiones. 


cicite  illis,  quod  appropinquaverit  regnum  Dei;  et 
(Luc.  XI v) :  Retribuetur  tibi  in  resurrectione  justO" 
rum.  Si  nomina  absoluta  ^^  sunt  rerum,  id  est  jadidi 
et  regni  Dei,  et  resurrectionis,  ut  nihil  eorum  in  para- 
bolam  comprimi  possit;  nec  ea  in  parabolas  compel- 
lantur,  qaae  ad  dispositionem  ^,  et  transactionem,  et 
passionem  regni,  judicii,  et  resurrectionis  prsedi- 
cantur  (51) ;  atque  ita  corporalia  defendantar  ^,  ut 
corporaltbus  destinata,  id  est,  non  spiritualia,  quit 
non  figurata  (52).  Nam  et  ideo  prsestruximoB  ^ 


*6  Redhibitione  Pam,  Fran,  ^*'  Utramque  substantiam,  carnem  atque  animam  Rig,  Ven,  *8  Evomitur  lat, 
*9Qua  vdquasi  Rhen.  ^  Conditae  Rhen.  Seml,  5i  Bestiasferas  Rhen.  Seml.  ^2  Transfigunl  Rhen,  Rig.  Seml. 
Ven,  ^3  Ad  add,  Rig.^  Jam  n.  a.  omnes  si  n.  ado.  in  parabolis  ahsunt  a  Ven.  ^  Parabolam  abest  a  Par.  ^ 
Adurabrant  Rhen.  Seml.  ^TAbsolute  ii/ien.  Sm/.^sDispensationem  fliflf,  ^9  Defendentur  Pam.  Rhen.^?nsi' 
trinximus  Rhen. 

Commentarius. 

(47)  Salvoeo  quod  etbestiaSf  feros^  etc.  Nonabs-  n  interpretantes  figlirate  et  parabolice,  cnr  non  et  ea, 
que  aliqua  ironia  haec  dicta  a  Tertulliano  subiodi-  ^  quae  de  animae  resurrectione  dicuntur,  exlendunt 


cant  hanc  interpretationem  haereticorum  ad  locum 
Gen.  IX,  quem  nuper  insinuavit  Auctor,  et  cap.  28, 
attulerai  ad  probandam  etiam  resurrcclioaem.  Sed 
effugium  haerelicotum  statim  cocpit  retorquere  in 
illos.  Lac. 

(48)  Cur  si  quando  in  animam  guid  pronuntia^ 
tur,  eic.  l^etit  raiionem  ab  haereticis,  cur  ea,  quae  in 
Scriptura  dicuntur  de  corporah  resurrectione,  inter- 
pretentur  Ue  anima,  et  ea  .quae  de  anima  dicuutur, 
nullo  pacto  velint  in  corpus  redundare.  Lag. 

(49)  Si  corporalia  parabolai.  Si  quae  de  corpore 
praedicuntur ,  sunt  parabolae  apud  haereticos,   ea 


ad  corpus?  Lag. 

(50)  Tolerabilius,  inquit,  erit  Tyro^  etc.  Matth.  xi. 
Vox  Graeca  avixT^xepov,  tolerabiliusy  sicuti  verlil 
Auctor,  et  remissius,  veluti  Yulgata  editio,  significat. 
Pam. 

(51)  QiuB  ad  passionem  resurrectionis  prasdican- 
tur.  Ut  libro  de  Virginibus  velandis  passionem  nu- 
ptiarum,  iia  hic  passionem  resurrectionis  dicit,  ut 
significet  vim  illam  plane  divinam,  inferendam  cor- 
poribus  animarum  ad  ipsa  reditu.  Rig. 

(52)  Hon  spiritualia,  quia  non  figurata»  Ut  e  con- 
trario  figarata  sunt,  quae  sic  de  corpore  dictintur, 


889 


UBBR  DB  RBSDRRBCmNB  GARNIS. 


890 


tam  corpas  aDim»  (53),  quam  et  carnis  obaoxium  a  salvum  effici  oportebit,  quod  perditum  fuerit.  Porro 
mercedibus  pro  communi  operatioae  pensandis,      autem  recipimus  antmae  immorialilatem,   ut  perdita 

non  in  interitum  credatur,  sed  in  supplicium,  id 
est,  in  gebennam.  Et,  si  ita  est,  jam  non  animam 
spectabit  salus  ,  salvam  scilicet  sua  natura  per 
immortalitalem  ;  sed  camem  potius,  quam  intcri- 
bilem  constat  apud  omoes.  Aut  si  et  aoima  interi- 
bilis,  id  est  non  immortalis,  quod  et  caro  ;  jam  et 
cami  forma  illa  ex  equo  proficere  debebit,  proinde 
roortali  et  interibili;  quia  ^  id  quod  perit  ,  salvum 
factums  est  Dominus.  Nolo  nunc  contentioso  fune 
deduceie  (57)  bac  an  illac  bominem  perdiiio  depo- 
stulet  ^,  dum  utrimque  eum  salus  deslinet ,  in 
ambas  substantias  poraequata.  Ecce  enim  ,  ex  qua- 
cumque  substantia   hominem   perisse  prsesumpse- 

humane  caussa  est,  tam  animae  instinctu  ex  con-  B  ris  ,  ex  altera    non  perit  .  Salvus  ergo  erit  jam 


ne  corporalitas  animae  occasionem  subminislrans 
figurarum  corporalitatem  carnis  excludat  ;  cum 
ntramque  participem  ct  rcgni,  et  judicii^  et  rcsur- 
rectionis  oporleat  credi.  Ei  nunc  eo  pergimus,  uti 
corporalitatem  carualem  proprie  dcmonstremus  a 
Domino  significari  in  otnni  resurrectiouis  mentione, 
salva  animali  (54),  quam  ct  ipsam  pauci  recepe- 
nint. 

CAPUT  XXXIV. 

Imprimis,  cum  ad  hoc  venisse  se  dicit,  uti  quod 

periit,  salvum  faciat,  qui  dicas  ^^   pcrisse  ?  Homi- 

nem  ,  sine  dubio.  Totumne,  an  ex  parle  ?  Utique 

totum  :  siquidem    transgressio  ,   quse    perditionis 


cupisceniia,  quam  et  carnis  actu  ex  dej^ustatione 
commissa ,  totum  hominem  elogio  transgressio- 
nis  (55)  inscripsit,  atque  cxinde  merilo  perditionis 
implevit.  Totus  itaque  salvus  fiet,  qui  periit  ^^  toius 
delinquendo  ^^  :  nisi  si  et  ovis  illa  sine  corpore 
amittitur,  et  sine  corpore  revocatur.  Nam  si  caro 
quoque  ejus  cum  anima  (quod  pecus  totum  esl ) 
hameris  ))oni  pastoris  advehilur,  ex  utraque  uti- 
que  substantia  restituendi  hominis  exemplum  est. 
Aut  quam  indignum  Deo,  dimidium  hominem  redi- 
gere  in  salutem  ?  Pene  9-13  niinus  facere  ,  cum 
etiam  ssecularium  principura  plena  semper  indul- 
gentia  (56)  vindicelur.  Diabolus  validior   in  hominis 


ex  qua  non  perit,  et  salvus  nihilominus  fiet  ex 
qua  perit.  Habes  totius  hominis  restitutionem  ; 
dum  et  quodcumque  ejf s  perit ,  salvum  facturus 
est  Dominus ;  et  qaodcumque  non  perit ,  utique 
non  erit  perdituras.  Quis  ultra  de  utriusque  sub- 
stantise  securitate  dubitabit  ^,  cum  altera  ^'^  sa1u« 
tem.  consecutura  sit,  aliera  amissura  eam  non  sit  ? 
Et  lamen  adhuc  sensum  rei  exprimit  Dominus, 
EgOy  dicens,  veni,  non  ut  meam,  sed  ut  Patris,  qut 
misit  me,  faciam  voluntatem,  Quam,  oro  te  ?  Vt 
omne  quod  dedit  mihi^non  perdam  ex  eo  quidquam, 
sed  resuscitem  illud  in  novissima  die,  Quid  a  Patre 
Chrislus   acceperat,  nisi  quod  et  induerat  ?  Homi- 


trum  ergo  eorum,  quae  accepit,  perire  patielur  , 
94-1  imo  nec  quidquam  utriusque  ;  imo  nec  mo- 
dicum.  Quod  si  modicum  caro  (58),  ergo  nec  car- 
nem,  quia  nec  modicum  :  nec  quidquam,  quia  ncc 
quidquam  ^.  Alquin,  si  non  et  camem  resuscitabit 
novissima  die,  jam  non  modicum  patietur  perire 
de  homine  ;  sed,  pro   tanta  dlxerim  parte,  prope 


iojuriam^intelligitur,  totum  eum  elidens  ;  Deus  in-  g  nem  sine  dubio,  carnis  animaeque  texturam.   Neu- 

firmior  renuntiabitur  ,  non    toium  eum  relcvans  ? 

Atquin  et  Apostolus  suggerit(nom.v),  ubi  delictum 

abundaverit,  illic  gratiam  superabundasse,  Quo- 

modo  denique    salvus   habebiiur  ,   qui   poterit  et 

perditus  dici,   carne  scilicct  perditus,  anima  vero 

salvus,  nisi  quod  jam  et  anima   in  perdito  consti- 

tuatur  necesse  est,  ut  salva  effici  possit  ?  Id  enim 

Varia;  iectiones. 

61  Dicis  Rhen.  SemL  "  Perit  Rhen,  Rig.  Ven.  Seml,  ^  Totus  add.  Pam.  Fran.  ^  Qua  Fran.  ^  Postulet 
Rig.  Ven.  ^  Dubitavit  Pam,  Fran,  ^t  Alteruira  Rhen.  ^  Quia  nec  quidquam  absunt  a  Rhen.  Seml. 

Commentarius. 

nt  de  spiritu  intelligenda  sint.  Verba  qu(B  loquor^  Elogium  est  criminis  et  sententiae  publica  et  legi- 
ailChristus,5pm/u«5Mn/e^  t;t7a;  figurataergosunt:  tima  manifestatio,  quae  interdum  fiebat  voce  praj- 
sapiunt  praeterquam  sonant.  Liuiamenta  Ghristi ,  conis,  interdum  titulo  quodam  inscripla  tabella. 
imago  Christi  sanctitas,  justilia,  vcritas.  Paulus,  '  "• 
l  ad  Corinlh.  xv  :  Sicut  portavimus  imaginem  q 
terreni^  portemus  imaginem  coslestis,  Rig.  ■* 


(53)  Nam  et  ideo  prasstruximus,  tam  corpus  ani" 
moe^  etc.  Cap.  16,  praestruxit  Auctor  utrumque^  et 
animam  et  corpus  obnoxium  esse  vei  supplicio 
vel  prsemio,  et  cap  .  17 ,  quoniam  anima  fuisset 
corporea,  juxta  suum  placitum,  corpus  sui  generis 
babens^  torqueri  etiam  probavit  sine  carne  m  in- 
ferno,  ideo  ait  hic  tam  corpus  animo!  quam  carnis, 
quia  et  animie  dedit  corpus.  Lac. 

(54)  Salva  animali,  Id  est,  inconcussa  corporali- 
tate  animse  ;  ita  enim  vult  ad  corporalitatem  car- 
nis  referri,  quae  de  resurrectione  praedicuntur,  ut 
non  obinde  negent  animam  habere  suum  corpus 
speciale,  sed  statim  ostendil  paradoxum  hoc  placi- 
tum  cum  subdit,  quam  et^  ipsum  paucireceperunt; 
nempe  corporaliiatem  animae.  Lac. 

(55)  Totum  hominem  elogio  transgressionis,  etc. 


Lag. 

(56)  Sascularium  principum  plena  semper  indul- 
gentia^  etc.  tloc  verbum  usurpare  ea  setas  vulgo 
coepit.  Sic  infra :  «  Si  non  omnem  lacrymae  ira- 
brem  indulgentia  divina  siccaret.  »  Rhbn. 

(57)  Nolo  nunc  contentioso  fune  deducere.  Pro- 
verbialiier  dicium  de  argumentis  cum  prolixis,  tum 
perplexis.  Rhen. 

(b%)  Quod  si  modicum  caro^  etc.  Alludit  hic  ad 
contemptum  homm  haereticorum  iu  carnera  no- 
stram,  qui  eam  despiciebant,  ut  vilem  ,  frivolam  , 
et  nuilius  dignitatis,  et  supra  satis  est  insinuatum  ; 
nam  etsi  ita  esset,  ut  caro  adco  vilis  et  modica 
fuisset,  ut  hi  haeretici  conviciantur  ,  adhuc  susci- 
tanda  esset,  nec  enim  modica  sunt  opera  per  mini- 
sterium  facta  ui  negligantur  a  Deo  ,  et  propterea 
resuscitanda  est  caro  ad  judicium  Dei,  ut  argu- 
menlatur  Athenagoras  de  resurr.  Lag. 


881 


TBRTULLIARI  OPBRUM  PAR8  II.  —  SBRIBS  I.  POLEMIGA. 


892 


totum.  Ingerens  amplius  :  Hac  ^  est  Patris  volun-  a  ad  iDteritum  et  flnem  ntriusque  substantie  arri» 

t /m  *\\         I • •         «J»     «f  A      »»«t»  •  !•••  ^"        .•«  _  M  !••  _  *        ^ -J 


tas  (59),  ut  omnis  quividet  ^^  Filium  et  credit  in 
eum^  habeat  vitamoiternam^  etsuscitem  illum  no- 
vissima  die  ;  plenitudinem  exstrait  resurrectionis  : 
distribuit  enim  utricpie  substantise  per  officia  pro- 
priam  ''^  mercedem  salutis,  et  camis  per  quam 
filius  ''^  aspiciebatur,  et  animae  per  quam  credebatur. 
Ergo,  dices,  ilUs  eritpromissa  res»  a  quibus  Chri- 
slus  videbainr.  Sit  plane  ita,  ut  et  ad  nos  eadem 
spes  ind^  manaverit.  Nam  si  videntibus,  et  idcirco 
credentibus,  fructuosa  tunc  fuerunt  opera  carnis  at- 
que  animae,  multo  magis  nobis.  Feliciores  enim,  in  • 
quil,  qui  non  viderunt  '^^ ,  et  credunt  ;  quando  etsi 
iilis  negaretur  carnis  resnrrectio,  certe  felicioribus 
competisset.  Quomodo  enim  felices,  si  ex  parte  peri- 
luri  ? 

CAPUT  XXXV. 
Sed  et  pr8ecipit,eiim  potius  timendumy  qui  cor" 
pus  et  animam  occidat  (60)  in  gehennamM  est  Do- 
minum  solum;  non  qui  corpus  occidant,  animceau" 
tem  nihil  nocere  possint^d  est,  humanas  potestates. 
Adeo  hic  et  anima  immortalis  natura  recognoscitur  , 
quae  non  possit  occidi  ab  hominibus;  et  carnls  esse 
mortalitatem,  cujus  sit  occisio  ;  atque  ila  resurre- 
clionem  quoque  mortuorum  carnis  esse  quae  in 
gehennam,  nisi  resuscitata,  non  poterit  occidi.  Sed 
quoniam  el  hic  de  interpretatione  corporis  (61) 
quaestio  cavillatur,  ergo  corpus  hominis  non  aliud 
intelligam  ,  quam  omnem  istam  struem  camis , 
quoquo  genere  materiarum  concinnatur  alque 
variatur  ^*,  quod  videtur  "'5,  quod  tenetur,  quod 
denique  ab  hominibus  occiditur.  Sic  et  parietis  cor- 
pus  non  aliud  admittam  quam  cfiementa,  quam  saxa, 
quam  latcres.  S45  Si  quis  arcanum  aliquod  cor- 
pusinducit,  ostendat,  revelet,  probet  ipsum  esse 
etiam  quod  occidatur  ab  bomine,  et  de  illo  erit  di- 
ctum.  Item  si  animae  corpus  opponitur  ''^,  vacabit 
astutia.  Cum  eoim  utrumque  proponitur  ,  corpus 
atque  animam,  occidit  in  gehenoam,  distinguitur 
corpus  ab  anima,  et  relinquitur  intelligi  corpus  id 
quod  in  promptu  sit  ;  caro  scilicet,  quae  sicut  occi- 
detur  Ti  in  gehennam,  si  non  magis  a  Deo  timuerit 
occidi,  ita  et  vivificabitur  in  vitam  aeternam ,  si 
maluerit  ab  hominibus  potius  inlerfici.  Proinde  si 
quis  occisionem  carnis  atque  animae  in  gehennam 


jf^iet,  non  ad  supplicium,  quasi  consumendarum, 
non  quasi  puniendarum  ,  recordetur  ignem  ge- 
henuae  seteraum  praedicari  in  poenam  seternam,  et 
inde  seternitatem  occasionis  agnoscat,  propterea 
humanae ,  ut  temporali ,  praetimendam^  Tunc  et 
seternas  substantias  credet^  quarum  seterna  sit  oo- 
cisio  in  poenam.  Certe  cum  post  resurrectionem 
corpus  cum  anima  occidi  habeat  a  Deo  "^^  in  gc« 
hennam,  satis  de  ulroque  constabit,  et  de  carnali 
resurrectione  et  de  seterna  occisione  .  Absur- 
dissimum  alioquin,  si  idcirco  resuscitata  caro  occi- 
datur  in  gehennam,  uti  finiatur,  quod  et  non  resu- 
scitata  pateretur.  In  hoc  scilicet  reficietur  ,  ne  aity 
cui  non  esse  jam  evenit.  Eidem  nos  spei  fulciens 
D  passerum  quoque  subjungit  '^^  exemplum,  quod  ex 
duobus  non  cadat  unusin^  terramsineDeivolun' 
tate :  ut  et  carnem,  quse  ceciderit  in  terram,  proinde 
credas  etresurgere  posse  per  ejusdem  Dei  voluntar 
tem.  Nam  etsi  passeribus  hoc  noo  Ucet,  sed  nos 
multis  passeribus  antistamus,  eo  quod  cadentes 
resurganius.  Quorum  denique  capillos  capitis  omnes 
numeratos  ^^  affirmans  ^^^  salvos  utique  repromit- 
tit.  Perituros  enim  quae  ratio  in  numerum  redegis- 
set,  nisi  quia  hoc  est,  ut  omne  quod  Pater  mihi  de* 
dity  non  perdam  ex  eo  quidquam  (Joan.vi),  Id  est, 
nec  capillum,  sicut  nec  oculum,  nec  dentem  ?  Cae- 
terum  unde  eril  fletus,  et  dentium  frendor  in  ge- 
henoa,  nisi  ex  oculis  et  ^^  dentibus  ?  occiso  scili- 
cet  etiam  corpore  in  gehennam  ,  et  detruso  ia 
p  tenebras  exteriores,  quae  oculorum  propria  sunt 
^  tormenta,  si  quis  in  nuptiis  minus  digni»  operibus 
"  fuerit  indutus,  constringendus  statim  manibus  94M 
et  pedibus,  utpote  qui  cum  corpore  surrexit.  Sic 
ergo  ct  recumbere  ipsum  in  Dei  reguo,  et  aedere 
in  thronis  ^  Christi,  et  assistere  tunc  ad  dexle- 
ram  ^  vel  sinistram,  et  edere  de  ligno  vilae,  corpo- 
ralis  dispositionis  fidelissima  indicia  sunt. 

CAPUT    XXXVI. 

Videamus  nunc  au  et  Sadducaeorum  versuiiam 
elidens,  nostram  magis  sententiam  erexerit.  Caussa, 
opinor,  quaesiionis  fuit  destructio  resurrectioois. 
Siquidem   Sadducaei  ,    neque  animae  (62) ,   neque 


Varise  lectiouGs 
^  ^oeRhen,  Seml,  w  Aspicit  Rhen.  SemL  ^iPriora  Par,  "i^a^Hominis  add,  Rhen,  ^^  Vident  Rhen.  Seml.  '* 
Varietur  Venet.  mendose.  "^^  Quod  videiur  absunt  a  Ven.  '^^  Opponit  Pam.  Fran.  "  Occiditur  Rig.  Ven.  ''•  A 
Deo  omitt.  Rhen.  Seml.  "»9  Subjunxit  Rig.  Ven.  «>  Alleromw^*  praster  Jun.  «i  Enumeratos  Rig,  Ven.^  Ad- 
firmal  Rig,  Ven,  »3  Ex  add.  Rhen,  Seml.  «*  Duodecim  add.  Fran.  «^  Ad  dexleram  tunc  Rig.  Ven. 

Commentarius. 
(59)  Hasc  est  Patris  voluntas.  Hoc  est  voluntas  :  n  P^s  iu  alienam  ct  absurdam   significationem  dis- 


Joan.  VI,  40  :  To3to  81  lcrci  xb  OiXijfiot.  Ric. 

(60)  Qui  corpus  et  animam  occidat,  cle.  Vocis 
Graecae  dlicoX^oat  aliam  significationem  hic  et  sub 
finem  cap.  reddidit,  veriens  ocddere,  pro  eo  quod 
cap.  prseced.  aliam,  nempe  perdere^  cnm  inter- 
prete  vulgato,  dum  de  anima  dicit,  ut  perdita  crede^ 
tur  in  gehennam.  Pam. 

(61)  Sedqudniam  et  hicde  interpretaiione  corpo- 
rts,  etc.  losinuat  effugium  haereticorum,  ut  elude- 
reut  auctoritatem  illam  Evangelii,  qui  vocem  cor^ 


trahebant  novis  cavillationibus  et  sophisticis  com- 
mentalionibus.  S.  Hieronymus  adv.  Joan.  Hiero- 
solymit.j  ad  Pammachium,  severe  in  ilio  criminft- 
tur  ludicram  usurpationem  vocis  corporis,  nt  ne- 
garet  nostram  carnem  resurrecturam.  Lag. 

(62)  Siquidem  Sadducan  t  neque  animas,  etc.  De 
illis  haereticis  non  semel  hoc  in  opere,et  aliis  monui 
alicubi  animae  immortalitatem,  et  corporum  resur- 
rectionem  negassp.  Le  Pr. 


693 


LIBBR  DB  RBSURRBCnONt  CARNIS. 


894 


earais  >dniittnnt  salntem  :  el  idco  ez   qua  vel  A  intolerabilem  existimavenint  sermonem  e^is,  quasi 


maxime  specie  resurrectionis  fides  labefacattur,  ex 
ea  ^  argumeDtum  problemati  suo  accommodaye- 
ruDt  ;  de  carnis  scilicet  obtentn  (63),  nupturae, 
Decne,  post  resurreciionem,  sub  ejus  mulieris  per- 
sona,  quse  seplem  frairibus  nupta,  in  dubio  babe- 
retur,  cui  eorum  resiitueretur.  Porro  ,  seryentur 
sensns  tam  qusestionis  quam  responsionis,  et  oon- 
croversiae  occursum  est.  Si  enim  Sadduciei  quidem 
re^puebant  resurrectionem ,  Dominus  autem  eam 
eonfirmabat  (64)  ^,  et  Scripturarum  ignaros  incne- 
pans,  earum  scilicet  qus  resurrecttonem  praedi- 
casaent^  et  virtutis  Dei  incredulos,  idonese  utique 
mortuis  resuscitandis,  posiremo  subjidens  :  Qtto^ 
niam  ^  atUem  mortui  resurgant  (65),  sine  dubio  et 


▼ere  carnem  suam  illis  edeodam  determinasset  (68); 
ut  in  spiritum  ^s  disponeret  statum  salutis,  prse- 
misit :  Spiritus  est  qui  vivificat;  atque  ita  subjunxit : 
Caro  nihil  prodest  (69)  »*  ;  ad  vivificandum  scilicet. 
Exscquitur  etiam  quid  velit  intelligi  spiritum  : 
Verba  quee  locutus  sum  vobis^  spiritus  sUnt,  vita 
sunt;  sicut  et  supra  :  Qui  audit  sermones  meos^  et 
credit  in  eum  qui  me  misit,  habet  vitam  eetemam^  et 
in  judicium  non  veniet^  sed  transiet  ^  de  morte  ad 
vitam  (Joan,  v,  vi).  Itaque  sermonem  eonstituens 
vivificatorem,  quia  spiritiis  et  vita  sermo  ,  eumdem 
etiam  carnem  suam  dixit,  quia  et  Sermo  caro  erat 
fiactus,  proinde  in  causam  vitae  appetendus,  et 
devorandus  auditu  (70),  et  ruminandus  intellecta, 


confirmando  esse  quod  negabatur ;  il  est,  resur-  D  et  fide  digerendus  ^.  Nam  et  paulo  ante,  carnem 


reclionem  mortuonim  apud  Deum  ^  vivorum , 
talem  quoque  eam  confirmabat  ease  qualis  nega- 
batur,  utriusque  scilicet  substantiae  humanae. 
Neque  enim  si  nupturos  tunc  negavit,  ideo  nec 
Tcsnrrectaros  demonstravit  ^.  Atquin  filios  resur- 
rectionis  appellavit  ^S  per  eam  quodammodo  nasci 
babentes,  poat  quam  non  nubent,  sed  resuscitati , 
aimiles  enim  erunt  angelis  ;  qua  non  nupturi,  quia 
nec  morituri  (66);  sed  qua  transituri  in  statum 
angelicum,  per  indumoDtum  itlud  incorruptibilitatis, 
per  substanliae,  resuscitatae  tamen,  demutationem. 
Cseterum,  nec  qusereretur,  nupturi  sive  morituri, 
necne,  rursus  essemu8>   si  non  ejus  vel  maxime 


suam  paoem  quoqae  coelestem  pronuntiarat,  urgens 
usquequaque  per  allegoriam  necessariorum  pabu- 
lorum  ^^  memoriam  patrum,  qui  panes  et  earnes 
Jlgypiiorum  pneverterant  divinse  vocationi.  Igitur 
convcrsus  ad  recogitatus  illorum,  qnia  scnserat 
dispergendos  ^  :  Caro,  ail,  nihil  prodest,  Quid  hoc 
ad  destruendam  carnis  resurrectionem  ?  Quasi  non 
liceat  esse  aliquid,  quod  etsi  nihil  prosit,  aliud 
tamen  ei  prodesse  possit.  Spiritus  prodest,  vivi- 
ficat  enim.Caro  nihil  prodest,  mortificatur  enim. 
Itaque,  secundum  nos  magis  collocavit  ^  utriusque 
propositionom.  Ostendens  enim  quid  prosit,  et 
quid  non   prosit,  pariter  illuminavit,  quid  cui  pro- 


substantifle    restitutio   in    dubium   vocaretur,   qus  Q  sit,    spiritum   scilicet  carni   mortificatse  vivificato- 


proprie  et  morte  et  nuptiis  fungitur,  id  est  camis. 
Habes  igitur  Dominum  confirmantem  adversus 
btereticos  Judaeorum,  quod  et  nunc  negatur  apud 
Sadducseos  Christianorum  (67),  solidam  resurrectio- 


«47  CAPUT  XXXVII. 
Sic,  etsi  ^  carnem  ait  nihil  prodesse,  ex  materia 
dieti  dirigendus  est  sensus.  Nam  quia  durum  et 


rem.  Veniet  enim  hora,  inqmif  cufnmortui  audient 
vocem  Filii  Dei;  et  qui  audierint,  vivent  :  9#9 
Quid  mortuum,  nisi  caro?  et  quid  vox  Dei,  nisi 
sermo?  et  quid  sermo ,  nisi  spiritus?  merito  car- 
nem  resusdtaturus,  quod  factus  est  ipse;  et  ex 
morte,  quam  passus  est  ipse;  et  ex  sepulcro,  quo 
illatus  est  ipse.  Denique  cum  dicit  :  Ne  miremini, 
quod  veniet  hora,  in  qua  omnes  qui  in  monumentis 


Variae  lectiones. 

^  Ex  quovel  m.  spes  resurrectionis  labefactatur,  ex  eo  Paris,  ^"^  Confirmat  Rhen.  Seml.  ^  Quam  Rhen. 
Seml,  89Dominum  Rhen.  Seml.  ^oNegabit...  demonstrabit  Rhen,  Seml.  ^^  Appellat  Rhen,  Seml.  92  Licet  si 
Rhen,  ^3  Spiritu  Pam,  Fran.  ^  Sed  inser,  Rhen.  Seml.  «STransit  alii;  transiit  ai«;lraDsibilahi.96  Derigendus 
Rhen.  ^"^  Populorum  Rig.  Ven.^^  Dlspargendos  Rhen.  SemL  ^  Coll ucavit La^ 

Commentarius. 

(63)  De  eamis  scilicet  obtentu.  Quoniam  deerant  g  (68)  Nam  quia  durum  et  intolerabilem  existima- 
ad    probanda  coraraenta   rationes   legitimae,   fictas  **  verunt  sermonem  ejus,  quasi  vere  camem  suam 


obtendebant  Sadducaei,  quserebantque  a  Christo  lie 
uxore  maritorum  septem,  cujus  esset  uxor  in  resur- 
rectione;  quod  frivolum  non  modo,  sed  ridiculum. 
LbPr. 

(64)  Eam  confirmabat.  Non  male  forsan  legerelur 
canfirmat,  hoc  magis  placeret;  id  enim  pressius 
loquitur  et  vehementius.  Le  Pr. 

(65)  M^rtui  resurgant,  Legerem  resurguni,  vel 
resurgent.  Le  Pr. 

(66)  Qua  non  nupturi^  quia  nec  morituri.  Post 
resurreclionem  nuptiarum  usus  non  exstabit;  cum 
enim  ad  generis  tantum  humani  propagationem 
institntae  sint,  ubi  cessat  illa  moriendi  necessitas, 
eessat  quoque  illa  propagationis  forma.  Le  Pr. 

(67)  Sadducceos  Christianorum  .  Ut  Sadducaei 
Judaeorum  erant  hseretici,  ita  haereticos  sui  tem- 
poris  Chmtianorum  Sadducaeos   nominat  Lt  Pr. 


illis  edendam  determinasset.  Prapclare  omnem  hu- 
jusco  dicti  duritiem  emollit  Theodorus  Heracleota  : 

ExXyjpb;  ^v  ^rfi&^  6  X6^05  6  voui^opLivo;  oocpxof  df^^^^ 
Tivi;  xolX  a{{i.o6opou«  toI);  dbto6ovT*5  diTuoTeXstv,  Tot;  Bl 
rv£U(xaTtx(o;  Ta  7CV£U(iaTtxa  lxXap.6avouaiv,  oO^lv  l^a(v£T0 
axXy,pbv,  BX^.  fijjjiaTa  fiuaE6s(a;  OredEpxovTa,  ttjv  atwviov 
aOTots  TcpuTavfiuovTa  I;wt|v.  Vid.  Aug.,  lib.  iv  de  Doct. 
Chr,,  cap.  15.  Rig. 

(69)  Caro  nihil  prodest.  Sic  et  materna  propin- 
quitas  nihil  Mariae  profuisset,  nisi  fcjicius  Christum 
corde  quam  carne  gestasset.  Augustinus,  lib.  de 
sancta  Virginitate.  Kig. 

C70)  Et  devorandus  auditu,  Metaphora  haec  insaj 
lens  ex  eo  ducitur ,  quod  cum  Chrisius  sit  Dei 
Verbum,  et  caro  ejus  panis,  auditu  devdrari  di- 
catur,  ut  panis  ore  devoratur.  ix  Pr. 


895  TBRTULLIANI  OPERDM  PARS  IL  -  8BRIBS  I,  POLEMICA.  896 

iunt,audientvocemFiliiDei;etprocedent,quib(ma  ^  dinem  exempU  in  eadem  substantia  exhibere  non 


fecerunty  in  vitce  re$urrectionem;qui  mala,in  re- 
turrectionem  judici;  nemo  jam  poterit  aliud  morlnos 
interpretari,  qui  sint  in  monumenlis,  nisi  corpora 
el  carnem ;  quia  nec  ipsa  monumenta  aliud,  quam 
cadaverum  stabula.  Siquidem  et  ipsi  homines  ve- 
tereSf  id  est,  mortui  per  ignorantiam  Dei,  quos 
monumenla  intelligendos  argumentantur  haeretici , 
de  monumentis  processuri  in  judicium,  aperta 
prsedicantur.  Gaeterttm»  quomodo  de  monumentis 
monumenta  procedent  ? 

CAPDT    XXXVIII. 
Postdicta  Domini,  facta  etiam  ejus  quid  sapere 
oredamus,  de  capulis,  de  sepulcris,  mortuos  resu- 


possit.  Nullum  vero  exemplum  majus  est  eo,  cojus 
exemplum  est.  Majus  est  *  autem,  si  animae  cum 
corpore  resusciubuntur  »  in  documentum  aine 
corpore  resurgendi,  ut  tota  hominis  salus  dimidiaB 
patrodnaretur ;  quando  eiemplorum  condiiio  illud 
potius  expeteret,  quod  minus  haberetur ,  anims 
dico  solius  resurreciionem ,  velut  gustum  cami» 
etiam  ^  resurrccturae  suo  in  tempore.  Atque  adeo  '', 
secundum  nostram  veri  8  aeslimationem,  ^,  exempta 
illa  mortuorum  a  Domino  suscitatorum  commen- 
dabant  quidem  et  camis  et  animae  resurrectionem, 
ne  cui  substantiffi  negaretur  hoc  donum  ;  qu»  tamen 
exempla  eo  minus  aliquid   edebant  (non  enim  in 


scitanlis?  Cui  rei  istud?  Si  ad  simplicem  ostenta-     gloriam,  nec  incorruptibilitatem,  sed  in  mortem  aliam 
tionem  potestatis,  aut  ad  prsesentem  gratiam  reda-  "  suscitabantur),  quam  ediderit  Christus. 

CAPDT  XXXIX. 
Resurrectionem  apostolica  quoque  inslrumenU 
tesuntur.  Nam  et  apostolis  nullum  aliud  negotium 
fuit,  dumlaxal  apud  Israelem,  quam  veteris  Testa- 
menii  resignandi,  et  novi  consignandi  (73),  potius 
jam  Dei  In  Christo  concionandi.  lu  el  de  resurre- 
ctione  nihil  novi  intulerunt  ",  nisi  quod  et  ipsam 
io  gloriam  Christi  annuntiabant ;  de  caetero,  sini- 
plici  et  nou  jam  fide  recepUm,  sine  ulia  qualitatis 
qusestione  (74),  solis  refragantibus  Sadducaeis.  Adeo 
facilius  fuit  negari  in  lotum  mortuorum  resurre- 
ciionem,  quam  aliter  intelligi.  Habes  Paulum,  apud 
summos  sacerdotes  sub  tribuno  inter  Sadducaeos 


nimationis,  non  adeo  magnum  illi  denuo  morituros 
suscitare  ^.  Enimvero,  si  ad  fidem  potius  sequcs- 
trandam  futurse  resurrectionis  (71),  ergo  et  illa 
corporalis  praescribitur ,  de  documenti  sui  forma. 
Nec  sustinebo  diceutes ,  idcirco  tunc  resurrectio- 
nem  animse  soli  destinaum  in]  carnem  quoque 
prsecucurrifise  ^,  quia  non  potuisset  aliter  ostendi 
resurrectio  animse  invisibilis,  nisi  per  visibilis  ^ 
substantiae  resusciUtionem.  Male  Deum  norunt, 
qui  non  putant  illum  posse,  quod  non  putant;  et 
tamen  sciunt  potuisse,  si  instrumentum  Joannis 
norunt  (72).  Qui  enim  animas  adhuc  solas  marty- 
rum,  sub   aluri    quiescentes,     conspectui    949 


subdidit,  posset,  utique  et  resurgentes  oculis  exhi-  Q  et  Pharisseos  fidei  suae  professorem :   Viri,  inquit, 


bere  sine  carne.  At  ego  Deum  malo  decipere  non 
posse,  de  falUcia  solummodo  infirmum,  ne  aliter 
documenta  prsemissise,  quam  rem  disposuisse 
videatur  :  imo,  ne  si  exemplum  resurrectionis  sine 
carne  non  valuit  inducere,  multo  magis  plenitu- 


fratres,  ego  Pharisasus  sum,  /ilius  Pharisasorum;  de 
spe  nunc  etderesurrectione  judicorapud  vos,  utique 
communi ;  ne  qnia  jam  transgressor  legis  vidd>atur, 
de  praeeipuo  fidei  totius  articulo,  id  est  de  resur- 
rectione,  ad  Sadducseos  sapere  existimaretur.  IU9 


Variae  lectiones. 

1  ResusciUri  RhenJSeml.  3  Prsecurrisse  Rig.  Ven.  sinvisibilis  Riq.  Ven.  ^  Esset  codd.  Wouw.  ^  Resnsdu- 
rentur  cod.  Wouw.  ^  Etiam  ahest  a  Fran.  ^  Ideo  cod.  Wouav.  «  Vero  Yen.  ^  Existimationem  Fran.  Pam.  ^^  In- 
(Ulerant  Rhen. 

Gommentarius. 


(72)  Si  ad  fidem  potius  sequestrandam  resurrec- 
tionis.  Sequestrare  esl  aliquid  apud  sequestrum 
deponere,  ut  in  tulo  sit.  Dnde  res  sequestrata 
jureconsultis.  Expone  igilur  ad  fidem  futurse  resur- 
rectionis  sequestrandam,  id  est,  ut  iU  dicam,  cer- 
tificandam,  et  securltati  vindicandam.  Quod  verbum 
etiam  supra  legitur,  ni  fallor.  Porro  cum  paulo 
post  dicit,  ne  aliier  documenu  prsemisisse,  quam 
rem  deposuisse  videatur,  explicat  quid  ante  per 
fidem  sequestrandam  intellexerit.  Rhbn.  —  Non 
abeundum  ab  inierprelatione  Rhenani ;  addosolum, 
sequestrum  esse  apud  quem  piures  eamdem  rem, 
de  qua  controversia  est,  deposuerunt,  I.  209,  D.  de 
vcrb.  signif. ;  inanis  tamcn  hac  in  lege  videtur 
grammaticorum  observatio,  qui  a  sequeudo  dictum 
volunt.  Sequester  in  Basil.  |is90Yevijx7)c  dicitur , 
suntque  tres  species.  Le  Pr. 

(72)  Instrumentum  Joannis  norunt.  Apud  juris 
antistites   instrumenu  dicuutur    tabulae    publicae, 

?uibus  propter  absentiam  p^rsonarum  fit  probatio. 
ariter  Evangeiium  Joannis  inslrumentum  dicitur» 


Q  (|uoniam  religionis  tradit  mysteria  ,  probat  ,  et 
iostruit ;  nam  ab  instruendo  instrumentum  dicitur 
I.  argenUrius  ,  §  edi.  de  edendo :  familiare  est 
Tertulliano  sacram  Scripturam  vocare  instrumen- 
tu«n,  ut  cap.  2  de  Came  Christi,  Tot  originalia 
instrumenta,  et  hoc  Ilbro  pluries,  sequenti  et  alibi. 
Le  Pb. 

(73)  Veteris  testamenti  restgnandi  et  noui  coiw- 
gnandi.  Optima  mcUphora  nout  apostolos  expli- 
cuisse  vetus  TesUmentum,  et  novum  confirmasse. 
Testamenti  enim  est  aperiri  resignatione  et  consi- 
gnatione  stabiliri.  Labor  igitur  praedicaiionis  apo^ 
stolicae  fuit  veteris  explicatio,  et  novi  Testamenti 
confirmatio.  Lac. 

(74)  Sine  ulla  qualitatis  guasstione.  Id  est,  absqne 
ulla  controversia  qualis  fuisset,  nempe  an  corporis 
vel  anioiae ;  nam  cum  Sadducseis  non  erat  dissidinm 
utra  resurrectio  futura  esset  animse  an  carnis,  ut 
contra  haereticos  dispuUt  Auctor,  scd  de  subsUntia 
resurrectionis,  quam  absolutc  et  integre  aegabant 
Sadducsei.  Lag. 


897 


LIBER  DB  RESURREGTIONB  GARNIS. 


898 


quam  nolebal  950  videri  rescindere,  iidem  resar-  a  exilium  animse,  cadavcr  inscribitur.  Ita  vocabulum 
rectionis  utique  contirmabat  secundum  Pharisseos,      homo  consertarum  substantiarum  duarum  quodaro- 


respuens  negatores  ejus  Sadduca;os.  Proinde  et 
apud  Agrippam  nihil  se  ait  proferre,  citra  quam 
prophetse  annuntiassent.  Ergo  seryabat  resur- 
rectionem  quoque,  qualem  prophetse  annunliarant. 
Nam  et  de  resurrectione  mortuorum  apud  Moysen 
scriptum  commemorans,  corporalem  eam  norat; 
in  qua  sciHcet  sanguis  hominis  exquiri  habebit. 
Itaque  talem  prsedicabat,  qualem  ei  Pharisffii  sus- 
ceperant,  et  Dominus  ipse  defenderat,  et  Sadducsei, 
ne  talem  quoque  crederent,  in  lolum  csse  nolue- 
rant.  Sed  nec  Alhcnicnses  aliam  intellexerant  a 
Paulo  portendi  :  denique  irriserant ,  non  irrisuri 
omnino ,  si  animae  solius   resiiiutionem  ab  eo  au« 


modo  fibula  cst  :  sub  quo  vocabulo  non  possunt 
esse  nisi  *5  cohferentes.  Porro,  Aposlolus  inlerio- 
rem  (76)  hominem,  non  tam  S5t  animam  (77), 
quam  mentem  atque  animum  intelligi  mavult,  id 
est,  non  substantiam  ipsam,  sed  substantiae  sapo- 
rem.  Siquidem  Ephesiis  scribens,  in  interiorem 
hominem  habitare  Christum  (78),  sensibus  utique 
intimandum  ^^  (79)  Dominum  significavit.  Denique 
junxil  {Ephes  iii) :  Per  fidem,  ettw  cordibus  vestris^  et 
dileciione  :  fidem  quidem  el  dilcclionem,  non  sub- 
stauliva  animee  ponens,  sed  conceptiva.  In  cordi- 
bus  autem  dicens,  quae  substantiva  sunt  carnis,  jam 
el  ipsum  interiorem  hominem  carni  depulavit,  quem 


dissent ;  suscepissent  enim    vernaculse  suae   philo-  B  in  corde  constituit.  Inspice  nunc  quomodo  exterio- 

BOpble  frequentiorum  praesumptionem.  At  ubi   na- 

liones  prseconium  resurrectionis ,   inauditse    retro, 

ipsa  novitate  concussit,  et  digna  incredulttas    rei 

tantae  quaestionibus    fidem   torquere  ^^  caepit ,  tunc 

et  Apostolus  per  tolum  pene  instrumenium  (75) 

fidem  bujus  spei  corroborare  curavit^  et  esse  eam 

ostendess,  et  nondum  transactam,  et  (de  quo  ma- 

gis  quaerebatur)  corporalem,  et  (quod  insuper  dubi- 

labatur)  non  alit^  corporalem. 


CAPUT  XL. 

Nihil  autem  mirum,  si  et  ex  ipsius  instrumento 
captentur  argumcnia,  cum  oporteat   hsereses  esse ; 


rcm  quidem  hominem  corrumpi  allegarit,  interio- 
rem  vero  renovari  de  ^*'  die  ac  die.  Nec  illam  cor- 
ruptelam  carnis  affirmes,  quam  ex  die  mortis  in 
perpetuum  defectura  patiatur  :  sed  quam  in  istius 
yitae  spatio,  ante  mortem,  et  usque  ad  mortem, 
vexationibus  et  pressuris,  tormentis  atqoe  suppli- 
ciis,  nominis  caussa  experietur.  Nam  et  homo  inte- 
rior  hic  utique  renovari  habebit  per  suggestum 
spirilus,  proficiens  fide  et  disciplina  de  ^^  die  ac 
die,  non  illic,  id  est,  non  post  resurrectionem,  ubi 
non  utique  de  ^^  die  ac  die  renovari  habemus,  sed 
semel  ad  summam.  De  sequentibus  disce  :  Quod 
enim  ad  prcesens  est,  inquii  (U  Cor,  iv),  temporale 


quse  esse  non  possent,  si  non  et  perperam  Scrip-  it  et  leve  pressurce  nostroej  per  supergressum,  in  su- 


torae  intelligi  possent.  Nactae  ^^  denique  haereses 
duos  homioes  ab  Apostolo  editos,  interiorem,  id 
est  animam,  et  exteriorem,  id  est  carnem;  salutem 
quidem  animse,  id  est  inieriori  homini,  exitium 
yero  cami^  id  est  exteriori,  adjudicaverunt ;  quia 
scriptum  sit  Gormthiis  :  Nam  etsi  homo  noster 
exterior  corrumpitur,  sed  interior  renovatur  de  ^^ 
die  et  die,  Porro,  nec  anima  per  semeiipsam  homo, 
quae  figmento  jam  homini  ^^  appellato  postea  in- 
serta  est  ;  nec  caro  sine  anima  homo,  quffi,  post 


pergressum  ^  (80),  astemum  glorias  pondus  perfi" 
ciet  in  nobis  '^  non  intuentibus  qux  videntur^  id 
est  passiones;  sed  quas  nonvidentur,  id  est  merce» 
des:qtue  enim  videntur^  temporalia  sunt ;  quasvero 
non  videntur,  asterna  sunt  ^.  Pressuras  eoim  et  l8&- 
suras  quibus  corrumpitur  homo  exterior,  et  leves  et 
temporales,  idcirco  contemnendas  afdrmat,  prseferens 
mercedum  aeternarum,  invisibilium,  et  gloriae  pon- 
dus,  in  compensationem  iaborum,  quos  hic  caro 
patiendo  corrumpitur.  Adeo  non  illa  est  corruptio, 


Variae  lectiones. 

*>  Extorquere  Rhen,  Seml.  ^^  Natae  Rhen.  ^^  De  omitt.  Riq,  Ven,  ^*  Homine  Rhen.  ^s  Nisi  abest  a  Rhen,  *^ Ini- 
tiandum  Rig,  Ven.  ^'^-^^.  De  abest  a  Rhen,Rig,  Ven,  Seml.  ^  In  supergressum  omt7/.  Rhen.  SemL  Pam.  ^^  Per- 
fici  a  Rhen.  Seml.  ^^  Sunt  abest  Rig.  Ven. 

Commentarius. 

(75)  Per  tolum  pene  instrumentum,   B.   Pauli  n  losophi  vel  notant,  vel  suppoount.  Animus  enim  pro 
Epistolas  indicat  teste  Rbenano,  in  quibus  vaUdae      menleaccipitur,scilicetproutfungiturintellectualibus 
rcsurrectionis  probationes  atteruntur.     Vides  hoc 
in  capite    non    semel   Scripturam    instrumentum 
dixisse.  Le  Pr. 

(76)  Porro  Apostolus  interiorem,  etc.  Diverse  ac- 
cipit  Apostolus  interiorem  atque  exteriorem  homi- 
nem,  cap.  vii  ad  Rom.  ac  in  il  Cor.  iv  :  nam  illic 
exterior  homo  concupiscentia ,  interior  charitas 
et  spiritus ;  scilicet  homo  concupiscens ,  et  homo 
spintu  renovatus.  At  hic  homo  exlerior  est  ipse 
corporalis  homo  quatenus   visibilis ,  tangibilis,  et 

denique  sensibilis  et  patibilis^  et  qui  injurias  extrin- 

secus    suscipere    possit  ;  interior  vero,  quatenus 

mente  invisibili  constat^  quse  corporis  afflictiooes 

fortiter  et  egregie  sustinet.  Lag. 

(76)  Non  tam  animam  quam  mentem  et  ani* 
mum^  etc.  Discrimen  inter  animam  et  animum  phi< 


officiis ;  anima  vero  prout  corpus  vegeiat,  et  officinas 
sensuum  et  membrorum  muoia  procurat.  Hsec 
accipiiur  pro  natura  et  substantia  rei,  ille  pro  egregia 
dispositione.  Lag, 

(78)  In  interiorem  hominem  habitare  Christum. 
Eiiam  hlc  expressit  quod  Graece  est  :  e(;  rbv  {(xu 
div0pb)7:ov,  conjungeos  interim  iliud  sequentibus,  cum 
aliae  editiones  omnes,  etiam  Syriaca,  coojungant  prse- 
cedentibus.  Pam. 

(79)  Intimandum.  Vocabulum  ejus  aetatis  vulgo 
frequens.  Intimare  pro  initium  reddere.  Rhen. 

(80)  Per  supergressum  in  supergressum,  Sic  le- 
gilur  in  exemplaribus.  Expressit  autem  Grseca  Pauli : 
xaO'  OTTip^oX^y  e^;  &ffep6oXi{v.  Sic  infra,  superquam 
supragravati  sumus  citra  vires,  quod  Paulus  dixit ; 


899 


TERTULLIAMI  OPBRUM  PARS  11.  -  SBR1B8  1,  POLBMIGA. 


m 


quam  iii  perpelaum  carnis  inlcritum  ad  resurre-  m  companUione  vocabolo   domns    nti ;  ipai    domni, 
ctionem  expellendam  eiteriori  homini  adscribunt.      quedisBOIveturper  passionem,    meliorem  domnm 


Sic  etalibi  iSiquidemf  aii  {Rom.  ym),  cotnpatimurf 
uti  et  eonglorificemur  (81) ;  S^9  reputo  enim  non 
dignas  esee  passiones  hujus  temporis  ad  fkiuram 
gloriam^  qum  in  nos  habet  revelari,  Et  hic  minora 
ostendit  incommoda  prsemiis  suis.  Porro,  si  per 
carnem  compatimur,  e^jus  est  proprie  passionibus 
cornunpi,  ejusdem  erit  et  quod  pro  compassione 
repromittitur.  Alque  adeo  carni  adscribit  pressu- 
rarum  proprietatem,  ut  et  supra  dicat  ^  (82) :  Cum 
venissemus  autem  in  Macedoniam,  nullam  remissio* 
nem  habuit  caro  nostra.  Dehinc,  ut  ^  anim»  daret 
compassionem  :  In  omnibus,  inquit  (II  Cor.  vu), 
compressi  (83) :  extrinsecuspugniBi  debellanies  sci- 


repromitens  per  resurrectionem ;  nam  et  Dominus 
multas  mansionesy  quasi  domus,  apud  Patrem  re* 
promittit  {Joan.  xiv):  quamquam  et  3i  de  domici- 
lio  mondi  (84)  potest  intelligi,  quo  dissoluto^  SftS 
aetema  sedes  repromittatur  in  coelis;  quia  et  qu» 
sequuntur,  ad  camem  manifeste  pertinentia,  os- 
tendunt  priora  omoino  ^^  ad  carnem  pertinere* 
Divisionem  enim  facit  Apostolus,  cum  subjicit :  Ham 
et  hoc  gemimus^^^domicilium  nostrum,quod  de  codo 
esty  superindui  desiderantes,siquidem  induH  >^,  non 
hudi  inveniamur  ;  id  est,  ante  volumus  superin- 
duere  virtutem  coelestem  setemitatis,  qoam  carae 
exuamur.  Hujus  enim  gratiae  privilegium  illos  ma- 


licetcarnem,  m^'7i«^cu«h'mor,aft1ictans  scilicetani- B  06^  qui  ab  adventu  Domini    deprehendentmr   in 


mam.  Adeo  etsi  corrumpitur  homo  exterior,  non  ut 
amiitens  resurrectionem,  sed  ut  sustineos  vexa- 
tionem,  corrumpi  intellig^tur  ^,  Et  hoc  non  sine 
interiore.  Ita  amborum  erit  etiam  conglorificari, 
sicut  et  compati.  Secundiftn  collegia  laboram,  con- 
sortia  eiiam  ^o  decurrant  necesse  est  prsemioram. 

CAPUT  XU. 

Eamdem  adhuc  sententiam  exsequilur,  remune- 
rationes  vexAtionibus  prseferens.  Scimus  enim,  io- 
quit  (II  Cor.  v),  quoniam,  etsiterrena  domusnostra 
hujus  ^  tabemacuU  dissolveturf  habemus  domum 
non  manufactam^  oftemam  in  cmlis;  id  est,  per 
hoc  quod  dissolvetnr  caro  nostra  per  passiones  ^,  do-  a 
micilium  consecutnri  siimus  in  eoelis.  Meminerat 
evangeiicss  definitionis  ^  {Matth.  v)  :  Beati  qui 
persecuHonem  paHuntur  propter  justitiam ,  quia 
illorum  est  regnum  cmlorum.  Non  tamen  camis 
restituiionem  negavit,  si  compensationem  mercedia 
opposuit ;  cum  ipsi  compensatio  debeatur,  cui  dis- 
soluiio  deputatur  ^,  scilicet  carni.  Sed  quia  domum 
dixerat  carnem,  eleganter   voluit  et  in  mercedis 


carae  (85),  et  propter  dnritias  temporum  Aotichri- 
8ti  merebuntur,  compendio  mortis  per  dematatio- 
nem  expuncie,  concurrere  cum  resurgentibus ; 
sicut  Thessalonicensibus  scribit  (I  TMss.  iv) :  Boc 
enim  dieimus  vobis  in  sermone  Domini^  quod  nos  qui 
vivimus,  gui  remanemus  in  adventu  Domini^  non 
prceveniemuseosquidormierunt*  Quoniam  ipse  Do^ 
minus  injussu  etvocearchangeH^fetin  tuba  Deif 
descendet  de  coslo;  et  mortui  in  Ckriito  resurgent 
primi :  dehinc  nos  cum  ipsis  simul  ^  rapiemur  in 
nubibus  obviam  Domino  ^  in  aera,  et  ita  eemper 
eum  Dommo  erimus. 

■ 

CAPUT  XLH. 


Horam  demutationem  ad  Corinthios  (1  Car.  xv) 
reddit  ^  dicens  :  Omnes  quidem  resurgemus,  non 
autemomnesdemutabimurfinatomo,in  momenta-' 
neo  motu  ocuU^  in  novissima  tuba ;  sed  illi  adli- 
cet  soli,  qui  invenientur  in  carne.  Et  mortuif  in- 
quit,  resurgent  pWmi,  et  ^*  nos  demutabimur.  Hac 
ergo  prius  dispositione  ^  prospecta,  reliqua  revo- 
cabis  ad  superiorem  sensum.  Nam  cum  adjicit  : 

Varise  lectiones. 

^Dicii  Rhen.Seml.  ^  Et  add.  Rhen.Seml.^lnieiUgeTeinTRhen.Seml.  ^  Quoque  Rhen.  Seml.  "  Nostri 
Rhen.  Seml.  ^  Quododd.  Rhen.  ^  Diffinitionis  Rhen.  Seml.  ^  RepuUtur ii/ien.  Seml.^^  Nec  Rig.  Ven.^ 
Non  Rhen.  Seml.  Pam.  ^3  In  hoc  inffemiscimus  Pam.  Fran.  ^  Exuti  Seml.  ^^  Angeii  Rhen.  Seml.  ^  Si- 
mul  abest  a  Rhen.  SemL  ^  Cbristo  Rhen.  Seml.  ^  Dedit  Pam.  Fran.  ^^  Pnmi,  et  non  hab.  Rhen.  Seml. 
^  Positione  Rhen.  Seml. 

Commeatarius. 


(81)  Compatimur^  uti  et  conglorificemur.  Hic 
etiam  transfert  proprie  voces  Grsecas  etTrep,  siquidem, 
ac  auv^o(aoO«»{uv^  conglorificemur.  Item  Xc^CCopAi, 
reputo.  Compati  autem  accipitur,  pro  simul  paii ,  et 
proinde  etiam  sic  inteliigenda,  quam  mox  habet 
Auctor  vox,  compassio.  Pam. 

(82)  Ut  et  supra  dicat  (nempe  Paulus)  :  Cum  ve- 
nissemust  eic.  Auctor  per  iliud  supra  mteliigit  iie- 
ram  Epist.  II  ad  Corinth.  de  cujus  potissimum 
locis  hoc  cap.  tractat ;  nam  reperitur  haec  scriptura 
II  Corinth.  Nisi  forie  malit  quis  eum  sequi  ordioem 
Marcionis  in  Ijbris  adv.  eumdem  observatum,  quippe 
qui  Episiolam  ad  Ronianos,  ex  qua  immediate  aote 
testimonium  produxerat|  poslponat  Epistoiis  ad 
Corinthios.  Pam. 

83)  In  omnibus^  inguitj  compressi.  Etiam  hoc  ad 
vcrbum  ex  Grseco  :  om'   Iv  navil  6Xt6o(uvot.  Pax. 


n  (84)  Quamquamet  de  domiciUo  mundiyeie.  Hu- 
manum  corpus  duabus  metaphoris  significat,  domi- 
cilii  el  indumcnti,  domicilii  in  hac  vita,  et  inda- 
menii  giorise  in  altera.  Seneca  ipse  profanus  utram- 
que  agnoscere  videtur^  primam  epist.  120,  alteram 
epist.  92.  Lb  Pb. 

(Hb) Deprehendentur  in  carne.Uic  loquitur  dead- 
ventu  secundoDomini,  inquo  judex  omniumexpendet 
et  excutiet  diiicia.  Qui  deprehendentur  in  carne,  hoc 
est  viventes  eadem  cum  carne  coram  Domino  sistent 
se ;  qui  in  came  non  deprehendentur,  camem  assu- 
ment :  erit  enim  judex  vivorum  et  mortuorum.  Id  ex- 
ponit  qusest.  109,  B.  Justinus  :  OO  ic^t&c  xo4&6«oo- 
|aOa.  kpivet  o^v  l&rzoa  (ikv  tgI>(  toti  l^cuvToif ,  vsxpob^  U 
Tob(  iviaToc(Aivou(  Ix  Tuv  vex^ttv.iVon  omnes  dormiemus^ 
judicabit  itaque  viventes  qui  tunc  erunt,  mortuot 
vero  quia  mortuis  resurrexerunt,  Lb  Pa. 


901 


LIBBR  Dfi  RESURaBGTI^NB  CiOtMS. 


902 


Oportet  emm  corruptivum  istud  induere  incorrup-  a  olenlcs  (89)  populas  exhorruit.  8j»A  Constat,  noa 


telam:  et  mortale  istud  induere  immortalitatem ; 
erit  istiid  domicilium  de  coelo,  quod  gementes  ia  hac 
carne  superioduere  ^^  desideramus;  utique  super 
caroem,  in  qua  9^4  deprehendemur;  quia  gravari 
nos  ait,  qui  sumus  ^^  in  tabernaculo  ;  quod  nolimus 
exui,  sed  potius  superindui ;  uti  devoretur  mortale  a 
vita^  scilicet  dum  demutalur  ^s,  superinducndo  quod 
est  de  coelis.  Quis  enim  non  desiderabit,  dum  in 
carne  est,  superinduere  immortalitatem,  et  cooli- 
nuare  vitam,  lucrifacla  morte  per  vicariam  demu- 
tationem,  ne  inferos  experiatur,  usque  novissimum 
qnadrantem  exacluros?  Gaetenim,  demutationem 
etiam  post  resurreclionem  consecuturus  est,  infe- 
ros  jam  expertus.  Abhinc  enim  definimus,  camem 
qnidem  omni  modo  ^^  resurrccturam,  atque  illa  ^^ 


tantum  ossa  durare,  verum  et  dentes  (90)  incorrup- 
tos  perennare  ;  quse  «t  semina  retinentur  fruclifica- 
turi  corporis  in  resurrectione.  Postremo,  etsi  lunc 
devoratum  invenietur  mortale  in  omnibus  mortuis, 
certe  a  morte,  certe  ab  aevo,  certe  per  setatem  ; 
numquid  a  ^^  vita,  numquid  a  supcrindumento, 
numqoid  ab  immortalitatis  ingestu  ?  Porro,  qui  ab 
his  ^^  ait  devoralum  iri  mortale^  ab  aliis  negavit. 
Et  utique  boc  a  divinis  viribus,  non  a  naturalibus 
legibus  perfici  praestarique  convenietl  Ergo  cum  a 
vita  habeat  devorari  quod  roortale  est,  id  exhiberi 
omnifariam  necesse  est,  ut  devorelur,  et  devorari, 
ut  demutetur.  Si  ignem  dicas  accendi  oportere,  non 
potes  id  per  quod  accenditur,  alibi  necessarium 
adfirmare,  alibi  non.  Sic  et  cum  iufulcit  :  Siquidem 


ex  demutatione   superventura,  habitum  angelicum  B  exuti^  non  nudi  inveniamur  ^,  de  cis  scilicet  qni 


suscepturam.  Aut  si  in  his  solis  qui  invenientur  in 
came,  demutari  eum  oportebit,  uii  devoretur  mor- 
tale  a  vita,  id  est  caro  ab  illo  supcrindumento  cce- 
lesti  et  setemo ;  ergo  qui  mortui  deprebendentur, 
Titam  Don  consequentur,  privati  jam  materia,  et, 
ut  ita  dixerimi  esca  vitse,  id  est  carae.  Aut  necesse 
est  rccipiant  eam  et  illi,  ut  et  in  ipsis  mortale  de- 
Torari  possit  a  vita,  si  vitam  sunt  consecuiuri.  Sed 
in  mortuis,  inquis,  jam  devoratum  erit  mortale 
i^tud.  Non  utique  in  omnibus.  Quantos  enim  licebit 
vel  pridianos  inveniri,  tam  recentia  eadavera,  ut 
nihil  in  ^^  illis  devoratum  videri  possit!  Utique 
enim  devoratum  non  aliud  existimas,  quam  inter- 


non  in  vita,  nec  in  carne  deprehendentur  a  die 
Domini;  non  alias  negavit  nudos,  quos  prsedixit 
exutos,  nisi  quia  revestitos  voluit  intelligi  eadem 
substantia,  qua  fuerant  spoliati.  Ut  nudi  enim 
invenientur,  carne  deposiia,  vel  ex  parte  discissa, 
sive  detrita  :  et  hoc  enim  nuditas  potcst  dici. 
Dehinc  ^^  recipient  eam,  ut,  rodinduti  carnem,  fie- 
ri  possint  ctiam  superinduii  immortalitatem 
Superindui  enim,  nisi  vesiito  jam,  coDvenire  non 
potcrit. 

CAPUT  XLIII. 
Proinde  cum  dicit  :  Itaque  con/isi  $emper{9l)f  et 


ceptuffl,  quam  aboliium,  quam  omni  sensu  ereptum,  a  scientes  quod  cum  immoramurin  corpore,peregrt' 

i    genere    cessaverit .   Nec      namur  ^*  a  Domino  (92) ;  per  fidem  enim  incedimus, 


quod  comparere  omni 
gigantum  autem  antiquissima  cadavera  devorata 
coDstabity  quorum  crates  adhuc  vivunt.  Diximus 
jam  de  isto  alibi.  Sed  et  proxime  in  ista  civitate, 
cum  Odei  ^''  fundamenta  (86),  tot  veierum  sepultu- 
ramm  sacrilega  (87),  collocarentur,  quingentorum 
fere  aoDorum  (88)  ossa,  adhuc  succida,  et  capillos 


nonper  speciem;  manifestatum  est  hoc  quoque  non 
pertinere  ad  ofi^uscationem  carnis,  quasi  separantis 
Dos  a  Domino.  Et  hic  enim  exhortatio  fastidiendae 
vilse  hujus  obvertitur;  siquidem  peregrinamur  a 
Domino  quamdiu  vivimus,  per  fidem  incedentes, 
Don  per  speciem,  id  est  spe,  noa  re  :  et  ideo  sub- 


Varise  lectiones. 

**  Superindui  Pam,  Fran,  ^^  Simus  Rhen,  Seml.  ^  Demutamus  alii.  **  Omni  modo  quidem  Rhen, 
Seml.  *5  iiiam  Pam,  Fran,  *6  In  abest  a  Rhen,  SemU  ^*'  Hodie  A/i^n.  deia/neodiecod.  Wouw.  *»  ERhen. 
Seml.  ^d  Quia  his  Rhen,  Seml,  ^  inveniemur  nudi  Rhen.  Ven.  ^^  Et  add.  Pam,  Fran.  ^^  Peregrinemur 
JRhen.  SemL 

GommeDtariQs. 
(86)  Cum  Odei  fundamenta.  Yaria  Romse  fuere  ii     (88)  Quingentorum  fere  ann,  Quis  Hier.  Gardano 
Odea,  sive  loca  in  quibus  aliquando  sese  recipiebant      fidem  dabit,  qui  patris  corpus  ob  varias  exercitatio* 


spectatores  e  theatro^  si  pluvia  supervenisset,  nam 
ibi  porticus  erant.  Hoc  in  ioco  recitabantur  etiam 
poemata,  ac  vcnalia  frumenla  exponi  solebant.  In 
eo  etiam  causse  frumentariae  afilabantur.  Sic  Pol- 
lux,  lib.  vni :  Tac  ^^  ^f^  "^^  9^<i>  ^^  ^v  tfj)  o^efco 
i^fxoCov  *  otxo;  hl  loTiv  at  6^ 6tXo(jLeva(  tpof  a(.  Causas 
dbariasin  odeio  disceptahant;  cibusvero  est  quod- 
libel  alimentum,  Le  Pr. 

(87)  Veterum  sepulturarum  sacrilega^  etc.  Gum 
jacerentur  Odei  fundamenta  (novum  quippe  Odeum 
Gartbagine  extractum  fuerat,  de  quo  nic  torte  loqui- 
Inr),  eruta  sunt  ossa  innumera  nondum  corrupta 
aul  absumpta,  etiam  gigantum,  qnse  portentosa 
erant.  Ulud  vero  saerilegio  affine  erat ;  nam  vioiati 
sepolcri  facinus  sacriiegium,  ct  actio  io  violatorem 
irro^  infamiam.  Nec  mirum,  si  id  dod  oblitus 
fnerit  TertulliaDus  in  jure  versatissimus,  de  quo 
monuimus  alibi.  Le  Pa. 


nes  et  exactam  vivendi  rationem  integrum  mansisse 
per  viginti  annos  refert  ?  Lb  Pe; 

(89)  Et  capillos  olentes.  Idem  Gardanus  scripto 
prodidit  in  iib.  Variar.  viu,  c  i,  Tulliol»  Gicero- 
nis  corpus  repertum  Sixti  lY  temporibus,  sine  ulia 
sui  jactura.  Quin  imo  ia  eo  implexi  videbantur  ca- 
pilli  aureo  reticulo,  in  quos  ut  et  in  totum  corpus, 
nihil  potuerat  an.  plusquam  1600  spatium.  Lb 
Pa. 

(90)  Constat  non  tantum  ossn  durare,  verum  et 
dentes.  Plato  in  Phasdone  :  "fivia  ^  yji^  tou  owpia* 
T0{,  xal  lav  oa.T%y  doTa  xs  xa\  vtupa  xa\  Ta  TotaOTo,  jcdvTa 
&(itf;/fii(  ?7C0c  eucetv,  dldavaTi  loTiv.  Rio. 

(91)  Confisi  semper,  Ex  Graeco  OafpouvTe;  trans- 
tuht.  Lb  Pa. 

(92)  Immoramur  in  corporey  peregrinamur  a 
Domino,  Illud  etiam  Grsece  Mi)|Aovvtt<  explicat. 
LbPr. 


903 


TBRTULLIAMI  OPEROM  PARS  \l  -  SBRIfiS  1,  POLBMICA. 


904 


jungit :  Pidentes  autetny  et  bonum  ducentes  5'  ma-  || 
gis  peregrinari  a  corpore,  et  immorari  ad  Dominum: 
sciiicet  nt  per  speciem  95S  magis  incedamus, 
quam  per  fiJem ;  per  rem  potius,  quam  per  spem. 
Vides  quam  et  hic  s^  corporum  contemptum  ad 
martyriorum  prsestantiam  referat .  Nemo  enim 
peregrinatus  a  corpore,  statim  immoratur  penes 
Domioum,  nisi  ex  martyrii  prserogativa ;  paradiso 
scilicet  ®,  non  inferis,  deversurus  ^.  Defecerant 
autem  Aposlolo  verba  (93)  ad  sigoificandum  de 
corpore  excessum?  An  raiione  etiam  oove  loquitur? 
Temporalem  enim  abseotiam  a  corpore  volens 
significare,  peregrinari  nos  ab  eo  dixit^  quoniam 
qui  peregrinatur,  etiam  revertelur  in  domicilium. 
Exinde  etiam  ad  omoes :  Et  ideo  ^^  gestimus^  ioquit 
(II  Cor.  v),  sive  peregrinantes,  sive  immorantes,  B 
placibiles  Deo  esse  ^.  Omnes  enim  manifestari  nos 
oportet  pro  tribunali  ^  Christi  Jesu.  Si  omoes,  el 
totos  :  si  toios,  et  interiores  et  exteriores,  id  est, 
tam  aoimas  qnam  et  corpora  :  Uti  unusquisque,  in- 
quit,  reportet  (94)  per  corpus  secundum  qux  gessit, 
bonum  seu  malum.  Hoc  jam  quomodo  legas,  quaero; 
quasi  ^  turbate  enim  per  hyperbaion  slruxit  ^^  (95) : 
utrumne  quae  per  corpus  reportanda  erunt,  an  quse 
per  corpus  gesiasunt?  Sed  et  si  quae  per  corpus  re- 
portaoda  sunt,  corporalis  iodubitate  resurrectio  est: 
et  si  quae  per  corpus  gesta  suot,  per  corpus  utique 
pensaoda  sunt  (96),  per  quod  et  gesta  sunt.  Iia 
et  totus  hic  a  capite  tractatus  Aposloli,  tali  clausula 
detexlusqnacarnisresurrectio  ostenditar,secundum  Q 
hsec  erit  iotelligeodus  qus  cum  claosula  coosooaot. 

CAPUT  XUV. 

Si    eoim    adhuc  ad  superiora  respectes,  unde 
mentio  hominis  exterioris  et  interioris  inducta  est, 
nonne  et  dignitatem  et  spem  camis  integram  inve- 
nies  ?  Dum  ^^  enim  de  lumine,  quod  iliuxerit  Deus  . 
in  cordibus  nostris^  ad  iiiumioationem  agoitionis 


gloriae  suse,  in  persona  Ghristi,  dicit  habere  nos 
thesaurum  istum  in  testaceis  vasis,  scilicet  in  car- 
ne ;  utrumne  quia  testacea  est,  secundum  originem 
in  ^'  limo,  desimetur ;  an  S^7  quia  (97)  divint 
thesauri    conditorium  est,   extolletur?   Atquin,   si 
lumen  ipsum  ^  illud  verum,  quod  et  in  persona 
Ghristi,  vitam  in  se  continet,  eaque  vita  cum  lumi- 
ne  committitur  in  caraem ;  peritura  cst,  in  quam 
vita  committetur  ?  Plane,  si  perituras  et  ipse  tbe- 
saurus  :  perituris  enim  peritura  creduntur,  sicut 
veteribus  utribus  novum  vinum.  Cum  item  sabji- 
dl :  Semper  mortificationem  Christi  Jesu  circumfe- 
rentes  in  corpore  nostro ;  qualis  ista  res  est,  quse 
post  Dei  templum,  jam  et  sepulcrum  Christi  potest 
dici  ?  Cur  autem  morlificationem  Domini  drcumfe- 
rimus  in  corpore  ?  Uti  et  vita  ^,  inquit,  manifeste" 
tur,  Ubi?  /n  corpore  ^.  In  quo?  In  mortali.  Ergo 
in  carne  plane  mortali  secundum  culpam,  sed  et  vi- 
tali  secundum  gratiam.  Vide  quantam  :  Ut  in  iUa 
vita  Christi  manifestetur.  In  re  ergo  aliena  salutis, 
in  ^*'  substaotia  perpetuse  dissolutionis,  manifestabi- 
tur  vita  Christi  seteraa,  jugis,  incorrapta,  jam   et 
Dei  viia  ?  aut  cujus  temporis  vita  Domini  manife- 
stabitur  in  corpore  nostro  ?  Illa  quidem  quam  ^ 
vixit  usque  in  passionem ;  quse  non  modo    apnd 
Judaeos  in  manifesto  fuit,  verum  etiam  omnU>us 
nunc  gentibus  prodita  est.  Adeo  eam  significat,  qas 
portas  adamsntinas  mortis,  et  aeneas  seras  infero- 
rum  infregit,  quae  exinde  jam  nostra  est,  Deniqae, 
manifestabitur  in  corpore.  Quando  ?  Post  mortem. 
Quomodo  ?   Dum  resurgimus  in  corpore,  sicut  et 
Ghristus.  Ne  enim  quis  argumentetur,  nunc  habere 
manifestari  viiam  Jesu  in  cbrpore  nosiro  per  disd- 
plioam  saoctitatis,  et  patientise,  et  justitiae,  et  sa- 
pientise,  quibus  Domini  vita  floraerit,  provideniissi- 
ma  Apostoli  intentio  ingerit :  Si  enim  nos  qui  vivi' 
must  in  mortem  tradimur  propter  Jesuiyif  ut  vita 
ejus  manifestetur  in  corpore  nostro  mortali ;  ideo 


Variffi  lectiones. 

w  Dicentes  Rhen.  Seml.  "  Hic  et  Pam.  Fran.  ^*  Sdlicet  paradiso  Rhen.  Seml.  ^  Diversuras  alii.  w  Et 
ideo  del.  Rhen.  Seml.  ^  Placere  illi  Par.  Fran.  s^  Ante  tribunal  Pam.  Fran.  «>  Quae  add.  Fran.  Rig.  Ven. 
61  Inslmxit  Rhen.  Seml.  «2  Cum  Rhen.  Seml.  e^  Sciliccl  ex  Pam.  Fran.  ^  Dei  add.  Pam.  Fran.  ^  Jesu  add. 
Pam.  Fran.  ^  Nostro  add.  Pam.  Fran.  6'  Saluti  Rh$n.  Seml.  ^  Qua  Rhen.  Seml. 

Commentarius. 


(93)  Defecerant  autem  Apostolo  verba.  Admonuit  n 
Theophylactus  prudenter   mortis  et  vitae  nomioa 
tacuisse  Apostolum,  et  moriem  vocasse  prseseotiam 
ad  Domioum,  sive  unmorationem,  vitam  vero  per- 
egrinationem  et  absentiam.  Lac. 

(94)  Uti  unusquisque,  in^uity  reportet.  Vulgatus, 
referat  unusquisque  propria  corporis.  Diversiiatem 
lectionis  unicae  taotum  litlerae  detectus  fecit.  Vulga- 
tus  legit  :t$i«  xoO  a(A>piaTO(;  at  Tertullianus,  o(3t 
9tyi  vwpiaTac*  et  in  Grsecis  cod.  ita  legitur,  et  se- 
quunlur  Syriacus,  Theopb.  GEcumenius.  Apud  Ter- 
tullianum,  Cod.  Angl.  habebat,  prceterita  corporis. 
Lag. 

(95)  Turbate  enim  per  hyperbaton  struxit.  Hy- 
perbati  figura  grammatica,  cum  transffressio  verbi 
iit  qaasi  turbata  et  impedita  oratione  :  Ton^us  enim 
verbum  pofitum  fiacit  hyperbaton,  ut  si  iilud,  per 


corpus,  cum  verbo  gessit  conneclatur.  Lac. 

(76)  Per  corpus  utique  pensanda  sunt.  Luenda 
seu  remuoeraoda  suol.  TheoKioretus  simiier  exponit, 
colligens  cum  Tertulliano  resurrectionem.  Lac. 

(97)  Divini  thesauri  conditorium.  Vocat  carnem 
conditoriom  divini  thosauri,  non  sine  aliusione  ad' 
ritus  antiquos,  et  vulgatum  sermonem  phiioaopho- 
rum.  Vocabant  enim  carnem  sepulcrum  ,  ut  ex 
Platone  jam  dedi,  et  ipse  TertuUianus  capulum  et 
sepulcrum  vocavit ;  atc^oi  in  sepulcris  oiim  thesau- 
ros  condebant,  quo  nihil  notius.  Ejusmodi  igitnr 
sepulcrum  est  caro,  ut  thesaurum  divinum  inclu- 
dat  simul  cum  anima.  Porro  conditorium  sepuleram 
est.  Petronius  arbiter  :  c  In  conditorium  etiaffl 
prosecuta  est  defunctum,  positumque  in  bypogsOi 
Grseco  more,  custodire  coepit.  b  Lag. 


90p 


LIBBR  DU  RESURRBGTIONB  GARNIS. 


906 


defanctis  ^  nobis  hoe  ait  falunim  ia  corpore  sostro.  ||  sed  qose  et  alibi  camalia  osteodil;  opera,  non  cor- 


Qaod  si  tuoc,  quomodo,  nisi  resuscitato  eo  ?  Proiade 
el  in  9M  clausnla  :  Scientes,  ait,  quod  qui  susci' 
tavii  Jesum,  et  nos  suscitabit  cum  ipsOy  quia  jam 
resurrexit  '^^  a  mortuis  :  nisi  quia  cum]  ipso  sicut 
ipsum  sapit  ?  Si  vero  sicut  ipsum,  non  utique  sine 

came. 

CAPDT  XLV. 
Sed  et  rursus  alia  csecitate  in  duos  bomines  im- 
pingnnt,  in  veterem  et  in  noyum,  monente  Apostolo 
(Ephes.  iv),  deponere  nos  veterem  hominem  qui 
eorrumpitur  per  concupiscentiam  seducticnis  (98); 
renovari  autem  spiritu  sensus^  et  induere  no^ 
vum  hominem^  qui  secundum  Deum  conditus  est 
in  jusHtia  et  reUgione  veritatis  ;  ut  et  hic  ad  duas 
ftnbsiantiaa  distinguendo,  vetustatem  adcarnem,  no- 


pora  aocusans,  de  quibus  et  hic  subjicit :  Deponen- 
ies  mendacium,  loquiminiveritatem  unusquisqu^ad 
proximum  suum,  quoniam  membra  alterutrum  SU' 
mus.  Irascimini  autem^  et  nolite  deUnquere.  Sol  non 
occidatsuperiracundiamvestram.NequedederitislO' 
cum  diabolo  "'^.  Qui  furabatur^^^^  jam  non  furetur^ 
imo  potius  laboret^  operando  manibus,  uti  habeat 
impartire  indigenti,  Omnis  sermo  turpisnonproce' 
dat  exore  vestrOy  sed  qui  sit  optimus  ad  asdificatio^ 
nem  fidei^  ut  gratiam  audientibus  prasstet^Et  nolite 
contristare  Spiritum  Dei  sanctumt  tn  quo  ngnoH 
estiSt  in  redemptionis  die.  Omnis  amaritudo,  et  tra» 
et  clamor^  et  blasphemia,  et  indignatio^  auferatur 
a  vobiSt  cum  omni  malitia,  Estote  autem  in  alier* 
u  trum  benigni^misericordes^onantes  invicem^  sicut 


vitalem  ad  animam,  cormptionem  perpetuam  veteri  b  et  Deus  vobis  donavit  in  Christo.  Igitnr  qni  camem 


defendati  id  est  carni.  Porro,  si  secundum  substan- 
lias ,  nec  anima  novus  homo,  quia  posterior  ;  nec 
caro  ideo  vetus,  quia  prior.  Quantulum  enim  tempo- 
ris  intermannmDeietadflatum;  ausim  dicere,etiamsi 
mnlto  prior  anima  quam  caro,  eo  ipso  quod  anima 
impleri  ae  exspectavit,  priorem  eam  fecit.  Omnis 
enim  consnmmatio  atque  perfectio,  etsi  ordine 
postumat  (99),  effectu  tamen  '^^  aDticipat.  Magis 
illud  prius  est,  sine  quo  priora  non  possunt.  Si 
caro  veltts  homo,  quando  istud  ?  A  primordio  ?  at- 
qnin  Adam  novus  totus,  et  ex  novo  vetus  nemo. 
Nam  el  exinde  a  benedictionc  geniturs,  caro  atque 
anima  simul  fiuot,  siae  calculo  temporis ;  ct  ^^  quae 
•imul  ^^  in  utero  etiam  seminantur  ''^,  quod  docui*  v 
mus  in  Commentario  animce^  contemporant  foetu^ 
costant  ''^  naiu  (1)  duos  istos  homioes,  sane  ex 
substantia  duplici,  non  tamen  et  setate.  Sic  unum 
ednnty  dum  prior  neuter  est.  Gilius  est,  lotos 
not  ''^  aul  veteres  aut  novos  esse  :  qua  enim  alte- 
mm  possimus  esse,  nescimus.  Sed  Apostolus  vete- 
rem  hominem  manifesle  notat:  Expone  '^'^  enim, 
inqnity  secundum  pristinam  conversationem  S5tl 
veterem  hominemjuon  secundum  aiiciyus  substautise 


veterem  hominem  existimant,  cnr  non  mortem  sibi 
properant,  ut,  vetere  homine  deposito,  praBoeplis 
Apostoli  occurrant?  Nos  enim  qui  totam  M&n  in 
carne  administrandam  credidimus,  imo  et  per  car- 
ncm,  cujus  est  et  os  ad  proferendom  optimum 
quemque  sermonem,  et  lingua  ad  non  blasphe- 
niandum,  et  cor  ad  non  iadignandam,  el  manos  ad 
oj>erandum  et  largiendum;  tam  veinstalem  homi- 
nis,  quam  novitatem,  ad  moralem,  non  ad  sobstan- 
tialem  differentiam  pertinere  defendimus.  Atque  ita, 
pariter  agnoscimus,  hominem  qui  secundum  pristi- 
namconversationem  vetusfuerit^eumdem  etcorrumpi 
iia  dictum  secundum  concupiscentiam  seductionis, 
quemadmodum  el  veterem  secundum  pristinam  con- 
versaiionem,  non  secundum  carnem  per  interitum 
perpetuum ;  cseterum,  carne  tam  salvum  quam  eum- 
dem,  utpote  vitiosam  discipJinam,  non  corpulentiam 
exutum. 

CAPUT  XLVI. 
Talem  ubique  Apostolum  recognoscas,  ita  carnis 
opera  damnantem,  ut  caraem  daronare  videalur; 
sed  ne  ila  quis  exbtimet,  ex  aliorum  vel  cohseren* 
tium  sensuum  suggestu  procurantem.  Nam  et  dicens 
{Hom.  vin),  eos  qui  in  carne  sunt^^,  Deo  placere 


seniam.  Neque  enim  carnem  prsecipit  deponamus, 

Varise  lectiones. 
®  Adeo  Pam.    Fran.  '^^  Resurrexerit  Rhen.    SemL  ''*  Tamen   neglig.    Rhen.   Seml. 


•^a  Ut  Pam. 


Rhen.  Seml.  ''^  Simul  quae  Pam.  "^*  Figurantur  Pam.  Fran.  "^^  Coaetaneant  Pam.  Par.  Ria.  ''«  Non 
Rhcn.  Ven.  "'''  Exponentes  Pam.  Fran.  exponens  Jun.  "^^  Diabolo  locum  Rhen.  Seml.  ''»  Furatur 
Rhen.  Seml.  w  Et  indignatio  non  hab.  Rhen.  Seml.  «*  Sint  Rhen.  Seml. 


Commenlarius. 


(98)  Quicorrumpitur  perconcupiscentiamseduct.  Q  cap.  55,  et  m  Scorpiaco  adv.Gnost.  patel  ex  antiquis 


Quod  hic  per^  vertit  infra  secuhdum,  quod  magis 
sonal  vox  urseca  xordE.  Est  interim  peculiare  Au- 
ctori,  el  post  eum  Hilario,  lib.  xu  de  7Wn.,  iilud 
concupiscentiam  seductionis,  singulari  numero,  pro 
eo  qnod  alise  omnes  editiones  plurali  numero  id  le- 
ganl  Ephes.  iv,  tam  Syriaca  et  Graeca,  quam  La- 
tma.  Atqni  legimus  omnmo  secundum  tres  Yat.  cod. 
ms.  renovari  autem  spiritu  sensus,  pro  sensu  spi» 
ritus:  lum  quia  sic  etiam  legit  B.  Gyprianus,  lib. 
ui,  Epist  ad  Quirin.  cap.  2;  tum  quod  Graece  sit  x(f 
jcvtupaTi  Tou  voo;  -  quod  spiritus  mentis  transtulil 
Laliuiiainlerpres.  Pam. 

(99)  Etsi  ordine  postumat.  Scribendum  pof^wa/, 
noD  posthumat,  el  supra  lib.  adv.  Valentinianosy 

Patrol.  II. 


monumentomm  inscriptionibus  apnd  AJdum  m 
Orthographia.  Idipsum  etiam  adaotavil  Gullielmus 
Cantems  novar.  lect.  lib.  u,  cap.  10,  addens  de- 
ducijpoj^umum  non  tanquampo5^  humatum  patrem^ 
uti  Rnen.  et  plcrique  censent,  sed  ab  adverbio  postj 
velut  ab  extra  extumus,  ei  a  citra  citumus,  atque 
adeo  indifferens  esse,  tam  ad  eum  qui  postremo  loco» 
quam  qui  post  patris  obitum  natus  sit,  quod  ipsum 
alicubi  habet  Cujacius.  Pam. 

(1)  Contemporant  foetu,  coastant  natu.  Inusitata 
hsec  verba  formavit,  quoniam  contemporaneus  ei 
coaetaneus  voces  sunt  Latinie.  Sed  plus  sequo  aibi 
arrogal.  Le  Pr. 


29 


907 


TERTULLIAHl  OPBROM  PAR8  II.  —  SBRIB8  I,  POLBMIGA. 


nonpom,  statimde  pnvoinlellectii  ad  integrum  re-  i  maaaniiiM  sunt.  Quod  enim  imiaUdMm  ermt  Ugk^ 


Yoeaty  adjidens  ;  Vos  autem  non  estis  in  eame,  $ed 
in  spiritu.  Hos  enim  quos  in  carae  esse  eonstabat, 
negando  in  carne  esse,  in  operibua  carnis  non 
esse  monsirabat ;  atqne  ita  ^^  illos  demum  Deo  pla* 
oere  non  posse,  non  qui  in  came  essent,  sed  qui 
carnaliter  SMI  viverent;  placere  autem  Deo  illos, 
quiin  carne  positi,  secundumspiritumincederent.  Bt 
rursus  :  Corpns  quidem^  ait  mortuumi  sed  propter 
delinquentiam(%);sieutspiritumvitampropterjusti' 
tiam,  Vitam  autem  morti  opponens  in  came  cousti-* 
tatsB,  sine  dubio  illic  et  vitam  repromisit  ex  jusliiia, 
ubi  mortem  determinavit  ex  delinqnentia.  Geelerum 
fmatra  opposuit  vitam  morti,  si  non  est  .iilic  ubi 
est  et  ipss)  eui  eam  opposuit,  excludendss  utique  de 


in  quo  infirmabatur  per  eamem^  misso  Deu$  FHid 
suo  in  simulaero  carnis  delinquentimy  et  per  delin» 
quentiam  ^'^  damnavit  delinquentiam  in  came^  ooo 
caraem  in  delinquenda  :  neque  enim  domua  «ui 
habiiatore  damnabitur.  Uabitare  enim  peccatam 
dixit  in  corpore  nostro.  Damnata  autem  delinque»* 
lia,  caro  absolula  est  2  sicut,  indemnata  ea,  lcgi 
mortis  el  delinquentiaB  obslricta  est«  6ic  ei  ^  len* 
sum  camis,  mortem  app^avit ;  dehinc  et  inimioi* 
tiam  ad  Deuni,  led  non  etrnem  ipsam.  Gui  erfd, 
dices,  repuubitur  sensus  oamis,  si  non  subeuntia 
ipsi  ?  Plane,  si  probaveris  aliquid  cimem  de  sm 
sapere.  Si  vero  sine  anlma  nullius  est  sensut,  intd« 
lige  sensum  ^amis  ad  Ml  animam  esse  refere»* 


eorpore.  Porro,  si  vita  mortem  de  corpore  exclu-  g  dum»  oawi  inlerdum  deputatam  ••,  qoia  ••  j^ 

dit,  non  potest  id  perficere,  nisi  illuc®*  penetrely  '   '  "^  '^"  *"**"'*         " 

ubi  est  quod  cxcludit.  Et  quid  ego  nodosius,  cum 

ikpostolas  absolutius?  Si  enim,  inquiti  spiritus  ejus 

qui  suseitavit  Jesum,  habitat  in  vobis;  qui  suscitavit 

Jesum  a  mortuis,  suscitabit  ^  et  morta  lia  corpora  ve^ 

strUf  propter  inhabitantem  spiritum  ejus  in  vobis; 

nt  et  si  animam  quis  corpus  mortaie  prsesumpserit, 

cum  hoc  et  camem  negare  non  possit,  carnis  quo- 

que  resasdtationem  eogatur  agnoscere,  secundum 

ejasdem  statas  eommunionem.  Bx  sequentibus  adhuc 

discas,  opera  eamis  damnari,  non  ipsam  :  Itaque^ 

fratreSf  ait,  debitores  sumus,  non  cami,  ut^  secun- 

dum  camem  vivamus:  si  enim  secundum  camem  p  poraliiatem,  «ed  moralitatem  »*.  Gwteram,  ei  dod 

vixeritiStfutummestutmoriamini;siverospiritu  ^*  it«  «/^AinJnm».  non  eftt  corooralitaa  nostra  fionfixa. 

camis  actus  mortificaoeritis,  vivetis,  Porro,  ut  ad 


oamem  administratur;  et  ideo  habitare  ait  delii^i 
quentiam  in  carne,  quia  et  anima,  a  qua  9i  delte* 
quentia  inducitur,  inquilina  est  camis»  mortificattt 
quidem,  sed  non  suo,  Verum  deiinquenUtt  nomitte. 
Nam  et  alibi :  Quomodo,  inquit,  etiam  nunc^  velsU 
viventes  in  mundot  sententiam  fertis  ?  non  «d  OMr- 
tuos  scribens,  sed  ad  eoe  qui  desinere  debereat 
raundialiter  vivere. 

CAPUT  XLVIL 

Hfce  enim  erit  vitA  mundialis,  qtia  ^  veterem 
hominem  (4)  dixit  confixum  esse  Ghristo,  ndn  eor* 


singula  quaeque  respondeamus,  si  in  carae  constitu- 
tis,  secundum  spiritum  tamen  degentibus,  salus  re- 
promittitur;  jam  non  earo  adversatur  saluti,  sed 
operatio  carnis.  Operatione  autem  carnis  exelusa, 
quse  caussa  est  mortis,  salva  jam  caro  ostenditur, 
caussa  carens  mortis.  Lex  enim,  inquit,  spiritus  vitoe 
in  Christo  Jesusmanumisit  {^)mea  lege  delinquen^ 
tiagetmortis;  eerte  quam  prsemisit  habitare  inmem- 
bris  nostris^^.  Ergo  jam  membra  nostra  lege  mortis 
non  tenebontar,  quia  nec  delinquenti»^  e  quibus 


ita  accipimus,  non  est  corporalitas  nostrt  oonfixa, 
nec  cmcem  Ghristo  earo  nostra  perpessa  est ;  sed 
quemadmodum  adjedt :  Vti  evacuetur  corpus  delin' 
quentice  (5):  per  emendationem  vitse,  non  per 
interitum  sut>stantise ;  sicut  ait  :  Uti  haetenus  deiin^ 
quentioe  serviamus^tXvX^  heec  ratione  commortui** 
Ghristo,  credamus  quod  etiam  convivamas  ^  Uli. 
Sic  enimf  inquit,  et  vos  reputate  mortuos  quidem 
vos ;  Guinam  ?  cami  ?  Non,  sed  delinquentiss.  Ergo 
salvi  erunt  cami ;  viventes  autem  Deo  in  Ghristo 
Jesu  ;  per  camem  atique,  cui  mortui  non  erant ; 
delinquentise  scilicet  ^  mortui,  non  carai.  Nam  et 


Variae  leotiones. 

« Ita  omitt.  Rig.  Ven.  ^  Illud  Pam.  Rhen.  SemU  illae  cod.  Wouw.  ^  Vivificabit  Pav^.  fran.  «  Ad 
vivendum  si  Rhen.  ad  vivendum  secundum  caruem.  Si  Jun.  ^  Vestris  Rhen.  Seml.  ^"^  Garneni  Rhen. 
Seml.  ^  Etsi  Rhen.  Seml.  ^  Deputandura  Rhen*  Jun.  ^  Propter  caraem  et  add.  Rhen.  Seml, 
»1  Animae  Rhen.  Seml.  abest  a  qua  92  Quam  Rhen,  Seml.  ^^  Morlalilalem  Pam.  Fran.  Rig.  Ven. 
»*  In  inser.  Rhen.  Seml.  ^^  Gonvivemus  Pam.  Fran.  ••  Scilicet  abest  a  Rhen.  Seml. 

Gommentarius. 

(2)  Propter  delinguentuim.  Vox  haec  muUotics  Q  aniraam ;  at  interpretalio  illa  non  admittitur.  Nam 
1-   u^.  __- ._      .^?   ._■         Apostolus,  i^om.  IV,  nihil  aliud  per  veterem  homi- 

nem  inteliigit,  quam  viiam  anteactam  in  peccatis ; 
per  novum  autem  reformationem  illam  qm  a 
Ghristo  facta,  dum    scelera    noslra  sanguine  sao 


usurpatur  ab  hoc  auctore  pro  peccato;  ubi  enim 
Apostolus  peccatum  didt,  deltnquentiam  vocat. 
Lb  Pa. 

(3))  In  Christo  Jesu  manumisit  me.  Servi  era- 
mus  omnes  et  Satanae  mandpati,  sed  Ghristi  lex 
jugum  servitutis  a  nostris  cervicibus  excussit.  Hic 
maoumissionis  nomine  utitur  junsconsultis  solemni, 
qui  tres  manumissionis  spedes  observant,  per  ccn- 
snjp,  per  vipdictam,  et  per  testamentum.  Tribus  au- 
teoi  modis  illis  nos  manumisit  Ghristus.  Ls  Pa. 

(4)  Qua  veterem  hominem.  Existunabant  olim  non- 
aulli  vetercui   homioem  esse  corpus,  novum  vero 


abluit,  ut,  evacuato  illo  vetere  homine,  in  veram  dos 
assereret  libertatem.  Lb  Pa. 

(5)  Evacuetur  corpus  delinquentias.  De  hac  voee 
poslrema  jam  monuimus.  Vulgata  versio  :  ut  det- 
truatur  corpus  peccati.  Propius  ad  sensum  Gr»cc 
vocis  xaTop-pdfi  vertisse  mihi  videtur  Terlv'" 
Lb  Pa. 


909 


LIBER  DB  RBSUBRBGTIONB  GARNIS. 


91 


adiiuc  iugerit:  JSe  ergo  regnaverit  in  corpore  vestro  A  Ut,  sicut  regnavit  inmorU  delictum,  ita  etgratia 

x^i:  .1^1: x.-_    -L  _L_.  j--   j        ....      .      .      regnet  per Justitiam  in  vitam  $en^iternam per  Je- 

sum  Christum  Dominum  nostrum.  Quomodo  jta  ^ 
si  non  seque  in  carne  ?  Ubi  eDim  morS|  ibi  et  viia 
post  mortem ;  quia  et  vita  ibi  ante,  ubi  postea  mor«, 
Nam  si  regnum  moriis  nihil  operatur,  qaam  carnis 
dissolutionem,  proinde  vitam,  contrariam  morti, 
contrarium  oportet  operari,  id  est,  carais  rodinte'!' 
grationem :  uti  sicut  devoraverat  mors  invalesc^doi 
ita  ^X  mortali  devorato  ab  immortalitate,  audirt 
possit ;  Vbi  est,  mors^  aculeus  tuus  (9)  ?  ubi  est, 
nwrs,  contentio  tua?  Sic  enim  et  gratia  868  illie 
superabundabit  ^,  ubi  et  iniquitas  abundavit  ^^.  Sig 
et  virtus  in  infirmitate  perficieiur,  quod  periit  ^^ 
salvum  faciens  (10),  quod  mortuum  est  yivificans, 
quod  percussum  est  sanaoa,  quod  languit  medicans, 


mortali  delinquentia,  ab  obaudicfidum  illi,  et  ad 
exhihendum  membra  vestra  arma  injustitias,  delin- 
quentim :  sed  exhibete  vosmetipsos  Deo^  velut  ex 
mortuis  vivos ;  non  velul  vivos,  sed  velut  ex  mortuis 
vivos;  et  membra  vestra,  arma  justitice,  Etrursus*. 
Sicut  exhibuistis  membra  vestra  famula  immun- 
dituB  (6)  et  iniquitatis^'^  ad  iniquitatem;  ita  et 
nunc  exhibete  membra  vestra  famula  justitice^  in 
sanctificium  ^.  Cum  enim  servi  esseiis  delinquen- 
ti(B,  Uberi  eratis  justitice.  Quem  ergo  fructum  habc" 
batis  super  his,  de  quibus  nvnc  confundimini  ?  finis 
enim^illorum  mors,  Nunc  veroSS^  liberi  factia 
delinguentia,  famulati  autcm  Deo^  habctis  fructum 
vestrum  in  sanctificium  ^;finem  autem,  vitam  xter 
nam.Stxpendia  enim  delinquentiw^mors;  donativum 


Qutem  Dei  (7),  vita  astema  in  Christo  Jesu  Domino  B  quod  ereptum  est  redimens,  quod  famulatum  est 


nostro,  Ita,  per  tolam  ^  hanc  sensuum  seriem,  ab 
ii]justitia  et  delinquentia  membra  nostra  divellcns 
et  justitias  et  sanctimonia)  adjungens,  et  transferens 
eadem  a  slipeadio  mortis  ad  donativum  vitdB  s^ternaB^ 
cami  utique  compensationem  salutis  repromittit,  cui 
nuUam  omnino  competisset  imperari  propriam 
sanctimonisc  ct  justitise  disciplinam,  si  non  ipsiua 
esset  et  praemium  discipUnse :  sed  nec  ipsum  ba- 
ptisma  oommitti,  si  ^,  per  regenerationem,  noQ 
etlaxn  restitutioni  inauguraretur,  hoc  quoque  Apo- 
stolo  ingerente :  An  ignoratis,  quod  quicumque  in 
ChristumJesum'^  tincti  sumus^  in  mortem  ejus  tincti 
sumus  ?  Consepulti  ergo  iUi  sumus  perbaptisma  in 


liberans^  quod  seductum  est  revocans,  quod  elisum 
est  suscitans ;  et  quidem  de  terra  ia  coelum,  ubi 
Dostrum  municipatum  Philippeiises  quoque  ab  Apo- 
stolo  discuBt  :  Unde  et  sal%tificatorem  nostrum 
exspectamus  Jesum  Christum,  qui  transfigurabit  ^^ 
corpus  nostrcB  humilitatis,  conformale  corpori  gla» 
ria^  suas;  sine  dubio  post  resurrectionem,quia  nec  ipse 
Gbristus  glorificatus  est  ante  passionem,  Haec  erunt 
corpora  nostra,  qua^  RomaDos  obsecrat  exhiber^ 
hostiam  vivam,  saoctam,  placibilem  ^^  Deo.  Quomodo 
vivamf  si  peritura  sunt  ?  quomodo  sanetam,  ^ 
profaua  sunt  ?  quomodo  plaeibilem  ^S  *^  damnatit 
sunt  ?  Age  jam,  quod  ad  ThessalODicenses  ^^  ipsiui 


mortemt  uti  quemadmodum  surrexit   Christus  a  C  solis  radio  putem  scriptum,  ita  darct,  qualiter  acei<« 


mortuis^  ita  et  nos  innovitate  vitce  incedamus.  Ac  ne 
cie  ista  tantum  vita  puies  dictum»  quae  ex  fide  per 
baptisma  in  novile  vivenda  ^  est,  providentissime 
adstniit:  Si  enim  complantati^  fuerimus  simulacro 
mortis  Christi,  ita  et  resurrectionis  erimus,  Per 
simulacrum  enim  morimurinbaptismate(8),  sed  per 
yeritatem  resurgimus  ^  ia  cartie,  «cut  et  Cbristus : 


pient  lucifugae  isti  Scripturarum  ?  Ipse  asUem  Deui 
pacis  sanctificet  vos  totos,  Non  sufficit,  sed  ^  se* 
quitur  :  Et  integrum  corpus  vestrunh  et  animih 
et  spiritus  sine  querela  conserventur  in  pr^sentU^ 
Damini,  Habes  onmem  substantiam  Jiomiois  saluti 
destinatam,  aec  alio  tempore  quam  iu  advQatu  De^ 
mini  qui  clavis  est  resurrectionia. 


Variae  iectiones. 

^  Iniquitalem  alii,  ^^  Sacrificium  Rhen,  Seml.  ^  Ergo  Rhen.  Seml.  *  S*Macium  Rhen.  Seml  fen', 
3  Portam  alii.  ^  Si  omitt.  Hhen.  Seml.  *  Jesum  omitt.  Rhen.  Seml.  *  Ineedenda  Ptim.  Piot.  Fran. 
^  Gonsati  Pam.  Par.  Fran.  "^  Resurgemus  Pam,  Fran.  ^  Ista  Rhen,  Seml.  ^  Superabundavit  Rhen.  Seml. 
*o  Abundabit  Pam,  Fran,  "  Eril  Rhen,  Seml,  "  Transfiguravit  Rhen.  "  piacabilem  Rhen.  SemL 
»*  Placabiiia  Rhen.  Seml.  *5  ut  add,  Pam,  Par.  Fran.  i«  QuOd  Rhen.  Seml. 

Commentarius. 

(6)  Membravestra  famula  immunditia;,  More  suo  Q  ^^  baptismo,  aic  eHam  resurreetum  «Mam  tianfiilee 
Gr^cam  vocem  ^ouXa  expnmit.  Famulantia  dixit  B.      et  spiritualiter,   aon  vere ;  obsertat  TertUluahtti 

"'  .   «.  , ..i 1       typum  et  raysterium  osse  dumtaiat  in  aaorte  tobftlrt, 

non  ia  resarrectione ;  nam  vere  resurgittitts.  hkc, 

(9)  Ubi  esty  mors^  aeuleus  tuu$  t  Sic  leg.  ctp.  51 
et  53,  pro  victoria^  quod  habet  Yulgatus,  substituens 
contentio ;  nam  in  quibusdam  Graecis  posuil  vixoc, 
esse,  sive  vCx»,  id  est  vietoria;  in  aliis  vcqcoc,  id  est 
jurgium^  alterccUio,  rixa^  sive  Mo),  id  est  fmnsis 
causa,  jus^  sententia^  et  posna  :  vox  nimirum  eat 
forensis.  Lag. 

(10)  Quod  periit  salvum  faciens,  Ezech.  xxxiv, 
sic  est :  Quod  perierat  requiram,  et  quod  abltctum 
erat  reducam,  et  quod  confractum  fuerat  alliacibo, 
et  quod  infirmum  fuerat  consoiidabo^  et  quoapin-^ 
gu$  et  forte  cusiediam.  Lafl* 


HieronymuB  ad  Pamm.  contra  Joann.  Hierosol. 
Lb  Pa. 

(7)  Stipendia  enim  delinquentiasy  mors ;  donativum 
autem  Dei,  etc.  Stipendium  merces  erat  mililum  qui 
merebant;  dooativum  aulem  donum  erat  militibus 
ab  imperatore  erogari  solitum.  Quemadmodum  igitur 
voce  casirensi5/iji7^;2(fmm  ex  R.  Pauli  interpretatione 
usus  fuerat,  apte  hanc  vocem  in  eadem  metaphora 
peraistens  usurpavit.  Le  Pa. 

(9)Persimulcu:rum  enim  morimur  in  bajptismate, 
Baptixamur  pro  mortuis.  Mergimur  quasi  mortem 
subeamus.  Emergimus,  ut  rcvivisccntes.  RiG.  —  Nc 
responderent  haeretici  eodem  modo  resurrecturos 
cum  Christo^  sicut  et  mortui  sumus,  scilicet  quia 
mystice  etfigurate  tantum  mortui  cum  Ghristo  sumus 


911 


TKRTULLIANI  OPBRUM  PARS  II.  —  SBRIBS  I,  POLBMIGA. 


912 


CAPUT  XLVIII. 
Sed  caro»  iiiqnis,  et  sanguis  regnum  Dei  hceredi- 
tate  possidere  non  possunt.  Scimus  hoc  quoqae  scri- 
ptum;  sed  de  industria  distnlimus  hucusque,  ut,  quod 
adyersarii  in  prima  statim  acie  obstruunt,  in  ultima 
congressione  prosterneremus,  omnibus  quaestioni- 
bu8«  quasi  auxiliis  ejus,  ante  dejectis.  Sed  et  nunc 
exspectcnt  ^'^  praecedentia  recognosci,  ut  et  huic 
sensoi  sua  origo  prsejudicet.  Opinor  i^,  Apostolus, 
disposita  ad  Gorinthios  omni  distinctione  ecclesia- 
sticae  disciplinae  (11),  summam  et  sui  Evangelii  et 
6dei  illorum  in  Dominicse  mortis  et  resurrectionis 
demandatione  concluserat;  ut  et  nostr»  spei  regalam 
inde  deduceret,  unde  constaret  (12).  Itaque  subjicit 
(/  Cor.  xt)  :  9S4  Si  autem  Christus  prcedicatur^ 


A  ejusdem  autem  constitueret  substantiae  resurrectio- 
nem,  cujus  et  mortem,  per  ipsorum  aactomm  in 
nomine  hominis  comparationem.  Si  enim^  sicut  in 
Adam  omnes  moriuntur,  ita  et  in  Ghristo  omnes  ?i- 
Tificabuntur ;  carne  vivificabuntur  in  Christo,  sicnt 
in  Adam  came  ^  moriuntur.  Unusquisque  autem  in 
suo  ordine,  scilicet  quia  et  in  suo  oorpore.  Ordo  enini 
non  aliud,  quam  meritorum  dispositor  ^.  Merila 
auiem  cum  corpori  quoque  ascribantur,  ordo  quo- 
que  corporum  disponatur  necesse  esl,  ut  possit  esse 
meritorum.  Si  autem  et  baptizantur  quidam  ^  pro 
mortuis,  videbimus  an  ratione;  certe  illa  praesum- 
ptione  hoc  eos  instituisse  contendit  ^o,  qua  alii  etiam 
cami,  9G5  ut  ^i  vicarium  baptisma  (13)  profatoram 
existimarent  ad  spem  resurrectionis;  qase  nisi  cor- 


quodamortuisresurrexit^^^quomodoquidamdicunt  B  poralis,  non  alias  hic  ^  baptismate  corporali  obliga- 

retur.  Quid  et  ^  iptos  baptizarif  ait,  si  non  q%m 
baptizantur  corpora  resurguntf  Anima  enim  non 
lavatione,  scd  responsione  sancitur.  Quid  et  nos, 
inquit, omni  hora  periclitamur?  Utique  per  camenw 
Quotidie  morior,  utique  periculis  camis,  per  qaain 
et  depugnavit  ad  bestias  Ephesi;  illas  scilicet  b^tias 
Asiaticse  pressnrse  (14),  de  qua  in  secunda  ad  eosdem: 
Nolumus  enim  vosignorare,  fratres,  depressuranos- 
tra  apud  Asiam,  quodsuperqtuim  supragravati^  sur 
mus  citra  vires,  utidevita  hoesitaremus,  Omnialuec 
nisi  fallor,  eo  enumerat,  ut,  nolens  vanam  credi  camis 
conflictationem,  indobitate  velit  credi  carais  resnr- 
rectionem.  Yana  enim  habenda  est  conflictatto  ejus, 


in  vobis  resurrectionem  mortuorum  non  esse?  qux 
si. nonest^nec  Christus  resurrexit.  Si  autem ^  Chri- 
stus  non  resurrexit  ^S  inanis  est  prcedicatio  nostra 
22 :  inveniemur  enim  ^3  falsi  testes  Dei,  qui  testimo- 
nium  diximus  ^^  quod  resuscitaverit  Christum,quem 
fion  resuscitavit,  Nam  si  mortui  non  resurguntj  nec 
Christus  resurrexit,  Si  Christusnon  resurrexit,vana 
est  fides  vestra ;  quia  adhuc  in  delictis  vestris  estis  : 
et  qui  in  Chrisio  dormierunt,  perierunt.  Per  haec 
cui  nos  rei  credendse  videtur  exstruere  ?  Resurre- 
cUoni»  inquis,  mortuomm,  quse  negabatur.  Gerte  sub 
exemplo  Dominicse  resurrectionis  volens  eam  credi  ? 
Orte,  inquis.  Exemplum  porro  ex  diversitate,  an  ex 


parilitate  componitur?  Utique,  inquis,  ex  parilitate.  C  cujus  nulla  erit  resurrectio.  Sed  dicet  quis :  Quomodo 


(Juomodo  autem  Christus  resurrexit  ?  in  carae, 
annon  ?  sinc  dubio,  si  mortuum,  si  sepultum  aadis 
secundum  Scripturas,  non  alias  quam  in  came, 
seque  resuscitatam  in  carae  concedis.  Ipsum  enim 
quod  cecidit  in  morte  ^,  quod  jacuit  in  sepultura 
hoc  et  resurrexit,  non  tam  Christus  in  carne,  quam 
caro  in  Christo.  Igitur,  si  ad  exemplum  Christi 
resargemus,  qui  resurrexit  in  carne,  jam  non  ad 
exemplum  Ghristi  resurgemus,  si  non  in  carne  et 
ipsi  resurgemus ;  quia  per  hoiltifiem,  inquit,  mors^  et 
per  hominem  resurrectio  :  ut  separaret  ^s  quidem 
auctores»  mortis  Adam,   Cbristum   resurrectionis ; 


resurgent  mortui?quo  autem  corpore  venient?  Jam 
hic  de  qualitatibus  corpomm  disserit ;  an  eadem  ipsa, 
an  alia  resumantur.  Sed  cum  ejusmodi  qusestioposte- 
rior  habeatur,  sufficiet  interim  ex  hoc  quoqae 
corporalem  definiri  resurreclionem,  cumde  qualitate 
corporum  quceritur. 

CAPUT  XLIX. 

Yentum  est  nunc  ad  caraem  et  sanguinem  re- 
vera  totius  quaeslionis,  quas  ^s  substantias,  quali 
conditione  exhaeredaverit  Apostolus  a  Dei  regno; 
seque    de  antecedentibus  discere  est.  Primus,  in- 


Variae  iectioiies. 

"  Expetent  Rhen,  Seml.  i»  Ut  inser.  Rhen.  Seml.  i»  Resurrexerit  Rhen.  Seml.  20  Aulem  abest  a  Rhen. 
Pam.  Fran.  21  Resurrexerii  Rhen.  Seml.  22  Vacua  est  et  fides  vestra  add.  Pam.  23  Invenimur  autem  SemL 
24  Dixerimus  Rhen.  Seml.  Adversus  Deum  add.  Pam.  Fran.  25  Morlem  Pam.  Fran.  26  Separct  Pam. 
Rhen.  Seml.  21  Omnes  Fran.  28  Ordo  enim  meritorum  dispositorum  nomine  disponetur  cod  Pith.  pro 
dispositorum  kgendum  dispositor  horum  censet  Rig.  29  Qaidem  Rhen.  3o  Portendit  Rhen.  Seml.  •»  Ut 
abest.  a  Pam*  Par.  Fran.  32  Nonnisi  alias  Rhen.  Seml.  non  alias  sic  Pam.  Paris.  Fran.  non  alias  in 
cod.  Wouw.  33  Qui  Rhen.  Seml.  3*  Supergravati  alii.  35  Quasi  Pam.  Fran. 

Gommentarius. 

(11)  Disposita  ad  Corinthios  omni  distinctione  n     (i3) 
ecclesiaticm   discipl.  Fecit   id  capiiib.    anleced.,  ''  dixit  F 
cap.  15,  cui  modo  insistit  Tertullianus ;  plara  enim 
docnmenta  ad    ecdesiasticam  disciplinam   Paulus 
dederat.  Lag. 

(12)  Ut  et  nostrx  spei  regulam  inde  deduceret^ 
unde  constaret.  AresvLrreciione  Christi  deduxit,cum 
inde  constaret.  Dedimus  ad  cap.  1,  de  came  Chrisii 
nonnulla,  ut  robur  consequentise  divi  Paali  a  resur- 
rcctione  Christi  ostenderetur.  Lac. 


Vicarium  baptisma.  Sic  vicariam  mortem 
Fabius  Declam.  19.  Rio. 
(14)  Bestias  Asiastuxe  pressurce.  An  per  ha8l>e- 
stias  mtelligat  seditionem  Ephesi  a  Demetrio  argeo- 
tario  concitatam,  non  facile  dicerem;  pace  tameii 
eraditioram  hominum  dixerim;  nam  cum  bestiis 
pugnasse  certum  est;  sed  pugna  illa  Ephesi  conti- 
git  post  scriptam  epistolam  nanc,  quam  scripsit 
Ephesi.  Le  Pr. 


913 


LIBER  DB  RESURRBCTIONE  GARNIS. 


914 


quit,  fiomo  de  terra  choicus,  id  est  limacius,  id  est  a  quam  caro  ct  anima;  aut  si  ^^  quam  aliam,  id  est. 


Adam ;  secundus  hotno  de  cobIo,  id  est  sermo  Dei, 
id  est  Christus;  non  alias  tamen  homo,  licet  de 
ccelo,  nisi  quia  et  ipse  caro  atque  anima,  quod 
homo,  quod  Adam;  nam  et  ^^  supra  novissimus 
Adam  diclus  ^"^,  de  coosortio  substantiae  commer- 
cium  Domiois  traxit;  quia  nec  Adam  ex  semine 
caro»  quod  et  Christus.  Qualis  ergo  choicus,  tales 
et  choici;  qualis  coslestisy  tales  et  coelestes,  Substan- 
lit  tales?  an  primo  disciplina,  dehinc  et  dignitate, 
quam  et  disciplina  capiavit?  Atquin,  substantia  nullo 
modo  separabuntur  choici  atque  coelestes,  semel 
ab  Apostolo  bomines  dicti.  Si  enim  et  Christus 
solua  vere  coelestis,  imo  et  supercoelestis,  homo 


coelestem  substantiam  hsec  fides  spectat,  huic  ta- 
men  repromissa  sit,  cui  ad  illam  elaborare  man- 
datur.  Cum  igitur  imaginem  et  choici  et  coelestis 
in  conversatione  constituat,  illam  ejeratidam  ^^, 
hanc  vero  sectandam;  dehinc  adjungat  ^^  :  Boc 
enim  dico,  id  est,  propter  ea  quse  ^  supra  dixi 
(conjuoctio  est  enim  sensus  supplemeotum  anteoe* 
dentibus  reddens),  quod  caro  et  sanguis  regnum 
Dei  hasreditate  possidere  non  possunt;  nihii  aliud 
intelligi  mandat  ^''  camem  et  sanguinem ,  quam 
supradictam  imaginem  cboici :  quse  si  in  coover* 
saiione  censetur  vetustatis,  conversatio  autem  ve- 
tustatis  non  capit  ^^  Dei  regaum,  proinde  caro  e 


tamen,  qua  ^  caro   atque  anima,  nihilo  ex  isla      sanguis,  non  capiendo  Dei  regnum,  ad  conversatio- 

snbstantiarum  conditione  a  choica  qualilale  discer-  B  nem  rediguntur  vetustatis  ^^.  Plane,  si  nunquam 

Apostolus  pro  operibus  substantiam  posuit,  nec  hic 
ita  utatur.  Si  vero  in  came  adhuc  constitutos,  ne- 
gavit  967  esse  in  carne,  in  operibus  carais  ne- 
gans  esse,  formam  ejus  subruere  non  debes,  non 
substantiam»  sed  opera  substantise  alienantis  a  Dei 
regno.  Quibus  eliam  ad  Galatas  manifestatis,  prse- 
dicere  se  et  prsedixisse  profitetur  (Galat.  v),  quod 
qui  talia  agunt  ^,  regnum  Dei  non  sunt  ^*  ha^edi- 
tate  consecuturit  non  portantes  scilicet  imaginem 
coelestis,  sicut  portaverunt  ^^  choici,  ideoque  ex 
vetere  conversatione  >  nihil  aliud  deputandi  ^^ 
quam  caro  et  sanguis.  Nam  et  si  subito  in  hanc 
definitionem    erupisset    Apostolus ,    eliminandam 

imaginem  supercoelestis.  Portavimus  enim   iraagi-  Q  carnem  et  sanguinem  a  Dei  regno,  sine  ullius  su- 

oem  cboici  per  collegium  transgressionis,  per  con- 

sortium  mortis,  per  exsilium  paradisi.  Nam  etsi  ^ 

in  caroe  hic  portatur  ^^  imago  Adse,  sed  non  car- 

nem  monemur  cxponere  ^^  Si  non  carnem,  ergo 

conversationem,  ut  proinde  et  coelestis  imaginem 

gestemus  in  nobis;  non  jam   dei  ^^,  nec  jam  in 

coelo   constituti;  sed   secuodum  liniamenta  Christi 

incedentes  (15)   in   sanctitate,  et  justitia,  et  veri- 

tate.  Atque  adeo  ad  disciplinam  tolum  hoc  dirigit 

nt  hic  dicat  portandam  imaginem  Christi  in  ista 

carne,  et  in   isto    tempore   disciplinse.  Portemus 

enim  prseceptivo   modo   dicens,  huic   lempori   lo- 

quilur,   in  quo    homo  nulla    alia   substantia  est 


nitur  :  Mtt  proinde  et  qui  coelestes  secundum 
illum,  non  de  substantia  prsesenti,  sed  de  futura 
charitate  coelestes  praedicati  intelliguntur ;  quia  et 
retro,  unde  distinctio  ista  manavit  de  dignitatis  dif- 
ferentia,  ostensa  est  alia  supercoelestium  gloria, 
alia  superterrenomm,  et  alia  solis,  alia  lunae,  alia 
steUarum;  quia  et  stella  a  steila  differt  in  gloria, 
non  tamen  in  substantia.  Denique,  praemissa  diffe- 
reotia  dignitatis  in  eadero  substantia  et  nunc  sec- 
tandae  et  tnnc  capessendae,  subjungit  etiam  exhor- 
lationem,  ut  et  hic  habitum  Christi  sectemur  ex 
disciplina,  et  illic  fastigium  consequamur  ex  gloria  : 
Sicut  portavimus  imaginem  choici,  portemus  etiam 


pra  sensus  praestructione,  nonne  duas  istas  sub- 
stantias  proinde  hominem  veterem  interpretare- 
mur  ^  carni  et  sanguini  deditum,  id  est,  esui  et 
potui;  cujus  sit  dicere  adversus  fidem  resurrectio- 
nis :  Manducemus  et  bibamuSt  cras  enim  moriemur? 
Et  hoc  enim  iofulcieos  Apostolus,  carneni  et  san- 
guinem  de  fructibus  ipsorum,  manducandi  et  bi- 
bendiy  sugillavit. 

CAPpT  L. 

Sed  et  ^^  omissis  hujusmodi  interpretalionibus 
carnis  et  sanguinis  opera  taxantibus,  ipsas  quoque 
substantias,  non  aliter  quam  sunt  intellectas  (16), 


Variae  lectiones. 

36  Etei  Rhen.  Seml.  3^  Dicet  Rhen.  Seml.  »  Quam  Rhen.  SemL  ^  Si  el  Pam.  Par.J^Sic  putatur 
Rhen.  Seml.  *i  Ponere  Pam.  Par.  Fran.  *2  Dii  forte  melius.  Edd.  «  Aut  et  si  Rhen.  Seml.  **  Gerendam 
Rhen.  Seml.  «  Adjungit  Rhen.  Seml.  *6  Quae  ?  quae  Rhen.  *t  Mandant  Pam.  Par.  Fran.  ^  Capiat  Rhen. 
Seml.  *9  Veriutis  Rlien.  Seml.  ^  Agant  Rhen.  Seml.  ^^  Sint  Rhen.  Seml.  "  PorUverant  Rhen.  Seml. 
53  Existimandi  alii.  ^  Interpreumur  Fran.  interprelaretur  Rhen.  Seml.  **  El  omitt.  Fran. 

Commentarios. 


(15)  Secundum  liniamenta  Christi  incedentes 
ImiUntes  conversationem,  quam  Christns  gessit  in 
carne.  Beraardus  Serm.  in  Psal.  xc.  Unde  scilicet 
aipioscendus  prae  caeteris  Christus»  sanctitate  : 
jastitia,  veritate.  Sic,  libro  ad  Marcionem  ii,  lineas 
Dei  habere  anima  diciiur,  qua  immorUlis,  quae 
libera  el  sui  arbitrii,  quae  praescia  plerumque 
capax  intellectus  et  scientiae.  Rig. 

(16)  Ipsas  quoque  substantias,  non  aliter  quam 


sunt  intellectas,  etc.  Alio  tramite  occurrit  haereti- 
cis,  ut  probet  ex  eo  loco,  qui  ab  illis  in  pretio  est, 
ad  refellendum  rcsurrectionis  carnalis  assertores, 
nihilevioci;  nam  et  si  caro  et  sanguis  stricte  et 
rigide  a  Paulo  acciperentur,  non  pro  operibus  car- 
nalium  hominum,  nihilominus  infringi  nequit  resur- 
rectionis  corporalis  fides.  Sic  et  Irenaeus  duplici 
quoque  responsione  ad  eumdem  locum  occurrit 
haereticis.  Lag. 


M5  TERTOLLIAW  OPBROM  PAH8  11.  -  SBRItt '  I,  POLGMICA.  MB 


lieebH  rMliffeetimii  tindioare  :  tion  enim  remf^  k  velint  aeeipi  j^ptar  droameisioneni,  aHenmii  et  ip- 

reeiio  eftrni  et  eanguini  directo  ne^lnr  ^,  sed  Dei  snm  a  Dei  regno;  quia  et  ille  Tetuitati  deputetor, 

regnunn,  qued  obveoit  resurrectioni  (est  autera  et  et  hoc  tituio  jam  et  alibi  ab  Apostolo  denotetur,  qui 

in  judieium  resnrrectio  (17);  imo  et  confirmatur  post  revelatum  in  se  Filium  Dei,  ad  evangelixandnm 

oarnis  resurrectio  generalis,  cum  specialis  excipi-  eum  in  naiionibus,  statim  non  retulerit  ad  eamem 

tuf.  Dum  enim  in  quem  statum  non  resnrgat  edi-  et  sanguinem  {%i)  (Galat.  t),  id  est  ad  circnmcisio* 

dtur,  in  quem  reaurgat  subauditur.  Atque  ita  dum  nem,  id  est  ad  Judaismum,  ticut  sd  Galatas  scril^t. 

pre  meriils  distinotlonem  FesurreetioAis  opus  tub-  GAPUT  LI 
siantia^  nen  genus,  paiitur,  apparet  hine  qneque 

oamem  et  sangniaem,  nomine  eulpae,  non  snbeUn-i  Sed  pro  ^mnibna  jam  stabit,  quod  ia  ^  eUnsn- 

tiiB,  aroeH  a  Dei  regno;  nomine  tamen  form»  (i8)  lam  reaBryavimus,  eiiam  pro  Apostolo  ipsQ  r«f« 

resWFgefe  in  judioium,  quia  non  resurgant  in  re-  mawmae  ineonsiderantiffi  revincenda,  st  tam  abmpte» 

gnnm.  Adhue  dieam  (49)  !  Caro  et  san§ui$  regnum  ut  quidam  volunt,  clausis,  quod  aiunt,^qcuUs,  sine 

Dei  hmreditate  posMere  non  possnnt  9#S  Merilo  p  disUncUone,  sine  eonditione,  omnem  pasaim  eai^ 

sola,  ei  per  semellpsa;  ut  osieedefet  adhuc  spiri-  »  nem  et  sanguinem  a  regno  Dei  extmsit  6«,  utique 

tum  yiis  necessarium  :  SpiHtug  enim  est  qui  vivifi-  et  ab  ipsa  regia  coelorum;  cum  illio  adhue  acdeat 

cai  in  regnnm  Del,  oaro  nihil  prodest.  Prodesse  ta-  Jeaus  ad  dexteram  Palris,  homo,  eUi  Dens;  Adam 

men  illi  ^  aliud  potest,  id  est  spiritus,  et  per  spi-  novissimus,  elsi  Sermo  primarius ;  earo  et  sanguis, 

ritnm  epefa  quoque  spiritus.  R(»Burgunt  iiaque  ex  ®^i  nostris  869  puriora  (21);  idem  tamen  et  lub* 

©qno  w  omnis  caro  et  sanguis  in  qnalitate  sua.  Sed  *  stantia  et  forma,  qua  ascendii;  taiia  etiam  deacensQ- 

quorum  esl »«  adirt  regnum  Dei,  induere  «>  opor-  rua,  ut  angeli  affirmant;  agnosoendus  «"'  sciliftet  eis 

tebit  vim  incorruplibilitalis  et  immoruiliutis,  sine  q»»  i"^^  convulneraverunt  (23).  Hic  sequester  Dei 

qna  regnum  Dei  adire  non  possunl,  aniequam  con-  «^9«*^  hominum  (/  Tim.  u)  appellatus,  ex  utrinsque 

sequi  eam  possint.  Merito  ergo  caro  et  sanguis,  ut  P»»*^  deposito  commisso  sibi,  camis  quoqua  dep€h 

diximus,  sola  regnum  Dei  capere  deflciunt.  Jam  siium  servat  in    semetipso,   arrhabonem  anmm» 

vero  eum  devorari  habeat   corruptivum  istud  ab  totius.  Quemadmodum  enim  nobis  arrhabonem  «jw* 

incorraptibiliiate,  id  est  earo,  el  mortale  istud,  ab  ^^««  (^^  ^o^*  ▼)  rellquit,  iU  el  a  nobis,  arrbabonem 

immortalilate,  id  est,  sanguis  post  resurrectionem  «arnis  accepit  (24),  et  vexit  in  coelum  pignus  totius 

ex  demutatione;  merilo,  non  «*  demutata  ac  devo-  C  ^^*"®  ^*"^  quandoque  religendae.  Securi  ^  esto- 

rata  caro  et  sanguis,  regnum  Dei  haereditate  «3  pos-  te,  caro  et  sanguis;  usurpastis  et  coelum  et  regnum 

riidere  non  "  possunt,  non  tamen  «  resuscitata.  ^"  in  Chrislo  (25).  Aut  si  negent  vos  in  Christo, 

Sant  qui  carnem   et  sanguinem  Judaismum  (20)  negent  et  in  ccelo  Christum,   qui  vobis  ccBlum  ne- 

VariaB  lecliones. 

5*  Denegatur  Pam.  Fran.  ^i  IlHs  Pam  Fran.  se  Ex  eo  quo  Rhen.  Seml.  s»  Est  non  habet  Rhen.  Seml. 
«J  Inducere  Rhen.  Seml.  «*  Non  abest  a  Rhen.  Seml,  "  Haereditati  Rhen.  Seml.  Ven.  ^  Non  ahest  a  Paris. 
«*  Non  abest  a  Rhen.  Seml.  » In  omitt.  Seml.  ^  Exlraxii  Rhen.  «^  Agnoscendi  Hhen.  ^  Securas  Pam. 
Frun.  Par»  Ven* 

Commentarius. 

J/i{il)  Est  autem  et  in  judicium  resurrectio.  V&reti'  daeos,  neque  ad  antecessores  suos  apostolos;  ut 

thesi  hoc  comma  inclusimus,  ad  sensum  apertio-  non  sit  necesse  laborare  ad  diluendam  calumniam, 

rem;  quo  alludit  et  illud  Joan.  vi  :  Et  procedent  qna  apostolos  vocaverit  carnem  et  sanguinem.  Pam. 

qui  bona  feceruntinresurrectionemvitce;  qui  vero  (22)  Caro  et  sajiguis,  etsi  nostris  puriora.  Hne 

nuUa  egerunt»  in  resurrectionem  judicii,  Pam.  pertinet  qupd  scholastici  doctores   iradupt,  Chri- 

(18)  Nomine  tamen  formce.  Forniam  perinde  ac  stum  conceptum  ex   purlssimis  B.  Virginis  Marise 

subsUntiam  nuper  accepit.   Sensus  est,  si  quidem  sanguinibus.  Fam. 

propter  culpam  non  resurgant  ad  gloriosam  rcsur-  (23)  Agnoscendus  scilicet  eis  qui  illum  convulne- 

rectionem  et  vitam,  umen  ratione  suse  subsUntiae  raverunt.  Supra  cap.  26,  et  de  Carne  Ch.  c.  44, 

resurgent  salteno  ad  judicium.  Lag.  Q  confixerunt  babet.  Agnoscendus  igitur  est  Christus 

^  (19;  Adhttc  dicam.  tiberalius  agit,  el  dat  baere-  ab  iis,  qui  ilium  vulneraverant   :   in  eorumdem 

ticis,  non  solum  Aposiolum  Joqui  de  ipsis  subsun-  vnlnerum  sligmatibus  servat  adhuc  Chrislus  vul- 

tiis  stricU  accepU  voce  camis  etsanguinis;  sed  et  nera  sua;  explicuii  sic  S.  Bpiph.  serm.  de  Ascens. 

impos^bile  esse,  regnum  Dei  haerediure  carnem  Lac. 

et  sanguinem.  Lac.  (24)  Ita  et  a  nobis  arrhabonem  carnis  accepit. 

{20)  Suntqui  camem  et  sanguinem  Judaismum^  Conunutationem   quamdam   et   commercium   nout 

etc.  Prior  interpretatio  fuit,  quod  caro  et  sanguis,  inler  nos  et  Deura,  inter  coelum  oi  lerram,  ut  caro 

etsi  non  in  resurrectionem  vitse  resurgant,  resur-  nostra,  quee  in  coelo  non  erat,  commuuretur  prospi- 

gent  tamen  in  judicium.  Posterior,  haec,  quod  car«  ritu  Dci,  qui  in  Urra  non  erat,  ut  hic  et  caro  in  eoelis, 

nis  et  sanguinis    nomine  Judaismns  inteliigatur ,  et  spiritus  iu  terris  esset.  iioc  commercium  obtiga- 

quemadmodum  accipiinr  ab  Apost.  Galat.  i.  Pam.  tis  arrhis  utrinque,  Christus  v<  lul  ciivinus  proxe- 

(21)  Non  retulit  ad  camem  et  sanguinem.  Magis  neU  soUiciUvit  et  consummaut :  cum  coBium  aseea' 

expressit  hic  Auctor ,  quod  Grsece  est  fcpova  <0<-  dit,  tunc  et  spiritum  ad   nos  demisit,  et   caraem 

jikiiv,  quam  aiii  vertendo,  non  acquievi.  Recte  au-  nostram  in  coelum  introduxit.  Lac. 

tera    interpreUtnr  Anctor  Judaismum    camem  et  (25)  Usurpastis  et  ccelum  et  regnum  in  Cknsto. 

sanguinem,  ac  si  dicat :  neque  se  retulisse  ad  Jn-  Camem  dixit  usurpare  in  hoc  eonmiutaiiQDis  eom- 


9il 


LIBBR  DB  RBSURRBGTIQNB  QARNI8. 


018 


(Siirefum.  Ita  nec  corruptela,  inqiiit,  ^^  incorru'-  a  raptelani  et  mortalitatetn,  cgLt^  dfilieet  ^t  mguis, 


ptelam  hcereditati  habebit ;  noti  at  camem  et  8aii>*> 
gninero  existimes  eorniptelam  ,  quando  ipsa  sint 
potias  obnoxia  corrupfolee  per  mortem  scilicet 
(siqnidem  mors  est,  quse  carnem  et  sanguinem 
non  modo  corrumpit,  verum  etiam  consumit) ;  sed, 
qnoniam  opera  carnis  et  sanguinis  non  posse  eon- 
sequi  regnum  Dei  edixerat,  quo  magis  hoc  exagge-* 
raret,  ipsi  quoque  corruptel®,  id  est  morti,  cui 
camiset  sanguinis  opera  proficiunt,  haereditatem 
incorraptete  ademit.  Nam  et  paulo  post,  ipsiuii 
mortis  qaodam  modo  mortem  expressit  :  Devoraia 
est  mors^  dicens  (/  Cor.  xv),  in  contentionem  "^o.  Vbi 
est,  mors,  aculeus  tuus?v^iest,  mors^  contentio  "^^ 
tua  1  Aculeus  autem  mortis  delinquentia  ;  haec  erit 


ea  necesse  est  patiantur  et  incorruptelam  et  immor- 
taiitatem  ^^. 

CAPUT  Ln. 
Yideamus  «>  jam  nan<i  quo  eorpore  venturos  (28) 
mortaos  dispatet.  Et  bene,  quod  erupit  statim 
ostendere ,  quasi  quis  ejusmodi  quserat .  Stulte, 
inquit,  tu  quod  seminaSy  non  ^^  vivi/icatur  ^,  nisi 
mortuum  flierit*  Hoe  ergo  jam  de  exemplo  semhiis 
constel,  non  aliam  viviflcart  6amem,  qaam  ipsank 
quffi  erit  mortua,  et  ita  sequentia  relucebunt: 
nihil  enim  adversus  regulam  971  exempli  licebit 
intelligi.  Nec,  quia  ^^  sequitur,  Et  quod  seminas^ 
non  corpus  quod  futurum  est,  seminas,  idcirco  aliud 
resurrecturam  corpus,  qiiam  quod  moriendo  semi- 


corraptda  t  virtus  autem  delinquentice ,  lex  :  illa  B  natur,  existtmes ;  cseterom,  excidisli  ab  exemplo. 


alia  sine  dobio,  quam  constituit  in  membris  suis  (26) 
militantem  adversus  legem  animi  sui,  ipsam  scili-" 
cet  vim  delinquendi  contra  volantatem.  Nam  et  ''^ 
sapra  noviseimum  S70  inimicum,  moriem,  eva^ 
cuari  ait.  Hocmodo,nec  comiptela  haereditatem  ^^  in* 
corraptelee  consequetur  i^,  id  est,  nec  mors  perse- 
verabit  w.  Quando,  et  quomodo  defectura  ?  Cum  m 
atomo,  in  momentaneo  oculi  motu,  in  novissima 
tuba  et  mortui  resurgent  incorrupti,  Qui  hi,  nisi 


Nunquam  enim,  frumento  seminato,  et  in  terra 
dissoluto,  hordeum  erumpit,  et  non  idipsam  genas 
grani  eademque  natura,  et  qnalitas  ^,  et  forma. 
Deoique,  unde,  si  non  idipsum  ?  Bt  conruptela 
enim  ipsum  est,  dum  ipsins  est.  Non  enim  et  sugge- 
rit^  quomodo  non  quod  futuram  est  corpus  semine- 
tur  ^,  dicens :  Sed  nudum  granum,  si  forte  fru^ 
menti^  aut  alicujus  ejusmodi;  Deus  autem  dat  illi 
corpus,  prout  vult  ?  Certe  ei  grano,  quod  nudam 


qoi  aote   corrupti,  id   est,  corpora,  id   est,  caro  «%  seminari  ait.  Gerte,  inquis.  Ergo  salvam  est,  cui 
et  sanguis  ?  Et  nos  demutahimur  '^  De  qua  habi-      dare    habet  Deus  corpus .  Quomodo  autem  sal- 


iadine,  nisi  in  qua  depreheodemur?  Oportet  enim 
eorruptivum  istud  induere  incorruptionem^  et  mor- 
iale  isiud  induere  immortalitatem.  Quid  mortale, 
nisi  caro  ?  quid  corrttptivum,nisi  sangais  ?  Ac  ne  pa- 
tes  "^  aliud  sentire  Apostolum  providentem  tibi, 
et,  ut  de  carne  dictum  intelligas,  laborantem,  cum 
dicit,  istud  corruptivum,  et,  istud  mortale,  cutem 
ipsam  lenens,  dieit  (27).  Gerle  istud  nisi  de  sub- 
jecto,  nisi  de  comparenti  pronuntiasse  non  po- 
toit.  Demonslrationis  corporalis  est  verbam.  Aliud 
autem  ''^  oorraplivum,  aliud  corruptela ;  et  aliud 
mortale,  et  aliud  mortalilas.  Aliud  enim  quod  pati« 
tar,  alittd  qaod  pati  efficit.  Ita,  quse  patiuntur  cor- 


vum  est,  si  nusquam  est,  si  non  resurgit,  s2  non 
idipsum  resurgit  ?  Salvum  non  est.  Si  non  est 
et  salvum ,  accipere  corpus  a  Deo  non  potest. 
Sed  enim  salvum,  omni  modo  constat.  Ad  quid 
ergo  dabit  illi  Deus^  prout  vult,  corpus,  habenti 
utique  proprium  corpus  illud  nudum ,  nisi  ut 
jam  non  nadum  resurgat?  Ergo  additum  ^  erit, 
quod  corpori  seperstraitur  ;  nec  exterminatum  ^ 
illud ,  cui  superstraiiar;  sed  augetur .  Salvum 
est  autem  quod  augetur .  Seritar  enim  solum 
modo  granum  sine  folliculi  veste ,  sine  funda- 
mento  spicse,  sine  munimento  aristse  ,  sine  su- 
perbia  culmi  ;  exsurgit  autem  copia   fGeneratum, 


Variae  lectiones. 
»  In  inser,  Rhen.  Seml,  w  Contentione  Rhen.  Seml.  "»*  Potentia  Hhen.  Seml.  '^  Etsi  Seml. 
''^  Haereditatem  abest  a  SemL  "^^  Consequitur  SemL  '^^  Perseveravit  Rhen.  SemL  "^®  Demutamur 
Rhen.  SemL  "  Aliquid  add.  Pam.  Fran.  ^8  Erit  add.  Rhen.  SemL  ''»  Mprtalitatem  Fran.  Ven, 
80  Videmus  Rhen.  SemL  ^^  Nonne  Rhen.  num  cod.  Wouw.  ^  Viviflcabitur  Fran.  Ven.  ^^  Ne  quia 
Pam.  Ven.  Fran,  Rig.  qua  Rhen.  SemL  ^  Qualitate  Pam.  Fran.  ^  Seminatpr  Paw^.  Fran.  Rig.  Ven^ 
^  Vel  Rhen^  SemL  «^  Additiiium  Pam.  Fran.  ^  Extermiaatur  Pam.  Rhen. 

Commentarius. 
mercio^  qaia  non  servetur  juris  et  justitiae  aequa- n  murrec<wnem,certioresfierentetiamcarnem  ipsam, 

ai   et   coeleslia  terrestri*  "  qaa  sese  ipsi  porlarenl,  resurrecturam.  Rig. 


litas.  Excedit  spiritus  carni 
buSy  et  quopiam  pro  insequali  et  exi^ua  reddetar 
eximium   donum ,  usurpatio   potius  videtur  qus\m 
commuiatio.  Lac. 

(26)  Constituit  in  membris  suis.  Hoc  est,  consti- 
tutam  aii  et  stabilitam,  adco  ut  radicitus  inbaereat, 
B^si  iflan>  oxstirpet  gralia  Christi.  Le  Pa. 

(27)  Et  istud  mortale^  cutem  ipsam  tenens,  dicit. 
NunqiMd  oon  corpus  suum  quodammodo  coniingen- 
tUy  et  digito  palpantis  est  vox  ?  inquit  RufGnus  in 
Exvositione  Synwoli.  Kotai\dumque  obiter  quod  ab 
eQoem  traditur.  Ecclesian^  Aquileiensem  articulo 
Sjnoboli ,  qu^  resurrectionem  carnis  CQnfitemur 
addidisse  Hujus,  ut  pronuntiantes,   Hujus  carnis 


(28)  Vid^musjam  nunc  xn  quo  corpore  venturos. 
At>  hoc  capite  pra^cipue  ValeaiiDiaoos  puogi^  q^i 
non  hujus,  sed  alterius  carnis  resurrectionem  coar 
cedebant,  ut  ex  lib.  de  Prcescripi.  constaU  Alii  quo- 
que  in  eaiadem  existimationem  venerani  propter 
argunienta  posita  c.  13  de  cadaveribus  devoratis 
a  feris ,  ct  absuraplis  igni ,  qui  sibi  videbantur 
corpus  tam  varie  dispersum,  redire  idem  ipsum 
non  posse.  Cui  objpctioni  ia  sequentibus  satis  re» 
sp<uulet,  eamque  diluit.  Nysseous  ex  aimilitudiae 
semenlis,  quam  in  boc  cap.  ^  t).  Paijdo  eiamii^i 
el  fulcit  AufCt^*  Lac. 


919  TRRTULLIANl  OPBRUM  PAR8  II.  —  SBRIES  I,  POLBMIGA.  9» 

compagine    9Bdificalum  ,  ordine   structum  ,    culta  a  iur  carpus  ammaUy  resurgit  spiriiale.  Certe  non 

munitum»  et   usquequaque   ▼estitum.  Haec   sunt      aliud  resurgit,  quam  quod  seminatur;  nec  aliadee- 

ei  corpus  a  Deo  aliud:  in  quod,  non  abolitione, 

sed  amplialione  mutatur.  Et  unicuique    seminum 

suom  corpus  (29)   deputavit;   non  suum,   id   est 

pristinum,   ut  tunc  et  illud  suum  sit  quod  extrin- 

secus  a   Deo  acquirit.    Servi    igitur  exemplo ,  et 

conserva  speculum  ejus   cami,  eamdem  credens 

fraciificaturam,  que  sit  seminata ;  ipsam,  etsi  ple- 

niorem  ^;  non  aliam,  etsi  aliter  revertentem  ^. 

Accipiet  enim  et  ipsa  suggestum  et  ornatum  (30), 

qualem  illi  Dens   voluerit  superducere   secundum 

merita.  Sine  dubio  ad  boc  dirigit  ^S  non  omnis 

caro,  eadem  caro ;  non  ad  denegandam  substantiae 


minatur,  quam  quod  dissoWitur  bumi ;  nec  aliud  dis- 
solvitur  bumi,  quam  caro  :  banc  enim  sententia  Dei 
elisit  {Gen,  iii) :  Terra  w,  et  in  terram  ibis  ;  quia  et 
de  terra  erat  sumpta.  Hinc  et  Apostolus  ooocepit 
seminari  eam  dicere,  cum  redbibetur  in  terram, 
quia  et  seminibus  sequestratorium  terra  est,  illic 
deponendis,  et  inde  repetendis.  Ideoqne  et  re- 
consignat  ^^  imprimens,  sic  enim  ^  seriptum 
est ;  ne  aliud  existimes  esse  seminari,  quam  Ui 
terram  ibis,  ex  qua  es  sumptus  :  sic  ne  alterius 
quam  camis,  sic  enim  scriptum  est. 

CAPUT  un. 


communionem,   sed   prserogativse   persequationem  • 
oorpus   bonoris,  non  generis,   in   differentiam  re-  B     Sed  corpus  animale  animam  quidem  argameQUuH 

tur,  ut  ilium  a  came  avocent  recidivatum  ^.  Porro, 


digens.  In  boc  et  figurata  f  nbjidt  exempla  anima- 
linm  et  dementorum.  Alia  caro  hominis,  979  id  est, 
serviDei,  qui  vere  bomo  est;  alia  jumenti  (M), 
id  est,  etbnid,  de  quo  et  Propheta :  Assimilatus 
esi!,inquit,  homo  trrationalibus  jumentis ;  alia  caro 
volucrum  ^,  id  est  martymm,  qui  4d  superiora 
eonantur ;  alia  autem  ^^  piscium^  id  est,  quibus 
aqua  baptismatis  sufficit  (32).  Sic  et  de  supercoe- 
leatibns  corporibus  argumenta  commiitit  ^.  Alia 
solis  gloria^  id  est,  Cbristi ;  et  alia  lunas,  id  est 
Ecclesise  ;  et  alia  stellarum^  id  est  seminis  Abra- 
hsd\et  stella  enim  a  stella  differt  in  gloria ;  corpora 
terrena  et  coslestia,  Judseus  (33)  scilicet  et  Cbri- 


cum  constet^  fixumque  sit,  illud  resurrectunim  cor- 
pus,  quod  fuerit  seminatum,  ad  ipsius  rei  exbibitio- 
nem  provocabuntur.  Aut  ostendant  animam  semi- 
natam  973  post  mortem,  id  est  mortuam,  id  est 
bumi  elisara,  disjectam,  dissolutam,  quod  in  illam  a 
Deo  decretum  non  est ;  proponant  corruptelam  ejus, 
et  dedecorationem,  infirmitatem,  ut  ipsius  sit  etiam 
exsurgere  ^  in  corraptelam,  et  in  gloriam,  et  in  vii^ 
tutem.  Sed  enim  in  Lazaro  (34),  praedpuo  resurrec- 
tionis  exemplo,  caro  jacuit  in  infirmitate,  caro  peoe 
computruit  in  dedecorationem,  caro  interim  putuit  in 
corraptionem  ;ettamenLazaru8  caro  resurrexit,  cum 


stianus.  Caeterum,  d  non  figurate,  satis  vane  mu-  C  anima  quidem,  sed  incorri^ta,  quam  nemo  yincalis 


loram  et  milvorum  caraes,  et  corpora  coelestium 
laminum  apposuit  ^^  bumanis,  non  pertinentia  ad 
cooditionis  comparationem,  sicut  nec  ad  resurre- 
ctionis  consecutionem .  Postremo,  cum  per  bsec 
differentiam  glorise,  non  substantise,  conclusisset : 
SiCt  inquit,  et  resurrectiamortuorum,  QvLomodo^^i 
Non  de  alio  aliquo,  sel  de  sola  gloria  differens. 
Rarsus  enim  resurrectionem  ad  eamdem  substan- 
tiam  revocans ,  et  ad  grannm  denuo  spectans : 
Seminatury  inquit,  corruptela,  resurgit  incorrupte- 
la :  seminatur  in  dedecoratione,  resurgit  in  gloria: 
seminaturininfirmitatet  resurgitinvirtute,  semina" 


lineis  strinxerat,  nemo  in  sepulcro  collocarat,  nenio 
jam  foetere  senserat,  nemo  quatriduo  viderat  se- 
minatam.  Totum  habitum ,  totum  exitum  Lazari , 
omnium  quoque  caro  bodie  experilur  ^,  anima  vero 
nullius.  In  qua  ergo  stylus  Apostoli  comparet,  de 
qua  eum  loqui  consiat,  ea  erit  et  corpus  animale, 
cum  seminatur,  et  spiritale,  cum  susdtatur.  Nam  ut 
ita  intelligas  ^,  manum  adhuc  porrigit,  seque  de 
ejusdem  Scripturae  auctoritate,  factum  retexens  pri- 
mum  bominem  Adam  in  animam  viventem^.  Si  Adam 
bomo  primus,  caro  autem  homo  ante  animam,  sine 
dubio  caro  erit  facta  in  animam  viventem  ^ ;  facta 


Vanae   lectiones. 

w  Plenior  est  Rken.  SemL  ^  Reverentem  Pam.  Par.  mendose.  ^^  Direxit  Rhen.  SemL  «'  Volatilioai 
Rhen.  SemL  ^^  Antem  abest  a  Rhen.  SemL  ^^  Argnmentari  convenit  Rhen.  SemL  ^^  Opposuit  Pam, 
Fran.  ^  Quoniam  Rhen.  SemL  ^^  Consignat  Rhen.  SemL  ^  Sicut  alii.  ^  Illam  a.  c.  a.  recidivaiao 
Par.  Rhen.  *  Consurgere  Rhen.  SemL  ^  Bxperilur  Fran.  Ven.  ^  Intelligat  Pam.  Fran.  ♦  Vivam  Pam. 
Pran.  ^  Yiventem  abest  a  Rig.  Ven.  vivam  Pam.  Fran.  Facta  abest  a  Par.  Pam. 

Commentarias. 

(S9)   Suum  corpus.  Helius  Graecam  vocem  f^iov  n  gnare  nonverentur ;  veram  de  eolatiuslib.  deBapt. 
ftoprium  reddit  Latinus  Interpres,  nisi  dicas  suum  ^  cap.  i.  Fam. 
idem  esse.  Li  Pb. 

(30)  Et  ipsa  suggestumt  et  omatum.  Suggestus 
est  bic  syntbesis  sive  ornamentum.  Lb  Pa, 

(31)i4<ia  jumenti.  Jumenta  animalia  sunt  quse 
dorso  domantur,  ut  equi,  muli,  asini,  qufe  ob  hanc 
rem  dorsuaria  jumenta  vocanlur  a  Varrone.  Ele- 
pbanti  quoque  et  cameli,  boves  etiam,  oves  et 
caprs,  et  armenti  genus  omne  sab  boc  aomine 
Jumenti  continentur.  Lb  Pa. 

(32)  Quibus  aqua  baptismatis  suf/icit.  Pacit  etiam 
hie  locus  pro  baptismo  aquae,  queni  quidam  impu- 


(33)  Corpora  terrena  et  ccslestia,  Judams,  ete. 
Terrse  nomine  Judaei,  cdili  auiem  Christiani  signi- 
ticantnr,  quoniam  terrena  tanlum  Judseis  promisil 
Deus,  Chnstianis  autem  coelum  poUicitus  sit.  Lb 
Pr. 

(34)  Sed  enim  Lazaro,  etc.  Hic  de  altero  Lazara 
loquitur,  quam  supra  cap.  17  ;  nempe  de  quo  Joan. 
XI,  ubi  quae  vertit  instita  noster  interpres,  Auotor' 
vincula  linea  appellat.  Grsece  est  xeip(a<.  Accipiator 
autem  mox  comparet  pro  manifestatus  est.  Pam. 


921 


LIBBR  DE  RBSDRRBCnONR  GARNIS. 


922 


porro  in  animam  c,  cum  esset  corpus,  utique  "^  ani-  A  de  substanlia  carnis,    primus  rt  noTi^^simus   dicti 


male  corpus  est  facta.  Quid  eam  appellari  velint, 
quam  quod  pcr  auimam  facta  est,  quam  quod  ante 
animam  non  fuit  (35),  quam  quod  post  animam  non 
erit,  oisi  cum  resurgit?  Recepla  eoim  anima,  rur* 
aos  animale  corpus  efficitur,  ul  fiat  spiritale  :  non 
enim  resurgit,  nisi  quod  fuit.  Ita,  unde  carni  com- 
petit  corpus  animale  dici,  inde  animse  nuUo  modo 
competit.  Garo  enim  ante  corpus,  quam  animale 
corpus.  Animata  enim,  postea  facta  est  corpus  ani- 
male.  Anima  Trero,  etsi  corpus,  tamen,  quia  ipsa  est 
eorpns  non  animatum,  sed  animans  potius  animale 
eorpus  non  potest  dici,  nee  fieri  quod  facit  ^.  Alii 
enim  acddens  (36)  facii  illud  animale ;  non  aecidcns 


sunt :  sicut  ct  rursus  primus  homo  dc  terrd,  et  se- 
cundus  de  coelo;  quia  etsi  de  coelo  secundum  spi- 
ritum,  sed  homo  secundum  carnem.  Itaque,  cum 
carni  conveniat  ordo  in  utroque  Adam,  non  animse, 
ut  primus  homo  *'»  in  animam  vivam,  novissimiis 
in  spiritum  vivificantom,  distincti  sint;  sequc  dis- 
tinctio  eorum  carni  distinctionem  pnejudieavit,  ut 
de  carne  sit  dictum  :  Non  primum  qtiod  spiritale,  sed 
quod  animale^  postea  quod  spiritale ;  atque  iia  ea- 
dem  sit  et  supra  intelligenda,  et  quae  seminetur  cor- 
pus  animale,  et  quse  resurgat  corpus  spiritale  ;  quia 
non  primum  quod  spiritale,  sed  quod  animale ;  quia 
primus  Adam  in  animam,  novissimus  Adam  in  spi- 


autem  alii,  quomodo  se  faciet  animale  ?  Sicut  ergo  q  ritum.  To(um  dc  homine ;  totum  de  carne,  quando 
ante^animale  corpus,  caro  recipiens  animam,    ita  *' de  homine.  Quid  ergodicemu8?Nonneetnunc  habet 


et  postea  spiritale,  induens  spiritum.  97-1  Hunc 
ordinem  Apostolus  disponens,  in  Adam  quoque  <  t 
in  Cbristo  eum  merito  distinguit,  ut  in  capilibus 
distinctionis  ipsius.  Et  cum  Ghristum  novissimum 
Adam  appellat,  hinc  eum  recognosce  ad  carnift,  non 
ad  animse  resurrectionem  omnibus  doctrinse  viri- 
bus  operatum.  Si  enim  et  primus  homo  Adam  caro, 
000  anima,  qui  denique  in  animam  vivam  factus 
est  ^^;  ei  novissimus  Adam  Ghrislus,  ideo  Adam, 
quia  homo;  idco  homo,  quia  earo,  non  quia  anima. 
Atque  ita  subjungit :  Non  primum  quod  spintale, 
sed  quod  animal ;  postea  quod  spiritale,  seeundum 
utrumque  Adam.  Ecquid  **  tibi  videtur  corpus  ani- 
male,  et  corpus  spiritalein  eadem  carne  distin- 
guere,  cujus  dislinctionem  in  utroque  Adam,  id 
est,  in  utroque  homine  praestruxil  ?  Ex  qua  *2  enim 
subsftantia  parianl  inter  se  Ghrislus  et  Adam?  Sci- 
lieet  ex  earne,  licet  et  ex  anima  ;  sed  ^3  carnis  no- 
raine  homo  uterque  sunt.  Prior  enim  caro  homo. 
Ex  illa  et  ordinem  admittere  potuenmt,  ut  altcr 
primus,  aJter  novissimus  homo,  id  est  Adam,  depu- 
toreniur.  Caeterum,  diversa  in  ordinem  disponi  non 
possunt  do  substantia  duntaxat ;  de  loco  enim,  aut 
tempore,  aut  conditione,  forsitan  possint.  Hic  autem 


caro  spiritum  ex  fide  ?  975  Ut  quferendum  sit 
quomodo  corpus  animale  dicatur  seminari.  Planc 
accepii  et  hic  spiritum  ^^  caro,  sed  arrhabonem  ; 
animie  autem  non  arrhabonem,  sed  plenitudinem. 
Itaque  eUam  proplerea  majoris  substantise  nomine 
animale  corpus  nuncupata  est  ,  in  qua  seminatur, 
fttlura  proinde  per  plenitudinem  spiritus  insuper 
spiritale,  in  qua  resuscitatur.  Quid  mirum,  si  magis 
inde  vocitaia  est,  unde  conferta  est,  quam  unde 
respersa  **  ? 

GAPUT  LIV. 

• 

Ita  de  vocabulorumoeeasionibusplurimum  quae- 
stiones  subornantur,  sicut  et  de  verborum  commu- 
nionibus.  Nam,  quia  et  illud  Apo^tolum  posi- 
tum  est :  Uti  devoretur  mortale  a  vita,  caro  scili- 
eet;  devorationem  quoque  ad  perditionem,  scilicet 
carnis,  arripiunt  :  quasi  non  bilem  et  dolorem  di- 
caraur  devorare,  id  est  abscondere,  ac  tegere  ^'', 
et  intra  nosmctipsos  continere.  Denique,  cum  et 
illud  scriptum  sit  lOportet  mortale  hoc  induere  im- 
mortalitatem,  ostenditur  quomodo  mortale  devo- 
retur  a  vita,  dum  indutum  immortalitate  abseondi- 
tur,  et  tegitur,  et  intus  continetur ;  non  dum  ab- 


Variae  lectiones. 

«  Inanimum  SemL  '  Ad  inser.  Rhen,  Seml.  «  Frfcit  SemL  ^  Ante  abest  a  Rhen,  SemL  ^^  Quidni  quae 
io  animam  facta  est  alii  vitiose.  ^^  £t  quid  Rhen.  Ven.  ^'  Uiraque  Pam.  Par,  Fran.  ^^  Scilicet  et  carne 
et  anima,  sed  carnis  Paris.  Fran.  Pam,  scilioet  et  carne  et  ex  anima  (sed  carnis  —  sunt  —  homo)  ex  illa 
Jun.  ^^  Adam  add.  Fran.  Pam,  ^^  Ex  fide  ut  quser.  sit,  quom.  corp.  anim.  dic.  seminari.  Plane  aec.  et 
hie  spiritum  repetit  SemL  mendose.  ^^  Dispersa  est  Rhen.  SemL  ^^  Adiegere  Rhen. 

Commentarius. 

(35)  Ouam  ^uod an^«  animam  non/ttt/ .^  Fueratolim  n  vegetativa  plantarum  vita,  deinde  sensitiva  vivere 
in  Ecclesiis  eontroversia,   ut  testatur  Nyssenus  lib.      anie    animse  rationalis  adveoium   arbitrantur.  Sed 


de  Opif.  cap.  28,  an  anima  fuisset  prior  corpore,  an 
corpus  et  caro  nostra  prior  anima  ;  illud  Origenis- 
Ue  ttt<fbantur,  eonlra  qtios  alii  carmen  prseferebaut 
animae  ob  iniquitatem  suam.  Utrumque  plene  im- 
pagnat  Nyssenus  :  prius  cap.  28,  adversus  Orige- 
Qem  ;  posterius  cap.  29,  ubi  sentenliam  hanc  ve- 
rissimam  Tertulliani  philosophice  conatur  probare, 
eamque  existimationem  veram  putat  in  formatio- 
aibus  omnium  hominum  in  utero,  neque  aliquod 
eorpus  vegetativum,  vel  deinde  sensibile,  seu  ani- 
male  pneeedere  infusioni  rationalis  animse,  ut  ple- 
rpmque  fierunt   phiiosophi*   qui  embryonem  prius 


animam  rationalem  puiat  Nyssenus  adesse  a  prin- 
eipio  cujusvis  animaiionis  fietus,  et  anie  organisa- 
tionem  illius,  quam  organisatioaem  sibi  facere  ip- 
sam  animam.  Verba  Nysseni  vide.  Lag. 

(36)  Alii  enim  accidens.  \^oti  strictesumit  acci- 
dens^  sed  latiori  modo  prout  substantialibus  CHrnis 
etiam  congruit,  id  est  adjacens  ;quam  vocem  phi- 
losophi  non  negant  rebus  substantialibus.  Vel  acci» 
dens  fortasse  hoc  scripsit  Auctor,  vei  accidens  est 
idem  quod  contingens,  quia  materi»  eontingit  hsee 
vcl  illa  forma. 


9?9 


TBRTULLIANI  OPKRUIi  PAR4  II.  —  SiRIjiS  1.  POLBIOCA. 


924 


lumitnr,  et  amiltitur.  Brgo  et   mors,  inquis,  salva  ■  oon  refarrexerit.  Et  quam  ineptum,  si  in  hoe  re- 


erit,  cum  fuerit  devorata,  Ideo  discerne  prp  sepsi- 
bus  communionein  verborum,  et  integre  ialelU- 
ges  ^^  (37).  Aliud  enim  mors,  et  aliud  mortale.  Alitejr 
itaque  devorabitur  mors,  et  aliter  mortale.  Mor^ 
non  capit  immorlalitatem,  mortale  autem  capit. 
Denique  et  scriptum  est,  quod  necesse  sit  mortale 
hoc  in^u^eimmortalitatem.  Quoinodo  ergo  capit? 
Dum  devoralur  a  vita.  Quomodo  devoratur  a  vita  ? 
Dum  recipitur,  et  redigitur,et  includitur  inip^am  (38). 
Caeterum,  mors  merito  in  interitum  ^^  devoratnr, 
quia  et  ipsa  in  hoc  devorat.  Devoravit,  inquit ,  mors 
invalescendo  (39),  et  ideo  devorata  est  in  conten* 
>  tionem.  Ubieit^rnors,  aculeu$tuus(iO)^ubiesttmorSf 
contentio  tua  ?  Proiode  et  viia^  mortis  scilicet  ae- 


surgity  utnon  sit !  quae  potmt  non  resurrexisse,  nee 
esse ;  quia  non  esse  jam  coeperat.  Non  ^*  miscebun- 
tur  omnino  diversa,  mulatio  atque  perdiiio,  operi- 
bus  utique  diversa  :  perdit  bsec,  illa  mutat.  Quomo^ 
do  ergo,  quod  perditum  est,  mutatum  non  est ;  itt 
quod  mutatum  est,  perditum  non  est.  Perisse  enim, 
esi  in  tolum  non  esse  quod  fuerit ;  mutatum  esse^ 
aliter  esse  est.  ^^  Porro,  dum  aUter  est,  id  ipsnm  po- 
test  esse  :  habet  enim  esse  quod  non  perit.  Muta- 
tionem  enim  passum  est,  non  perditionem.  Atque 
adeo  petest  et  demutari  quid,  et  ipsum  esse  nihilo- 
minus  ;  ut  et  totus  homo  in  hoc  aevo  substantia  qui- 
dem  ipse  sit,  multifariam  tamen  demutetur,  et  ba- 
bitu,  et  ipsa  corpulcntia,  et  valetudine,  et  condi- 


mula,  per  contenliooem  devorabit  in  salutem,  quod  m  tione,  et  dignitate,  et  aetate,  studio,  negotio,  artifi- 
.^^,:^^ — in  A • .-_    _• • —        ^iq^  facullaiibus,  sedibus,   legibus,  moribus  ;    nec 

quidquam  lamen  amittat  hominis  ^^ ;  nec  ita  alius  ^ 
efBciatur  ^^,  nt  cesset  idein  esse  :  imo  nec  alius  ef6- 


per  contentiooem  ^  dpTQraverat  mors  iq  interitum. 

CAPUT  LV. 


Quanquam  igitur  resurrecturam  caroem  probao- 
tes  SyOhocipip  no|i  aliam  resarreoturam  probe* 
mu8  (41),  quam  de  qua  agitur;  t^men  singulae  quae- 
stiones,  et  causse  earum,  propriQs  quoque  ^^  fl^i- 
mn\  congrQ9^)i0|  licet  aliupde  jam  caesse.  Interpre- 
tabifpur  itaque  plenius  et  vim  et  r^tionem  demula- 
tionis,  quse  ferme  subministrat  allerius  camis  re- 
surrectura3  prsesumplionem ;  quasi  demutari,  desi- 
nere  sit  in  totum,  et  de  pristino  perire.  Discernenda 


ciatur  ^^,  sed  aliud.  Hanc  formam  demutationis 
divina  etiam  documenta  te&tantur.  Mutatur  Mosi  ma- 
nus  et  quidem  ad  instar  emortuae,  exsanguis ,  et  ez 
albida  3°  frigida ;  sed  et  recepto  calore,  et  refdso 
colore,  eadem  caro  et  sanguis  est.  Mutatur  postea 
ct  facies  ejusdem,  incontemplabili  ^^  claritate.  Sed 
Moses  erat  ^^  proindc,  qui  non  videbatur.  Sic  et 
S77  Stephanus  angelicum  jam  fastigium  induerat, 
Ked  non  alia  genm^  lapidationi  ^^  succiderant.  Dominus 


cst  aulem  denrfutatio  (42)  ab  omqi  argumento  per-  p  qiioque  in  secessu   montis  etiam  vestimenta  luce 

flitiAtlia      Aliiifl    Anim    /lAnniifQti/v      o1!ii/l    rwAKr1ili/%     D/vnnn.    V    n-tittoirAnnt       cA/l       liniarviAnta      Pali*/\      o  om /\o/«i  Ki  lia     /  L^\ 


ditionis.  Aliud  enim  (jerputatip,  aliud  perditio.  PorrQ 
nqn  aliud,  si  j^  deniutabitur  caro,  ut  pereat.  f^f- 
ibif  autem  demutata,  si  non  ipsa  permanserit  in 
demutatione  ^^^  qnae  exhibita  fuerit  in  resurrectiopp, 
Quems^dmodum  ftniri)  perit,  si  non  resurgit,  ita, 
et^i  resurgit  quidein,  verum  in  demutationem  sub- 
ducitur,  seque  perit.  ^que  enim  non  erit,  ac  ^^  si 


mutaverat,  sed  liniameota  Pelro  agnoscibilia  (43) 
servaverat :  ubi  etiam  Moyses  et  Helias,  alter  in  ima- 
gine  catnis  nondum  recepiae  (44)«alter  in  veritate  noa- 
dum  defunctae,  eamdem  lamen  babitudinem  cor- 
poris  etiam  in  gloria  perseverare  docuerant.  De  quQ 
exemploinstruptuset  Paulus  :  qui  transfigurabit^\ 
inquit,  corpus  humilitatis  nostras,  conformale  cor- 


Variffi  lectiones. 

"  Intdli^ls  Rhen.  Seml.  Venet.  *«  Interitu  Rhen.  Seml.  ^o  Tuam  add.  Rhen.  perperam.  ^i  Quosque  alii. 
»  Demutaiiooem  Rhen.  Seml.  33  Ac  absst  a  Rhen.  Seml.  ^*  Nonnisi  Frano.  ^^  Sed  inser.  Rhen.  Seml. 
26  Admittat  homini»  5^/.  J»?  Aliud  fran.  Pam.  ^  pfficijur  nlii.  29  Efticiiur  Rhen.  Seml.  »  fit 
albida  Fran.  et  exalbida  SemL  3i  In  contemplabili  Paris.  Fran.  32  Erant  Venet.  33  Iq  lapidatione 
Paris.  Fran.  ^  Transfiguravit  Venet. 

CpwniQ^tarins. 


pit  quo  lib.  de  Pcenitentih  dixit  nonnuUos  ne*' 
gligeie  includere  poenilentiam.  Sensus  igitur  ejus, 
mortale  includitur  in  vitam :  Hispanice  exprimi  po- 
test,  engastose  en  la  vida,  Lac. 

{^9)  Devoravit^  inquit^  morsinvalescendo.  Nescio 
quefn  locom  Scripturas  respioiat  Auctor  ;  niti  forte 
respiciat  cap.  v  Rom.  j:  In  omnes  hominesmors  per* 
transiit,  ut  putatPameliua.  Credo  legendum  potius 
invadendo  quam  invalescendo.  Lao. 

(40)  Ubi  est,  mors^  aculeus  tuus  ?  Iliud  Idem  habnt 
cap.  47,  ubi  ut  tioc  in  loco  scribit,  Ubi  est^mors^  con- 
tentio  tua  ?  Melms  tamen  vertit  vulgatus  interprcs 
victoria^  vSxti  vel  vfxoc  Oraece.  Lb  Pr. 

(41)  Hm  aliam  resurreciuram  probcmuSy  ete. 
Valcntinianos  urget  hio ;  hujus  tantum  carnis  re- 
surrcctioncm  negabant,  non  autcm  alterius.  Lb  Pr. 

(42)  Discernenda  autcm  est  demutatio,  etc.  Nuga- 


ut  docet  Apostolus.  Le  Pr. 

(43)  Sed  liiiiamentaPetro  agnoscibilia.TT9Xi%^\^ 
ratio  Christi  norma  tuit  resurrecliouis  nostrae  ;  quare 
quisque  lineamenta  ei  formam  suam  reservtbit,  qua 
cognosci  queat,  cujus  rationes  reddit  JustiQus  quae^. 
60.  Lac. 

{^k)Alter  in  imagine  camis  nondum  receptm.  Haec 
Tertuilianiscntentia  probalur  a  S.  Thoma  in  Conmen- 
tariis  in  Matth.  et  iii  p.  q.  45,  art.  3  ad  2,  Ura  tn 
Matth.  XVII,  Abulensi  qua?st.  64  et  55.  Tametsi  F^ 
tnun  et  Interpretum  plura  suffragia  suadeant  etiam 
Moysen  in  veritaie  suaj  carnis  apparuisse,  qui  e  nio^ 
tuis  ad  tempus  illud  resurrexii.  Approbat  iiane  seo- 
tentiam  Epiphanius  ex  Proclo  et  Methodio ;  Augoft. 
lib.  III  de  Mirab.  script.  c.  iO;  Hieronymua  in  cap. 
XVII  Mattk.  Lag. 


m 


LIDBR  m  RBSOaiUUTIONB  CARNUt. 


pori  gUniatiuai.  Qno^  sia^  3s  iraqsfiguraUoQAiQ  «t  a  c«(^r  oom  «oa  fornw*  liaea,  qoalitatei,  orgo  «t  tiam 


eonversiODem  in  trAoaituin  substantisB  (4^)  cujus- 
que  defendis,  ergo  et  S«ul  in  alimn  virum  couver- 
sot,  de  corpore  suo  ^  ezces&it^  et  ipse  Satanasi 
cnm  in  angelum  luoia  transfiguratur)  qualitatem 
snam  amittU  :  non  opiQor.  lu^  et  io  resnrrectioois 
evenium  3?  mntari,  oonverti»  rafQrmtri  Ucebit  cum 
salnte  aubstanti». 

CAPUTLVI. 

Etenim  qnam  absurdum,  quam  vero  et  iniquum^^, 
ntrnmqne  lutem  quam  Deo  iodignumi  aliam  sub- 
stantiamoperari>  aliam  meroede^^  dispungt  \  uthtec 


insignibus  ^uis  rqliq^ia  ;  itaque  et  oaoci  et  cJaudit 
et  paralytici,  et  ^^  ut  quis  insignis  exces^erit  (46), 
ita  et  Tovertetur.  Quid  nunc?  et  ^x  ita,  dedignaris 
tant^m  gratiam  qualiscunque  a  Deo  poosequi?  Nop 
enim  et  nunc,  anim»  soljus  admittens  si^utem,  4i- 
midiatis  bomiail^us  e^n^denn  ^^  ascribis?  Q^i^  «st 
crederf)  r^sHrreptipaeqi^»  nisi  integram  firodera?  Si 
eoim  caro  de  dissolulioae  r^parabjt^r»  multo  mgi# 
de  vitiatiQiie  ^  revocaltitur.  Miooribm  maji>ra  prs^*- 
scribunt.  (lujuacunque  inefnliri  detrupcatioi,  vel  ob- 
tusio,  noqne  mors  meoAbri  eptf  Si  univ^salis  mor^ 
resurrectione  rescinditiif»  quid  portjpnfilis?  Si  de- 
qnidem  earo  per  martyria  leniatur,  alia  veno  coro-  p  mutamur  iq  glpriam,  quantQ  magif  in  incQlumita- 
netor ;  item  e  contrario,  bsBO  quidem  caro  in  sper-  ^^^  ikiw  Viiiitia  aAmoram  aficidfins  rea  eal:  iDle- 
eiiiia  volutetur,  alia  vero  damnetur  1  Nonne  praBstat 


omnem  semel  fidero  a  spe  resurrectiouis  abducerei 
quam  de  gravitale  atque  justitia  Dei  |udere?  Mar- 
eionem  pro  Yalentino  resuscilari  1  quaodo  neque 
mentem^  neqne  memoriam,  neque  conscieptiam 
liQininia  hodierni  credibile  sit  aboleri  per  indum^n- 
tum  illud  mutatorium  immortaiitatis  et  incorrup- 
telae,  vaoaturo  scilicet  emolumento  et  frnctit  resur- 
rectionis^  et  statu  divini  utrobique  jndicii*  Si  non 
meminerim  me  esse  qui  merui,  quomodo  g)orif|m 
Deo  dicam?quomQdo  canam  illi  novum  oantipurp, 
nesoiene  me  esse  qui  gratiam  Peo  ^  debeam  ?  Gur 
antem  solius  qarnis  demutatio  oicipitur,   pon  et 


tenfi  (47)1  Yiiiatia  oprporum  accidens  rea  est;  iute- 
gritaa  propriaoat  \  ia  bao  nascimar.  Stiamsi  in  utero 
vitiemur  *6,  jaro  hominis  ost  passio.  Prius  est  genus, 
quam  casus.  Quomodo  vita  copfertur  a  Dep,  ita  et 
refertur.  Quales  eam  accipimuai  ti^es  et  recipimus. 
Naturaa,  aon  injurin  reddimur*  Qaod  naacimur,  non 
quod  leedimur*  reyiyiscimus.  Si  nqo  integroa  Qeua 
auacitat,  npn  suscitat  mortuos.  Quis  enim  mortuus 
integer,  et  si  integer  morilur?  Quis  iupoluqtis»  qui 
eaanimia?  quod  corpus  ili«9um,  cum  interemptumt 
etim  frigjdum»  com  expallidum,  cum  edurum»  onm 
cadaver?  QuandQ  magis  homo  debilis,  njsi  cum  to- 
tus  (43)?  quandomagis  paralyticus,  oisi  qum  immo- 
bilis?  lu,  pihil  aliud  eat  mortuum  reau^citan*  quam 


animesimul,  que  in  omnibus  praifuii  caru|?  quale  C  intogrum  fieri{  ne  ei^ea  Dfirte  mortuua  adhuc  sit*  ex 


qua  non  resurrexerit.  Idoqeu»  Qcps  9TB  reficere 
quod  fecit.  Hanc  suam  et  polestatem  el  liberali- 
latem  salis  jam  in  Ghristo  spopondit,  imo  et  osten- 
flit  npp  tantum  refusci^tqrem  pamis,  yerum  etiani 
rcdintegr^lqrem.  AtqifC  adepist  Appstolq^  ;  Et  vm- 
tuU  inquif  (|  Cor.  ^y),  re^urgfnf  i^cpfrupti.  Qhq- 
modo,  nisi  inlegfi,  quj  retrq  porrppti,  (^m  v^iP  y^" 
letudinis  (49),  quam  e|  aenio  peppltufSBt  Napi  et 
supra,  if^rumquQ  prpponeqs,  ppor^re  ef  cofTjtpli- 
yum  istud  iadupfe  incorruptplam,  q(  fP9r^te  istud 
immorta)itatem,  non  iteravit  sepfentipra,  spd  diffe- 
rentiam  demaudayit.  Immor^ji^tera  enfp^  ad  re- 


est,  nt  ^^  eadem  anima*  quee  in  h^c  qime  fotum 
vit»  ordinem  decucurrit,  quae  in  })ac  carp^  Deum 
SYS  didicit,  et  Gbristum  induit,  e(  ^pera  s^lutis 
aeminavit,  in  alia,  nescio  qua,  metat  fructum  ?  Nse 
illa  gratiosissmia  caro,  cui  gratis  vita  constabit. 
Quod  si  non  et  anima  mutabitur,  jam  nec  animae 
resurrectio  est ;  nec  ipsa  enim  resurrexisse  credetur, 
ai  non  alia  resurreiLerit. 

GAPUT  LVir. 

Hiuc  jam  illa  yulg2|ris  jncredulitatis  argutia  ^^ 
eat ;  Si,  inquiunt,  ipsQ  eademque  sul^s^ntia  reyo- 

variiB    lectiones 
"   35  Etsi  Rhen.  Seml  ^  Suo  del.  Rig.   Venet.  ^^  Evenlu  alii.  ^a  Ethnicum  alii  mendose.  ^  Mercedem 
Rhen.   Seml.  ^o  Deo  del.  Rhen.  Seml.  "^*  Ut  abeit  a  Rkm.  ^  Iilae  vulgaris  in  argutiae  alii.  "  Etsi 
cceieri  omnes,  **  Badem  Rhen.  SemL  ^^  Vexatione  omnes  px^te^  Junium.  t^  Vej^emur  l\hen.  Rig. 
Yenet. 

Gommef^tarius. 
(iS}Intraniitum  $ubstanti(e.  Tr^^situmhk  dicit  n     (49)  Tam  vitio  valetudinis,  etc,  Consenliens  est 
Auctor  quod  aniea,  hoc  capitc,  non  semel  p^rdi^io-      tbeologorum  opioio,    resurrectpros  hominea    totqs 
nem ;  sicni  transitum  mortem  appellare  solemus.      et  intcgros;  licet  enim   niulili  mortui  fuerini,  muli- 
Quod  confirmatur  ex  eo  quod  addit :  Ergo  et  Saul^      '  "     *  *^''        "^  '         **"""  **'*  ''" 

in  alium  virum  eanversm,  da  corpore  suo  exc^sit. 
Pam. 

(46)  Ut  quis  insignis  excesserit.  Vox  insignis  pro 
deformi  nonnuifquam  usurpatur,  perinde  ac  Grsecis 
inmiyu^.  Lb  Pa. 

(47)  Si  demutamur  in  gloriamt  quanto  magis  in 
ineolumiiatem.  Hsec  erit  corporum  mutatio  in  resur- 
rectione,  Ui  non  quales  mortui  fuerint  jresurgant, 
sed  qualis  erat  primus  parens  anlequam  vetitifm 
fructnm  attingeret.  Lb  Pa^ 

(49)  Quan£)  magis  homo  debilis  nisi  cum  totuif 
Hoc  est,  cum  totus  est  debUP,  Ri{«. 


latio  ilia  restaurabilur  :  ita  Augustinus  lib.  xxii  de 
Civ.  cap.  i9  et  20  i  «  Nec  li  ^ljqua  mftrtyril^p»  am- 
putata,  (9t  ablata  s|int  membra,  ^ioe  ipsts  mambrip 
erunt  in  resurrectione  mortuQrumi  quibus  dictum 
est :  Capilluscapitis  vestri  pon  perioit.  ^  Porro  0a- 
silius  Seleuciencis  a  re^lauratione  membrl  hoiuinis, 
totius  resurrectionem  cpIUgit  orat.  14,  qw  c$(  in 
daudumsedentemadportemspeciosam.ubUilyetsas 
Juciseos  :  'AvaTraaew;  dv^pidivT*  ^h^  yjakkf  i)(^^(uai, 
YX«()Txat€  ^'•"^^^t^^*^?  AwQeuovTOi   dvTeaTpjiTI'*#    «6^«?. 

Resurrectimem  in  claudo  seu  imagine  adumbra- 
vit^  linguisque  mendacUfUi  v^racet  pedes  oppotuit- 
Lb  Pr. 


927 


TBRTDLLIANI  OreRUM  PARSH.  -  SERIE8  1,  POLBMICA. 


928 


sdssionem  mortis,  incorruptelam  ad  obliterationem  ■  haetenns ;  proinde  per  incormptelam  fogata,  qnem- 


eorruptelse  dividendo,  alteram  ad  resurrectionem, 
alteram  ad  redintegrationem  temperavit.  Pnto  au- 
tem,  et  Thessalonicensibus  omnis  substanlise  inte- 
gritatem  repromisit.  Itaque  nec  in  posterum  time- 
buntur  corporum  labes.  Nihil  poterit  amiltere  ^"^ 
integritas,  yel  con^ervata,  vel  restituta,  ex  quo  illi 
etiam,  si  quid  amiserat,  redditur.  Prae^^cribens  enim 
adhuc  ^  easdem  passiones  obituram  camem,  si  ea- 
dem  resurrectura  dicitnr,  naturam  adversus  Domi- 
num  suum  temere  defendis,  legem  adversus  gratiam 
impie  asseris  :  quasi  Domino  Deo  ^^  non  liceat  et 
mutare  naturam,  et  sine  lege  servare.  Quomodo  ^ 
ergo  legimus  {Matth.  xix) :  Quof  impossibilia  apud 
hominesj  possUnlia  apud  Deum  sunt  ^S  et  (/  Cor,  i). 


admodum  mors  ^  per  immortalitatem.  Si  dolor, 
et  moeror,  et  gemitus,  ipsaque  mors  ex  laesuris  et 
animse  et  carnis  obveniant,  quomodo  auferentur, 
nisi  cessaverint  causse,  scilicet  Isesur»  carois  at- 
que  animae?  ubi  casus  adversi  apud  Deum  ^i,  aut 
ubi  incursus  infesti  apud  Christum  ?  ubi  daemonici 
58  impelus  apud  Spirilum  saoctum,  jam  et  ipso  dia- 
bolo  cum  angehs  suis  ignibus  merso?  Ubi  neccssi- 
tas,  aut  quod  dicitur  forluna,  vel  faium  ?  quae  resu- 
scitalis  plagapost  veniam?  quae  reconciliatis  ira  post 
gratiam?  qu»  infirmilas  post  virtulem?qu8e  imbe- 
eillitas  post  salutem  ?  Quod  vesiimenu  et  calciar- 
menta  filiorum  Israelis  (52)  quadraginta  illis  anois 
indetrita  et  inobsoleta   maoserunt ;  quod  et  ia  ipais 


StultamundielegitDeus,utsapientiammundicon-  B  eorporibus  unguium  et  capillorum  faciiia  crementa 


fundat?  Oro  te,  si  famulum  tuum  libertate  muia- 
veris,  quia  eadem  caro  aique  anima  permanebuni, 
quae  flagellis  et  compedibus,  et  stigmatibiis,  obnoxise 
retro  fuerant,  idcircone  illa^^  eadem  pati  oportebit? 
Non  opinor.  Atquin  et  vestis  albse  idtore,  et  aurei 
annuli  bonore  (50),  et  patroni  nomine,  ac  tribu 
mensaque  (51)  honoratur.  Permiite  hanc  et  Deo 
potestatem,  per  vim  demutatioois  illius  ^^  conditio- 
nem,  non  natoram  reformandi,  dum  et  passiones 
auferuntur,  et  munitiones  conferuntur,  ita  SSO 
manebit  quidem  caro  etiam  post  resurrectionem, 
eatenus  passibilis  qua  ipsa^  qua  eadem;  ea  ^  tamen 
impassibilis,  qua  in  hoc  ipsum  mannumissa  a  Do- 
minoy  ne  ultra  pati  possit. 

CAPUT  LVIII. 

Jocunditas  ^,  inquit  Isaias  (Isa.  xxxv),  (etema 
super  caput  eorum,  Nihil  aetemum,  nisi  post  resur- 
reetionem.  Aufugit,  inquii,  dolor  et  mceror,  et  ge- 
mitus,  ab  illis,  Proinde  et  Joanni  Angelu»  {Apoc. 
xvii) :  Et  delebit  Deus  omnem  lacrymam  ab  oculis 
eorum.  Utique  ex  iisdm  oculis  qui  retro  fleverant, 
quique  adhuc  flere  potuisseut,  si  non  omnem  lacry- 
mae  imbrem  indulgentia  divina  siccaret.  Et  rarsus 
(Apoc.  XI) :  Deus  enim  delebit  omnem  lacrymam  ab 
oculis  eorum^  et  mors  hactenus.  Igitur  et  corraptela 


habilitatiset  dignitatis  justitia  defixit,  ne  etiam  enor- 
mitas  corraptelse  ^»  deputarctur  :  quod  Babylonii 
ignes,  trium  fratrum  nec  tiaras,  nec  sarabaras  ^  (63) 
quanquam  Judaeis  alienas  ^i,  laeserunt;  quod  Jonas 
devoratus  a  bellua  maris,  in  cujus  alvo  naufragia 
digerebantur,  triduo  post  incolumis  exspuitur;  qaod 
hodie  SSl  Enoch  et  Elias  nondum  resurrectione 
dispuncti,  quianec  morle  functi,  qua  tamen  deorbe 
translati,  et  hoc  ipse  jam  jeternitatis  candidati, 
ab  omni  vitio  et  ab  omni  damno,  et  ab  omni 
injuria  et  contumelia  immunitatem  ^^  carnia  cdis- 
cunt,  cuinam  fidei  testimonium  signant,  nisi  qua 
credi  oportet,  hsec  futurae  integritatis  esse  docu- 
C  menta?  Figurae  enim  nostrse  fuerunt,  Aposlolo  auc- 
tore,  quse  scripta  sunt,  ut  et  Dominum  potentiorem 
credamus  omni  corporam  lege,  et  carnis  magis  uti- 
que  ^  conservatorem,  cujus  etiam  vestimenta,  etiam 
calciamenta  ^3  protexit. 

CAPUT  LIX. 

Sed  futurum,  inquis,  aevum  alterius  est  disposi- 
tionis  et  aeternae;  igitur  hujus  aevi  substantiam  non 
aeternam  diversa  possidere  non  posse.  Plane,  si 
homo  propter  dispositionem  futuram,  et  non  dispor 
sitio  propter  hominem.  Sedenim  Apostolus  scribens 
(/  Cor.  III,  22):  Sive  mundus,  sive  vita,  sive  mors. 


Yariae   lectiones. 

"  Admitlere  Rhen.  Seml.  ^s  Ad  hoc  Rhen.  Seml.  «  Deo  omitt.  Rhen.  Seml.  ^  Quo  Rhen.  Seml. 
5*  Sunt  omitt.  Rhen.  Seml.  »2  nios  Fran.  illas  Pam.  "  uiius  demulationis  Rig.  Venet.  ^*  Et  Fran. 
5s  Jucunditas  Venet.  ^  Mors  abest.  a  Rhen.  ^^  Dominum  Rhen.  Seml.  ^  Daemoniaci  Rig.  Venet. 
5»  Corraptela  Rhen.  Seml.  «>  Sarabara  Rig.  Venet.  saraboeas  alii.  Sarabas.  Rhen.  Saraballa  alii. 
•1  Aliena  Rig.  Venet.  e^  Emunitatem  cod.  Pithce.  Rig.  Venet.  ^  Et  add.  Rhen.  ^  Calceamenta  SemL 

Commentaritts. 

(50)  Aureiannuli  honare.  Dignilatisequestris  erat  n     (52)  Quod  vestimenta  et  calciamenta  filiorum  l$- 
praerogativa,  quae  tamen  adeo  viluit,  ut  non  modo      raeliSy  etc.  Cur,  ioquii,  Israelitici  populi  vestes  per 
liberti  qui  ad  equestrem  illum  gradum  evehebantur, 
illos  annulos  assumerent,  veram  ad  infimam  plebem 
id  sensim  prolapsum  est.  Le  Pa. 

(h{)Patrorii  nomineac  tribumensaque,  etc.  Servi 
heros  et  dominos,  liberii  patronos  vocabant,  cumque 
manumittebantur,  binis  nominibus  tertium  patroni 
praefigebant :  solebant  etiam  in  tribus  urbanas  re- 
feni  qui  libertate  donabaniur,  et  mensse  assidebant 
patronoram,  quod  non  nisi  manumissi  audebant. 
LKPa, 


an.  40  in  deserto  non  attritae  sunt,  msi  ut  incomipta 
viderentur,  crederenturque  a  corruptione  immunia, 
ita  disponente  Deo  ?  De  hoc  miraculo  egi  in  Xiii- 
madv,  tnPr^a(iami^a5,  subEuaebii  Romani  nomine, 
contra  Peyrcrii  perversam  sententiam,  qui  Scrip- 
turae  miracula  non  sine  scelere  et  amentia  deridet. 
Le  Pr. 

(53)  ffec  tiaras  nec  sarabara.  Vox  esi  Persiea 
Tiuras,  ut  Sarabara  forsan  Chaldaica.  De  hao  lib. 
de  Pallio^  cap.  4.  Ls  Pr, 


929 


LIBBR  RBSURRBGTIONE  DE  GARMIS 


930 


dve  fuiura^  siveprcesenliafOmniavestra  sunt.eos"  «  esse  officia  membrorum,  corpuleatiam  quoque  era- 
don  constiinit  haeredes  eiiam  fulurorum.  Nihil  tibi      dant:    cujus  scilicet   perseverantia    credendanon 


largitur  Isaias  dicens  (xl,  5,  6)  :  Omnis  caro  fce- 
num ;  et  alibi :  Et  videhit  omnis  caro  salutare  Do^ 
mini  ^.  Exitus,  non  subslaolias  disliaxit.  Quia 
enim  jndicium  Dei  non  in  senlentia  duplici  gtatuit, 
salulis  et  poenae  ?  Omnis  igitur  caro  foenum,  quie 
igoi  destinatur;  et  omnis  caro  videbit  salutare  Do- 
tnini  ^,  quae  saluti  ordiuatur.  Cgo  me  scio  neque 
alia  came  adulteria  commisisse  (54),  neque  nunc 
alia  came  ad  continentiam  eniti.  Si  quis  est  bina 
pudenda  drcumferens,  potest  jam  et  demere  foe- 
Dum  carais  immundse,  et  solam  sibi  reservare, 
qam  yisura  tit  Domini  ^''  salulare.  Sed  cum  idem 
Prophetes  etiam  nationes  ostendat,  nunc  depulatas 


sit  utique  sine  membris,  quia  nec  membra  credenda 
sint  sine  officiis.  Quo  enim  jam,  inquiunt,  spelunca 
haec  oris,  et  denlium  statio,  et  gulae  lapsus,  et  com- 
pitum  slomachi  (56),  et  alvi  gurges,  et  intesUno- 
rum  perplexa  proceritas,  cum  esui  et  potui  locus 
non  erit?  Quo  hujusmodi  membra  admiitunl, 
subiguni,  devolvunt,  dividont,  digerunt,  egerunl? 
quo  manns  ipsae  et  pedes  et  operarii  quique  artus, 
cum  victut  etiam  cura  cessabit?  quo  reoes  cootcii 
seminum,  et  reliqua  genitalium  utriusque  sexus, 
et  concepiuum  subula,  et  uberum  fontes,  decea- 
suro  "'i  concubitu,  et  foetu,  et  educatu?  postremo, 
quo  totum  corpus,  tolum  scilicet  vacatunim?    Ad 


veloi  pulverem  et  salivam,  nunc  speraturas  et  cre-  B  haec   ergo  prseslruximus,   non   oporlere    commilti 


dituras  in  nomen  et  in  brachium  Domini,  numquid 
et  de  nationibus  fallimur?  et  alise  quidem  sunt 
erediturae,  alise  in  pulverem  deputatse^  ex  diver- 
sitate  substantise  ?  Sed  et  Christus  intra  oceanum, 
ei  de  isto  ccelo  quod  nobis  incubat  ^  (55),  verum 
lumen  nationibus  offulsit  ^;  et  ipsi  Yalenliniani 
S9li  hic  errare  didicemnt;  ncc  alia  erit  forma 
nationom  credentium,  nisi  quse  et  non  credentium, 
de  came,  de  anima.  Sicut  ergo  easdem  nationes 
non  genere,  sed  sorte  distinxit;  ita  et  caraes,  quse 
in  ipsis  nationibus  una  substantia  est,  non  mate- 
ria,  sed  mercede  disjunxiu 

CAPUT  LX. 


futurorum  atque  prsesentium  dispositiones,  inter- 
cessura  tunc  demutatione:  et  nunc  supersiruimns 
officia  ista  membrorum  necessitatibus  vitae  hujus  eo 
usque  consistere,  donec  et  ipsa  vita  transferatur  a 
temporalitate  in  seteraitatem,  sicut  animale  corpos 
in  spiritaie,  dammortale  istud  induetimmortaliton 
tem,  et  corruptiuum  istud  incorruptelam  (/  Cor.  xv) ; 
etipsa  autem  lil)erata  tunc  vita  a  necessitatibns, 
liberabuntur  et  membra  ab  ofBciis;  nec  ideo  noa 
erunt  necessaria.  Licet  enim  officiis  liberentur, 
sed  judiciis  retinentur  (57) ;  ut  quis  referat  per 
corpus,  prout  gessit  (II  Cor.  v).  Salvum  enim  ho- 
minem  SS8  tribunal  Dei  exigit;  salvum  vero  sine 


Ecoeautem,  utadhuccontroversiam  ezaggereot^o,  Q  membris  non  licet ''^  eum,  ex  quorum  non  officiia, 
carni  maxime  eidem,  de  officiis  quoque  membro-  sed  substaotiis  constat.  Nisi  forte,  el  navem  sine 
rum  argumentantur,  aut  et  ipsa  dicentes  permanere  carina,  sine  prora,  sine  puppi,  sine  compaginis 
debere  in  suis  operibus  et  fructibus,  ut  eidem  cor-  totius  incolumitate  salvam  adseverabis.  Et  tamen 
pulentiae  adscripta;   aut,   quia  constet  discessura      navem  procelia  dissipatam  (58)  vel  carie  dissolu- 

Yariae  lectiones. 
«5-61     Dei   Pam.  Pran.   Rig.    Venet.   cs    Incumbat    Rhen.    Seml.   e»  Effulsit    Pam.  Fran.     Paris. 
^o  Exaggerant  Rhen.  Seml.  "^^  Decessuro  Rig.  Venet.  discessuro  Rhen.  Seml.    "^^  Liquet  cod.  Wouw. 
Rig.  Venet. 

Gommentarius. 


(54)  Ego  me  scio  neque  alia  came  adulteria  com^ 
misis^et  etc.  Si  de  se  loquatur  Auctor,  videtur  in 
juventute  sua  ante  matrimonium  continentiam  non 
servasse  :  sed  cum  in  ipso  matrimonio  continen- 
tem  fuisse  subindicaverimus  supra,  lib.  i,  ad  Uxo^ 
rem,.et  usque  adeo  continentiae  amator  fuerit,  ut 
ea  occasione  Montano  postea  adhseserit,  videtur 
potius  in  genere  loqui  de  quovis  homine  sub  per> 
sona  sua.  Pak. 


e  coelo,  aut  mundo  prseter  Oceani  terminos,  traxiL 
LsPa. 

(56)  Compitum  stomachi.  Compitum  stomaehi 
vocai  conveniiculum  et  receptaculum ;  quod  in 
hoc  vidclicet  conveniat  quidquia  eduliorum  per  os 
immittitur.  Sumpta  est  metaphora  ab  iis  viis  compe- 
tenlibus  ac  convenientibns;  nam  hinc  compitum 
deducuntGrammatici.  Rhen. 

(57)  Sed  judicis  retinentur.  Ssepissime    nititur 


(55)  Sed  et  Christus  intra  oceanum^  et  de  isto  n  Auctor  hac  ratione  ad  fulciendam  resurrectionem, 
cceio  quodnobis  incubat.  Hoc  etiam  delirabant  Ya-      prsecipue  cap.  44;  cui  lioet  plurimum   fidant  Pa- 


lentiniani,  quod  extra  hunc  ambitum  terne  alios 
homines  esse  dicerent,  ac  diversse  substantiae,  eos- 
que  veros,  teletos  et  abascantos  et  acinetos.  Nos- 
trates  enim  veros  homines  non  esse,  qnos  Demiur- 

§us  stiilicidium  situlae,  et  pulverem  arcae,  et  locustas 
eputavit.  Qua  de  rc  Septimius  noster  apertius 
disputat  lib.  de  Scorpiace.  Ad  haec  vero  deliramenta 
non  pertinere  arbitror  quod  legitur  in  prima  Cle- 
mentis  ad  Corinthios  Epislola  de  mundis  exlra 
oceanum  positis  ,  quos  aicgpavTcuc  esse  ait.  Nam 
hoc  viro  Apostolico  geographiae  potius  imperitia 
exciderit,  quam  uUius  dogmatis  adserendi  studio. 
RiG.  —  Ejusdem  nobiscum  naturae  fuit  Ghristus; 
neque  enim,  quod  haereticoram  commentum,  carnem 


tres,  et  mento,  Athenagoras,  qui  plenius  eam  per- 
sequitur,  minus  dedit,  affert  tres  rationes  ad  pro- 
bationem  resurrectionis,  sed  huie  de  necessitate 
judicii  divini  derogavit  nonnihil.  Yeram  secunda 
ejus  ratio  ex  natura  ipsa  hominis,  multo  minns 
virium  habet,  neque  prima  ex  fine,  cui  Deus  creavit 
hominem,  majoris  ponderis  est,  etsi  minime  ineffi- 
cacem  censeam.  Pak. 

(58)  Et  tamen  navem  procella  dissipatam.  Alfeni 
quoque  sententia  fuit,  navem,  si  adeo  saepe  refecta 
esset,  ut  nnlla  tabula  eadem  permaneret  qose  non 
Dova  fuisset,  nihilominus  eamdem  navem  esse 
existimari.  L.  Proponcbatur.  Dc  jud.  Itaqac  Athe- 
nienses,  quo   tcmpore   Socrati   dcntas   mitcuere, 


931 


TBRTULLIANI  OPIRUtl  P)M  tl.  ^  SBRIBB  I,  POLBMIGA. 


m 


tatn,  rMkMik  «t  rMttNHis  omuibuA  tneihbris,  eam-  s  et  hm,  qattaDot,  qan  volunt  «t  qttornm  TOlanti 


d«m  Acpe  coiA|[)etimtiS  etiam  tiftUlo  rtotUuti6kiiA 
gloriantem.  De  Dei  artifioio»  et  arbitrio,  et  jiire, 
torquemurt  P6rh>,  ei  di?es  Dominus  et  lit^eralis, 
adfeetui  aut  gloriiB  Buae  prfl^stans  eolam  navis  resti-^ 
tutioneni^  hactenus  eam  volueHt  opetnri,  ideireo 
tn  ^>  negfabis  necessaHtUn  iili  cempaginem  prisli- 
nam,  ut  exinde  Jam  VacatUNim,  cum  soli  saluti 
navis  sine  operatidne  \MltiVeniat?  Igitur  hoo  ian- 
tummodo  disceire  Bufficit,  An  Dominus,  hominem 
saliiti  destinandOi  eAhiem  destinarit,  ftn  eamdem 
irelit  denuo  esse,  quam  ii(m  debebis  et  "^*  futura 
membrorom  vacatione  prfeesoribere  denUU  esse  tton 


et  ctuiditer  volunt  ^^  officia  membrorum  (6i)  ludi- 
bnose»  de  industria  suffundendee  resurrectionis , 
oblatrant;  non  reoogitantes,  ipsas  priiis  causas 
necessitatis  tunc  vacaturas,  cibi  famtm^  et  polHS 
sitim,  el  codcubitus  fenituram,  el  eperaiioiiis  vio- 
tum.  Sublata  enim  morie,  necque  victus  fuicioieBta 
ad  prsesidia  viiee,  neque  generis  supparatura  gravis 
erit  membris.  Gceterum^  et  hodie  Vacare  intestinis 
et  pudendis  licebit.  Quadraginta  diebus  Mo«es  et 
Helias  jejunio  ftincti,  aDlQ  Deo  aiebantur.  Jtm  timo 
enim  dedicalE>atur,  Non  m  pane  vwet  homo^  $$d  in 
Dei  verbo.  lixsce  virtutis  future  liQiamenia*  Nos 


posse.  Lieet  enim  esse  qUid  denuo,  et  nihilomintts  p  quoque,  ut  possumus,  os  eibo  escustmus  (  etiem 


vacare;  Uee  potest  AUiem  diui  vacare,  si  non  sit« 
At  enim  si  sit,  poterit  ei  nou  vacare  t  nihii  enitt 
apud  Deum  Tucatut. 

CAPDT  LXI. 

Sed  accepisti,  homu,  os  Itd  VOraUdmn  Utque  po^ 
tandUm :  cu^  non  potius  ad  eloquendum,  ut  A  ees^ 
teris  animalibus  distes  ?  eu)r  non  potiUs  ad  prsedi- 
candum  Deum,  ut  etiam  houiiuibvS  autistest 
Denique,  Adam  ante  nomina  animalibus  enunliaTit, 
quam  de  afbore  deeerpsit;  ftnte  etiain  prophetavit, 
quam  voiravit.  Bed  accepisti  dentee  ad  macellum 
colTodendaih  '''  (59):  cut  non  potius  ad  omnem 
hiHtium  et  Hctum  tuutn  cotonandum?  euf  nott  po^  ^  tiatio  imponit.  Erunty  inquil  {M^tth.mi)^  tanquam 


sexum  a  congressione  subducimus^  Quoi  epftdfes 
voluntarii?  quot  virgines  Ghristo  marilate?  ^iioi 
^teHies  utHusqUe  natnrse,  infruciuosis  geditaHbM 
dthititi  ?  Nam  si  ei  hic  ^  jam  vacare  esi  ei  ftffi- 
da  et  emolomenta  tnembrorUm  temporali  vaeeii^ 
ne,  Ut  in  temporaii  dispositione,  nec  hono  iamai 
miuus  salvus  est;  proinde  homina  saiv0>  et  quitfeii 
magis  lunc,  ut  in  aeiema  dispositione,  magis 
desiderabhnuSi  qn»  jam  hic  non  desiderare 
saevittius. 

CAPDt  Lxn. 

Sed  huie  disceptationi  finem  Detaiinioa  preimn- 


titts  ad  pulsus  lingnas  tempeihmdod  ^,  &d  voeis 
artieulos  offensione  signandos?  Dettique  el  eden^ 
tulos  *"  audi  et  Vide,  ut  honbH  ''^  9S4I  oHs,  et 
organum  dentium  queeras.  Forata  sunt  infema  in 
viroetin  femina,  nimirum  qua  libidines  fluitent: 
cur  non  magis  qua  potoum  defruta  ''^  colentur  (60)? 
Est  adhuc  ^  feminis  intus,  quo  semina  congeran** 
tur:  iXL  quo  sanguinis  onera  seoedant,  quem 
pigrior  sexus  diteutere  non  suffldt?  Dicendaenim 


angeli  (62).  Si  non  ttubeudo,  quia  nec  moriendo, 
niique  ne^  uUi  simili  necessitati  sucddeodo  (€3) 
corporalis  SHI^  conditionis.  Quia  ei  angfili  ali» 
quando  taaqnam  homines  fuerunt,  edendo  ei  bilMt- 
do,  et  pedes  lavacro  porrigendo  :  hamanam  enim 
induerant  superficiem,  salva  intus  subsiantia  pro- 
)[)ria.  Igitur,  si  angeli,  facli  tanquam  homines,  in 
eadem  substantia  spiHtus  Camaiem  bractatioaem 
susceperuDt  (64),  cur  nott  el  honine^,  fiisti  lan- 


Varitt  JMonei. 

13  Tuac  hhBii.  ^^  Bi  Khen*  S&mU  ^^  Goomandum  Ms.  »nglf  Pam*  ^^  Temporandos  Fran.  Pam. 
"  Et  edentulos  omitt.  Seml.  '«  Honorem  Rig,  Venet.  SemL  "^  Defluxura  Rhen.  SemL  «>  lo  add. 
Parn^  Fran.  ^  Bt  qualiter  volont,  ei  quomm  voiunt  Pam.  Rh$n.  Semk  ^  Nam  ^ett  a  Pam.  Parii* 
Pran.  nam  etsi  hio  Rhm.  SemL 

Gommentarfns. 

nevem  qnotannis  ia  Delon  transmitii  solitam  eam  »  ffieronymus    iibrp    adversus  Jovinianum   primo. 
ipsam  esse  dicebant,  quf^  majoree  auos  Theseus  in  ^  Bic. 

(62)  Erunt,  inquitt  tanquam  angeU.  Aitigit  hunc 


Gretam  vexerai.  ToDto  l^n  th  nXoTw,  &^  fonv  'Aei}- 
voiroi,  eie»9  inquii  Plaloiiicus/^^aMfon.tUG. 

(59)  Sed  accefi»tident$$  ad  maeellum  corrodsnr 
dmn.  Quemadmodum  Menius  ille  HoraUanus : 

Peroides  et  teftnpestafc  barathnunqne  maeelli.  Rie. 

(60)  i^a  potuum  defruta  colmitur*  Prima  ediiio, 
9iia  oe  fluxura  eolentur,  magnopere  placei  Junio» 
qui  miraiur  admi^sam  alieran  leetionem,  cuni 
tamen  significantioa  sii  defruta  i  nam  potus  decoo- 
tus  colatur  per  infemos  meatua.  Deirutum  enim 
eai  vinum  deoocium  a  defervendo  dicium^  nt  Pal- 
ladius  inquii,  usciue  ad  medietatem  juxta  Plinium : 
velf  juxta  Noniiim,  dioabani  defrulum.  cSi  ezi 
dnabus  pariibus  ad  iertiam  redegerani  deCsrvefa- 
oiaiido.  a  Lan. 

(%i)Dicenda0nimethtic  officiamembrorum.CxrctL 
ijttamodi  officia  membmrum  mira  iiberiate  lusit 


locum  cap.  36.  Hic  tamen  argumeatum  isiud  an- 
necii  potesi  antecedentibusj  quasi  augens  vim.  Di- 
xerat  in  hac  vita  excusan  oomines  a  congressa 
carnali,  ac  propterea  velut  angdos  coelestem  vitam 
vivere,  ui  oernardus  inquit,  serm.  2  ad  fratres. 
Ei  Gyprianus  lib.  de  SinguL  cUf.  Quare  et  in  aliS 
viia  poterunt  homines  aDgelico  ritu  conversari,  ui 
confiroiat  et  definit  Ghristus  :  Erwfit  tmquam  an* 
geli.  Lag. 

(63)  Simili  necessitati  succidendo.  ItsUs  est  supra 
eodcm  verbo,  pro  succunibendo.  Quoad  sententise 
ratiooem  attinet,  venuste  JSneas  Gazeus  in  Theo- 
phrasio.  Lag. 

(64)  Camalem  tractationem  susceperunt,  Imo  el 
Tfpil  resurreotionem  carnalem  aliquando  tracta- 
tionem  suscejpturos  angelos  ,  assumpta  hiunana 
fignra  ei  officus»  et  solemnibus  humanomm  mem- 


993 


LIBBR  DB  RBSURRBGTiOHB  GARNIB. 


934 


quam  angeli ,  in  eadem  Bubstantia  carnis  spirita-  A  compos  mali  quod  evasit,  et   boni    quod  invasit. 

lem  subeant  disposilionem,  non  magis  solemnibus      Quid,  anima,  invides  carni  (67)  ?  nemo   tam  proxi- 

mus  tibi,  quem  post  Dominum  diligas  :  nemo  ma- 
gis  fraier  tuas^  qua»  tecum  etiam  in  Deo  nascilur. 
Tu  potius  illi  exorare  debueras  resurrectionem ; 
per  te,  si  forte,  deliquit.  Sed  nihil  mirum  si  odisti, 
ci^uf  auctQretn  quoque  respuisti  (68) ;  quam  et  in 
Christo,  aut  negare,  aut  mutare  consuevisti.  Proinde 
et  ipsum  S^rmoqem  Dei,  qui  caro  factus  est,  V(  1 
styio  vel  interpretalione  corruinptns,  arcana  eiiam 
apocryphorum  superducens,  blasphemiae  fabulas. 
Al  enlm  Deus  omnipotens,  adversus  haec  increduli- 
tatis  et  perversitatis  ingenia  providentissima  gratia 
susieffundens  in  novissimis  diebus  de  suo  Spiritu  in 
omnem  carnemy  in  servos  suos  et  ancillas  (JoeL  ii, 
f^f  S9),  eifidem  laborantem  resurreciionis  carnalis 


carnts  obnoxii  sub  angelico  indumento,  quam  an- 
geli  tunc  solemnibus  spiritus  ^  sub  humano  ?  N^e 
ideo  non  permansuri  in  carne,  quia  non  et  in  solon- 
nibus  carnis  :  cum  nec  angeli  ideo  non  et  in  ^  spi- 
ritu  permanserint ,  quia  non  et  in  eolennibu^ 
spiritus  ^.  Denique,  non  dixit,  Erunt  angeli,  ne 
homines  negaret :  sed,  tanqua/m^Mngeli,  ut  homine^ 
conservaret.  Non  abstulit  substantiam,  cni  BimiliiUf- 
tudinem  attribuit. 

CAPUT  LXUI. 

Resurget  ®^  igitur  caro  (65),  et  quidem  omnis,  et 
quidem  ipsa,  et  quidem  integra.  In  deposito  est  ubi- 
cunque  apud  Deum,  per  fidelissimttm  soqu^tfitii 


Dei  et  hominum  (66)  Jesum  Christum,  qui  et  ho-  B  animavit,  et  pristina    instrumenta  manifestis  ver- 


mini  Deum,  et  hominem  Deo  reddet,  eami  spiritum 
et  spiritui  carnem.  Utrumque  jam  in  semetipso  foede- 
ravit,  sponsam  sponso,  et  sponsum  sponsae  compa- 
ravit.  Nam  et  si  animam  quis  contenderit  sponsam, 
vel  dotis  nomine  sequetor  animam  oaro.  Non  crit 
anima  prostituta,  ut  nuda  suscipiatilr  t  sponso  : 
habet  instrumentum,  habet  cultum,  habet  manci- 
pium  suum  carnem  ;  ut  collactanea  ^"^  comitabitur. 
Sed  caro  est  sponsa,  quae  et  in  Christo  Jesu  spiri- 
tum  ^  sponsum  per  sanguinem  pacia  ^  est.  Hujus 
interitum  quem  putaa,  seceasum  scias  esse.  Non  sola 
anima  seponitur ;  habet  et  oaro  secessus  suos  ^  In* 


borum  et  sensuum  lamimbos,  ab  otnni  ambiguilatis 
obscurilate  purgavit.  Nam  quia  hosreses  esse  opor- 
tuerat^  ut  probabiles  quique  manifestarentur  (1  Cor. 
XI,  19);  hae  autem  sine  aliquibus  occasionibus  Scri- 
pturarum  audere  non  potenMat ;  idcirco  pristina  in- 
«tmmenta  quaedatn  maleriaft  illis  ^^  videntur  sub- 
ministrasse,  et  ipsas  quidem  iisdem  litteris  revin- 
cibiles.  Sed,  quoniam  nec  ^^  dissimulare  Spiritum 
sanctum  oportebat,  quominus  et  ejusmodi  eloquiis 
superinundaret^  quae  nullis  hsereticorum  versutiis 
semina  subspargerent,  imo  et  veleres  eorum  ce- 
spites  vellerent ;  idoirco  jam  ommes  retro  ambigui- 


terioi»  in  aquis»  in  ignibus,  in  altibus,  in  bestiia.  Q  ^ates,  et  quaa  volunt  parabolas,  aperta  atque  ptr- 


Gum  m  baec  dissolvi  videtur,  velut  in  vasa  transfuQ^ 
ditur.  Si  etiam  ipsa  vasa  defecerint,  cum  de  iilie 
quoque  effluxerit>  in  suam  matricem  terram  quasi 
per  ambage«  SSO  resorbelur^  ut  rursus  ez  iUt 
repraesentetur  ^^  Adam,  auditurus  a  Domino  :  Ecc4 
Adam  quasi  unus  ex  nobis  factus  est :  vere  luua 


•picua  totiua  sacrameQti  praedicatione  discussit,  per 
Qovum  prophetam  df»  Paracleto  inundantein ;  cu-^ 
ju8  si  bauserii  fontes,  nullam  poteris  «itire  doc- 
trinam,  nullus  te  ardor  exuret  quaestiQnum;  re- 
sarrectionem  quoque  carnii  H^ueqiiaqae  pQtaudOi 
refrigerabis. 


Variae  lectioQes. 

«  Splritibus  Pam.  Paris.  Pran.  ^  In  abest  a  Rhen.  SemL  ^  Camif  Paxis  Pran.  ^  Reaorgit  SemL 
^  Coluiimea  Rhen.  Seml.  collectaneam  Pam.  Fran.  Paris.  ^  Spiritum  abest  Pam.  a  Paris.  Fran. 
^  Passa  Rhen.  Seml.  ^  Suos  sinus  Pam.  Paris.  Fran.  ^^  Prsesentetur  Rhen.  SemL  ^^  lUis  abest 
Seml.  Oberth.  ^3  Necdum,  Paris.  Fran. 

GonnnQlitariiis» 


brorum  comites  hominibus  futuros  affirmant  non- 
nulli ,  ut  ore  ad  laudandum  Deum ,  uti  superiori 
eapite  notavi,  et  pedibus  ad  neotendas  choreas,  e< 
castiasimas  gravissimasque  saltaliones  in  exsulta- 
tionis  signum  affirmant  Salas,  tom.  I,  in  1,  2,  q.  5^ 
art.  5,  (nsp.  4,  et  ^gidius,  lib.  iv,  q.  22,  art.  4  et 
6.  Lag. 

{%b)Resurget  iaiturcaro.  Per  anacephalaeosin  dis- 
putationem  concludit,  ^lvavxCp^Tov  linquit,  carnem 
aliauando  resurrecturam,  tam  beatorum,^  quam  re- 
prooorum,  carnemque  eamdem,  non  aliam  resur- 
recturam.  Lb  Pr. 

(66)  Sequesirem  Dei  et  hominum,  Mediatorem  et 
fAeoiT7}v,  nam  sequester  medius  conslitutus  est  iiiCer 


actorem  et   adversarSum,    ut  litem  componat    ae 
transigat.  L.  ab  execut.  qworum  appell.  Lb  Pr. 

(67)  QtUd,  anima^  invides  cami?  MArmoniiae 
prsecipue  et  Yaleotinianos  alloauitur  istinc»  qui 
tam  male  cogitabant,  et  pronuntiabant  de  carae,  ac 
si  eorum  anima  livore  et  invidia  alius  afficeretur. 
Inde  etiam  addit :  Sed  nihil  mirum  si  odistij  eujui 
auctorem  quoque  respuisti.  QuieL  Deum  createrem 
respuebat  Marcion,  et  odio  habebaL  Lag. 

(68)  Cujus  auctorem  qu^que  respuisti.  Deum  crea- 
torem  rejiciebant  Marcionitse  et  aui  tam  gravi  odio, 
ut  a  cibis  interdnm  abstinerenl  in  detestationem 
rerum  Creatoris.  Lag. 


*—* 


935 


TBRTULLIANl  OPERUM  PAR8  11.  —  SBR1B8  U,  MORALU  «36 


QUINTl  SEPTIMII  FLORENTIS 

TERTDLLIANI 

OPERUM  OMNIUM  PARTIS  SECUNDiE 

SERIES  POSTERIOR. 


UBRI  MORALES 

POST  SOSCEPTUM  AB  AUCTORE  MONTANISMUM  SCRIPTI. 


DE   VIRGINIRUS   VELANDIS 

LIBER. 


•  tum  plurium  aliarum  Grseciae  seu  OrientisTirginesia 
PBtMEUIM.                              A  jjcclesia  velandi,  cum  MS  e  contra  in  Africint 

M7  Nullus   fere  est   inter  onines   TertulUani  Ecclesia  plerseque  yirgines  Ghristianse  aperto  capite 

Montanisticos  liber,  in  quo  majorem  vim  adhibeat  incederent.  Quare  in  hoc  libro  contra  palrifle  sns 

'ad  defendendam  disciplinam  Montanistarum  a  culpa  morem,in  qua  solae  nuptae  velabanlur,  ostendit,  eam 

novitatis,  quam  tractatus  de  Velandis  virginibus;  contra  veritatem  pr»seribere  non  posse,  quod  qui- 

hinc  inter  primordia  temporis  ab  ipso  apud  Monta-  dem  juzta  adnotationem  Gl.  Dupinii  verum  est  cttin 

nistas  acti  exaratum  fuisse  merito  creditur.  Arbitra-  agitur  de  dogmate,  non  vero  cum  de  discipUna  parvi 

tur  quidem  perdoctus  Remigius  Ceillierus  libnun  de  momenti.  Lokp. 

Velandis  virginibus  omnium  novissimum  esse,  quia  Argumbntum.  —  Tcrtullianus,  ob  qnamdam,  at 

in  iiuUo  alio  opere,  ne  quidem  in  libro  de  Carona^  videtur,  cum  Grsecis  disputationem  de  virginibos 

ubi  cap.  14  ipsa  materia  ibi  pertractata  id  exegisse  vclandis,  cooviciis  exceptus,  et  pro  baeretico  exa- 

videtur,  illum  cital  Tertullianus.  Verum  haec  con-  gitaius,  in  suos  iusectatores,  consuetudinem  jacti- 

jectura  nihil  probat,  eo  quod  liber  de  Corona  ante  tantes,  ab  initio  invehitur,  declamatque  veritati  coo- 

hunc  de  Velandis  virginibus  exaratus  fuit;  in  aliis  suetudinem  prsescribere  non  posse. 
autem  operibus  huoc  allegandi  quampiam  occasio-  B     Hinc  asserit  coasuetudiuem  virgines  velandi  esse 

nem  habuisse  Tertullianum  haud  perspicunus ;  sed  meliorem,  nec  in  Scriptura  sacra  reprobatam,  ioio 

utut  h«c  sinty  evidens  saltem  est,  hoc  opusculum  ab    Apostolo   commendatam ,  disciplina    Ecclesic 

in  schismate   scriptum  fuisse ;   siquidem   Montani  confirmatam,  multis  sanctorum  exemplis  suffultam» 

genium  nimis  aperte  sapit;  mox  enim  cap.  1,  ait:  ipsimet  virginum  haud  velaiarum  pericnlis  sand- 

f  Justitia  primo  fnit  in    rudimentis;    dehinc    per  tam.  Edd. 

legem  et  prophetas  promovit  in  infantiam:  dehinc  — 
per  Bvangcliam  efferbuit  in  juventutem :  nunc  per 

Paracletum  componitur  in  maturitatem.  »  Occasio-  GAPUT  PRIMUM. 

nem  bunc  exarandi  libellum  Tertuliiano  dedit  con-  Propriumjamnegotium  passus  mese  opinion]s(l) 

auetudo  Ecclesiarum  quanundam  tum  Occidentis,  Latine  quoque  ostendam  (2),  virgines  noslras  fs- 

Commentarius. 

(1)  Propriumjamnegotiumpassus  mece  opinionis.  fuisse  videtur.  Rig. 

Dispulalione  quadam  adversus  Grsecos,  cum  et  vir-  (^)Latine  quoque  ostendam.ConsenlifUki  interpr»' 

gioes  velari  oporterc  acrius  forte  asseruisset,  Grse-  tes  Tertulltanum  hujus  argunicnti  allcrum   GrsNt 

corum  conviciis  exceptus  ac  pro  ha^reiico  exagilatus  antea  scripsisse.  Lb  Pr. 


937  LIBER  DB  VIRGINIBDS  VBLINDIS.  938 

lari  oportere,  ex  quo  transitum  setatis  (3)  suse  fc-  f^  Adkuc/mqvdif  multa  habeo  loquivohis,  sed  nondum 
ceriat:hoc  exigere  veritatem,  cui  nemo  prffiscri-      potesti8eabajulare':cumveneritmeSpiriiusverita' 


bere  (4)  H^9  potest,  non  spatium  temporum,  non 

patrociaia  persoaarum,  non  privilegium  regionum; 

ex  his    enim    fere   consuetudo  initium  ab  aliqua 

ignorantia    vel  simplicitate  sortita,  in  usum  per 

sacccssionem  corroboratur,  etitaadversus  voritatem 

vindicatur.    Sed  Dominus  noster  Christus  veritatem 

ae  (6),  non  consuetudinem  cognominavit.  Si  semper 

Christus,  et  prior  omnibos  :  ffique   veritas  sempi- 

tema  et  antiqua  res.  Yideriat  ergo  quibus  oovum 

est  quod  sibi  velus  est.  Hseresim  non  tam  novitas 

qaam  veritas  revincit.  Quodcunque    adversus  ve- 

litatem  sapit,  hoc  erit  heeresi^,  ctiam  velus  consue- 

tudo.  Gseterum  suo  vitio  quis  quid  ignoral.    Quod 

aatem  ignoratur,  fuit  tam  rcquirendum^  quam    re- 

dpiendam  quod  agnoscitur.   Regula   quidem  fidci 

aoa  omnino  est,  sola  immobilis,  et  irreformabilis, 

crcdendi  scilicet  in  unicum  Deom    omnipotentem, 

maodi  conditorem,  et  Filium  ejus  Jesum  Christom, 

natam  ez  virgine  Maria,  crucifixom  sub  Pontio  Pi- 

latOi  lertia  dic  resuscitatum  a  mortuis,  receptum 

in  ccelis;  sedeotem  naoc  ad  dezteram  Patris»  ven« 

tarom  judicare  vivos  et  mortoos  per  camis  etiam 

resorrectionem.  Hac  lege  fidei   manente^  osetera 

jam  disciplin»  et  conversationis  (6)  admittont  no- 

vitatem  correctionis,  operante  tcilicet  et  profidente 

oaqoe  ia  finem  gratia  Dei.  Quale  est  enim  ot  dia- 

bolo   semper  operante    et  adjiciente  quotidie  ad 

iniqoitatis  iogenia»    opus  Dei    aut  cessaverit,  aat  Q  gines  contegunt. 

profieere  destiterit?  cum    propterea    Paraoletom 

miaerit  Dominos,  ot  qnoniam  homana  mediocrius 

ODinia  Bemel  capere  non  poterat,   paolatim  dirige» 

retar,  et  ordinarelor,  et  ad  perfcctum  perdaeere- 

tnr  diseipUaa,  ab  illo  vicario  Domini  Spirito  sancto. 


iiStdeducetvos  inomnem  verilatemyetsupervenien- 
Ha  renuntiabit  vobis  (Joan.  xvi,  12).  Sed  et  H90 
sopra  de  hoc  ejus  opere  pronuntiavit.  Quae  cst  crgo 
Paracleti  administratio  nisi  haec,  qood  disciplina 
dirigitor,  quod  Scripturs  revelantur,  quod  intel- 
lectus  reformatur,  qood  ad  mcliora  proficitur  ? 
Nihil  sioe  aetate,  ct  omnia  tempus  expectant.  [Deoi- 
que  Bcdesiastes :  Tempusj  inquit,  omni  rei  (Eccle. 
III,  17).  Aspice  ipsam  creaturam  paulatimad  fructom 
promoveri.  Granum  est  primo,  et  de  grano  frotez 
oritur,  ct  de  frotice  arbuscula  enititur  :  deinde 
rami  ct  frondes  invalescunt,  et  totum  arboris  no- 
men  ezpanditur,  iode  germinis  tumor  (7)  et  flos  de 

B  germine  solvitur,  et  de  flore  fructus  aperitur;  is 
quoque  rudis  aliqaandiu  et  informis,  paulatim  aeta- 
tem  suam  dirigens,  eruditur  in  mansuetudioem  sa- 
poris  (8).  Sic  et  jastitia  (nam  idem  Deos  jostitiae 
et  creatorse)  primo  fuit  in  rodimentis,  natora  Deom 
metuens  :  dehinc  per  Legcm  et  Prophetas  promovit^ 
in  infantiam  :  dehinc  per  Bvangelium  efferboit  in 
javentutem  :  nonc  per  Paradetum  componitur  in 

'  maturitatem.  Hic  erit  solus  a  Christo  magister  et 
dicaidus  et  verendns.  Non  enim  ab  se  loqoitor  > 
sed  quse  mandantor  a  Christo.  Hic  solus  antecessor, 
quia  solus  post  Christom.  Huoc  qoi  receperunt, 
veritatem  consnetudini  anteponunt.  Hnnc  qui  an- 
dierunt  usqoe  nunc  non  olim  prophetantem  3,  vir- 


CAPUT  n. 

Sed  nolo  interim  hunc  morem  veritati  ^  depo- 

tare.    Consuetudo  sit    tantispcr,   ot  consuetudini 

etiflm  consuetudinem  opponam.   Per  Graeciam  et 

quasdam  barbariasejus  (9),  plures  Ecclesise  virgines 


Varim  lectiones. 

1  Tex^o  Paris.  >  Loqoetor  Rhen.  SemL  Leop.  ^  Ita  Rig.  ex  auctoritate  cod.  Wouw.  et  Ursini  ;  cod. 
Dtwon.,  Rhen.  et  alU  :  usqoe  non  olim.  Sed  probabiliter  Rig.  verb.  non  olim  interpretandi  causa  esse 
adscripta,  ut  sola  verb.  usquc  nunc  sint  retinendaf  eonjecit.  ^  Yeritatis  Seml. 

Commentarios. 


(3)  Transitum  atatis.  Cum  sdlicet  annos  pneriles 
ezoesserint.  Qua  de  re  illnd  Yirgilii  Eclog.  4,  in 
ludem  Pollionis. 

Hine  obi  jam  finnata  virom  te  feeerit  tttas. 
Cnm  scilicet  in  virum  evascris,  et  eris  h  dbi(i{[,  f^ 
clc  dEv^ac  dtYY«tXd[(&evoc  scribit  Syncsios.  Lb  Pr. 

(4)  fiemo  prcescribere.  Multa  adduxit  Lacerda  ot 
eipUcaret  verbam  prcescribere,  tanqoam  significans 
ezdpere  seu  exceptiones  producere  ex  usu  juris- 
conNdtorom.  Hic  nno  verfx)  putarim  nihil  aliud 
esse  qoam  nihil  de  veritate  detrahi  posse  qoacumqne 
ratione,  nihil  illios  splendorem  abrogarc  posse  aot 
Bunestatem.  Lb  Pr. 

(6)  Christus  veritatem  se.  Christum  veritatem  esse 
ipse  testatus  est  infinitis  locis,  au»  omitto.  Unde 
sepe  miratus  som  homincs  nonnullos  Phariseeorum 
fastam  prse  se  ferentes,  eo  impietatis  devenisse,  ut 
mentitnm  aul  saltem  amphibofogice  locutum  Chri« 
stam  dizerint  octies,  c.  viii  Evangelii  B.  Joannis. 
Sed  eam  monim  et  discipliose  Christianse  eversio- 
nem  deflere,  non  est  hojos  loci  neque  etiam  tem- 
poris,  Lb  Pn. 

Pateol.  n. 


(6)  Disciplinm  et  conversationis.  Sevcra  semper 

disciplina  conversationis  nomine  intelligitur.  Apod 

Theodoretom  dfoxTiai;  dicitur,  S.  Hieronymus,  lib.  i , 

II  adversus  Jovinianum :  Armamur  eadem  conversa^ 

^  tione  qua  Christus.  Lb  Pr. 

(1)  Inde  germinis  tumor.  Tumor  cst  omnc  qood 
concipitur ;  germen  autem  et  gemma  idem  hoc  in 
casu.  Lb  Pr. 

(8)  Eruditurinmansuetudinem  saporis.  Est  enim 
velut  sylvestris  feritas  succi  ct  saporis  in  fructn 
adhoc  rudi  et  immaturo  :  scc  cruditur  in  mansue- 
tudinem,  cnm  paulatim  coquitur  in  matoritatem. 
R16. 

(9)  Per  Groeciam  et  quasdam  barbarias  eJus.Bsir'' 
barias  Grseciee,  dicit  extra  Grseciam  regiones  quas- 
dam,  scd  apf)Ositas  Grsecise,  quiboscum  fuere  Grae- 
corum  ncgotia  seu  bclla.  Horat.  : 

Graocia  barbaris  lcnto  collisa  daello. 
—  Per  Grasciam  et  quasdam  barbarias  ejus.  Graeci» 
orbes  quasdam  aut  regiones  intdligi  pnto ;  quam- 
qoam  alii  vicinas  Greecise  orbes,  fintimasqoe  natio- 
nes  notari  existimant.  Lb  Pr. 

30 


939 


TERTDLLUNl  OPERUH  PARS  H.  —  SERIBS  U,  HORALIA. 


940 


suas  abseondant.  Est  et  sub  hoc  coelo  institatam  f^ 
istud  alicubi,  ne  qui  gentilitati  Graecanicae  aut 
Barbaricse  consuetudinem  illam  ascribat,  Sed  eas 
ego  Ecclesias  proposui,  quas  et  ipsi  apostoli  vel 
Apostolici  viri  (10)  condiderunt,  et  puto  anle  quos- 
dam  (11).  Habent  igitur  et  illse  eamdem  consuetu- 
dinis  auctoritatem,  tempora  S9t  el  antecessores 
opponunt  magis  quam  posterse  istse.  Quod  obser- 
vabimus,  quid  ^  deligemus  ?  Non  possumus  respuere 
consuetudinem,  quam  damnare  non  possumuSi  ut- 
pote  non  extraneam,  quia  non  extraneorum,  cum 
quibus  scilicet  communicamus  jus  pacis  et  nomen 
fratemitatis.  Una  nobis  et  illis  fides,  unus  Deus, 
idem  Christus,  eadem  spes,  eadem  lavacri  sacra- 
menta.  Semel  dixerim,  una  Ecclesia  sumus  (12).  Ita 


CAPDT  m. 
Sed  nec  inter  consuetndincs  dispicere  volaerunt 
illi  sanctissimi  antecessores.  Tamen  tolcrabilias 
apud  nos  nsque  ad  proxime  utrique  consaetndioi 
communicabitur.  Arbitrio  permissa  res  erat,  at 
quaeque  voluisset  aut  tegi  aut  prostitui ,  sicat  et 
nubere  :  quod  et  9199  ipsum  neque  cogitar  neqoe 
prohibetur.  Contenta  erat  veritas  ^^  pacisci  cam 
consuetndine,  nt  tacite  sub  consnetudinls  nomine 
frueretur  se  vel  cx  parte.  Sed  quoniam  cceperat 
agnitio  proficere^  ut  per  licentiam  utriusque  moris, 
indicium  melioris  partis  emergeret,  statim  ille  ad- 
versarius  boDorum,  multoque  institutorum  (16), 
opus  suum  fecit.  Ambiunt  virgines  bominam  ad- 
versus  virginos  Dei,  nuda  plane  fronte  in  temera^ 


nostrum  est,  quodcunque  nostrorum  est.  Caeterum  D  riam  ^^  audaciam  excitatae.  Et  virgines  videntor 


dividis  corpus.  Tamen  hic  ^,  sicut  in  omnibns  varie 
institutis  "^  et  dubiis  et  iacertis  fieri  solet ,  adhi- 
benda  fuit  examinatio,  quee  magis  ex  duabus  tam 
diversis  consuetudinibus  disciplinae  Dei  conveniret. 
Et  utique  ea  deligenda  quae  jirgines  includit  Cl3), 
80li  Deo  notas^  quibus,  praeter  quod  ^  a  Deo,  non 
ab  hominibus  captanda  gloria  est,  etiam  ipsum 
bonum  suum  erubescendum  est.  Yirginem  magis 
laudando,  quam  vituperando  confundas  :  quia  de- 
licti  durior  frons  est,  ab  ipso  et  in  ipso  delicto  im- 
pudentiap  docta.  Nam  illam  consuetudinem,  quse 
virgines  negat  dum  ostendit,  nemo  probassct,  nisi 
aliqui  ^  tales  quales  virgines  ipsae.  Tales  enim  ocnli 


quae  aliquid  a  viris  petere  possunt,  nedum  tale 
factum,ut  scilicet  semulae  earum,  tanto  magisliberse, 
quanto  Christi  solius  andllse^  dedantur  illis.  Sean- 
dalizamur,  inquiunt,  quia  aliter  alise  incedaot :  et 
malunt  scandalizari,  quam  provocari.  Scandalnai, 
nisi  fallor  non  bonae  rei,  sed  malae  exemphim  est, 
aedificans  ad  delictum  Bonae  res  neminem  seanda- 
lizant  nisi  malam  mentem.  Si  bonum  est  modestia 
verecundia,  fastidium  gloriae  soli  Deo  captans  pla- 
cere,  agnoscant  malum  suum ,  quae  de  tali  bono 
scandalizauiur.  Quid  enim  si  et  incontinentes  di- 
cant  se  a  continentibus  scaiidalizari,  continentia 
rcvocanda  est?  et  ne  multinubi  scandalizentnr  (16), 


volent  virginem  visam,  quales  habet  virgo  quae  vi-  Q  monogamia  recusanda  est  ?  Cur  non  magia  hse 


deri  volet.  Invicem  se  eadem  ^^  oculorum  genera 
desiderant.  Ejusdem  libidinis  est  videri,  et  vi- 
dere  (14).  Tam  sancti  viri  est  subfundi,  si  virgi- 
nem  viderit,  quam  sanctae  virginis,  si  a  viro  xisa 
sit. 


querantur  scandalo  sibi  esse  petulantiam,  impo- 
dentiam  ostenlatitiae  virginitatis  (17)  ?  Proptff 
ejusmodi  igitur  capita  nundinatitia,  trahantar  vir- 
gines  sanctae  in  Ecclesiam,  erabescentes  qaod  co- 
gnoscantur  in  medio,  paventes  qnod  detegantar  (18) 


Variae  lectiones. 
5  Diligimus  SemL  ^  Tam  hic  sicut  in  onmibus  Seml.  "^  Institutus  Fran.  mendose.  ^  Praeterea  Seml. 
9  Aliquae  tales  Seml.  ^^  Ejusdem  oculorum  SemL  i^  Antea  quidcm  male  pauds,  si  cum.  i^  Temerarie 
audaciam  SemL 

Commentarius. 


doctrina  digna  gesscrunt.  De  solis  cpiscopis,  aut  quanti  sit  virginalis  pudor.  Ideo  virgo  dicitur  ft 
summo  tantum  Pontifice  id  cxplicarc  parum  con-  Cypriano,  lib.:  de  H(w.  virg.y  candiaata  ptKiorii, 
veniens  videtur ,  cum  ea  vox  Coostantino  Magno  P  quasi  hoc  unicum  ejus  studium  ;  et  Manil.  lib.  ni : 
etiam  tribuatur  multis  in  locis,  ut  apud  Tbeodori- 
tum,c.  25,  lib.  i :  T3c(  dtTrooxoXixiii;  ^PovtCSo^  Iv  ttJ  «j^u^ 
TCE^iifepsv,  Apostolicas  curas  omnino  versahat;ei 
aJibi.  Le  Pr. 


(11)  £^  puto  ante  quosdam.  Parcit  nomiuibuseo- 
rum,  qui  etsi  apostolis  ct  apostolicis  viris  poste- 
riores,  virginum  minimc  velaadarum  consuetudini 
auctoritatcm  dcdisse  dicebanlur.  Rig. 

(12)  Semel  dixerim^  una  Ecclesia  sumus.  Libro 
de  Utiitate  Ecclesice  B.Cypr.dictam  etiam  scripturam 
affert  ad  eamdem  comprobandam,  et  ajias  praeterea 
multas,  ad  quem  libium  leclorcm  remitlimus.  Uter- 
que  autcm  itlud :  unuin  corpus,  unam  Ecclesiam  in- 
lcrpretalur.  Pam. 

(13)  QucB  virgines  includit.  Yclamiac.  Rio. 

(14;  EJusdem  libidinis  est  videri  et  videre.  Id  pro- 
ptcr  ct  hac  dc  rc  loqucns  Hicronymus  ad  Eustoch.: 
mllus,  ait,  tutus  asp^ctus.  Quasi  dicat :  nec  videre, 


Semper  amare  pamm  est,  capient  et  amare  videri.  Lifi. 

(15)  llle  adversarius  bonorum^  multoque  institth 
torum,  Hoc  est,  sed  praesertim  bonorum  institoto- 
rnm,  bonarum  disciplmarum.  Rio. 

(16)  Etne  multinubi  scandalizentur.  Ommao  flie 
legCDdum,  non  ul  ubique  scriptum  atque  editvi 
re  pcri,  Et  ne  multi  nobis  scandalizentur.  Ria. 

(17)  Ostentatitice  virginitatis.  Notat  virginem  os- 
tentabundam,  ut  quse  non  sibi  vivat,  sed  popalo  ct 
spectantibus,  ut  loquitur  Seneca,  epist,  94,  ad  fin. 
Esl  enim  vitiosum^  non  virtutis,  ait  ille,  monsiftBri 
et  conspici.  Itaque  ostenlatitia  virginitas  tota  est  ik* 
tiosa.  Lac. 

{\%)  Paventes  quod  deteganttir.  Pavor  virginibit 
convenit,  quse  ad  quemlibet  oculi  jactum  trepidin 
dcbcnt ;  quse  autom  denudantur,  expaveecant,  io- 
quit  Auctor,  quasi   ad  stuprum  vocarentnr.    Hae 


941 


LIBBR    DB  VIR6INIBUS  VBLANDIS. 


942 


aeeenitse  '^  qaasi  ad  stupram.  Non  minus  enim  et  m  retorquemus.  Qui    enim    sciebat    ^  alias    utrius- 


hoc  pati  nolunt  (19).  Omnis  publicalio  virginis  bo- 
tUBi  stupri  passio  est.  El  tamen  vim  camis  pali, 
minus  est^  quia  de  officio  naturse  venit.  Sed  cum 
splritus  ipse  violatur  in  virgioe,  sublato  velamine 
didicit  amittere  quod  tuebatur.  0  sacrilegae  ma- 
niis  (20),  S93  quae  dicatum  Deo  habilum  (21)  de- 
tndiere  potueruntl  Quid  pejus  ^^  aliqnis  persecutor 
'  fedsset,  si  hoc  a  virgine  electum  cognovisset?  De- 
nndasti  pucllam  a  capite  (22),  et  tota  jam  virgo  sibi 
BOn  est  (23) :  alia  est  facta.  Exsurge  igitur,  veritas» 
eisurge,  et  qnast  de  patlentia  erumpe :  nullam  volo 
consaetadinem  defendas ;  nam  jam  et  illa  ^^  sab 
qna  te  fruebaris,  expungitur  ^^.  Te  esse  demonstra 
qns  virgines  tegis  ^''.  Ipsa  Scripturas  tuas  inter- 


que  generis  facere  mentionem,  virginis  dico,  et 
mulieris,  id  est  non  virginis,  ex  caussa  distinctio- 
nis,  in  his  in  quibus  non  nominat  virginem,  non 
faciens  distinctionem  ,  ostendit  conditionis  com- 
manionem.  Caetcrum  potuit  hic  quoqae  constitaere 
differeotiam  inter  virginem  et  mulierem  ,  stcut 
alibi  dicit :  Divisa  est  mulier  et  virgo.  Igitur  quas 
non  divisit,  tacendo  inalteravit  ^^  (24).  Nec  tamen, 
quia  iilic  S94  divisa  est  et  mulier  et  virgo,  hic 
quoque  patrocinabitur  illa  divisio ,  ut  quidam  vo- 
lunt  3^.  Quanta  enim  alibi  dicta  non  valent ,  abi 
dicta  scilicet  non  sunt,  nisi  eadem  sit  causa,  qus 
alibi,  ut  sufficiat  aemel  diclum  ?  Ula  autem  causa 
virginis  et  mulieris  longe  divisa  est  ab  hac  specie. 


prelare,  quas  consuetudo  non  novit.  Si  enim  nos-  g  Divisa  est,  inquit,  mulier  et  virgo  (/  Cor,  vii,  32). 


Quare  ?  Quoniam  innupta,  id  est  virgo,  cogitat  ea 
qucB  sunt  Domini,ut  sit  sancta,et  corpore  et  spiritu. 
Nupta  autem^  id  est,  non  virgo^   cogitat  quomodo 
placeat  viro.  Haec  erit  interpretatio  divisionis  illius, 
nullum  hahens  locum  in  isto  capitulo,  in  quo  neqae 
de  nuptiis,  neque  de  animo  ct  cogitatu  mulieris  ^ 
et  virginis  (25)  pronuntiatum,  sed  de  capite  ve- 
lando.  Gujus  nuUam  volens  essc  discrepationem, 
Spiritus  sanctus,  uno  nomine  mulieris,   etiam  vir- 
ginem  intelligi  voluit ,  quam  proprie  non  nomi- 
nando  (26),  a  muliere  non  separavit,  et  non  sepa^ 
rando  conjunxit  ei  a  qua  non  separavit.  Novum  est 
nunc  ergo  principali  vocabulo  uti  et  caetera  nihilo- 
minus  in  eo  vocabulo  intelligi,  ubi  nulla  est  ne- 
C  cessitas    singiUatim     distinguendae    universitatis  ? 


Mt,  nnnqaam  esset. 

CAPUT  IV. 

Qnatenns  autem  et  de  Scripturis  adversus  veri- 
Utem  argumentari  consuetudo  est,  statim  opponitur 
nobiSy  nnllam  mentionem  virginum  ab  Apostolo 
faclam  ubi  de  velamine  prse6nit,  sed  tantum  mu- 
lieres  nominatas  :  cum,  si  voluisset  et  virgines 
teg^y  de  virginibus  quoque  cum  mulieribus  nomi- 
natis  ^^  pronuntiasset:  quomodo  illic,  inquit,  ubi 
de  nnptiis  tractat,  quid  observandum  sit  etiam  de 
Tirginibas,  declarat.  Ilaque  non  contineri  eas  lege 
felandi  eapitis,  ut  non  nominatas  in  hac  lege; 
imo  ez  hoc  revelari  ^^,  quia  non  jubentur,  quae  nec 
nominantar.  Sed  et  nos  eamdem  argumentationem 

Variae  lectiones. 

t3  Areessitae  alii  Jun.  ^^  Prius  Fran,  Ria.  SemL  ^^  Gonsuetudine  add.  SemL  ^^  Expuffnalur  SemL  Leop. 
^^  ItaWowver.  Rigalt.  et  melius,  judic.  SemL  qui  legit  tegit.  ^^  Nominatim  Jun.  ^^  Additur  non  Fran. 
ged  ejicit  negationem  Jun.  ex  hoc  velari  SemL  ^^  Sciebat  alios  cod.  Wouwer,  et  Rig.  ^*  In  altera  ivit 
Fran.  Iniit  aUi.  ^^  Quidem  Fran.  ^^  Muliebri  SemL 

Gommentarias. 


qnippe  dudplina  illustris  lunc  erat,   ut  aliis  in 
rebus  vetus  Ecclesia.  Lb  Pr. 

(19)  Non  minus  enim  et  hoc  pati  nolunt.  Et  hoc, 
U  est,  publicari,  detcgi  caput.  Sed  magis  placet 
qnommdam  exemplarium  scriptura:  «  Non  minus 
eaim  et  hoc  pati  volunt,  »  ut  hoc  ad  stuprum  refe- 
ratnr,  qnod  propius  est.  Rio. 


(22)  Denudasti  puellam  a  capite.  Indignaturi 
quasi  adjecturus  talos  ad  imos.  Rig. 

(23)  Et  totajam  virgo  sibi  non  est.  Etenim  toto 
corpore  suffunditur,  quasi  devirginata  spectantium 
oculis  procacibus.  Rig. 

(24)  Inalteravit.  Rectum  csse  pulo  :  etsi  manu- 
scripti  habeant,  in  aliera  iniit.  Inalteravit,  indidit 


(20]d5am7^9^inanttj/Virginesista3dicatamDeo      alteri,  conjunxit,  confudit,  ut  iam    ambo  una  sint, 

kabitam  induerunt,  et  sacrilegium  fuit   maximum  D  ac  sese    mutuo  conlineant.  Ipse  paulo  post  :   A 
^  iDam  attigisse.  Dionysius  Exiguus  in  Vita  Pachomii     muliere  non  separavit,  et  non  separando  coniunxit 

dt)  sacratam  esse  hunc  habitum:  « Eumque  susci-  "  "  ~  ..        •.  - 

^  piens  habita  monachi  consecravit.  »  Et  Hieronymus 
^  ad  M areellam  :  c  Tunicam  fusiorem  induta,  se    re- 

pente  Domino  oonsecravit.  »  Lag. 
^  (21)  Dicatum  Deo  habitum.  Virginum,  aliae  qui- 
_:  dem  eapiti  suo  velamen  induxerant,  aliae  libero 
^  capite  mtectoque  permanserant.  Has  TertuIIianus 
K  kominam,  illas  Dei  virgines  appcllat.  Sed  virgines, 
^  iateeii  capitis,  offensae  discrimme  ilio  velatae  virgi- 
l^  nitatis  ,  affelAnt  querela  scandali ,  postulabantque 
J^  Vti  yirgfmbus  velamento  interdiceretur,  ne  quid 
^  nAa,is&  gestarent  qaod  invidiam  faoeret  non  velatis. 

**  forte  annuerat  episoopns  )M)stalationi.  Suoccensuit 


^  Tertnllianas  tanquam  sacrilcgo.  c  Quid  pejus, 
i^  tnqait,  aliqnis  persecntor  lecisset?  Denudasti 
•5'  Mellam  a  eapite^  et  toia  jam  virgo  sibi  non  est.  » 


ei  a  qua  nonseparavit,  Rig.  —  Inalteravit.  usurpat 
hoc  Auctor,  pro  no7h  alteravit,  Sicut  alibi,  incrimi" 
narij  pro  non  criminari,  Pam. 

(26)  Mulieris  et  virginis,  Discriminant  vulgo  ita, 
ut  mulicr  proprie  sit  quae  nupsit,  et  quae  habet 
liberos  ;  virgo  quae  integra  est,  et  vere  incorrupta. 
Ex  qua  distinctione  locutus  cst  Uieronymus,  enar- 
rans  illud  Oseae,  Sponsabo  te  mihi,  elc.  Hoc  tamen 
discrimen  tantum  abest  ut  sit  perpetuum.  ut  potius 
sub  mulieris  nomine  virgo  quoque  inteiligatur,  ut 
hic  Tertullianus  ait,  et  probabit  infra,  etc.  Lag. 

(26)  Proprie  nominando.  Nota  mihi  hane  vocem, 
everteutem  Grammaticorum  dibtinciionem  inter 
nomina  propria  ct  appellaliva.  Hic  enim  proprie 
nominare  dicit  Tertullianus  de  nomine  quod  ipsi 
vocant  appellativum.  Rig. 


943 


TBRTULLIANI  OPERUM  PABS  U.  —  SERIBS  U,  MORALIA. 


944 


Naluraliter  compeodium    sermonis  el   gralum   et  •  tnulier,  quasi  quse  hoc  fntura  esset,  cum  Tirgini- 


nccessarium  est :  quoniam  sermo  laciniosus  (27)  , 
et  onerosus  et  vanus  est.  Sic  et  gencralibus  voca- 
bulis  contenti  sumus ,  comprchendentibus  in  se 
specialium  intelleclum.  Ergo  jam  de  vocabulo  ipso. 
Naturale  vocabulum  est  femina,  naturalis  voca» 
buli  (28)  generale  mulier.  Generalis  ctiam  speciale, 
virgo,  vel  nupta,  vel  vidua,  vel  quot  cliam  aetatis 
nomina  accedunt.  Subjectum  igitur  est  generali 
speciale,  quia  generale  prius  est  :  et  subsessivum 
antecessivo  -^,  et  portionale  universali  :  et  in  ipso 
intelligitur  ^  cui  subjicitur,  et  in  ipso  S95  signi- 
ficatur,  quia  in  ipso  continetur.  Sic  nec  manus, 
nec  pes,  ncc  ullum  membrorum  desiderat  signi- 
ficari,  corpore  nominato.  Et  simundum  dixeris,  illic 
erit  el  coelum^  et  quae  in  eo,  sol  et  luna,  et  sidera^ 
et  astra,  et  terra,  et  freta,  omnis  census  elcmen- 
torum.  Omnia  dixeris,  cum  id  dixeris  quod  ex 
omnibus  constat.  Sic  et  mulierem  nominando, 
quidquid  est  mulieris  nominavit. 

CAPUT  V. 

Sed  quoniam  ita  mulieris  nomen  usurpant,  ut 
non  pulent  competere  illud,  nisi  ei  soli  quae  virum 
passa  sit ;  probari  a  nobis  oportet,  proprietatcm 
cjus  vocabuli  ad  sexum  ipsum,  non  ad  gradum 
sexus  pertinere,  quod  communiter  ctiam  virgines 
censeantur  (29).  Gum  hoc  genus  secundi  hominis  a 
Deo  factumestin  adjutorium  hominis  {Gen.  ii,  18) ; 


tatem  resignasset :  quoniam  et  adjicit :  Propierea  ^ 
relinquet  homo  patrem  et  matrem^  et  conglutinabitnr 
mulieri  suae  (31),  et  erunt  duo  in  came  una  ^. 
Ostendant  igitur  ^,  primo  ubi  sit  subtililas  ista,  si 
de  futuro  mulier  cognominata    esi   quod   interet 
vocabulum  acceperit  ?  Non  potest  enim  sine  voca- 
bulo    praesentis    qualitatis    suae    fuisse.    Gaetemni 
quale  est^  ut  quse  in  iutnrum  vocaretur  Domine 
designato,  in  prsesenli  nihil  cognominaretar?  Onmi- 
bus  animalibus  Adam  nomina  imposuit,  et  neminl 
^  ex  futura  conditione,  sed  ex  praesenti  institutione, 
cui  condiiio  quaecunque    serviret,  boc  appellata, 
quod   a   primordio  voluit ;   quid  ergo  lunc  voca- 
batur?   Atquia  qnolicnscumque  in  Scriptnra   no- 
minatur,    mulicr    appeilatur,  antequam   napta,  et 
■*  nunquam  virgo  cum  virgo.  Hoc  nomen  tnm  unam 
illi  fuit^  et  quando  nihil  S9G   prophelico  modo 
dictum  est  (32).   Nam  cum  Scriptura  refert  fuisse 
nudos  duos,  Adam  (33)  et  mulierem  cjas,  nec  hoe 
de  futuro  sapit   quasi  mulierem  dixerit  ejas   in 
praesagio  uxoris,    sed  quoniam    et  innupta  illios 
mulier,  ut  de  substantia  ipsias :  Hoc^  inquit,  o$  ex 
ossibus  meisy  et  caro  ex  came  mea  vocabitur  mtt- 
lier  (34).  Hinc  ergo  tacita  conscientia  natane,  ipsa 
divinitas  animae  in  usum  scrmonis  edoxit,  nescien- 
tibus  hominibus  (sicut    ct    alia   multa,   qnse    ex 
Scriptura  fieri  et  dici  solcrc  alibi  poterimas  osten- 
dcre),  uli  mulieres  nostras  dicamus  uxores.  Qoan- 


femina  illa  staiim  mulier  est  cognominaia,  adhuc  p  quam  cl  improprie  qusedam  loquamar;    nam   et 


felix  (30,)  adhuc  digna  paradiso ,  adhuc  virgo 
Vocabiturt  inquit^  mulier  (Gen,  ii,  23),  Habes 
itaque  nomen,  non  dico  jam  virgini  communc,  sed 
proprium,  quod  a  principio  virgo  sortita  est.  Sed 
ingeniose  quidam  de  futnrovoluntdictum,  Vocabitur 


Graeci  qui  magis  vocabulo  mulieris  in  uxore 
uiuntur,  alia  habcnt  propria  vocabula  (35)  uxoris. 
Sed  malo  hunc  usum  ad  Scripturai  tesUmoniom 
dcputare.  Ubi  enim  duo  in  anam  carnem  effiduaUir 
per  matrimonii  nexum  (36),  caro  ex  came  el  os  ex 


Variae  lectioues. 

3^  Ut  cod.  Wouw.  subcessivum  Paris  Venet,  ^^  Inteiligctur  Seml,  ^  Alii  add.  adjicit.  ^"^  In  camem  anaoi 
Fran,  ^^  Male  in  Venet,  exstat  legitur.  ^  Neminem  Veneta  male, 

Commentarias. 
(27)  Sermo  laciniosus,  Hoc  est,  diffusus.  In  libris         (32)  Prophetico  modo  dictum  est.  Nam  prophete 


adversus.  Marcionem  hoc  vocabulum  etiam  reperias : 
ita  in  De  cultu  feminarum :  «  Gaeiera  vero  corporis. 


solent  de  futuris  ceu  de  prflesentibus  loqai,  ScaisiuB 
eumdcm  habet,    quod    sequitur,   ad    prophetictti 


laciniosis  pomparum,  et  deliciarum  inepliis  occu-  "  rationem.  Item,  ad  prophetiam  interpretetar.  B^« 


parc.  »  Rhen. 

(28)  Naturalis  vocabuli,  etc.  Eiito  apud  Jure- 
consuitos  ,  mulierem  generalc  vocabulum  esse  , 
patctex  Ulpiano  I.  quaeritur;  D.  de  jEdilit,  edicto, 
ubi  mulier  etiam  dicitur  ea,  quse  virum  non  agno- 
vit.  Pam. 

(29)  Quodcommuniter etiam  virgines  censeantur, 
Gommuni  nomine  muUcris  comprehensse.  Rig. 

(30)  Adhuc  felix^  etc.  Ita  [)robat  suam  scnten- 
tiam  Tcrtullianus,  cui  insiitit  Ambrosius  lib.  de 
Inst,  virg.  c.  5 ;  Denique  virginitas  primum  hoc 
nomen^  id  csi  nomen  mulicris,  accepit,  Nam  cum 
sumpsisset  Deus  unam  de  coslisAdafyet  supplevisset 
carnem  in  locum  ipsius^  asdificavit ,  in(^it  eam  in 
mulierem.Utique  adhuc  virum  non  cognoverat,  et 
jam  mulier  vocabatur,  Lac. 

(34)  Conglutino>batur  mulierisuai,  Ad  verbum  ex 
Grseco  transtulit  ilud  :  xal  nooaxoXhH^stTai  Tj|Yyvatx\ 
aOrou,  voce  composita  a  x6XAa,  quod  gluten  signi- 
ficat.  Pak. 


(33)  Fuisse  nudos  duos^  Adam^  etc«  Verba  vol- 
garis  interpretis  sunt  ii  cap.  Geneseos:  Er<U  anUm, 
uterque  nudus,  Adam  scilicet  et  uxor  ejus.  Sed 
Tortullianus  conformis  est  in  vertendo;  nam  cnm 
in  Grseco  sit  yt^^,  semper  reddit  mulier^  non  nt 
inlcrpres,  qui  jam  mu/ter,  jam  uxor.  Lac 

(34)  Caro  ex  came  mea  vocabitur  mulier,  Bc 
prsetermisit  voculam  Graecam,  aOt^,  ct  prqindd 
sine  distinctione  conjunxit  duo  commata,  cna 
aliter  Graece  et  Latine  legatur,  ha:c  vocabitur.  Pav. 

(35)  Alia  habent  propria  vocabula.  Hoe  specHt 
imprimis  quod  uxor  dicatnr ,  Platoni  lib.  ix«  Yvni 
fatieTiQ,  quemadmodum  Xenophonti  in  QEEooMou* 
cis.  Deinde  haec  sunt  ejusdem  synonyma,  «dTnifUKi 
dtXoxo;,  dtxoiTi{,  icapdbiotTtc.  Pam. 

(36^  Matrimonii  nexum,  Didoni  apad  Poetim  eA 
vincuiumjugale: 

Ne  cui  me  vinclo  vellem  sociare  jegali 

lib.  IV  iEneid,  Gregorias  Nyss.,  lib.  de  Virg.  eap*  3 


w 


945 


UBERDB   VIR6IMBUS  VBLANDIS. 


946 


ossibus,  vocatur  sccundum  originem  mulier  ejus,  §  virginem   eoastat    f uisse ,  licet   Hebion    resistat. 


ex  cujns  substantia  incipit  ceDscri  facta  uxor. 
Ita  mulier  non  natura  nomen  est  uxoriSi  scd  uxor 
conditione  ^  nomen  est  mulieris.  Dcaique  mulier 
et  Don  uxor  dici  potest,  non  mulier  autem  uxor 
dici  Don  potest,  quia  ucc  esse.  Consiitulo  igltur 
Domine  novse  fcminae,  quod  cst  mulier,  ct  cxplicito 
quod  prius  fuit,  id  est  nomino  assignato,  converlit 
jam  ad  propheticam  ralioQcm,  uti  diceret :  Propter 
hanc  relinquet  homo  patrem  et  matrem.  Adeo  sepa- 
ratum  est  nomen  a  prophetia,  quantum  ct  ab  ipsa 
persona,  ut  dod  ulique  de  ipsa  Eva  dixcril,  scd  in 
iUas  ferainas  futuras,  quas  in  matrice  generis 
feminini  DomiDarit.  Alioqui,  Don  Adam  reliclurus 
erat  patrem  et  matrem,  quos  non  habebal,  proptcr 


Agnosco  et  angelum  Gabrielem  ad  virginem  mis- 
sum;  scd  cum  bcnedicit  illam,  inter  muliercs,  non 
inter  virgines  deputat  :  Benedicta  tu  inter  mulie- 
res  (39)  {Luc,  i,  28).  Sciebat  et  angelus  mulierem 
etiara  virginera  dici.  Sed  et  ad  haec  duo  ingeniose 
quidam  rcspondisse  sibi  visus  est  :  quoniam  qui- 
dem  despODsala  cst  Maria,  idcirco  et  ab  angelo  et 
ab  apostolo  mulicrem  pronunliatam  :  dcsponsata 
enim  quodamraodo  nupta;  tamen  inter  quodam- 
modo,  et  verura,  satis  interest  duntaxat  in  loco; 
nam  alibi  ita  sane  habendura  est.  Nunc  vero  non 
quasi  jara  nuptam  mulierera  Mariam  pronuntiave- 
runt,  S9S  sed  quasi  nihilorainus  feminam,  etiamsi 
non  sponsam,  quasi  hoc  a  primordio  dictam.  Illud 


Evam.  Ergo  dod  ad  Evara  pcrtinet,  quia  nec  ad  B  enim  prsejudicet  necesse  est,  a  quo  forma  descendit. 

Caiterura  quod  pertineat  ^  ad  hoc  capitulum,  si  hic 
desponsatae  adaequatur,  ut  ideo  raulier  dicla  sit 
Maria,  non  qua  ^  femina,  sed  qua  marita  ^^;  jam 
ergo  Christus  non  ex  virgine  natus  est,  quia  ex 
desponsata,  quse  virgo  e&se  desierit  hoc  noraine. 
Quod  si  ex  virgine  natus  est,  licet  ex  desponsata, 
tamen  integra,  agnosce  muUerem  etiam  virginem, 
etiara  integram  dici.  Hic  certe  nihil  prophetice 
diclum  videri  potesl,  ut  futuram  mulierem,  id  est, 
nuptam  Apostolus  nominarit  dicendo,  factum  ex 
muliere.  Non  enim  poterat  posteriorem  mulierera 
norainare,  de  qua  Christus  nasci  non  habebat,  id 
est,  virum  passam  :  sed  ilia  quse  erat  praesens, 


Adaro,  quod  prophetice  dictum  est.  De  maritorura 
enim  conditione  prsedictum,  qui  ob  mulierem  pa- 
rentes  suos  erant  rclicturi  :  quod  in  Evam  cadcre 
non  potuil,  quia  nec  ih  Adaro.  Si  ita  res  est,  appa- 
ret  non  propter  futurum  mulierem  cognorainatara, 
ad  quam  futurum  non  pertinebat.  Eo  accedit,  quod 
ipse  rationem  ejus  norainis  edidit.  Cum  enim 
dixissel :  Vocabitur  S97  mulier,  addidil  ^i  :  quo- 
niam  ex  viro  suo  sumpta  est  3^,  et  ipso  adhuc  vir- 
gine.  Sed  dicemus  et  de  viri  nomine  suo  loco.  Nerao 
ilaque  nomen  ad  prophetiara  ioterpretetur,  quod 
ex  alia  significatione  deductura  cst  :  prsesertira 
cuoi  appareat,   ubi  de   futuro   noraen  acceperit, 


illic  sciiicet,  ubi  Eva  cognorainatur,  personali  jara  C  quse  crat  virgo,  et  mulier  vocabatur  pcr  ^*'  voca- 


Tocabttlo,  quia  naturale  praecesserat.  Si  enim  Eva 
matcr  viTentium  est^  ecce  ex  futuro  cogDomiDalur, 
ecce  uxor  et  oon  virgo  prsenuntiatur.  Hoc  erit 
Tocabulum  nupturse  :  cx  nupta  enim  mater.  Ita 
hic  qaoque  ostenditur,  non  de  futuro  mulierera  tunc 
nominatam,  quae  postmodum  acceptura  erat  futurse 
conditionis  suae  nomcn.  Responsum  satis  est  ad 
hanc  partem. 

CAPUT  VI. 
Videamns  nunc  si  et  Apostolus  formam  vocabuli 
itliiis  secundum  Gencsim  obscrvet  ^3,  scxui  depu- 
Uns  iUud,  sic  raulierem  voeans  virginem  (37)  Ma- 
riam,  quemadmodura  ct  Gencsis  Evam.  Scribens 
enim  ad  Galatas  :  Misit,  inquit,  Deus  Filium  suum 


buli  hujus  proprietatem,  secundum  primordii  for- 
mam,  virgini,  et  ita  universo  mulierum  generi 
dcfensam  (40). 

CAPUT  VH. 
Convertamus  ^  ad  ipsas  jam  rationes  recensendas, 
per  quas  Aposlolus  docct  vclari  feminam  oportere, 
an  esedcra  ^^  etiam  virginibus  corapetant :  ut  ex  hoc 
quoque  vocabuli  ^  coramunio  ^^  inter  virgines  et 
Don  virgines  constet,  dum  esedero  velaminis  causie 
in  utraque  parte  deprehCDduntur.  Si  caput  mulieris 
vir  est,  utique  et  virginis,  de  qua  sit  roulicr  illa  quae 
Dupsil :  nisi  si  virgo  tertium  genus  est  monstruo* 
sum  aliquod  sui  capitis.  Si  mulieri  turpe  est  radi 
sive  tonderi  (/  Cor,  xi,  5),  utique  et  virgini.  Proinde 


/bcfttfii  tfd;mti/i^e  (38)  (^/a/.  IV,  4);  quara  ntique  D  viderit  sseculum  aeraalum  Dei  (41),  si  ita  virgini 

Variae  lectiones. 

30  Ita  mulier  natura  nomen  est  uxoris,  et  uxor  conditione  Latin.  3*  Vocem  addidit,  quam  Rig.  post  Wouw. 
e  ms.  inseruit  delev.  Seml,  post  FUien.  32  Ait  inserit  Jun.  33  Observat  Seml.  3*  Pertinei  Fran.  35  Quae 
Seml.  3«  Maritata  Seml.  3t  Post  Seml.  38  ConverUmur  Seml.  39  Eadem  Seml.  ^o  Vocabulo  Seml.  **  Commu- 
Bioois  Seml. 

CommeDtarius. 

ifooMf  hoc  est  retia,   vocat  malrimonium,  et  dkptS-      legantur,  ctiam   virginibus   deberi   certum   est.  » 


«CM(  jcdrfati  j^oTYiO^vai,  id  est  ,  indissolubilibus 
laqiteis  irretiri.  Lb  Pr. 

Wl)  Mulierem  vocans  virginem.  Ad  quod  cum 
«fferal  duntaxat  duos  locos,  alterum  Luca^  i,  alte- 
rum  Crol.  IV,  iicebit  illis  addere  illud  Joannis  ii  : 
Quid  mlhi  tecum  est,  mulier?  liem  ejusdem  cap.  x, 
is  :  MuUer,  ecce  filius  tuus.  Pam. 

(38)  Factum  ex  muliere.  Paraelio  adjunge  etiara 
ha&c  ulpiani  ff.  de  aedilit.  ediclo  :  «  Qm  nalieribas 


Lag. 

(39)  Benedicta  tu  inter  mulieres.  Expressior  est 
hsec  versio  quara  vulgata,  in  muliertbusy  quam 
interim  etiam  habet  interpres  B.  Hieronymu^  eo- 
dera  c.  in  bencdictione  Elisabeth.  Pam. 

(40)  Et  ita  universo  mulierum  generi  defensam. 
Hoc  est  vindicatam.  Rig. 

(41)  Sasculum  amulum  Dei.  Saeculum  intelli^t 
Christianum.  Nam  flBroulum   et   semulari   fere  m 


947 


TBRTULLIANl  OPERUM  PARS  11.  —  SBRIBS  U,  HORALIA. 


948 


cassiun  capillum  decori  meatilur  *>  (42),  quemad-  •  filias  hominum,  quas  natas  supra  dixit,  sic  quoque 


virgincs  ^^  significavit  supra  natas.  At  hic  angelis 
nuptas  aliud  eas  nescio  quam  natas,  et  dehinc 
nuptas.  Debet  ergo  adumbrari  (47)  facies  tam  peri« 
culosa,  quae  usque  ad  cocium  scandala  jaculata  est, 
ut  cum  Deo  assistens,  cui  rca  est  angelorum  exter- 
minalorum,  caeteris  quoque  angelis  erubescat,  et 
malam  illam  aliquando  libertatcm  capiiis  sui  com- 
primat,  jam  nec  hominum  oculis  offerendam.  Scd 
et  si  contaminatas  jam  feminas  angeli  illi  appeiis- 
scnt,  lanlo  magis  proplcr  angelos  velari  debuissent, 
quanto  magis  propter  virgines  angeli  deliquisse 
potuissent.  Si  autem  et  naturae  prsejudicium  adjidt 
Apostolus  (48),  quod  honor  sit  mulieris  redundan- 
tia  capillorum,  quia  coma  pro  operimento  est :  900 
p  utique  hoc  maxime  virginis  insigne  est,  quarum  ^ 
''  et  ornalus  ipse  ^^  proprie  sic  est,  ut  cumulata  io 
veriicem,  ipsam  capiiis  arcem  ambitu  crinium  con- 
tegat. 

CAPUT  vin. 

Horum  certe  omnium  contraria  efBcionty  ne  vir 
caput  velet :  scilicet  quia  non  sit  naturaliter  coo- 
secutus  ambitionem  capillorum,  quia  radi  sive  ton- 
deri  non  sit  turpe  illi,  quia  non  propter  illum  angeii 
exorbitarinty  quia  gloria  et  imago  Dei  sit,  quit 

Variae  lectiones. 
42  Metitur  Latin.  nec  displicet  Rig,  ^^  Promissnm  latin.  ^^  Significans.  Supra  natas  :  at  hic  Fran»  Ria, 
totum  locum  sic  restituit  jun,  Gum  p.  d.  v.  hominum ;  seque  n.  a.  n.  aogeios,  sed  maritos,  d.  i.  s.  f.  n. 
q.  n.  s.  d.  sic  quoque  virgines  significavit  supranatas,  al  hic  angelis  nuptas...  ^^  Quare  SemL  ^  Ipsa  mss. 
Wouw.  Rig. 

Commentarins. 
bonam  partem  accipitur  ab  Auctore  pro  imilari 
imitatore.  Pak. 


modum  et  puero  ^^  pcrmissum  (43).  Ergo  cui  aeque 
Don  convenit  radi  sivc  londeri,  aeque  convenit  operiri. 
Si  gloria  S09  viri  est  mulicr,  quanto  magis  virgo, 
quae  et  gloria  sibi  esi !  Si  mulier  ex  viro  et  propter 
virum,  costa  illa  Adse  virgo  primum  fuit.  Si  mu- 
lier  potestatcm  habere  supcr  caput  debet  (44),  vel 
eo  justius  \irgo,  ad  quam  pertinct  quod  in  causa 
est.  Si  enim  (45)  propter  angelos  (/  Cor.  xi,  8,  10), 
scilicet  quos  legimus  a  Deo  et  coelo  cxcidisse  ob 
concupiscenliam  feminarum;  quis  pra^sumcre  po- 
test  tales  angelos,  rcaculatajam  corpora  et  hu« 
manae  libidinis  reliquias  dcsidcrasse,  ut  non  ad 
virgines  potius  exarserint,  quarum  flos  etiam  hu- 
manam  libidincm  excusat  (46)?  Nam  ct  Scriptura 
sic  suggerit :  Et  factum  est,  inquil,  cum  coepissent 
homines  plures  fieri  super  terram,  et  filias  natx 
sunt  eis  :  conspicati  autem  filii  Dei  filias  hominum, 
quod  pulchroe  essent,  acceperunt  sibi  uxores  ex  om' 
nibus  quas  elegerunt.  Hic  enim  nomcn  mulierum 
Grfficum  uxores  sapit,  quia  dc  nuptiis  meniio  est. 
Gum  ergo  filias  hominum  dicit,  manifeste  virgines 
portendit,  quae  adhuc  apud  parentes  deputarentur. 
Nam  nuptse,  maritorum  nuncupantur,  cum  poluerit 
dixisse  uxores  hominum,  seque  non  adulteros  nomi- 
nans  angelos,  sed  maritos»  dum  innuptas  sumunt 


jEmulum  Dei.  Improbat  Auctor  hic  morem  ethni- 
corum  qui  puellarum  comas  tondebant,  adeoque 
vocat  eihnicorum  saeculum  Dei  semulum,  hoc  est, 
quoniam  permiserat  Deus  tooderi  adolescentes, 
tonderi  quoque  feminas  voluerunt.  Intonsas  autem 
esse  debere  puellas,  ct  tonsos  adolcscentes,  nemo 
dubitat,  atque  atlcndendus  mihi  videtur  can.  17  Gan- 
grensis  conc. ;  verba  sunt  :  £t  tic  ^vatxuv  hih  vo- 

ri2io(jiivY)V    aaxT)oiv  dlTUoxsipoiTo  'z^i  %iuaQ  ,    dU   IScDxev 
Bebf   e?c   OTC^pdvviaiv  t^{  uTUOTaYTJ;,  o);  dh^oXiSouaa    rb 
npoaTdY(jia   t^c  uTCOTavTC,  avdOsfia  loTb).   Si  quas  mu* 

Ixer  severiorem  cultum  putans  reddere^  crines 
detondeat,  qu^s  in  subjectionis  memoriam  Deus 
dedit;  velutt  suhjectionis  vinculum  solvens,  ana- 
thema  sit.   Repetitur    id    dist.    30 ,   quaecumque. 


i  et  r     (44)  Si  mulier  potestatem  habere  super  caput  d«- 
^  bet.  Hoc  est,  notam  potestatis ,  cui  subjecit  mulie- 


rem  Deus.  Ejus  vero  potestatis  nota  est  veUmeB 
capitis.  RiG. 

(45^  Propter  angelos.  Rur^um  hoc  ad  errorem 
Tertull.  pertinct,  cujus  meminit  supra  libris  dc 
Idololatna^  de  Habitu  mul.  et  de  CuUu  femm.  B. 
vero  Ambrosius  angelos  episcopos  interpretatur, 
juxta  Apocalypsim  B.  Joan.  apostoli.  Pam. 

(46)  Quarum  flos  etiam  humanam  libidinem  ex^ 
cusat.  Hoc  est,  recusat;  quemadmodum  aiibi  didt, 
exponere  vestcm,  quod  est,  deponere.  Excusat  U- 
biuinem  virgo,  quae  virginitatis  suae  flore  jgaudet, 
ita  ut  nolit  dccerpi ;  qualis  ille  Catulli  flos  intaetoi 
et  illibatus  : 

Ignotns  pecori,  nnllo  contusns  araU^o, 

Ornamentorumnempe  affectatio  in  mulieribus  dim-  „        «"*  "^''^^"^  *«°^"  ^P*'*^  ^'^^^^^'^  «^«^-  ^^ 
nabatur,  et  fucus  omnis  :  de  consecr.  disl.  5,  fucare,  D  Credibilc  est,  inquit    Tertullianus,  talibus    pQellis 
et  33,  quaest.  5,  Mulier.  Le  Pr.  angelos  potius,  quam    maculalis   jam   corporibos 

(42)  Si  ita  virgini  ccesum  capillum  decori  menti^     exarsisse.  Rig. 


tur.  Sic  habent  editiones  omnes,  neque  aliter  exem- 
plar  Divionense.  Sed  laboral  sensus  in  verbis,  nisi 
ea  sic  explicentur  :  Viderit  saecuium,  inquit,  si  adeo 
menlitur  decori,  hoc  est,  si  lam  pravc  dccori  favet, 
ut  caesum  vir^ini  capillum  decori  esse  mentiatur; 
cum  sit  potms  dehonestamento.  Alium  sensum 
quaesivit  Latinius,  littera  detracta  :  «  Si  ita  virgini 
caesum  capillum  decori  metilur;  •  ut  sit  sensus  : 
Viderit  sseculum,  si  talem  tribuat  meusuram  decori 
caesum  virgini  capillum,  ut  puero  promissum.  Quae 
coojectura  non  displicet.  Rig. 

(43)  Quemadmodum  et  puero  permissum.  Latinius 
scribit,  promissum.  Sed  nihil  est  necesse,  cum  sit 
eadem  utrique  significatio.  Rig. 


(47)  Debet  ergo  adumbrari^  eic.  Id  est  veUQri. 
Nam  facics  virgmis  aperta  peccandi  occasioneii 
offerrc  posset  pulchritudinem,  quae  ideo  Glementi 
Alexandr.  cap.  2,  lib.  iii.  Pcedag.  (lotxtitbv  xdQJlflC 
pulchritudo  adulterii  incitatrix  dicitur.  Lb  Pi* 

(48)  Naturas  prcejudicium  adjicit  Apostolus.^ 
putet  quis  parum  altentus  B.  Paulo  contradieere 
Septimium  :  quamvis  enim  abundans  coma  qoasi 
naturale  sit  ornamenlum  mulieris,  nihil  tamen  elft 
censentur,  (quanquam,  ut  alio  loco  ostendiniiiii 
consuetudo  contraria  fuerit);  attonsis  enim  caiMUii 
semper  velandae  sunt  feminae,  adeo  ut  velom  c|pilkh 
rnm  vices  subeat.  Quod  in  moniaUbas  etiam  oostris 
temporibus  tieri  s(uet.  Lb  Pa. 


949 


LIBER    DB  VIRGINIBUS    VBLANDIS. 


950 


eaput  cjus  Christus  (/  Cor.  xi.  2,  7).  Itaque  cum  a  cogunlur  velari,  ita  pueri  doq  jubeantur  revelari. 


de  viro  et  muliere  Apostolus  tractet,  cur  illam 
oporteat  velari,  illum  vero  non,  apparet  cur  et 
virginis  silentium  fecerit  :  eadem  ratione  scilicet 
virginem  in  muliere  ^"^  intelligendam  sinens,  qua  et 
puerum  ut  in  viro  deputandum  non  nominavit, 
totum  ordinem  utriusque  sexus  propriis  vocabulis 
complezus,  mulieris  et  viri.  Sic  Adam,  etiam  ^^ 
adhnc  integer,  vir  in  Genesi  est  cognominatus  : 
Vocabiturj  inquit,  mu/ter,  quia  de  viro  suo  sumpta 
est  (Gen.  u,  23).  Sic  vir  Adam  ante  nuptiarum  con- 
greMura,  quemadmodum  et  Eva  mulier.  De  utraque 
parte  satis  ad  universam  speciem  cujusque  sexus 
Apostolus  proountiavit,  et  breviter  et  plene,  tam 
instructa  definitione.  OmniSt  inquit,  mulier  (I  Cor.  xi, 
6).  Quid  est  omniSj  nisi  omnis  generisy  omnis  or-  B  tes  ^K 
dinis,  omnis  conditionis,  omnis  dignitatis,  omnis 
aetatis  ?  Siqt^m  omne  totum  est,  et  integrum,  et 
nulia  soi  parte  defectum.  Pars  autem  mulieris  et 
virgo  est.  ^ue  et  de  viro  non  velando  :  Omnis  t 
inquit  {lCor.  xi,  4).  Ecce  duo  diversa  nomina,  vir  et 
mulier,  onmis  uterque.  Duas  leges  obnoxiae  invicem, 
hinc  velandi,  inde  nudandi.  Igitur  si  eo  quod  dictum 
sit  omnis  vir,  conunune  est  nomen  viri,  etiam  non- 
dum  vin,  masculi  investis  (49) :  commune  aulem  cum 
sit  nomen  secundum  naturam,  communis  est  et  lex 
non  velandi  ejus,  901  qui  inlcr  viros  virgo  est  se- 
cundum  disciplinam  :  cur  non  prejudicatum  sit  (50) 
proinde  et  mulierem  virgincm  omnem  muliere  no- 


Gur  ex  parte  definitionem  ^  Apostoli  (51)  agnosci- 
mus  absolutam  circa  omnem  virum,  ncc  retracta- 
mus  ^  quare  non  et  puerum  nominarit  :  ex  parte 
autem  prsevaricamur,  aeque  absoluta  ea  circa  omnem 
mulierem?  Si  quis^  inquil,  contentiosus  est,  nos 
talem  consueiudinem  non  habemus,  neque  Ecclesia 
Dei  (/  Cor,  vi,  16).  Ostendit  contenlionem  aliquam 
de  ista  specie  fuisse,  ad  quam  exstinguendam  toto 
compendio  usus  est :  neque  virginem  nominans,  ui 
ostenderet  dubitandum  de  velanda  non  esse,  et 
omnem  nominans  mulierem,  cum  nominasset  virgi- 
nem.  Sic  et  ipsi  Corinthii  intellexerunt.  Hodie 
denique  virgines  suas  Gorinthii  velant ;  quid  do« 
cuerint     Apostoli,      qui      didicerunt,    approban- 


GAPUT  IX. 

Videamus  nunc,  an,  sicut  naturse  et  cansa;  ar- 
gumenta  virgini  quoque  competere  monstravimus, 
ita  ctiam  disciplinse  ecclesiasticae  praescripta  de  mu- 
liere  in  virginem  spectent  ^^.  Non  permittitur  mu- 
lieri90)9  in  ecclesia  loqui  (52)  (/  Cor.  xiv,  34; 
/  Tim.  II,  12),  sed  nec  docere,  nec  tinguere,  nec 
ofTerre  (53),  nec  ullius  virilis  muneris,  nedum  ^^  sa- 
cerdotalis  officii  sortem  vindicare.  QUffiramus  an  ali- 
quid  horum  vir^ini  liceat.  Si  virgini  non  licet  ^^,  sed 
in  omnibus  cadem  conditione  subjicitur,  et  neces- 
sitas  humilitatis  cum  muliere  censetur,  unde  illi 
minata  contineri  consortio  nominis,  ut  contineatur  Q  unum  hoc  licebit,  quod  omni  feminse  non  licet  ?  Quid 
et  communione  Icgis  ?  Si  vero  mulier  non  est,  ncc  prserogaliva)  meretur  adversus  conditionem  suam, 
vir  investis  est.  Si  non  operitur  virgo,  quia  mulier  si  qua  virgo  est,  et  carnem  suam  sanctificare  (54) 
Don  sit,  operiatur  investis,  quia  vir  non  sit.  Ejus-  proposuit?  Idcirco  velaminis  veuia  fit  illi,  ut  in  ec- 
dem  virginitatis  sequa  sit  venia.  Sicut  virgines  non      clesiam   notabilis  et  insignis  introeat,  nt  honorem 

Variae  lectiones. 

^^  Hnlierem  Seml.  ^  Etiam  delet  Seml,  ^^  Diffinitionem  Seml.  ^  Detractamus  Seml.  ^^  Approbant 
SemL  ^^  Spectant  SemL  Leop.  forte  spcciant  Jun.  ^^  Ne  duo  sacerdotalis  officii  SemL  ^^  Si  virgini  non  li* 
eeat  sed  SemL 

Gommentarius. 


(49)  Masculi  investis.  Ab  aliis,  antequam  hisce 
adootatiunculis  manum  admoveremus,  observatum 
vidi,  investem  esse  impubcrcm,  et  puberem  vcsti- 
cipem  esse.  Ad  eum  significatum  accipiendus  forsan 
Lacretius,  lib.  v  : 

Impuherem  molli  pubescere  veste. 

(50)  Cur  non  prcejudicatum  sit,  etc.  Per^it  in  co 
argnmentandi  niodo,  quo  pcrpetuo  bic  utitur;  ut 
muiieris  nomcn  de  virgine  ac  marito  conjuncta  pro- 
miscue  usurpetur.  Le  Pr. 

(51)  Ex  parte  definitionem  Apostoli.  Quamobrem 
parii  nni  praecepti  illius  potius  hsercticus  quam  ai- 
leri.  Gum  enim  omnis  mulier  scripsit,  cujuscnnque 
generis,  oonditionis,  ct  setalis  feminas  comprehen- 

m.  Le  Pr. 

(52)  Non  permittitur  mulieri  in  ecclesia  loqui.  Mo- 
ribas  romanis  receptum  est,  ut  feminse  civihbus  of- 
ficiis  non  fungantur;  non  quia  non  habent  judicium, 
sed  ne  contra  pudorem  sexui  congruentem  virilibus 
Officiis  se  inimisceant.  Propterea  vero  Ecclesia  quo- 

2ue  ab  virilibus  muneribus  removendas  censuit. 
Iieoim  Apostoli  edicto  continctur :  Mulieres  in  eccle- 
sia  loquinolo.  Quod  verbum,  cum  sitgenerale,  com- 
prehendit  omnia  viriUa,  in  quibus  sunt  et  sacerdo* 


talia.  Non  permittitur  mulieri  in  ecclesia  loqui; 
puta  nec  sciscitari,  ncc  disputarc  :  nam  haec  viri- 
lium  sunt  munerum,  et  viris  tantum  conceduntur. 
Scd  ncc  docere,  nec  tinguere,  nec  offerre  :  quse  sane 
sunt  officia  sacerdotis,  seu  pra^sidis,  aut  praspositi 
D  ecclesiae.  Auctor  Qucestionum ex  Veieri  r65^,ciu8est. 
45,  tom.  IV  Op.  August.,  absurdum  ait  esse  aicere, 
mulieri  datum  esse,  ut  (juemadmodum  vir,  sic  et 
ipsa  imago  Dei  sit  dommandi  jure  :  «  CJuomodo 
enim  polest  de  muliere  dici,  quia  imago  Dci  est, 
quam  constat  dominio  viri  subjcctam,  et  nullam 
auctoritalcm  habcre !  Nec  enim  docere  potest,  nec 
tcsiis  esse,  ncque  fidem  dicere,  neque  judicare ; 
quanto  magis  non  potest  imperare !  »  Denique,  mu- 
lieri  non  permittuntur  civilia  nec  virilia  munera^ 
muUo  autem  minus  saccrdotalia.  Rig. 

(35)  Nec  offerre.  Posi  Rhenanum  Pamelius  ex- 
plicat  sacrificare ;  quod  vix  admitterem  :  quid  enim 
sibi  vult  illa  interprelatio,  quae  mulieri  missam  ce- 
lebrare  non  permiltit?  quis  unquam  permisit? 
Offerre  intelligi  debetde  votiset  orationibus.  Le  Pr. 

(54)  Camem  suam  sancti/icare.  Infra,  Ipsam  natU" 
ram  consecrare.  Uaec  autem  apud  Isidorum  leguntur, 
sed  absurdissime  in  alium  snnsum  detorta.  lib.  ii  de 
Of/ic.  eccL  RiG. 


951  TERTULLIANI  OPERDU  PAR8  U.  -  SBRIES  U,  HORALIA.  •oS 

sanclitalis  in  libertate  capitis  ostendat  (55)  ?  Potuit  a  etiam  et  ipsi  aliqna  sibi  iosignia  defendere,  ant  &'' 
digoius  hooorari  aliqua  prserogaliva  virilis  aut  gra-      penoas  Garamantum,    aut  stropuios  ^  Barbaro- 


dus,  aut  officii.  Plaoe  scio  alicubi  virginem  io  vi- 
dnatu  ab  anuis  nondum  viginti  collocalam  (56).  Gui 
si  quid  refrigerii  debuerat  episcopus,  aliter  utique 
saWo  respectu  disciplinae  praestare  potuisset»  ne  tale 
nunc  miraculum,  ne  dixerim  monstrum,  ia  Ecde- 
sia  denotaretur  :  virgo  vidua,  hoc  quidem  porteo- 
tuosior,  quod  nec  qua  vidua  capul  texit  :  utrumque 
se  neganSf  et  virginem,  quae  vidua  deputetur,  et 
viduam,  quse  virgo  dicalur.  Sed  ea  auctoritate  illic 
sedet  intecta  ^,  qna  et  virgo.  Ad  quam  sedem  prse- 
ter  annos  sexaginta  (I  Tim,  v,  9)  non  tantum  uni- 
virse,  id  est  nuptse,  aliquando  eliguniur,  sed  et  ma- 
tres,  et  quidem  edncatrices  filiorum,  scilicet,  ut  ex- 
perimentis  omnium  affectuum  slruct^,  OtlS  facile 


rum  (57),  aut  cicadas  Atheniensium  (5S),  ant  dr- 
ros  Germanomm  (59),  aut  stigmala  Britonom  (60) : 
aui  ex  diverso  fial,  capile  velati  ia  ecde^a  lateant. 
Certi  sumus  Spirilom  sanctum  magis  masculis  tale 
aliquid  subscribere  potuisse,  si  feminis  sobscrip- 
sisset,  cum  praeier  sexos  auctoritatem,  etiam  ipsitts 
continentiae  nomine  masculos  potius  honorari  opor- 
tuisset;  quonim  quanto  sexus  avidior  et  calidior 
in  feminas,  lanto  continentia  majoris  ardoris  labo- 
ratior,  ideoque  dignior  omni  ostentatione  :  n  osteo- 
tatio,  virgioitatis  est  dignitas.  Non  enim  ei  cooti- 
neotia  virginitati  aniistat,  sive  viduomm,  sive  qm 
ex  consensu  contumeliam  oommunem  (6i)  jam  reeo- 
saverunt?  Nam  virginitas  gratia  eonslat,  eontlDentii 


norint  cseteras  et  consilio  et  solatio  juvare,  ct  ut  B  vero  virtute.  Non  concupiscendi,  cui  concapiseendo 


nihilominus  ea  decucurrerint,  p^r  quae  femina  pro- 
bari  potesl,  Adeo  nihil  virgini  ad  honorem  de  loco 
pennissum  est. 

CAPDT  X. 
Sic  neo  de  aliquibus  insignibus.  Ceeteram  saiis 
nhumanum,  si  feminae  quidem  per  omnia  viris  sub- 
ditae,  honorigeram  notam  virginitatis  suse  prseferant, 
qua  M  suspiciantur  et  circnmspiciantur  et  magnifi- 
centur  a  fratribus,  viri  autem  tot  virgines,  tot  spa- 
dones  voluntarii,  caeco  bono  suo  incedant,  nibil  ge- 
stantes,  quod  et  ipsos  faceret  illustres.  Debebunt 


inoleveris,  grande  certamen  est.  Cujus  autem  con- 
cupiscendi  ignoraveris  fructom  (62),  fadle  non  ooo- 
cupisces,  adversarium  ooa  habeos,  coocapisteolian] 
fmctus.  Quomodo  crgo  oon  magis  viris  aHquid  tale 
Deus  in  honorem  subscripsisset,  vel  quia  familia- 
riori,  scilicel  imagini  suae,  vel  quia  plus  laboranti? 
Si  90#  autem  nihil  masculo,  molto  magis  femins. 

CAPUT  XI. 
Sed  quod  sopra  iatermisimos,  ex  parte  subsecuts 
disputationis,  ne  cohaerenltam  ejus  dispergeremos, 
nunc  responso  expungemus.  Ubi  enim  gradom  fixi- 


Varise  lectiones. 

^  Contexta  Seml.  forte  non  texta  Latin.  ^  Quasi  Venet.  ^'>  Forte  ut  Jun.  ^  Scropulos  Fran.  strobolos 
Paris.  Salmas,  et  Rtg.  legun  slropulos. 

Commentarios. 

(55)  Ut  honorem  sanctitatis  in  libertate  capitis  os-  r  slropiola,  seu  strophiola  et  stropnli.  Rio. 
ienda^^  Iia  diclitabant,  qui  de  virginitate  gloriam  ^     Stropulos.  Umteo  interpretationt  rigaltii ;   adde 
captabant  humanam,  bona  ratione  factam  sibi  fuisse     '    *  '   '       '«•       '-^     •  •  •    — 

veiamiois  vcniam ;   neque  sibi  fraudi  aut  invidise 


esse  debere  datam  sanctitati  prserogativam.  Sic  enim 
fieri,  ut  honore  isto  conspicuse  et  insignes,  cum  in 
ecclesiam  intrarent,  cseteras  ad  opus  idem  sanctifi- 
caodse  carnis  soUicitarent.  Sed  iaeptum  illis  csse 
hujusmodi  honorem  contendit  Tertullianus.  Atque 
id  revincit  propositis  honoribns  aliis ;  majoribus 
({uidem,  sed  virgini  magis  adhuc  ineptis;  poiuit, 
ioquit,  dignius  honorari  aliqua  prsero^tiva  virilis 
aut  gradus  aut  officii.  Nam  hsec  per  densum  dici  ap- 
paret  ex  praecedentibus  :  c  Non  permittitur  mulieri 
muneris  uUius  virilis,  nedum  sacerdotalis  officii  sor- 
tem  sibi  vindicare.  «  Item  ex  seqnentibus  istis  : 
«  Adeo  nihil  virgini  ad  honorem  de  loco  permissum 
est,  sed  nec  de  aliquibus  insignibus.  » 

—  Ut  honorem  sanctitatis.  Isidoms  :  t  Honorem  n 
sanctificati  corporis.  i  Rig.  ^ 

(56)  /n  viduatu  collocatam.  Nempe  ab  episcopo ; 
dixit  autem, tn  viduatu, quemadmodum  in diaconatu. 
Unde  colligitur  in  Ecclesia  tunc  temporis  Christiana 
ordiaem  sive  honorem  fuisse  viduaram.  Itaque  lib.  i 
ad  Uxorem,  viduam  adlegi  in  ordinem,  nisi  univi- 
ram,  non  concedit.  Postea  vero  nec  ullas  quidem 
ordinan  placuit  conciliis  Arausicano  i,  et  Epao- 
nensi.  Rig. 

(57)  Stropulos  Barbarorum.  In  antiquis  exempla- 
ribus  et  Rhenani  editionibus,  Scrobulos,  seu  Stru- 
bulos.  Legendum,  ut  monuit  Salmasius,  Stropulos. 
Prisci  Latini  Stropos  dixere  tseoias  et  fascias.  Est 
autem  Graecum  «rpo^^o^  et  arp^^iov.  lode  Stropi  et 


legi  pbsse  crobylos.  Thucydidse  ioterprcs  in  lib.  i : 
KpttSuXo;  V  ?9Ttv  tT^o;  nXiYiMiToc  tuv  Tpix«*v  iaa 
iripttv  i?c  Sfy  aTcoX^YGv .  Crobylus  es$  intorti  hinc 
et  inde  capilli  genus,  in  acutum  vergens,  In  viris 
crobylus  erat,  corymbus  io  femiois,  et  scorpios  in 
puens.  Le  Pa. 

(58)  Cicadas  Atheniensium.  Athenioosea  ttrtcToyo- 
poi  crioes  implexos  fibola  io  cicadam  conformati 
nectebaot.  Rio. 

(59)  Cirros  Germanorum.  Criaibus  in  nodom  lor- 
tis.  Taciti-s,  de  Moribus  Germanorum  :  c  losigne 
gentis  obliquare  crinem,  nodoque  substringere.  > 

RlG. 

(60)  Stigmata  Britonum.  Britannoram  corpora  vi- 
riis  figuris  compuncta  fuisse  tradit  Herodianos,  lib. 
III,  atque  inde  est  quod  apud  Claudtamim  legitur : 

Ferrofioe  oolatas 
Perlegit  exangues  picto  moriente  figoras.  Ric 

(61)  Contumeliam  communem.  Pertinet  illod  ad 
neevos  Tertulliani,  qui  tanto  fla(j^rabat  virginitatis 
et  continentiae  amorc,  ut  ita  legitimum  viri  et  oxo- 
ris  congressum  appellct  hoc  loco,  et  infra  cap.  1 
Pro  antidoto  autem  hic  servire  poterit,  oaou  lib. 
de  Pud.y  vocct  benedictionis  concubitum.FkM. 

(62)  Concupiscendi  ignoraverisfructum.  Oleum  el 
operam  perdunt  qui  aliter  quam  de  vetita  cooco- 

Eiscentia  explicant.  Id  de  liberis  neqoit  dici,  licet  a 
lidonis  sorore  Anna  Veneris  pramia  nomineotQr 
apod  poetam  Latinum,  et  5&p*  ^A^^thq  apod  Ho- 
meram.  Li  Pr. 


953 


LIBBR  DB   VIRGmiBUS  VRUNDIS. 


«54 


mus  de  Apostoli  absolata  definitione,  omnem  mulio'  ■  gnstiis  (67)  vel  serapnlosilate  (68)  desoendens,  'vi- 


rein  etiam  oinni8  aetatis  inlelligendam  (i  Cor.  xi,  5), 
resiKmderi  ex  diverso  habebat,  ergo  a  nativitate  et 
t  primo  nomine  setatis  virginem  operiri  oporlere. 
Non  ita  est  autem,  sed  ex  quo  se  intelligere  coepe- 
rily  et  censum  naturae  suse  intrare,  et  de  virginis  ^^ 
exire,  et  pati  novum  illud  quod  alterius  selatis  est. 
Nam  et  principes  gcneris  Adam  et  Eva  {Gen.  n\ 
qnamdiu  intcllectu  carebant,  nudi  agebant  {Gm.  ii). 
At  ubi  de  arbore  agnitionis  gustaverunt,  nihii  pri- 
mam  senserunt  quam  erubescendum.  Itaque  ^  sui 
qoique  sexus  intellectum  tegmine  notaverunt.  Sed 
et  si  propter  angelos  velanda  est,  sine  dubio  ab  ea 
aelate  lex  velaminis  operabitur,  a  qua  potuerunt 
fiiise  hominum  concupiscentiam  soi  adducere,  et 
nuptias  pati  (63).  Ex  illo  enim  virgo  jam  desinit,  ex 


derit  et  ipsum  continentise  votum  (69).  Nihil  perti- 
net  ad  eetatem  sua  spatia  currentem,  suaque  debita 
maturitati  luentem.  Alia  in  ooculto  mater,  natura, 
et  alius  in  latenti  pater,  tempus,  filiam  suam  legibus 
suis  maritarunt.  Aspice  nuptam  jam  illam  tuam  vir- 
ginem  (70),  et  animam  exspectatione,  et  carnem 
transfiguratione  ^,  cui  tu  secundum  paras  mari- 
tum  (71).  Jam  et  vox  obsolefacta  est,  et  membra 
completa  suut,  et  pudor  ubique  vestitur  (72),  et 
menses  tributadependunt  ^  (73) :  ac  tu  mulierem  ne« 
gas,  quam  muliebria  pati  dicis !  Si  congressio  viri 
mulierem  facit,  non  tegantur,  nisi  post  ipsam  nu- 
ptiarum  passionem.  Atquin  etiam  apud  etbnicosve- 
latte  ad  virum  ducuntur.  Si  autem  ad  desponsatio- 
nem  velantur,  quia  et  corpore  et  spiritu  masculo 


fiio  potest  non  esse.  £t  ideo  penes  Israel  (64)  illi-  B  mixtae  sunt  per  osculum  et  dexteras,  per  qnae  pri- 


citam  est  ad  virum  tradere,  nisi  post  contestatam 
sanguine  maiuritatem  :  ita  ante  hunc  indicem  acer- 
ba  res  est.  Igiiur  si  tamdiu  virgo,  quamdiu  acerba 
est,  desinit  virginem  cum  matura  ^*  cognoseitur, 
et  ttt  Don  virgo  jam  legi  applicatur,  sicut  et  nuptiis. 
Et  desponsatae  quidem  habent  exemplum  Rebeccse 
{fi0n.  XXIV,  64),  quae  cum  ad  sponsnm  ignotum 
adhuc  ignota  perduceretur,  simul  ipsum  cognovit 
csse,  quem  dc  longinquo  prospexerat  ^^,  non  susti- 
Buit  dexterse  coUuctationem  (65),  nec  osculi  con- 
^essionem,  nec  salutationis  communicationem  ^^, 
sed  confessa  quod  senserat,  id  est  spiritu  nuptam, 
negavit  virginem  velata  ibidem.  0  mulierem  jam 
de  Christi  disciplina  I  Ostendit  enim  OOft  etiam  p 
mptias  de  aspectu  et  animo  fieri,  quemadmodum 


mum  rcsignarunt  pudorem  spiritus  ^*',  per  commune 
eoDscientiae  pignus,  quo  totam  coadixerunt  confusio* 
nem  (74),  quanto  magis  tempus  illas  velabit,  sine 
quo  sponsari  non  possunt,  et  quo  urgente  sine  spon- 
salibus  virgines  desinunt  esse!  Tempus  etiam  etb- 
niei  observant,  ut  ex  lege  naturae  jura  sua  eetatibus 
reddant.  Nam  feminas  quidem  a  duodecim  annis, 
masculum  vero  a  duobus  amplius  ad  negotia  mit- 
tunt,  006  puberiatem  in  aunis,  non  sponsalibus 
aut  nuptiis  decernentes.  Mater  faniiliae  vocatur  licet 
virgo,  ct  patcrfamilia3  licet  investis.  A  nobis  nec 
naturalia  ^  observantur,  quasi  alius  sit  Deus  natu- 
rae  quam  noster. 

CAPUT  XII. 


atupmm.  Nisi  quod  etiam  Rebeccam  quidam  adhuc  Agnosce  et  mulierem,  agnosce  et  nuptam,   de 

velant  (66).  Decaeteris  vero,  idest,  quse  desponsatse      testimoniis  et  corporiset  spiritus,   quae  patitur  et 
non  sunt,  viderit  ^  parentum  procrastinatio  ex  an-      in  conscieniia  et  in  came.  Has  suut  tabellae  prio- 

Variae  lectiones. 

w  Virgineis  Fran,  ^  Ita  Seml,  ^i  Natura  Paris,  ^a  Perspexerat  Rhen.  ^^  Communioncm  Franeq*  ^  Yide- 
ml plerique  edd.  ^  Expectationem  transfigurationem  Seml.  Rig,  ex  specutione.  ^  Defendunt  Seml.  de- 
penduot :  tuinc  Ciacconi  conjecturam  auctoritate  confirmatam  cod.  ms,  prob.  Rig.  ^'^  Spiritu  SemU 
w  Natnralibus  Venet. 

Commentarius. 

(63)  Nuptias  pati.  Saepe  hoc  verbum  occnrrit  in  (69)  Continentias  votum.  Notetur  hic  locus  dili- 
TertuU.  de  virgme  jam  matura  et  nubili.  Petron.  gentissime.  Ecce  cnim  scriptor  antiquissimus  me- 
Satir.  annis  aapatiendum  gestientibus.  Lag.  m  minit  voti  conlinentiae,  jam  tum  mitii  soliti  a  fideli- 

(64)  Penes  Israel.  Quo  loci  hoc  scriptum  in  sa-  U  bus.  Lac. 


eris  bibliis,  quaerit  Pamelius ;  sed  moaet  Junius  id 
Boa  haberi  ex  lege  Dei,  sed  tantum  ex  consueiudine 
Jadaeoram  fundata  nalurali  jure,  et  cum  aspectu  ad 
ea  quae  dicuntur  Deuteron,  xxii.  Lac. 

(65)  Non  sustinuit  dextras  colluctationem.  Id  est, 
non  exspectavit.  Rig. 

(66)  kebeccam  quidam  adhuc  velant.  Hoc  est, 
Tirgines  quidem  desponsatas  nonnulli  adhuc  ve- 
lant,  minime  autem  caeteras.  At  Tertullianus  et 
caeteras  quoque  velandas  esse  contendit.  Rig. 

(67}  Ex  angustiis.  Hoc  est  tenuitate  facultatum 
sivc  tortunarum.  Nam,  ut  est  apud  Satrographum, 

Non  facile  emergunt,  quoram  yirlutibus  obslat 
Res  angusta  domi. 

Hujusmodi  puellae  pauperiores,  ditficilius  eliam 
mariium  inveniunt.  Rhen. 

(68)  Vel  scrumlositate.  Hoc  estmorositate  paren- 
tom,  quibns  nulitts  j^acet.  Rhen. 


(70)  Aspice  nuptam  jam  illam  tuam  virginem. 
Yir^o  illa  tua^  inquit,  jam  nupia  est  animam  exspe- 
ctatione  mariu,  nupta  est,  et  carnem  trausfigura* 
tione  pubis.  Nupta  carnem  ct  auimam,  ut,  os  /iu- 
merosque  Deo  similis.  Rig. 

(71 J  Cui  tu  secundum  paras  maritum.  Sensns 
est,  virgo  tua  quam  tu  virginem  adhuc  existimas, 
propter  aetatem  desiit  esse  virgo.  non  (juidem  a  viro 
corrupta,  sed  ab  aetate  :  promde  maritus,  quem  ei 
trades,  secundus  erit.  Rhen. 

(72)  Etpudor  ubique  vestitur.  Ipse  libro  de  Ani" 
ma  :  Vestitior  sexus  est.  Rig. 

(73)  Et  menses  tributa  dependunt.  Sic  le^itur  in 
codice  Ful.  Ursini.  At  in  codice  Divionensi  et  in 
edilionibus  Rhenani,  defendunt.  Rig. 

(74)  Totam  condixerunt  confusionem.  Quam 
prope  dixit :  Totam  condixeront  contumeliae  conju- 
galis  impudentiam  1  Rie. 


955 


TBRTULLUlNI  OPBRUH  PAR8  11.  —  SBRIBS  U,  MORALIA. 


956 


res  naluraliam  sponsailum  ei  nuptiarum.  Impone  a 
velamen  exlriosecus,  habenti  tegumen  intrinsecus. 
Tegantur  etiam  superiora,  cujus  inferiora  nuda 
Don  sunt.  Yis  scire  qu8B  sit  selatis  auctorilas?  Pro- 
pone  uiramque,  immature  compressam  in  habitn 
mulieris,  ct  quse  maturiiale  progressa  in  virginitate 
duret  cum  suo  babitu,  facilius  illa  mulier  negabilur, 
quam  ista  virgo  credelur.  Tanla  est  adeo  fides 
setatis,  ut  nec  habitu  obstrui  possit.  Quid  quod 
etiam  hae  nostrse  ^^  eliam  habitu  mutationem 
tttatis  confitentur,  simulque  se  mulieres  intellexe- 
runt,  de  virginibus  educantur  ''^  (75),  a  capiie 
quidem  ipso  deponentes  quod  fuerunt  :  vertunt 
capillum  (76),  et  acu  iasciviore  comam  sibi  inserunt, 
crinibus  a  fronte  divisis  apertam  professse  muiie-  p 
ritatem.  Jam  et  consilium  formas  a  speculo  petunt,  ^ 
et  faciem  morosiorem  lavacro  macerant,  forsitan 
et  aliquo  eam  medicamine  iuterpolant,  pallium 
extrinsecus  jactant,  calceum  stipant  multiformem, 
plus  instrumenli  ad  balncas  dcferunt  (77).  Quid 
singula  persequar?  Solai  '^^  autem  manifestse  para- 
turse  907  totam  circumferunt  mulieritatem  (78). 
Sed  virginari  volunt  (79)  sola  capitis  nuditate,  uno 
habitu  (80)  neganles  quod  toto  suggeslu  profitentur. 


CAPUT  XIII. 

Si  propicr  homines  habilu  abutontur  (81), 
impleant  illum  etiam  in  hoc,  ut  et  apud  ethnicos 
caput  velent.  Gerte  in  ecclesia  virginitalem  suam 
abscondant,  quam  extra  ecclesiam  celant.  Timent 
extraneos,  revereantur  et  fratrcs  :  aut  constanter 
audeant,  et  in  vicis  virgines  videri  sicut  audent 
in  ecclesiis.  Laudabo  vigorem,  si  aliquid  et  apad 
ethnicos  virginitatis  nundinarent  (82).  Eadcm  natura 
foris  quae  et  iutus,  eadem  institutio  apud  homines  et 
apud  Dominum  eadem  liberlate  constat.  Quo  ergo 
foris  quidem  bonum  8uumabstrudunt,in  ecclesia  vero 
provulgant?  Exposco  rationem;  utrumne  ut  fn- 
tribus  suis  placeant,  an  ut  ipsi  Deo?  Si  ut  ipsi  Deo  : 
tam  idoneus  est  ad  conspidenda  quae  in  oocnlto 
fiunt,  quam  justns  ad  remuneranda  quae  soli  siln 
fiunt.  Denique  praecipit,  nihil  debnccinemns  eomm 
qu8e  apud  illum  merccdem  merebuntur,  nec  ea  ab 
hominibus  compensemus.  Quod  si  unius  viclo- 
riati  (83),  vel  quamcunque  eleemosynse  operationem, 
sinistra  conscia  "^^  (84)  facerc  prohibemur  {Matth. 
vi),  quantum  tenebrarum  circumfundere  debemus, 
cum  tantam  oblationem  Deo  offerimos,  ipsius  cor* 
poris  et  ipsius  spiriius  nostri,  cum  illam  ipsam 


Variae  lectiones. 

69  Quid  quod  et  jam  Jun.  "'o  Educuntur  al.  "'*  Solemnem  Fran.  Paris.  solae  enim  Latin.  Jun.  sola  enim 
manifesta  paratura  Ciaccon.  solae  in  cod.  Divionensi,  quod  Rig.  prmfert.  '^^  Sinistra  conscientia 
SemL 

Gommentarias. 


(75)  De  virginibus  educantur.  Educunt  scse  virgi-  g 
num   censu.   Rig. 

(76)  Vertunt  capillum^  Nolim  aftirmare  idem  haec 
signihcare,  ac  crines  iniorquere.  («um  enim  iego 
lib.  II  de  Cultu  fem.  cap.  6  :  «  Capitum  croco  ver- 
tere,  »  illud  in  memoriam  revocat  curam  mutan- 
dis  tingendisqne  crinibus  apud  veteres,  Uerodianus 
de  Antonino  :  x6[ix;  ti  tJJ  xe^aXfJ  ^ireT(OeTo  5av03t«' 
cnnes  etiam  camii  imposuit  flavos,  et  apud  Clem. 
Alex.  Tp^x^  £avO^(  7C01OUV  crines  flavos  reddens. 
Capitohnus  in  Ycro  :  «  Dicitur  sane  tantam  habuisse 
curam  flaventium  capillorum,  »  etc.  Ea  fuit  flayen- 
tis  capillilii  affeclatio,  utLaetam  admoneat  B.  Hiero- 
nymus  :  ne  capillum  irrufes.  Le  Pr. 

(77)  Plus  instrumenti  ad  balneas  deferunt.  Cle- 
mcns ,  Poidag.  iil ,  5  :  Ta  Tt  dp^^fupupiaTa  (jlsO'  Jiv 
i^iro{i.iTeucuaiv  dTCiipoxdXcoc  h  toTc  ^XaveCoic  TCpo- 
TOiaai.  RiG.  0 

(78)  SolcB  autem  rnanifestce  paraturas  totam  cir" 
cumferunt  mulieritatem.  Sic  omnino  legitur  in  co- 
dice  Divionensi,  ncc  dubito  talem  fuisse  Terlulliani 
manum.  Hse  nostrae,  inquit,  virgines.  Christianae 
vidclicet,  eliam  habitumutationemaetatisconfitentur, 
simulque  pubertaiem  subnasci  suam  scntiunt,  jam 
se  osse  mulicres ,  atque  ex  virginibus  excessisse 
intcUigunt.  Ilaque  a  capite  ipso  dcponunt  habilum 
virginalem,  vcrtunt  capillum,  acu  lasciviore  comam 
sibi  inscrunl,  crioibus  a  fronte  divisis  apertam 
professae  mulieritatem.  Deinde  colligit  :  Imo  solae 
virgines  totam  circumferunt  manifestae  paraturae 
muTieritatem.  Etcnim  capite  incedunt  nudo,  prin- 
cipali  manifestae  paraturae  muliebris  parte,  quam 
regere  solent  mulicres.  Itaque  plus  exhibcnt  mani- 
fcstae  muUeritatis,  quam  ipsae  mulieres.  Rig. 

(79)  Sed  virginari  volunt.  Virgines  haberi  volunt, 
inutiiis  mihi  videtur  eorum  lalK>r  ac  propudiosus, 
qui  statim  explicant  devirginari  esse  contrarium^ 


et  obscenitates  mille  obtrudunt  ut  scilicet  gloriolam 
illam  aucupentur  qua  eruditi  crcdantur.  Adeoque 
rerum  venerearum  et  antiquae  impuritatis  indaga- 
toribus  illud  relinquo,  devirginare  est  ^ia7c«p0tvtrv 
imminuere,  depudicare,  ut  glossae  docent,  qua  in- 
terpretatione  nihil  ad  hunc  locum,  nihil  minus 
conveniens  :  sed  violo  te,  pudor !  Lb  Pr. 

(80)  Vno  habitu.  Capitis  videlicet  aperti.  Rig. 

(81)  Si  propter  homines  habitu  abutuntur.  Totns 
iste  locus  sic  est  lcgendus  ac  distin^endus  :  «  Si 
propter  homiues  habitu  abutuntur,  impleant  illom 
etiam  in  hoc,  et,  ut  apud  ethnicos  caput  velant, 
certe  in  ecclcsia  virginitatem  suam  abscondant, 
quam  extra  ccclesiam  celant.  Timent  extraneos, 
revereaniur  et  fratres.  Aut  constantcr  audeant  et 
in  vicis  virgines  videri,  sicut  audent  in  ecclesiis.  » 
Chrisliana)  virgines,  quamvis  in  ecclesia  capite 
essenl  intcclo,  tamco  apud  ethnicos  et  in  vicis  in- 
cedebant  velatae  caput.  Dicebant  autem  se  abuti 
habitu,  hoc  esi,  se  ambulare  in  alieno  habitu  :  ne 
scilicel  in  virginali  suo  ab  elhnicis  appeterentur 
ardentius.  Laudat  consilium  Tertullianus ;  sed  prsB- 
terca  requirit,  ut  in  hoc  etiam  implcant  habitum 
illum  non  suum,  cum  in  ecclesiam  ventitant ;  nimi- 
rum  proptcr  fratrcs,  qui  etia'n  homines  sunt.  Rig. 

(82)  Si  aliquid  et  apudethnicos  virginitatis  nun" 
dinarint.  Si  tantum  illis  in  sua  virginitate  constantiae 
suppctit,  ut  ejus  etiam  excmpla  proponere  audeant 
unde  ethnici  sumant  quod  imitentur.  Rig. 

(83)  Unius  victoriati.  Nummi  genus  ex  Illyrico  ad- 
vecti,  qui  mercis  loco  erat;  de  eo  Plin.,  lib.  xxxiii, 
cap.  3.  Lb  Pr. 

(84)  S/ww^ra  conscia.  Reducenda  vetenun  exempla- 
rium  scriptura  hujusmodi  :  Sinistra  conscientia* 
Dixit  aulem  sinistram  conscientiam,  pro  sinislra 
conscia,  quemadmodum  libro  de  Paillo,  sacerdotem 
suggeslum,  pro  sacerdotali  suggestu.  Rjg* 


957 


LIBBR  DB   VIR61NIBUS  VBLANDIS. 


958 


natarem  consecramus  (85).  Brgo  quod  non  potest  m  honore  et  charilaiis  operatione  cumulalffi,  dum  non 


videri  propter  Deum  fieri,  quia  sic  fieri  Deus  non 
tMM  vult,  sequilur  ul  hominum  gratia  fiat ;  utique 
primo  illicitum,  ut  giorise  iibidinosum.  Gloria  enim 
illicitum  est  eis,  quorum  probatio  in  omni  humi- 
liatione  ''^  constat.  Et  si  a  Deo  confertur  continen- 
lifle  virtus.  Quid  gloriaris  qmsi  non  accepens 
(1  Cor.  IV,  7) :  Si  vero  non  accepistij  quid  habes  quod 
datum  tihi  non  est  ?  Hoc  ipso  autem  constat  a  Deo 
datam  '^^  tibi  non  esse,  quod  illam  nou  soli  Deo 
prsestas.  Yideamus  ergo  quod  humanum  est^  an 
firmum  sit  et  verum. 

CAPUT  XIV. 

Referunt  aliquando  dictum   a  quadam  ''^,  cum 


latent  ubi  quid  '^'^  admissum  est,  tantum  dcdecoris 
cogitani,  quantum  honoris  habuerunl.  Si  intecium 
caput  virginitati  adscribitur,  si  qua  virgo  exciderit 
de  gratia  virginitatis,  ne  prodatur,  intecto  permanet 
capile  :  et  tunc  jam  alieno  ambulat  habitu,  id  est 
quem  sibi  vindicat  virginitas  :  permanet  nihilominus 
in  habitu,  vel  tunc  saltem  alieno,  ne  scilicet  muta- 
tione  prodatur  (92).  Gonsciae  mulieritatis  '^^  jam 
indubitatse,  audent  nudo  capite  ad  Deum  adire.  Sed 
semulator  Deus  et  Dominus,  qui  dixit :  Nihil  occul^ 
tum  quod  non  revelabitur  (93)  {Matth.  x,  26),  ple- 
rasque  etiam  in  conspectum  deducit.  Non  enim 
confitebuntur,  nisi  ipsorum  infanlium  suorum 
vagitibns  proditae.  Quantum  autcm    plures,  non 


primum  qusestio   ista  tentata  est  :   Et    quomodo  B  eliam   de  pluribus  sceleribus  suspectas  habebis  ? 

Cfleteras  soUicilabimus  ad  hujusmodi  opus  (86).  Sci- 

Hcet  felices  nos  facient,  si  plures  erunt,  et  non  Dei 

gratia  vel  merita  cujusque.  Yirgines  ecclesiam,  an 

ecclesia    virgines  omat    Deo,    sive   commendat? 

Gonfessa    est   igitur    gloriam   ''^    esse  in  causa. 

Porro  ubi   gloria,  illic  sollicitaiio  (87) ;  ubi  soUici- 

tatio,  illic  coaciio;   ubi  coactio,  illic  necessitas; 

ubi  necessilas,   illic  infirmitas.  Merito  itaqne  dum 

caput  non  tegunt  ut  sollicitentur    gloriae  causa, 

ventres    tegere  coguntur  (88)    infirmitatis  ruina. 

^mulatio  enim  illas,  non   religio   produdt:   ali- 

quando  et  ipse  venter  Deus  earum  (89),  quia  facile 


Dicam,  licet  nolim,  difficile  mulier  semel  fit  '^^, 
quae  non  limet  fieri  (94),  quaeque  jam  facta  potest 
virginem  mentiri  sub  Deo.  Quanta  item  circa  ute- 
rum  suum  audebit,  ne  etiam  mater  detegatur  1  Scit 
Deus  ^  quod  jam  infantes  et  perfici  et  perduci  ad 
partum  integros  duxerit,  dcbellatos  aliquandiu  a 
matribus.  Facillime  semper  concipiunt,  et  felicis- 
simc  pariunt  hujusmodi  virgines,  et  quidem  simil- 
limos  patribus.  Haec  admittit  flagitia  coacta  et  in- 
vita  81  virginitas  (95).  Ipsa  concupiscentia  non 
latendi  non  est  pudica,  patitur  aliquid  quod  virgi- 
nis  non  sit,   studium   placendi,   utique   et  viris. 


virgines  fraternitas  suscipit  (90).  Nec  tantum  au-  Q  Quantum  velis  bona  mente  conetur,  necesse  est 
tem  ruunt,  sed  et  funem  longum  delictorum  sibi  publicatione  sui  periclitetur,  dum  percutitur  oculis 
adtnhimt.  Prolatse  enim  in  medium,  et  publicato  inccrtis  ct  multis,  dum  digitis  demonstrantium 
bono  suo  (91)  elaiae,    et  a  fratribuk  WI9  omni      tilillatur,  dum  nimium  amalur,  dum  inter  ample- 

Variae  lectiones. 

■»3  In  omni  humilitate  affert  Rhen.  ''*  Datum  SemU  ''5  Wouweri  ms.  et  Rig,  guadam  :  casteri  quodam 
■JC  Hdem  confessa  ,  cceteri^  confessus.  ''"'  Lat.  conj*  dummodo  lateat,  ubi  (^uid  admissum  est.  ^®  Rig, 
oonsciae  mulieritatis  jam  indubitatse  Rhen.  ed.  L  conscienliae  mulicbritatis  jam  indubitatc. 
etc.  '^^  Quae  timet  ficri  Rhen.  ^  Rhim.  quot  pro  quod  supposuit,  ^^  Non  invitata  ut  Rhen.  et  cod. 
Divion, 

Commentarius. 

(85)  Cum  illam  ipsam  naturam  consecramus.  Go-      consecrandae  virginitatis  _consiIium.   Ac   deinceps 


dex  Divion.  c  Gum  illi  ipsi  nataram  consecr.  »  Malim, 
c  Gum  illi  ipsam  naturam  consecramus.  »  Rig. 

(86)  Ad  hujusmodi  opus.  Intellige  operalionem 
sanctificandae  carnis  et  consecrandae  virginitalis. 
Sic  operaiionem  eleemosynse*,  et  operationem  jeju- 
nii.  RiG. 

(87)  Ubi  gloriaj  illic  sollicitatio.  Haec  indicio 
sant,  virgines  illo  sevo,  etiam  Deo  fuisse  consecratas, 
nec  lamen  vclatas,  neque  reclusas.  Rig. 

(88)  Ventres  tegere  coguntur.  Ventres  dicit,  ut 
Bolent  auctores  juris»  uteros  admisso  viro  gravida- 
tos.  Itaque,  ventres  tegere,  hoc  est,  graviditaies 
dissimulare.  Rig. 

(89)  Ipse  venter  Deus  earum.  Hic  vulgari  sensu 
ventrem  posuit  pro  gula.  Rig. 

(90)  Quia  facile  virgines  fratemitas  suscipit.  Re- 
tuli  ad  eleemosynam  qua  fratres  Ghrisliani  iibcnter 
accipiebant  virgines;  eo  enim  mc  ducunt  vcrba, 
quae  praecedunt  de  ventre,  ut  dicat :  Producit  iilas 
aliquando  venter,  id  est,  gula,  quia  vident  fratres 
snppeditare  cibos  virginibus.  Lac. 

(91)^  Frolatoe  in  medium  et  publicato  bono  suo. 
Haec  fieri  solebant  in  professione  virginis  religiosa. 
Ecclesia  frequenti  proferebatur  in  medium  talis 
propositi  virgo  coram  prseside  sive  praeposito,  ab 
eoque  publicabatur  virginis  bonum,  nempe  bonum 


a  frairibus,  hoc  est,  ab  Ecclesia,  omni  honore  et 
charitatis  operatione  cumulabantur.  Rig. 

(92)  Id  est  quem  sibi  vindicat  virginitast  perma- 
net  nihilominu^  in  habitu  vel  tunc  saltem  alieno^ 
ne  scilicet  mutatione  prodatur.  Hsec  omnia,  quam- 
vis  reperianlur  in  antiquisexcmplaribus,  mihi  vidcn- 
tur  importuna,  atque  ex  aHqua  forte  ad  libri  margi- 
nem  interpretatione  invecta.  Rig. 

(93)  Nihil  occultum  quod  non  revelabitur.  Graeca 
exemplaria  imitaiur  dbcoxaXufOiiotTai.Sunt  nibilominus 
etiam  excmplaria  latina  Ms.  editionis  Vulgatae,  quae 
sic  legunt :  reveletur.  Pam. 

(^^Difficile  mulier  semel  fit,  quce  non  timet  fieri. 
Vix  est  ut  admittat  semel,  quae  semel  admisso  non 
timet  fieri  mulier,  quseque  jam  facta  potesl  virgi- 
nem  mcnliri  sub  Deo,  noc  est,  in  Ecclesia.  Nega- 
tioncm  reposui,  quae  excidit  etiam  antiquis  exem- 
plaribus.  Rig. 

(95)  Easc  admittit  flagitia  coacta  et  invita  virgi* 
nitas.  In  cod.  Divionensi  le^itur,  Invitata,  quod 
responderevidetur£o//tctto^iom.  Goactamet  invitatam 
dicit  virginitatem  earum,  quas  aemulatio,  non  religio 
produxit,  et  sollicitavit  ad  hujusmodi  opus  dicandae 
consecrandaeque  Deo  virginitatis.  Maletuentur  quod 
humanae  gloriae  studio,  non  sanctitatis  amore  susce- 
perunt. 


959 


TBRTULLIAM  OPBRUM  PARS  ;L  -  SBRIES  II,  MORALIA. 


9«0 


tm  et  oscula  assidua  coacalescit  (97).  Sic  9IO  t  tar,  disciplina  exi^t.  Gui  ox  his  coosactudo  opi- 


frons  daratur,  sic  pudor  teritur,  sic  solvilar,  sic 
discitar  aliter  jam  placere  desidcrare. 

CAPUT  JV. 
Sed  enim  vera,  et  tota,  et  pura  virginitas  nihil 
magis  timet  qaam  semetipsam;  etiam  feminarum 
oculos  pati  non  vult ;  alios  ipsa  oculos  habet,  con- 
fugit  ad  velamen  capitis,  quasi  ad  galeam,  quasi  ad 
dypeum,  qui  bonum  suum  protcgat  adversus  ictus 
tentationum,  adversus  jacula  scandalorum,  adversus 
suspiciones,  et  susurros,  et  semulationcm,  ipsum 
quoque  livorem  (97).  Nam  cst  aliquid  eliam  apud 
ethnicos  metuendum,  quod  fascintim  vocant  (98), 
infeliciorcm  laudis  ct  gloriae  enormioris  eventum. 
Hoc  no3  iDlerdum  diabolo  interpretamur  :  ipsias  est 
eoim,  boni  odium,  interdum  Deo  dcputamus  :  illius 
est  cnim  supcrbia;  judiciun,  exlollcntis  humiles,  et 
deprimentis  elatos.  Timebit  itaque  virgo  sanctior, 
vel  in  nomine  fascini,  hinc  advcrsarium,  inde  Deum : 
illius  lividum  ingenium,  hujus  censorium  ^  lumcn  : 
et  gaudobit  sibi  soli  et  Deo  nota.  Sed  ct  si  cii  inno- 
tuerit,  sapit  si  tentationibus  gradum  obstmxerit  (9^. 
Quis  enim  audebit  oculis  suis  premere  faciem  clau- 
sam,  faciem  non  sentientem,  faciem,  ut  dixerim,  tri- 
stem?  Quicunque  malus  cogitatus  ipsa  severitaie 
fhingetur.  Jam  se  ctiam  mulierem  negat,  quae  virgi- 
nem  celat. 

CAPUT  XVI. 

1n  his  consistit  defcnsio  nostrae  opinionis  sccun- 
dum  Scripturam,  secundum  naturam,  secundum  di- 
sciplinam.  Scriptura  legem  condit,  natura  contesta- 


B 


nionis  pYodest,  vel  qui  diversse  sententiae  color  est  ? 
Dei  est  Scriptura,  Dei  est  natura,  Dei  est  disciplina. 
91 1  Quidquid  contrarium  est  istis,  Dei  non  est. 
Si  Scriptura  incerta  cst,  natura  manifesta  est,  et 
de  ejus  testimonio  Scriplura  incerta  non  potcsi  csse. 
Si  de  natura  dubitatur,  disciplina  quid  magis 
Deo  ratum  sit  ostendil.  Nihil  est  illi  charius  humi- 
iitale,  nihil  acceplius  modestia,  nihil  perosius  ^ 
gloria,  ct  studio  hominibus  placendi.  Illud  itaque  sit 
tibi  ct  Scriptura,  et  natura,  et  disciplina,  quod  ratum 
Deo  inveneris,  sicut  jubcris  omnia  examinare  et 
meliora  quajque  sectari  (/  Thess.  v,  21).  Supcrest 
etiam  ut  ad  ipsa  convertamur,  quod  libentius  ista 
suscipiant.  Oro  te,  sive  mater,  sive  soror,  sive 
filia  virgo,  secundum  annorum  nomina  (1)  dixerim, 
velacapul:  si  maler,  propter  filios;  si  soror,  propter 
fratres;  si  filia,  proptcr  palres;  omnes  in  te  setates 
pcriclitantur.  Indue  ^*  arraaturam  pudoris,  circum- 
duc  vallum  vcrecundia;,  murum  sexui  tuo  strue, 
qm  nec  tuos  cmittat  oculos  (2),  ncc  admittat  alienos. 
Adimple  habitum  mulieris,  ut  statum  virginis  ser- 
ves.  Meniire  aliquid  ex  his  quae  intus  sunt,  ut  soli 
Deo  cxhibeas  veritatem,  quanquam  non  mentiris 
nuptam;  nupsisti  enim  Christo  (3):  illi  tradidisti 
carucm  tuam,  illi  sponsasti  maturilatem  tuam.  In- 
cedc  secundum  sponsi  tui  voluntatem.  Ghristus  est, 
qui  et  alienas  sponsas  et  maritatas  ^  velari  jubet, 
C  utiquc  multo  magis  suas. 

CAPUT  XVII. 
Sed  ct  vos  admonemus  alterius  pudicitise,  mulieres 


quae  in  nuptias  incidistis,  ne  ^  sic  a  disciplina  ve* 
Variae  lectiones. 

^  Gensorum  Venet.  mend.  ^  Operiosius  Rhen,  Seml.  Oberth.  ^  Induc  Rhenan.  ^  Maritas  Rhen.  Seml. 
Oberth.  ^  Nec  Seml. 

Commentarius. 
f96)  Dum  inter  amplexus  et  oscula  assiduacon-         (99)  Gradum  ohstmxerit,  Gradum  obstruere  est 
calescit.  Hoc  autem  faciebil  fraternitas.  Nam  osculo      antevcrtere  et  prseoccupare.  Lac. 


se  quondam  salutabant  Cbrisliani.  El  ante  dixit  : 
«  Facile  virginr^s  fralernitas  suscipit ;  »  fit  autem 
susceptio  pcr  amplexum.  Rhen. 

Inter  oscula  assidua  concalesdt.  Clemens  de  hoc 
osculo,  lib.  III  Pcedag.  cap.  11  :  ''Eari  hi  xal  aXXo 
d^yoYvov  9iXv)(jLa  TcXilpEf  ?ou,  iYioo^vT^v  &7coxptv6aevov , 
Est  aliud  osculum  incestum^  veneno  plenum 
sanctitatem  simulans.  Et  post  pauca  :  <lHXT)p.aTtt  U 
iroXXaxic  IvfiQdiv  (cv  dxoXaaCac.  Oscula  scepe  immit- 
tunt  virus  impudicitiai,  Atqui  osculum  non  hac  0 
mente  religiosum  sit  nccessc  est.  Rig. 

(97)  Ipsum  quoque  livorem.  Livorem  accipit 
Auctor  uti  cx  seq.  patct,  pro  odio,  et  mox  lividum 
pro  invidioso.  Simililer  et  B.  Cyprianus  qui  librum 
scripsit  de  Zelo  et  Livore^  et  6.  Ilier.  eumdcm  li- 
brum  citans  in  Epistolam  apostoli  ad  Galat.  v.  Pam. 

(98)  Quod  fascinum  vocant.  Invidiae  quam  Au- 
etor,  uti  diximus,  livorem  nuncupat,  magnam  vim 
ad  noccndum  antigui  putabant,  eum  eam  sola  vo- 
luntate,  et  ipso  aiflatu  ac  contagionc  malcficam  et 
vencnatam  esse,  et  hominibus  quibus  male  vellct 
obessc  graviter  ccnserent.  Hanc  ergo  ab  cthnicis 
fascinum  dictam  rectc  dicit  auctor,  et  ad  odium 
diaboli  refert,  atgue  adeo  ad  ihstar  illorum,  qui 
varia  conlra  fascinum,  prsesertim  in  pueris,  adni- 
bebant  remedia,  velamen  capitis  virginibus  propo- 
nit  Pam. 


(1)  Secundum  annorum  nomina.  Subindicat  olim 
feminas  Christianos  sorores  nuncupari  a  fratribus, 
hoc  est  Christianis,  qui  in  nulla  erant  dignitate; 
filias  vero  a  Patribus,  hoc  est  episcopis  et  presby- 
tcris.  Hinc  patet  nova  nomina  non  esse  in  Ecclesia 
patrum  ct  fratrum^  item  filiarum  et  sororum. 
Pam. 

(2)  Emittat  oculos.  Vcrbum  est  circensium^  et 
metaphora  inde  estsumpta.  SicStatius,  lib.  i,  Sylv.: 

Vi.t  dam  emissa  dies,  et  jam  socialia  prassto 
Offlina. 

Mire  enim  hic  halluciuatus  est  Bcrnartius,  qui  emis' 
sam  diem  vespcrum  intelligit;  cum  procul  dubio 
matutinum  tcmpns  signetur,  ut  bene  contra  illum 
notat  Casperius.  Sic  Claud.  paneg,  Manlii: 

.  .  Emisso  qaidqnid  sol  imbuit  orta. 

Nec  illud  Virgilii  alitcr  intclligcndum  est: 
Emissamqne  hiemem  sensit  NeptuDus. 

(3)  Nupsisti  cnim  Christo.  Habitum  monastics 
vit9e  impriinis  laudat  :  unde  manifesto  colligitur 
hujus  vilse  raiioncm  ante  hunc  virum  floruisse  in 
Ecclesia.  Cvprianus  cnim  integrum  librum  scri- 
psit  de  Hahttu  virginum.  Vide  Ambros.   ep  81. 

LAG. 


961 


LIBER  DB  YmeiNlfiUS  VBLANDIS. 


962 


laminis  etwlwcatig,  ne-  qiud>m  in  momeato  boro,  v^  t  somaifr  cemeas  quasl  ap{>laaderet  verberans :  Ele- 

fl^M  A  _.,:m  -^::*-._-.  :ii._  ^^^ *_  *•         i»  i      »       "  .  •         ••  •  •.  <       #-* 


919quia  rejicere  illam  non  potestis,  alio  modo  de- 
struatis  ncquo  tectae,  neque  nudae  incedenles.  Mitris 
enim  et  lanis^i)  quaedam  uon  velantcapnt»  sed  conli- 
gant,  a  fronte  quidem  protectse,  qua  proprie  autem 
caputest,  nudae  ^.  Alise  modice  linteolis,  credo,  ne 
caput  premant,  nec  ad  aures  usque  demissis  cerebro 
tenus  operiuntur.  Misereor»  si  tam  infirmo  audita 
sunt,  ut  per  tegmen  audire  non  possint.  Sciant  quia 
totnm  caput  mulier  est  ^.  Limites  et  fines  ejus  eo 
usque  porriguntur,  unde  incipit  vestis;  quantum 
resoluti  crines  occupare  possunt,  tanta  est  velami- 
ois  regio,  ut  cervices  quoque  ambiantur.  Ipsse  enim 
sont  quas  subjectas  esse  oportet,  propter  quas  po- 


gantes,  mquit,  cervices,  et  merito  nudse  (8) ;  bo- 
num  esl  usque  ad  lumbos  a  capite  velcris  ^i,  ne 
91 S  et  tibi  ista  cervicum  libertos  non  prosit.  Et 
utique  quod  uni  dixeris,  omnibus  dixeris.  Quan- 
tam  autem  casligationem  mercbuntur  etiam  ilise, 
qua^  inter  psalmos,  vel  in  quacunque  Dei  mentione 
reiectse  perscveraqt !  Meritone  ^^  etiam  quae  ^^  in 
oralione  ipsa  facillime  timbriam,  aut  villum  (9), 
aut  quodlibet  filum  ccrebro  superponunt,  et  tectas 
se  opinantur,  tanti  caput  suum  metiuntur  ^^  ?  AlisBy 
quibus  plane  major  est  palma  omni  fimbria  et 
filo  (10),  non  minus  capite  suo  abutuntur,  ut  bestia 
quaedam  magis  quam  avis  (11)^  licet  pennata,  brevi 


testas  supra  caput  haberi  debet  (I  Cor.  %,  10) :  ve-  n  capite,  protracta  cervice,  caetera  altegradia.  Uane 

Immm.   :...,^.i^    :ii-. ^_j     ¥...i: I M. oo    A i.i_    D  _•       .      M^m  m    j.i:» j u.^i.>..     «- »  -^i 


lamen  iugom  illarum  est.  Judicabunt  vos  ^^  Arabise 
feminse  etbnicse,  quse  non  caput,  sed  faciem  qnoque 
iU  (5)  totam  tegunt,  ut^uno  oculo  liberato,  con- 
ieni»  sint  dimidiam  frui  lucem,  quam  totam  faciem 
prostituere,  quas  propterea  infelicissimas  ait  Ro- 
mana  qusedam  regina,  quod  adamarc  magis  quam 
adamari  possint  (6),  cum  sint  vel  ex  alterius  in- 
feiicitatis  ^»  et  quidem  frequenlioris,  immunitate 
feliceSy  quia  facilius  adamari  quam  adamarc  fe- 
minae  possint.  £t  etbnicse  quidem  disciplinae  mera- 
cior,  et,  ut  ita  dixerim,  barbarior  modestia  (7).  No- 
bis  Dominus,  etiam  revelaiionibus,  velaminis  spatia 


aiunl,  cum  91 4  dclitescendum  habct,  caput  solum 
plane  totum  in  condensum  abstrndere,  reliquam  se 
in  aperto  relinquere.  Ita  dum  in  ^^  capite  secura  est, 
nuda  qua  roajor  est,  capitur  tota  cum  capite  (12). 
Tales  erunt  et  istae  minus^  quam  utile  est,  tectae. 
Oportet  ergo  omni  tempore  et  omni  loco  memores 
legis  incedere,  paratas  et  inslructas  ad  omnem  Dei 
menlionem  :  qui  si  lucrit  in  pectore,  cognoscetur 
et  in  capite  feminarum.  Ilsec  cum  bona  pace  legen- 
tibus,  veritatem  ^  consuetudini  prseponentibus^ 
pax  et  gratia  a  Domino  nosiro  Jesu  redundet,  cum 
Septimio  Tertulliano,  oujus  boc  opusculum  est. 


metatus  est.  Nam  cuidam  sorori  nostrae  angelus  ia 

VariflB  lectiones 
^  Renudae  Venet.  ^  Mulieris  Jun.  ^  Nos  Rhen.  Seml.  *  ObeHh.  «>  Felicilatis  Rhen.  Seml.  Oberth. 
w  Reveleris  Jun.   ^2    Meriturae  propanit  Rigaltius.  »3  Quae  omitt.  Pam.  ^  Mentiuntur  Rhen.   Seml. 
Vberth.  »5  in  omitt.  Jun.  ^  Utihtatem  Rhen.  Pam.  Seml.  Oberth, 

Gommentarius. 
{^)Kitris  enim  et  lanis.  Mitra  capiUs  ornalus  est  a  mum  satis    adyertimus.    Alloquitur   Ghristianam 


muliebris,  seu  corona  quse  fasciolis  et  redimiculis 
ligaimiur;  fascise  autem  illae  lanae  seu  phylla  voca- 
b^tur.  Le  Pb. 

(5)  Faciem  quoque  ita.  Hieronymus  ad  Eusto^ 
chium ;  ep.  22 :  operta  fade  vix  unum  ocuium  libe^ 
rmt  ad  videndum :  multo  austeriores  Ghalcedoniis; 
de  quibus  Plutarchus  in  Qucest.  Grmc.  :  aStau  hf 
a&r«*y  fTcpanov  ^tou  $ev)6iitv  icapa  ^ixaaratc  xal  dlfx/'^' 
etVy  dicd^ouaai  Oaxtpov  (lipo;  lou  icxoac&TCOu  Tii(  xaXuTcrpac. 

Rio. 

(6)  Quod  adamare  magis  quem  adamari  possint. 
Uno  sdlicet  oculo  liberato  videre  ipsis  licet  quod 
ooncupiscant,  et  videre  quidem  acutius,  contributa 
6i  coilecla  in  unum  oculum  omni  videndi  facultate. 
Adeoque  pueHis  Tarsensibus  nc  totam  quidem  fa- 
ciem  velaiis  fidendum  csse  censebat  Dion  Chryso- 


Elegantes,  inquit,  cervices,  quas  pretio  tanto  re« 
demptas  voluit  Ghristus.  Bt  merito  nudae;  quibus 
scilicet  dirissimse  scrvitutis  jugum  ademit  idem 
Ghristus.  Sed  bonum  est  usque  ad  lumbos  a  ca- 
pite  veleris,  ne  nuda  pateas  peccata,  quo  semel  oc- 
cupata ,  Satanse  mandpium  fias ;  ao  deinceps  isia 
tibi  tanlo  manumissore  parta  cervioam  libcrtas  non. 
prosity  vitio  tuo  in  seternum  sub  asperrima  tyran- 
nide  servitium  recasura.  Rio. 

(9)  FacilUme  /imbriam  aut  villum.  Faclilime :  hie 
accipiendum  pro  saepissime^  ut  supra,  iiuia  faciliui, 
adamari  quam  aaamare  feminm  possunt^  id  esl 
ssepius,  ut  plurimum.  Rio. 

(10)  Quims  plane  major  est  palma  omni  (imbria 
et  filo.  Longe  ao  recta  ratione  erravere,  qui  persoaderi 
sibi  passi  sunt  palmam  hic  aliud  esse  quam  manum. 


siomus»  cum  ipsis  audire  ea  liceret  quse  libidinem  D  Triplicem    notat   impudentise  gradum,   virginibus 
permoverent ;  atque  audire  quidem  attentiusi  menie      absque  velamine  in  ecclesiam  convenientibus.  Uie 


tota    nejgatis   sibi  oculis  omnem  ad  aures  imagi- 
nandi  vim  confercnte.  Toif  apouv  iS&xepov  pXinou^t  ivl 

Tcty  6^p6aX{A(5v,  £>(Tirip   ol  '^fxx\»Ax^9X.  Notum  CSi  iu  Cam 

sententiam  illud  Persii  : 
Non  seens  ac  si  ocuio  rubricam  dirigat  nno.  Rio. 

0)  Et  ethnicce  quidem  disciplinw  meracior  et  bar* 
banor  modestia.  Sensus  est :  Sed  ethnicse  istius 
modestise  disciplina,  prorsus  agrestis,  inurbanay 
incivilis,  mera  narbaries.  Quse  sunt  per  derisum 
dicta,  RiG. 

(8)  Elegantes,  inquit,  cervices,  et  merito  nudas. 
Grave  monitum,  n^ue  indignum  Angelo,  si  ani« 


tertius  est,  earum  quffi  in  oratione  ipsa,  vel  ia 

Suacunque  Dei  mentione,  non  fimbriam  aut  villum 
lumve  aliquod  capiti  superponebant;  sed  manum: 
quse  etsi  major  erat  omni  aliamm  flmbria  etfilo, 
tamen  ne  sic  quidem  dici  poterant  tecise;  neo 
minus  aliis  capite  suo  abutebantur.  Rio. 

(11)  Bestia  magiSj  quam  avis.  Plinins,  lib.  v : 
a  Grandissimi,  et  pene  bestiamm  generis  struthio 
cameli.  »  Rio. 

(12)  Capitur  tota  cum  capite.  Idem  Plinius,  ni 
«  Mugilnm  natura  ridetur,  in  metu  capite  abscoo^ 
dito  totos  se  oceultari  credenlium,  lisdem  tam 
incauta  salacitas,  elc.  »  Rie« 


963 


TBRTULLIANl  OPERUH  PARS  H.  —  SBRIBS  U,  MORALIA. 


964 


Q.  SEPT.  FLOR.  TERTULLIMI 


LIBER 


DE  EXHORTATIONE  CASTITATIS  \ 


Argumbntum.  —  Hic  tractatus  aTertuUianoMonta-  a  monogamia  t^,  cum  post  matrimonium  unnm  inter- 


nisla  exaralus  est,  in  quo  quemdam  viduum  fratrem, 
a  secundis  nuptiis  dehortatur;  quas  modo  diserte 
permiltit  nec  a  sancto  Paulo  prohibilas  asscrit,  modo 
damnat  et  tanquam  adulterium  traducit.  Edd. 

CAPUT  PRIMUM. 

Non  dubito,  frater,  te  post  uxorem  in  pace  t  prse- 
missam,  ad  compositionem  animi  conversum,  de 
exitu  sin^laritatis  (2)  cogitare,  et  utique  consilii 
indigere  ^.  Quanquam  in  ^  hujusmodi  eum  fide  sua 
colloqui  debet  unusquisque,  ejusque  vires  eonsu- 
lere;  tamen  quoniam,  in  ista  specie,  camis  neces- 
sitas  cogitatum  movet  ^,  qu8e  fere  ^  apud  eamdem 
conscientiam  ^  fidei  resisiit,  opus  est  fidei  extrinse- 


oeptum  exinde  sexui  renuntiatur  (3).  Prima  virginitas 
felicitatis  ^^  est,  non  nosse  in  totum  ts  a  quo  postea 
optabis  liberari.  Secunda  te  virtutis  est,  contemnere 
cujus  vim  optime  noris.  Reliqua  species  hactenns 
nubendipostmatrimoniummorte  disjunctum »  praeter 
virtutis  t7,  etiam  ta  modestiae  laus  est.  Modestia  est 
enim,  ablatum  non  desiderare^  et  ablatum  a  Domino 
Deo ;  sine  cujus  voluntate  nec  folium  de  arbore 
delabitur,  necpa$ser  assis  unius  ad  Urram  cadiL 

GAPUrn. 

Quam  denique  modesta  illa  vox  est  :  Daminms 
deditf  Dominus  abstulit  {Job.  i,  21),  nt  Domina 
visum  est,  ita  factum  est :  etideo  si  nuptias  sublaCas 


cns  consilio,  tanquam  advocato  "^    adversus   carnis  B  restauremus,    sine  dubio  contra  voluntatem   Dd 

nitimur,  volentes  habere  mrsus,  quod  habere  nos 
noluit.  Si  enim  voluisset,  non  abstulisset.  Nisi  si  et 
hoc  voluntatem  Dei  interpretamur,  quasi  et  rursus 
nos  voluerit  habere  quod  jam  noluit  ^^.  Non  est 
bonse  et  solidse  fidei,  sic  omnia  ad  voluntatem  Dei 
referre,  et  ita  adulari  sibi  unumquemque,  dicendo 
nibil  fieri  sine  nutu  ^o  ejus,  ut  non  intelligamus  esse 
aliquid  in  nobis  ipsis.  Cseterum,  excusabitur  omne 
delictum,  si  contenderimus  *i  nihil  fieri  in  nobis 
sine  Dei  voluntate ;  et  ibit  definitio  ^  ista  in  destru- 
ctionem  totius  disciplinse,  etiam  ipsius  Dei,  si  aat 
quse  non  vult  de  sua  voluntate  producit  ^,  aut  nihil 
esl  quod  Deus  non  vult.    Sed  quomodo  ^  veta- 


necessitates  ^.  Quse  quidem  necessitas  facillime  ^ 
circumscribi  potest,  si  voluntas  potius  Dei,  quam 
indulgentia  consideretur.  915  Nemo  indulgeniia 
utendo  promeretur,  sed  voluntati  obsequendo. 
Yoluntas  Dei  est  sanctificatio  nostra,  Yult  enim 
imaginem  suam  nos  etiam  similitudinem  ^^  fieri,  ut 
aimus  sancti^  sicuti  ipse  sanctus  e^Md  bonum, 
sanctificalioncm  dico,  in  specics  distribuit  ^^  com- 
plures,  ut  in  aliqua  earum  deprehendamur.  Prima 
species,  virginitas  a  nativitate.  Secunda  virginitas, 
a  secunda  nativitate,  id  est  ts  a  lavacro,  quse  aut  in 
matrimonio  purifical  ex  compacio,  aut  in  viduitate 
perseverat    ex   arbitrio.  Tertius  gradus    superest 


Variae  lectiones. 

1  Pacem  Hig.  Venet.  ^  Consilium  digere  Rhen.  Seml.  dirigere  Fran.  Paris.  3  De  Latin.  et  Rhen. 
SemU  Oberth.  ^  Monet  Jun.  ^  Quserere  Rlien.  Seml.  Oberth.  Pam.  ^  Quae  add.  Rhen.  Seml.  Oberth. 
Pam.  "^  Consilium  t.  advccatum  Rhen.  Pam.  Seml.  Oberth.  ^  Necessitatem  Rhen,  Seml.  Oberth.  ^  Facil- 
lime  omitt.  Rhen.  Pam.  Seml.  Oberth.  ^^  Similitudine  Jun.  ti  Distribuo  Rig.  Venet.  ^^  A  secunda  na- 
tivitate,  id  est  absunt  a  Rhen.  Seml  Pam.  Oberth.  t^Monogamiae  Rhen.  **  Prim»  virginilatis  Jun.  Prima 
felicitas,  primae  virginitatis  —  secundse  virginitatis  est  —  rel.  species  hactenus  non  nubendi  —  prseier 
virtutis  etiam  m.  1.  est,  cod.  Wouw.  ^^  In  totum  deest  Rhen.  Seml.  ^^  Secuuda  virgiuitatis  est  Rhen. 
Seml.  ^^  Virtutes  Rhen.  Seml.  ^^  Modestise  enim  laus  est  Rig,  ^^  Aliij  rursus  vellet  in  nos,  cod. 
Wouw.  in  nobis,  quod  jam  noluit  Deus.  ^  Al.  jussioue.  ^^  Continuerimus  Rhen,  Seml.  23  At  ibi 
definitio  istam  destruction.R^.  Seml.  at  tibidefimo  cod  Wouw.  ^  Producat  Rig.  Ven.  ^Quando  Rig.  Ven. 

Gommentarius. 

(1)  De  exhortatione  castitatis.  Titulum  fecit  huic 
open  TertuIIianus,  dc  Exhortatione  castitatiStesidem 
forma  qua  legimus  in  catalogo  eorum  quse  vetustis- 
flimo  codice  Agobardi  continentur,  de  Scorpiacet  de 
Prmscriptionehasreticorum :  et apud  Cyprianum  de 
Exhertatione  martyrii.  Quae  sunt  intelligenda,  utisi 
ooncepta  sic  essent  :  Exhortatio  ad  castitatem, 
Seorpiaee  ,  Prsescriptio  adversus  hsereticosy  Exhor- 
tatio  ad  martyrium.  Sic  i,  de  Pudicitia^  dixit,  de 
exhortatione  sanctimoniarumt  pro  Exhortationead 
sanctimonias.  Hsec  vero  nostra  nujusce  libri  editio 


tam  multis  loci  suppleta,  refecla  atque  castigata 
est,  ut  jam  pro  nova  haberi  debeat.  Omnium  Ter- 
tulliani  scriptorum  pessime  istud  habitum  fuerat, 
Rig. 

(2)  De  exitu  singularitatis.  Hoc  est  de  tuo  evenln, 
qui  jam   singularis  et  superstes  conjugi  tuse  degis. 

(3}  Extnde  sexui  renuntiatur.  Sexus  devoratur  a 
virgine,  inquit  Hieronymus  ad  Principiami  epist.  3. 
Rici. 


965 


LIBER  DB  BXHORTATIONB  GilSTITATIS. 


966 


qasedam,  quibus  91 0  etiam  sapplieiam  aeteraum  a 
comminatur?  utique  enim  ^^  quae  vetat  non  vult,  a 
qaibus  ct  offenditur  :  sicut  et  quae  yuU,  prsecipity 
et  accipit  ^^,  et  aeternitatis    mercede    dispungit. 
Itaque  cum  utrumque  ex  prseceptis  ejus  didiceri- 
mus,  quid  velit,  et  quid   nolit;  tamen    nobis  est 
Toluntas  et   arbitrium  ^    eligendi  alterum,  sicut 
scriptum  osl :  Ecce  posui  ante  te  bonum  et  malum 
(Eccles.  XV,  18},  gustati  enim  de  arbore  agnitionis. 
Et  ideo  non  debemus  quod  noslro  ^  expositum  est 
arbitrio,  in  Dei   referre  voluntatem  ^^,  qaos  vult 
ipse  et  velle  ^,  qai  malum  non  vult.  Ita  nostra  est 
volunias,  cum  malum  volumus  adversus  Dei  volun-  n 
tatem,  qai  bonum  vult.  Porro,  si  quaeris  unde  venit 
ea  YOlantas,  qua  quid  volumus  adversus  Dei  volun- 
taiem  dicam  ^^  :    ex    nobis    ipsis.  Nec  temere; 
semini  enim  tuo  respondeas  necesse  est :  siquidem 
ille  princeps  et  generis  et  delicti,  Adam,  voluit  quod 
deliquit.  Neque  enim  diabolus  voluntatem  ei  ^  im- 
posuit  delinquendi,  sed  materiam  voluntati  submi- 
nistravit.  Gteterum,  voluntas  Dei  in  obaudientiam  ^3 
venerat.  Proinde  et  tu,  si  non  obaudieris  Deo,  qui 
te,  proposito  prsecepto,  liberse  potestatis  instituit, 
per  voluntatis  libertatem  volens  deverges  in  id  quod 
Deus  ^  non  vult,  et  ita  te  putas  a  diabolo  subversum, 
qai  etsi  quid  vult  te  velle  quod  Deus  non  vult,  non 
tamen  facit  ut  et  velis;  quia  nec  tunc  istos  ^  pro- 
toplastos  ad  voluntatem  delicti  subegit;  imo  neque 
invitos,  neqae  ignorantes  quid  Deus  nollet ;  atique 
enim  nolebat  fieri,  cum  admisso  mortem  destinabat. 
Ita  diaboli  opus  unum  est,  lentare  ^6  qaod  in  te  est,  C 
an  velis.  At  ubi  voluisti,  scqOitur  ut  te  sibi  subigat  ^*', 
Don  operatus  in  te  voluntatem,  sed  nactus  occasio- 
nem  ^  voluntatis.  Igitur  cum  solum  sit  ^  in  nobis 
velle,  et  in  hoc  probetur    ^  nostra   erga   Deum 
mens,  an  ea  velimus  qu8e  cum  voluntate  ipsios 
fadant  *^. 

CAPUT  m. 
Alte^  et  impresse  recogitajiidam  esse  dieo  Dei  vo- 
inntatem,  91 7  qoid  etiam  in  occulto  velil.  Quae 


enim  in  manifesto  ^,   scimus  omnes;  eaque  ipsa 
qualitcr  in  manifesto  sint,  perspidendum  est.  Nam 
etsi  ^  quaedam  videntur  voluntatem   Dei  sapere, 
dum  a  Deo  permittantur,  non  statim  omne  quod 
permiltitur,  ex  mera  et  tota  voluntate    procodit 
ejns  qui  permittit.  Ex  indulgentia  est  (4),  quodcnn- 
que  permitlitur;   quae  etsi  sine  voluntate  non  est, 
quia  tamen  aliquam  habet  causam  in   illo  ^  cui 
indulgetur,  quasi  de  invita  venit  voluntate,  passa 
eausam  sui ,  quse   cogit  voluntatem.  Yide  qualis 
sit  voluntas,  cujus  alter  est  causa.  Secunda  item 
species  ^  consideranda  est  non  ^''  purse  volantatis. 
Yult  nos  Deus  agere  quaedam  placita  sibi  ^^,  in 
quibus  non  indulgentia  ^^  patrocinatur,   scd   disci- 
plina  dominalur.  Si  tamen  alia  istis  ^   prseposuit, 
utique  quse  magis  vult,   dubiumne  est  ea  nobis  se- 
ctanda  ^^  esse,  quae  mavult ;  cum  quae  roinus  vult» 
quia  ^^  alia   magis  vult,    perinde  ^^  habenda   sint 
atque  si  nolit  ^?  Nam  ostendens  ^^  quid  magis  ve- 
lit,  minorem  voluntatem  majore  delevit.  Quantoque 
notitiae  tuae  utramque  proposuit,   tanto  definiit  id 
te  sectari  debere,  quod  dedaravit  ^  se  magis  velle. 
Ergo  si  ideo  declaravit  ut  ^'^  id  secteris  quod    ma- 
gis  vult,  sine  dubio  nisi  ita  fads  contra  voluntatem 
ejus  sapis,  sapiendo  contra  potiorem  ejus  volunta 
tem ;  magisque  offendis  quam  promereris  ^,   quod 
vult  quidem  faciendo,  et  quod  mavult    respuendo. 
Ex  parte  delinquis :  ex  parte,  si  non  delinquis,  non 
tamen  promcreris.   Porro  ct  promereri  nolle,  delin- 
quere  est.  Secundum  igitnr  matrimoniura,  si  est  ex 
ilia  Dei  voluntate,  qute  indulgentia  vocatur  ^,  ne- 
gabimus  ^  meram  voluniatem  ^t,  cni   indulgentia 
est  causa;  si  ex  ea,  cui  potior  alia  prseponiturcon- 
tinentise  magis  appetendae,  didicerimus  non  potio- 
rem  apoliorerescindi  ^^.  Haeo  prsestrinxerim,at  jam 
Apostoli  voces  ^  decurram.  In  primis  autem  non 
videbor  irreligiosns  919  si,  qaod  ipse  profitetur, 
animadvertam  ;  omnem  ilium  indulgentiam  nuptia- 
ram,  de  soo,  idest,  dehumano  sensu,  non  de  di- 
vino  prsescripto  induxisse.  Nam  et  cum  de  vidais 


Variae  lectiones. 

«  Utique  eliam  Seml.  Leop.  ^  Sicut  e  conlrario...  ct  praedpit  et  accepto  facil  Rtg.  Paris.   Venet. 

"  Et  arbitriura  omitt.  Pam.  ^  Nostri  Rhen.  Seml.  »  Voluntaie  Rhen.  Seml.  ^  Nos  quos  vult  ipse  et 

velle  est  Seml.  3i  Dei  voluntatem.  Ut  dicam  Seml.  Rhenan.  32  Ejus  Rhen.  Seml.  ^  Obedientiam  cod. 

Wouw.  Leop.  34  Voleus  te  vergi  sinit  quod  Deus  Rhen.  Seml.  volens  devergis  in  id  quod  Fran.  Paris.  Pam. 

35  Invitos  Seml.  36  Temperare  Rhen.  SemL  37  ut  et  sibi  subjungat  Fran.  Venet.   Rig.  ^  Possessio- 

nem  Rhen.  Seml.  3^  Erit  Rhen.  Seml.  ^o  Probal  iid.  ^^  Sapiant  iid.  «  A  te  impresse  mss.    Wouw. 

Paris.  *3  Enim  manifesto  Rhen.  Seml.  «  Nam  si  ibid.  ^  In  loco  ilnd.  ^^  Secunda  spedes  Rhen.  Seml. 

"  Non  abest  ab  iisd.  *«  Vult  uos  Deus  quaedam  placita  Rhen.   Seml.  *»  Operatur  patrocinatar  iid. 

50  Isia  proponit  iid.  5i  Taxanda  esse  iid.   52  Quia  alia  iid.   53  Proinde  habenda  sunt  iid.  ^  Atque 

soli  omttt.  Seml.   55  Ostendo  Seml.  ostendendo  Pam.  Wouw.  56  Paravit  te  Seml.  57  Totum  locum  sic  e 

ms.  corrigit  Wouwer.  aliquam  habet  causam  in  illo  cui  —  Vide  quanta  sit  voluntas  ea  —  consideranda 

nt  non  purse   voluntaiis.  Vull  nos  Deus  sibi  pladta  facere  in  quibas.  —  Si  tamen  et  aha  —  magis  volt. 

Nec  dubium  est  ea  nobis  laxanda  esse,  quae  vult,  cum  ea,  quae  minus  vull,  qui  raagis  vult,  perinde  ha- 

benda  sint,  quasi  nolit.  Nam  ostendendo.  58  Rhen.  Seml.  usque  distinguunt  promereris.  Quod  ac  simul 

continuo  legunt  respuendo  ex  parte.  59  Cogitur  Rhen.  Seml.  ^o  Negavimus  iid.  ^^  Voluniatem  abest  a 

Rhen.  ^a  Scindi  Rhen.  ^3  Yoce  Rhen.  SemU 

Gommentarias. 

(4)  Ex  indulgentia  est.  Locum  scilicet  Apostoli  I      gentiamynon  secundum  tmpenum.  Quod  etiam idem 
C.  VII  detorquet  :  Hoc  autem  dico  secundum  indul*     praestal  lib.  de  Uanog.  e.  3.  Lb  Pb. 


967 


TBRTULUAIil  OPBRUM  P^  ik  -  SBRIBS  11,  HORALIA. 


968 


et  M  innaptis  definiit  uti  nabant,  si  continere  non  ■  Apostolam  pronuniiasse,  Solmkit  e$  ak  uaoon,  n» 


possnnt,  quia  melius  sit  nubere  quam  uri ;  conver- 
sns  ad  ^  altcram  speciem  :  Nuptis  autem  denuntio^ 
inquit,  non  quidem  ego,  sed  Dominus  (I  Cor.  vii,  10). 
Ita  ostendit,  ex  tralatione  ^  personae  suas  in  Do- 
minum,  id  quod  supra  dixerat,  non  ex  Domini 
persona,  sed  ex  sua  pronuniiasse.  Meliu^  est  nu- 
bere  ^^  quam  uri.  Quse  vox  licet  ad  eos  pertineat, 
qui  innupli  ^,  vel  vidui  ^^  a  6de  dcprehenduntur ; 
quia  "^^  tamen  umnes  eam  ad  '^^  nubendi  licentiam 
amplectnntur,  velim  pertraclare,  ^^  quale  bonum 
ostendat,  quod  melius  est  poena  (5)  :  quod  non 
potest  videri  bonum,  nisi  pessimo  comparatum;  ut 
ideo  bonum  sit  nubere,  quia  deterius  est  ardere. 
Bonum  ita  esl  ''^,  si  persevcrel  nomcn  obtinens  sine 


qtUBsieris  uxorem  :  sed  si  duxeris^  non  deUnquis, 
Perinde  tamen  et  hujus  sermonis  ordinem,  de  con- 
silio  suo,  non  de  divino  praecepto  introdacit.  Mol- 
tum  aulem  interest  inter  Dei  prssceptQm,  et  consi- 
lium  homims,  Prceceptum  Domim,inquit,non  kabeo; 
sed  consilium  do,  quasi  misericordiam  cansectUus 
a  Domino  fidelis  esse.  Gsetenun,  neque  in  Bvangelio, 
neque  in  ipsius  Pauli  Bpistolis,  ex  prsecepto  Dei 
invcnias  permissam  matrimonii  separationem.  Unde 
unum  habendum  confirmatur;  quia  quod  a  Domiiio 
permissum  non  invenitur,  id  ignoscitur.  Adde  qood 
et  haec  ipsa  humani  consilii  interjectio  qoasi  jam 
in  recogitationem  exceasus  sui  paasa,  statim  se  re- 
frenat  et  revocat,  cum  subjungit  :    Verumtamen 


comparatione,  non  dico  mali,  sed  etiam  boni  alie-  B  hujusmodi^pressuramcamishabebunt^Qxmparcen 


rius  :  ut  et  si  bono  alii  comparatur  et  alio  adumr 
bratur  ''^,  nihilominus  remaneat  in  boni  nomine. 
Gseterum,  si  per  mali  conditionem  ''^  cogitur  bo- 
num  dici,  non  tam  bonum  est  quam  genus  mali 
inferioris,  quod  a  superiore  malo  obscuratum  ad 
nomen  boni  impcUitur  ''^.  Aufer  denique  conditio- 
nem  comparationis,  ut  non  dicas :  melius  est  nu~ 
bere  quam  uri,;  et  quaero,  an  dieere  audeas  :  me- 
Uus  est  nubere;  non  adjidens  quid  sit  id»  quod  me- 
lius  est.  Ergo  quod  non  melius,  utique  nec  bonum ; 
quia  abstulisli  et  removisti  conditionem  compara- 
tionis,  quse  dum  melius  illud  facit,  ita  bonnm  ha- 
bcri '''' cogit.  Melius  est  nubere  quam  uri;  sic  ao- 
cipiendum  esl,  quomodo  ''s.  melius  est    uno   oculo 


se  eis  dicit;  cum  tempus  in  collectwn  ^  esse  adji- 
cit,  quo  oporteat  etiam  habentes  matrimania  pro 
non  habentibus  agere :  cum  sollicitudinem  nQptonmi 
et  innuptorum  ^  conunittit.  Per  hsec  enim  dooeos, 
cur  non  expediat  nubere,  dissuadet  ab  eo  qaod  su- 
pra  indulserat.  Et  hoc  de  primo  matrimomo;  quanio 
magis  de  secundo?  Gum  vero  nos  ad  exempkm 
suum  hortatur  (6),  utique  Qstendens  quid  nos  velit 
esse,  id  est  continentes,  pariter  decbrat  quid  nos 
esse  nolit,  id  est  incontineotes  ^.  Ita  et  ipse  cam 
-aliud  vult,  id  quod  non  vnlt  nec  sponte  nec  veritaie 
permittit.  Si  enim  vellet,  non  permiaisset,  imo  im- 
perasset.  Sed  ecce  rursus  (/  Cor.  vii),  moliereB 
marito  defuncto  dicit  nubere  posse  (7),  ei  cui  velitt 


quam    duobus  carere;    si  tamen  a  comparatione  C  tantum  in  Domino.  At  enim  felicior  erit,  inquil,it 


discedas,  non  erit  melius  unum  oculum  habere, 
quia  nec  bonum  ''^.  Nemo  igitur  caplet  ex  hoc  ca- 
pitulo  defensionem,  919  quod  proprie  ad  innuptos 
et  viduoa  ^  spectat,  quibus  nulla  adhuc  conjunc- 
tio  numeratur.  Quanquam  ostenderim  etiam  illis 
intelUgendam  ^  esse  permisBi  conditionem. 

GAPUT    IV. 
Gaeterum^  de  secundo  matrimonio  scimus  plane 


sic  permanserit  secundum  meum  consilium.  Fulo 
autem,  et  ego  Dei  spiritum  habeo,  Yidemus  duo  coa- 
silia,  quo  supra  nubendi  veniam  facit,  et  qao  pofit- 
modum  continentiam  nubendi  indieit  ^^.  Gui  ergo, 
inquis,  adsentabimur?  Inspice,  et  lege.  Cum  veniaiii 
facit,  hominis  prudentis  consilium  adlegat.  Gn 
continentiam  indicit,  Spiritus  sancti  consUiom  af- 
firmat.  Sequere  admonitionem  cui  divinitan  pitro- 
cinatur.  990  Spiritum  quidem  Dei  etiam  fideloi 


-.  _,    ,  Variae  lectiones. 

ur^L^i^  ?^^?„-  f  ^}^^^  ^^w-  Sem/.  Pam.  ^  Extra  ralionem  Rhen.  Seml.  ^  Nubi  impersona- 
liter  nhm,  Parts.  cs  Nupu  Rhen,  69  viduae  Rhen.  Seml.  a  fido  depreh.  absunt  ab  iisd.  ^o,  rtui  pam. 
Rhen.  Seml.  ^»  Ad  abest  iisd.  ^a  Retractare  Rig.  ^^  Si  per  se  nomen  hoc  obtinet  Rhen.  Pam.  SemL 
^*  tomparetur  et  ab  lUo  adumbretur  cod.  Wouw.  '^s  Per  mali  collationem  Seml.  Rhm.  ''s  Impellitar, 
auferendique  diclionem  comparationis  iid.  "  Iia  bonum,  ita  habere  cogit  iid.  '»8  Ac  si  iid.  ^S  Qaam 
et  bonum  iid.  «o  Nuptos  et  viduas  Rhen.  Seml.  "  Numerandam  ?  »2  In  collecto  Rhen.  Seml.  Pam. 
alH    ***°"P^^''""'  ^^  ^^^^  ^^^^^  ^'  °*  Boic  ultima  verba  desunt  apud  Rhen.  et  Seml.  es  iDdudt 

Gommentarius. 

(6)  Qualebonum  ostendat,  quod  meliusestpcena.  n  ruchiam  fatetur  secundas,  atque  enim  tertias  nup- 

Lcrtissimum  eirt  priscis  illis  temporibus  virginita-  ^  tias,  si  necesse  forent,  ab  Apostolo  concessas  in- 

tem  piuns   habitam  ,  nupliasque,  si  conferrentur  continentibus.  Le  Pr. 

oum  ea,  malum  jiuoddam   videri,   licet  revera  non  (6)  Cum  vero  nos  ad  exemplum  suum  hartatur. 

eisci.  ttujus  opmionis  fundus  praeter   laudabilem  eo  Facit  eUam  hic  locus  pro  continentia  B.  Apottoli 

tempore  contmenUam ,  locus  ApostoH,  melius  est  Pauli  a  nuptus.  Pam.                                   ^^ 

iw0er«  ^ttam  wrt.  Qood  ita  a  veterU)us  iUis  expli-  (7)  Sed  6cce  rursus,  mulierem  defuncto  marito 

caiom  est,  quasi  dixisset  Paulus,  mehus  esse    uno  dicit  nubere  posse.  Hic  adhuc  satis  moderaie  afit 

oculo  carere  quam  duobus.  Beatus  ipse  Hieronymus  Auctor,  non  prorsus  prohibens  digamiam,  sed  X 

qui  w  jovimanum  stylum"  acuerat^  eo  quod  inter  liciorem  probans  monogamiam  :  quare  et  B,  Hie- 

caetera  dehna  virgmiiatem  et  nupUas  pari  merito  ronymus  fatetur  his  verbis  Apostolum  secondas  et 

£2!  «ifftSJ  aiiquando  aeqm  videlur  hiyus  scrip-  teriuis  nupaaa  conoedeie  in  Domino.  Pam. 
fona  mtntem ;  la  tamen  ejist»  de.  M onog,  ad  Age 


9G9 

babent,  sed  non  omnes  fideles  Apostoli.  Gum  ergo  j^ 
qni  sefidelem  dixerat  ^,  adjecit  postea,  SpirilumDei 
se  habere,  qnod  nemo  dubilaret  etiam  de  fideli; 
idcirco  id  dixit,  ut  sibi  ApostoU  fastigium  redderel. 
Proprie  enim  Aposloli  Spirilum  sanctum  habent  in 
operibus  propheliae  et  efficacia  virtutuin,  documen- 
tisque  linguarum^^,  non  ^  ex  parte,  quod  caeteri. 
Ita  Spiritus  sancti  auctoritatem  ad  eam  ^  spociem 
adire  fecit,  qui  nos  magis  obsequi  voluit :  et  factum 
est  jam  non  consilium  divini  Spiritus,  sed  pro  ejus 
majestate  praeceptum. 

CAPUT  V. 
Ad  legem  semcl    nubendi  dirigendam    ^,    ipsa 
origo  humani  generis  patrocinatur,  contestatus  quid 
Deus  in  primordio  ^*  constituerit,  in  formam  po- 
steritati  recensendam  ^^. 


LIBBR  DB  BXHORTATIONE  GASTITATIS.  970 

0»I    GAPUT  VI. 

Sed  ctbencdicti,  inquis,  patriarchae  (8)  non    modo 

pluribus  uxoribus ,  verum  etiam  concubinis  conjugia 

miscuerunt.  Ergo  propterea  nobis  quoque  licebit 

innumerum  nubere  (9)?  Sane  licebit  si  adhuc  typi 

futuri  alicujus  sacramenta  (10)  supcrsunt,  quos  nu- 

ptiae  tuae  figurent;  vcl  si  etiatn  nunc  locus  est  vocis 

illius  :  Crescite  etmultiplicamini/id  esi^  sinondum 

aliavox  supervenit,  tempusjam  in  collecto  esse^  re-- 

stareutet  quiuxores  hahent^  tanquamnon  habmtes 

agant;  utique  enim  continentiam  indiccns,  et  com- 

pescens  concubiium,  seminarium  gencris,  abolefe- 

cit  ^  crescite  illud  et  multiplicamini,  Ut  opinor  au- 

tem,  unius  et  ejusdem  Dei  utraque  pronnntiatio  et 

dispositio  esl:  qui  tum  quidem  in  primorJio  scmen- 

B  lem  generis  emisit,  indultis  conjugiorum  habenis, 


Nam  cum  hominem  figurasset  ^^,  eique  parem 
necessariam  prospexisset,  unam  de  costis  ejus  mu- 
tuatus,  unam  illi  feminam  finxii ;  cnm  utique  nec 
artifex,  nec  materia  defecisset,  plures  costse  in 
Adam,  et  infaligabiles  manus  inDeo,  sednonpla- 
resuxores  apud  Deum,  etidco  homoDei,  Adam,  et 
muiior  Dei  Eva,  unis  inter  se  nuptiis  functi  sunt,^^. 
Fomiam  hominibus  Dei,  de  originis  auctoritate, 
et  prima  Dci  voluntate  sanxerunt.  Denique,  Erunt 
duoy  inquit,  in  came  una ;  non  tres,  neque  quatuor. 
Alioquin  jam  non  una  caro,ncc  duo  in  unam  car- 
nem.  Tunc  ^^  crunt,  si  conjunctis  et  concrctio  in 
unitatem  semel  fiat.  Si  vero  rursus  aut  saepius,  jam 


dooec  mundus    repleretur,  donec  novae  disciplinae 
materia    proficeret;  nunc  vero  sub  extremitatibus 
temporum  compressit  quod  emiserat,  et  rcvocavi/ 
quod  indulserat,  non  sine  ratione   prorogationis 
primordio,  et  pastinationis  ^^in  ullimo.  Semperim- 
tialaxantur,  fines  conlrabuntur  ^  Propterea  sylvam 
quis  insiitituit,  et  cresceresinit,  ut  temporesuocaedat. 
Sylva  erit  vetus  dispositio,  quae  ab  Evangclio  novo 
depulatur,  in  quo  ct  {mxitth  xxi)  securis  ad  radices 
arboris  posita  est.  Sic  et  oculumprooculo,etdentem 
pro  dentCf  jamsenuit,  exquo  juvenuit(/?om.  xii.  17) 
malum  pro  malo  nemo  reddat,  Puto  autem  etiam  in 
humanas  constitutiones  atque  decreta  posteriora  ^ 


una  esse  desiit ;  et  erunt  non  duo  in  unam  carnem,  p  pristinis  praevalere 


sed  una  plane  costa  ^^  in  piures.  At  quam  Aposto- 
lus  in  Ecclesiam  et  Ghristum  iuterpretatur,  erunt 
duo  in  unam  carnem^  secundum  spiritales  nuptias 
Ecclesiae  et  Christi  (unus  enim  Ghristus,  et  una 
ejus  Ecclesia),  agnoscere  debcmus  duplicatam  et 
cxaggeratam  esse  nobis  unius  niatrimonii  ^'^  legem, 
tam  secundum  generis  fundamentum,  quam  secum 
dum  Christi  sacramentum.  De  uno  matrimooio  cen- 
semur  utrobique,  et  carhaliter  in  Adam,  et  spiri- 
taliter  in  Christo.  Duarum  nativitatum ,  unum  est 
monogamiae  praescriptum.  In  utraque  degenerat, 
qui  demonogamia  exorbitat.  Numerus  matrimonii 
a  malediclo  viro  coepit.  Primus  Lamech,  duabus 
maritatus,  tres  in  unam  camem  effecit. 


CAPDT  VII. 

CuB  jntem  de  pristinis  exemplis  non  ea  potius  ag* 
noscamus,  999  quae  cum  posterioiibus  ^  commu- 
nicant,  de  disciplina  el  forma  vetustatis  ad  novitatem 
transmitunt  ?  Ecce  enim  in  vetcri  lege  animadverto 
castralam  licentiam  saepius  nubendi.  Cautum  in  Le- 
vitico  :  Sacerdotes  mei  non  plus  nubent  {Levit  xxi, 
14).  Possumdieere,  etiam  illud  plus  esse  quod  semel 
non  est(ll).  Quod  non  unum  est,  numerus  est.De- 
nique,  post  uoum  incipit  numerus.  Unum  autem  est 
omne  quod  semel  est.  Sed  Christo  ^  servabatur,  sicut 
in  caeterLs,  iia  inisto  quoque  legisplenitudo.  Inde  igi- 
tur  apud  nos  plenius  alque  instructius  ^  praescri- 
bitur,  unius  matrimonii  esse  oportere  [Tit,  i,  6)  qui 


Variae  lectiones. 

^  Quod  fidelem  dixerit  Rhen.  Pam.  Seml.  ^  Atque  documentoram  linguam.  ^  Quasi  addit  Rhen. 
^  Anctoritale  ad  eam  Rhen.  SemL  ^  Dirifi^am  Pam  Rhen.  Seml.  ^^  Ab  initio  ibid.  ^2  Recensendum 
al.  ^3  Figulasset  alii  scribunt.  ^  Nuptiis  functi  formam  hominibus  Dci,  etc.  Rigah  ^^  Jam  non  una 
caro  tunc  erunt,  si  coajunctio,  etc.  Jun.  ^  Caro  Seml.  Rhen.  ^"^  Legem  abest  a  Pam.  Rhen.  Seml. 
^  Absolescit  Pam.  Rhen.  Seml.  ^  Repastinationis  iidem.  ^  Fines  contrahunlur  absunt  Venet.  ^  Poatera 
Rhen.  Seml.  Leop.  ^  Posteris  Rhen.  ^  Uni  Christo  Fron.  Paris.  Gelen.  in  Ghristo  Seml.  ^  Structius 
Rhen.  Seml.  strictius  Fran.  Lat. 

Commentarius. 

(8)  Sed  et  benedicti,inquit,  Patriarcha:.  Lihro  ad  n  supersunt.  Sic  legitur  in  exemplari,  neque  aliter 
martyras  :  c  Inier  carnis  alimenta  benedicti  mar-  ^  legit  Hieronymus  £p.a(i(?^on/mm  (i^Jtfbno^.Typos 


tyresdesignati.»  Quem  loquendi  usum  habes  etiam 
lib.  lY  de  Vita  R.  Martini  : 

Et  Fortnnati  benedicti,  matyris  umam.     Le  Pb. 

(9)  Innumerum  nubere.  Ipse  alibi  dixit :  Plurifa" 
riam  mairimoniis  uti'  Rig. 

(10)  Si  adhuc  typi^  futuri  alicujus  sacramentaf 

PATaoL.  n. 


sive  figuras  nuncupat  sacramenta  futurorum,  signa 
sacra.  signa  a  Deo  praemissa  futuri  alicujus.  Rig. 

{M)Possum  dicere,  etiam  illud  plu^  essequod 
semel  non  est.  Etenim  semel,  ut  notat  Asconius  ii 
Yerr.,  c  ex  eodem  sensu  est,  inquit,  quod  semel  in 
ita  risisse  Crassum  scribit  Lucilius,  el  semel  in 
vita  pertimoisse  Yerrem  Tullius. »  Rig. 

31 


971 


TBRTULLIANl  OPBRUM  PARS  U.  -  SBRIBS  U,  MORALIA. 


972 


alleguntar  ^  in  ordinem  sacerdotalem.  Usque  adeo  f^  erunt   presbyteri,  qui  de  laicis  alleguDtar?  Ergo 


quosdam  memini  digamos  loco  dejectos.  Sed  dices  : 
Ergo  cjeteris  licct  quos  excipit  "^.  Vani  erimus,  si 
putaverimus  quod  sacerdotibus  non  liceat,  laicis 
licere.  Nonne  el  laici  sacerdotes  sumus?  pcri- 
ptum  est  :  I\egnum.quoque  nos  et  sacerdotes  Deo  ei 
Pairisuofecit  {Apocifi),  Differentiam  inlerordinem 
et  plebem  constituil  Ecclcsiae  auctoritas,  et  honor 
per  ordinis  consessum  sanctificatus.  Adeo  ^  ubi  ec- 
desiastici  ordinis  non  est  consessus  (12),  et  offers, 
et  tinguis,  et  sacerdos  es  ^  libi  solus  (13),  Sed  ubi 
tres.  Ecclesia  cst,  licct  laici.  Unusquisque  enim  to 
sua  fide  vivit^  nec  est  personarum  acceptio  apud 
Detii» ;  quoniam  non  auditores  legis  justificantur  " 


pugnare  ^^  debemus  anie  laicom  jussum  a  secundo 
matrimonio  abstinere^,  dum  presbyter  esse  non  alius 
potesl,  quam  laicus  qui  ^^  semel   fuerit  maritus  ^. 

GAPUT  VIU. 
Liceat  nunc  drnuo  nubere,  si  omne  quod  licet 
bonum  est.  Idem  Apostolus  exclamat  lomnia  licent, 
sed  non  omnia  prosunt  23  {lCor,  vi,  12).  Quod  non 
proiiest,  oro  te  ,  bonum  potest  dici  ?  Si  licita  sunt 
et  quae  non  pro  salute,  ergo  et  quae  non  bona  sunt, 
licitasunt.  Quid  auiem  magis  vellc  debebis,  quod 
idco  ^^  bonum  est,  quia  licet,  an  quod  ideo  qaia 
prodesl?  Multum  existimo  esse  inter  licentiam  et 
salutem  ^^.  De  t)Ono  non  dicitur  '^^,  licet,  quia   bo- 


a  DeOj  sed  factores,  sccundum  quod  tt  Apostolus  q  nuiw  permitti  non  exspectat,  sed  adsumi.  Permit- 


dicit  (Rom.  ii,  11,  13).  Igitur  si  habes  jus  sacer- 
dolis  in  temclipso,  ubi  necesse  est ;  habeas  oportet 
etiam  disciplinam  sacerdotis,  ubi  necesse  sit  ha- 
bcre  ju»  saccrdotis.  Digamus  tinguis  (14)  ?  digamus 
offers  ^2  ?  Quanto  magis  laico  digamo  capitale  est 
agere  pro  sacerdote  *3^  cum  993  ipsi  sacerdoti 
digamo  facio  auferalur  agere  saccrdotem  ** !  Sed 
necessitati,  inquis,  indulgetur.  Nulla  necessilas 
excusatur,  quse  potest  non  esse.  Noli  denique  di- 
gamus  deprehendi,  et  non  commiltis  in  neces^ita- 
tcm  administrandi  ^^  quod  non  licet  digamo.  Omnes 
nosDeus  ita  vult  ^^  dispositos  esse,  utubique  sacra- 
mentis  ejusobeundis  ^^apti  simus.  Unus  Deus,  una 
fidcs  una  cl  discipliua  ^^.  Usque  adeo,  nisi  ct  laici  ea 


B 


titur  aulem  quo^,  an  bonum  sit,  in  dubio  est,  quod 
potest  etiam  non  permitti,  si  non  habeat  aliquam 
sni  causam  primam.  Propter  incontinentis  peri- 
culum  permiitiiur  nubere  secundo ;  quia  nbi 
licentia  alicujns  non  bonse  rei  subjaceret,  no 
esset  in  quo  probarelur  qui  divinae  voluntati, 
et  quse  suae  potestati  obsequeretur ;  quis  no« 
strum  utilitatis  praeseotiam  2i  sectetur  (16),  et 
quis  cccasionem  licenliae  amplexetur.  Licentia 
plerumque  tentatio  est  disciplinse,  quoniam  991 
disciplina  per  tentalionem  probatur,  tenuti  per 
licentiam  operatur.  ita  fit,  ul  omnia  liceant  sed  wm 
omnia  expediant\  dum  tentatur  cui  permittitar,  et 
judicatur  ^   dum  in  permissioue  tentaiui*.  Licebat 


observent,  per  quae  presbyteri  alleguntur,  quomodo  Q  et  apostolis  nuhere^  et  uxores  circumducere  (16) 

Variae  lectiones. 

6  Ita  Rig,:  Rhen,  editio,  quos  alleget;  edit,  Fran,  quos  allegi  liceat;  cod.  Wouw*:  quos  aUegi 
in  ord,  fac.  oportet ;  leg,  fortasse  :  quos  allegerint  in  ordinem  sacerdotalem  Leop,  "^  Licet  cum 
c^uibus  non  liceat  excipit  vani  Rhen.  licei  cum,  guibus  non  liceat  excepit  Pam,  licet  c.  q.  n.  l.  noo 
exccpil  vani  Par,  *  Adeo  Rhen.  sanctificatus  ideo  ubi  cod,  Wouw,  adeo  ubi  Fran,  Par,  •  Venct,  a 
Deo  Pam,  Seml,  sanciificatus.  Adeo  Leop.  ®  Sic  Rig,  qui  est  tibi  Pam.  Fran,  Paris.  ^®  De  sua  fide 
Rhen.  Pam.  Seml.  ^^  Justificabuntur  Rhen.  Pam,  12  Tingues  ofieres  cod,  Wouw^  "  Vitiose  prima  ed. 
Rhen,  laico  dicat  quo  apud  salutem  sic  et  Fran.  ad  salutcm  erit.  Pam,  habet  quanlo  magis  laico  dicat 
quod  ad  salutem  erit.  ^^  Prima  Rhen,  legeb.  sacerdoti  dicitur  quove  facto  communicatur  {pro  quo 
Lat,  reposuit  excommunicatur)  actione  sacerdotis;  Pam,  legeb,^  qui  eo  faclo  communicatar  actione 
sacerdotis.  ^^  Necessitale  adminisirantes  Fran,  *«  Voluit  Rhen.  Pam.  "  Sanctioni  cjus  obeundse  al. 
sanciiones  ejus  obeund.  Pam.  ^»  Ita  edidit  Rigalt.  casteri  vel  omiser.vel  nihil,  habent.  sani.  *^  Perferre 
Rhe7i,  Fran,  Paris.  praferre  Pam.  Fran.  proferre  cod  Wouw.  ^^  Reiinere  Pam,  Seml.  contincre 
cod.  Wouw.  21  Qui  abest.  a  Seml,  22  Maritatus  Rhen,  Seml.  Pam.  23  Pro  salute  Rhen.  Pam.  Seml 
24  Ergo.  Rhen.  Pam,  ^  Utilitatera  edit.i  Venet.  cceteri  salutem.  2«  Non  vincis  scilicet  Rhen  ^  Prsstao- 
tiam  forte  Rig,  28  Cui  permiltitur  et  vinci  ms.  Wouw, 

Commentarius. 

{{2)  Ubi,  ecclesiastici  ordinis  non  est  consessus.  n  quid  offerendi  veibo,  quid  oblationum^  quid 
Hunc  ordinem  constare  episcopis,  presbyleris,  et  **  oraiionum,  quid  sacrificiorum,  qu'd  dcnique  sa- 
j.»«^^:«  .i;«:i  »:k    ,/^  d„ «*-««. ^ .  :♦««.,«  ,i:„^^«:    :^      crdmcntorum  vocabulis  Teriullianus  siguiticare    so- 

leat.  Ea  vero  cuncia  ex  Indice  Glossarum   coUigeD- 
tur.  IliG. 

(14)  Digamus  tinguis  !Qui  digami  erant,  Eoclesia 
hos  non  admitiebat  ad  sacerdotium,  neque  etiam 
xiQpocT)  Xs^viv,  hos  non  sinit  Ecclesia  prcesidere^ 
inquit  hic  idem  lib.  i  ad  Uxorem,  c.  7.  Lb  Pe 

(15)  Quis  nostrum  uttlitatispra^stantiam  sectetur, 
Fortc  vresentiam,  quod  vocabulum  alibi  usurpat, 
cum   ia   signiticat   quod  est  conducibilius.  Rra. 

(16)  Liceoat  et  apostolis  nubere  ^Dores  ctroim- 
ducere.  £as  habebant  pro  sororibus,  ut  Strom.  Dl, 
docei  Glcmens  Alex. :  unde  Lutheranorum  conatns 
abiit  in  fumos,  qui  ex  Tertulliano  conjugium  cleri- 
corum  astruere  niiuntur.  Post  MagdebargenseSy 
Galixtus  insignis  Luthcranus  hoc  tuendum  soseepit, 
libromque  praegrandem  edidit  de  coDjugio  elenoo- 


diaconis  dixit  lib.  de  Baptismo :  itaque  diaconi  in 
tcrtio  sacerdotio  constiiuti ;  presbyteri  in  secuudo  : 
apiccs  et  princi(ies  omnium  episcopi  :  unde  et 
summi  sacerdoles,  et  simpliciter  sacerdotes.  Prc- 
sbyleri  autem  secundi  sacerdotes,  sive,  ut  est  apiid 
Sidonium,  antistites  ordinc  in  secundo.  Denique 
Idici,  sive  plebeii,  sive  plebs,  caeteri  omncs  in  Ec- 
clcsia  nondum  uUa  dignilate  suffulti,  ut  loquitur 
Optatus  Milevitanus,  iib.  i,  qui  et  lib.  11,  mini&tros 
subjicit  diacoais  :  «  Gcrta  membra  sua,  inquit, 
habet  Ecclesia  :  episcopos,  prcsbyieros,  diaconos, 
niiinistros,  et  lurbam  hdclium.  »  Qui  turbae  et  con- 
sessui  prseerat,  coinmuni  vocabulo  diccbatur  prae- 
ses,  si\e  praesidens,  et  praepositus  i  TcpoearMf.  Rig, 
(13)  Et  offers^  et  tinguis,  et  sacerdos  es  tibi 
solus  Sic  omnmo  habet  exemplar  Agobardi. 
Haec  autem    obscura  videntur    non   advertentibus 


973 


LIBBR  DB  EXHORTATIONB  CA8TITATI8. 


974 


(/ Cor. VI,  12);  liceoat  etdeEvangelio  ali. Scd  quijure  acUlas,  quia   caret  slupri  aftinilate.   Ei  cum  h»c 


boc  usus  noQ  est  in  occasionem,  ad  exemplum  nos 
suum  provocat,  docens  in  eo  esse  probationem, 
io  quo  licentia  experimentum  abstinentise  praestru- 
xit». 

CAPUT IX. 
Si  penitus  sensus  ejus  inlerprelemur,  non  aliud 
dicendum  erit  secundum  mairimonium,  quam  spe- 
des  stupri.  Gum  enim  dicat,  maritos  hoc  in  soUi- 
citudine  habere,  quemadmodum  sibi  placeant ;  non 
utique  de  moribus  (nam  bonam  soilicitudinem  non 
sugillaret);  et  de  cuiiu,  ei  ornatu,  et  omni  studio 
formse,  ad  illecebras  movendas  ^o  solliciios  inielligi 


etiam  de  primis  et  unis  nupliis  praetendi  ad  caus- 
sam  continentiae  possint,  quanto  magis  secundo 
matrimonio  recusando  prsejudicabunt  ^^  I  Gratus 
esto,  si  semei  tibi  indulsit  Deus  nubere ;  gralus 
autem  eris,  si  iterum  indulsisse  illum  tibi  nescias. 
Caeterum,  abuteris  indulgentia,  cum  siae  modesiia 
uteris.  Modestia  a  modo  intelligitur.  Non  tibi  sufficit 
de  summo  illo  immaculatae  ^  virginitatis  gradu  in 
secundum  recidisse  **  nubendo ;  sed  in  tertium  ad- 
huc  devolveris,  et  in  quartum,  et  forlassis  in  plu- 
res,  postquam  in  secunda  statione  continens  non 
fuisti :  quia  nec   prohibere  plures  nuptias  voluit, 


vclit;  de  forma  aulem  et   cultu  placere  carnalis  ^  qui  de  secundis  provocandis  rclractavit.  Nubamus 


concupiscentiae  ingenium  sit,  quae  etiam  slupri 
caasa  est :  ecquid  videiur  tibi  stupri  affine  esse 
secundum  matrimonium,  quoniam  ea  in  illo  de- 
prehendo  quse  stnpro  competunt  ?  Ipse  Dominus  ^^ : 
Qui  videritf  inquil,  mulierem  ad  concupiscendum^ 
jam  stupravit  eam  in  corde  suo  (Matth.  v,  28),  Qui 
autem  eam  ad  ducendum  viderit,  minus  an  plus 
fccit  32  (17)?  Quid,  si  etiam  duxerii?  quod  non  fa- 
ceret,  nisi  et  ad  ducendum  concupisset,  et  ad  con- 
capiscendum  vidissct.  Nisi  si  potest  duci  uxor,  quam 
non  videris  nec  concupieris^^.  Multum  sane  interest, 
maritus  an  cselebs  aliam  concupiscat  ^^.  Omnis 
mulier  etiam  caelibi  alia  est  3^,  quandiu  aliena; 
nec  per  aliud  tamen  fit  marita ,  nisi  per  quod  et 
adultera.  Leges  videntur  matrimonii  et  stupri  dif* 
ferentiam  facere  per  diversitatem  illiciti,  non  per 
99^  conditionem  rei  ipsius.  Alioquin  quae  ^6  res 
et  viris  et  feminis  omnibus  adest  ^'7  ad  matrimonium 
et  stuprum?  commistio  camis  scilicet,  cujus  con- 
cupiscentiam  Dominus  ^a  siupro  adsequavit.  Ergo, 
inquis,  jam  et  primas,  id  est,  unas  nuptias  destruis. 
Nec  immerito,  quoniam  ei  ipsae  ex  eo  constant, 
qao  ei  stuprum.  Ideo  oplimum  est  homini  mulie- 
lem  non  attingere,  et  ideo  virginis  principalis  san- 


B 


igitur  quotidie,  et  nubentes  ab  ultimo  die  deprehen- 
damur  tanquam  Sodoma  el  Gomorrha  :  quo  die , 
V(e  illudsuper  prsegnantes  [adimplebitur  ^,]  idest, 
super  maritos  et  incontinentes  :  de  nuptiis  enim 
uteri ,  et  ubera,  et  infantes.  Et  quando  finis  nu- 
bendi?  Credopost  finem  vivendi  (18). 

CAPUT  X. 

Renuntiemus  camalibus,  ut  aliquando  spiritalia 
retractemus  ^^.  Rape  occasionem,  etsi  non  exopta- 
tissimam,  altamcn  opportunam,  non  habere  cui 
debitum  solveres,  et  a  quo  exsolvereris  :  desiisti 
esse  debitor.  0  tc  felicem  !  dimisisti  debitorem  ; 
sustine  damnum  ^^.  Quid  si,  quod  diximus  dam- 
num,  lucrum  sentias?  Per  continentiam  eiiim  ne- 
gotiaberis  magnam  substantiam  sanclilatis;  parci- 
monia  carnis  ^^,  spirilum  adquires.  Recogitemus 
enim  ipsam  conscientiam  nostram,  quam  alium  se 
homo  sentiat :  cum  forte  a  sua  femina  cessat,  spi- 
ritaliter  sapit.  Si  990  orationem  facit  ad  Domi- 
num,  prope  est  coelo.  Si  scripturis  incumbit,  totus 
illic  est.  Si  psalmum  canit,  placet  sibi.  Si  daemo- 
aem  adjurat,  confidit  sibi.  Ideo  Apostolus  tempo- 
ralem    purificationem    orationum    commendanda- 


Varise  lectiones. 

»  Abstinentiam  prsestruxit  Jun,  praestruxerit  cod,  Wouw.  ^o  Moliendas  Seml.  ed.  Venet.  3i  Interim 
Dominus  ipse  Rhen.  Fran,  Par.  Pam.  ^^  Minus  perfecerit  Fran.  Par.  minus  par  fecit  Rhen.  33  gisi  non 
Tideris,  concupieris  saltem,  cum  ipsam  ducere  cceperis  Rhen,  Par.  et  al.  ^  Marilus  ab  zelo  non  concupi- 
scens  Fran,  Paris.  multum  sane  abest  maritus  ab  zelo  Pam.  ^^  Mulier  zelivira  est  Pam.  Par.  Fran, 
"  Quae  ahest  a  Pam,  Rhen,  Seml.  ^*'  Eadem  imponit,  esl  enim  el  malr.  Fran.  Par.  Pam.  38  Scilicet 
certandum  cuius  concupiscentia  nos  Pam,  ^  Prsevidebnntur  Rhen.  Pam,  ^^  Junxere  Rhen,  sincerse 
eonjiciebat  id,  inuxorae  Pam.  Par.  **  Deliquisse  Rhen.  Pam,  Hoc  verb.  intulit  Rig.  *3  Pructifice- 
mu8  Rig.  ^  Simile  damnum  Rhen.  Pam,  ^^  Carnis  servientis  Fran.  Par,  carai  ssevienti  Jun, 

Commentarius. 

ram.  In  eo  autem  errore  deprehenduntur  Socrates  q  c.  de  episc.  et  cler.  Lb  Pr. 
etSozomenus  qui  Nicsenum  conclium  aiunt  liberum  ^     (M)  minus  an  plus  fecit?  In  exemplari  legitur, 
reliquisse  clericis  conjugium,  quod   quam  falsum      minus  amplius  fecit.  Forte  autem  vocula  an  cum 
sit  docet  canon  tertius,     dbcvr)foptu<jiv   koOoXcu  ^  |xi«     sequenti  coaluit  affinitate  soni,  minus  an  amplius 


JdEXi)  Zdvo^oc  |XTTe  l7ciaxo7ca>,  (iiJte  7Ccio6uTtpu>,  (i.i(t8 
iaxo'vc{):  uvjTt  SXeoc  t)v\  tuv  Ix  ntXriOt^  i|trvai  ouvtiooxTOv 
l^itv  -  T^V  t\  (jL^  dpa  {i.v)T£pa  ^  d^eX^iiv,  ^  Otfov,  ^  Sl 
uffva  icpbatftica  itooav  Ono^Cav  ^iajct^eu^ev.  Omnino  prO' 
nibuU,  magna  synodus,  ne  episcopusj  neque  pres- 
hyter^  neque  diaconus^  neque  ulh  ordinis  ecclesia- 
siici  exiraneam  habere,  prxtermairem  aut  soro^ 
rem  aut  amitam,  aut  eas  tantum  versonas  quas  a 
suspiciane  omni  essent  immunes,  Idem  habes  can. 
3,  coQC.  Carthag.  et  ex  jure  civili  1.  sacris.  can.  45» 


fecit. 

(18)  Credo  post  finem  vivendi.  Sic  legebat  Hiero, 
nymus,  Epist,  ad  Geroniiam^  non  ul  in  vulgatis 
editionibus:  c  Post  tinem  subaudi.  Adhinniamus, 
inquit,  ad  omnes,  feminas,  et  in  exemplum  Sodomiae 
et  Gomorrhap,  ab  ultimo  dic  deprehendamur  ven- 
dentcs  et  ementes,  et  nubentes  ot  nuptni  tradentes, 
ut  tunc  sit  finis  cujugii,  quando  terminus  vitae.  » 

RlG. 


«i75 


TERTULLUNI  OPBRUM  PAR8  IL  —  SBRIBS  II,  MORALIA. 


976 


Fum  causa  adjecit  [(19);  ut  sciremus,  quod  ad  a 
tempus  prodest  ^  semper  nobis  exercendum  esse, 
ut  semper  prosit.  Quoiidie  ^'^,  imo  omni  momento 
oratio  hominibus  necessaria  est,  utque  et  conti- 
nenlia,  poslquam  oratio  necessaria  est.  Oratio  de 
conscientia  procedil.  Si  conscientia  erubescal  ^, 
erubescil  oraiio.  Spiriius  deducit  orationem  ad 
Deum.  Si  spirilus  reus  apud  se  sit  conscientiae  eru- 
besccntis,  quomodo  audebit  oralionem  ducere  ab 
illa  *9,  de  qua  erubescente  et  ipse  suffunditur 
sanctus  minister  ?  Etenim  est  prophetica  vox  vete- 
ris  Testamenti:  Svncti  eritis^  quia  Deus  sanctus 
(  Levit,  XI,  44,  seq. ;  xix;  2;  I  Petr^,  I,  »16  );  et 
rursus  :  Cum  sancto  sanctificaberis^  et  cum  viro  in^ 
noente  innocens  eris^  et  cum  electo  electus  {Psal. 


CAPUT  XII. 


Scio  quibus  cassaiionibus  coloremus  insatiabi- 
lem  carnis  cupiditatem  :  praetendimus  necessiiates 
adminiculorum,  domum  administrandam,  familiam 
regendam,  loculos,  claves  custodiendas,  lanificium 
dispensandum,  victum  procurandum,  curas  dome- 
sticas  ^^.  Scilicet  solis  maritorum  domibus  bene 
est.  Perierunt  ccelibum  familise,  res  spadonum, 
fortunae  militum,  aut  peregrinantium  sine  uxoribns. 
Non  enim  nos  et  milites  sumus  ?  eo  quidem  majoris 
disciplinse,  quanto  tanti  imperatoris.  Non  et  nos 
peregrinantes  in  isto  saeciilo  sumus?  Gur  autem  ita 
dispositus  es,  o  christiane,  ut  sine  uxore  non  pos- 
sis  ?  Nunc  et  consors  onerum  domesticonim  neces- 
saria  est.  Habe  aliquam  uxorum  spiritalem,  adnume 


XVIII,  26).   Debemus  enim  iia  ingredi  in  disciplina  D  de  viduis,  fide  pulcram,  paupertate  dotatam,  setaie 


Domini,  ut  dignum  cst,  non  secundum  carnis  ca- 
lentes  concupiscentias  ^.  Ita  enim  et  Apostolus 
dicil ,  quod  sapere  secundum  carnem  mors  sit;  se- 
cundum  spirilum  vero  sapere  vita  seterna  sit  in 
Chrisio  Jesu  Domino  nostro  (20).  Si  haec  obfusio  ^i, 
eliam  cum  in  unis  nuptiis  res  carnis  exercetur, 
Spiritum  sanctum  avertit,  quanto  magis  cum  in 
secundo  matrimonio  agitur  ? 

CAPDT  XI. 

Duplex  enim  rubor  est ;  quia  in  secundo  matri- 
monio  duae  uxores  eumdem  circumstant  maritum ; 
una   spirilu,   alia  in  carne :  neque  enim  pristinam 


signatam  :  bonas  nuptias  feceris.  Hujusmodi  nxo- 
res  etiam  plures  haberi  Deo  gratum  est.  Sed  po- 
sieritatem  recogitant  christiani,  quibus  crastinum 
non  est.  Hseredes  Dei  servus  desiderabit,  qui  seme- 
lipsum  de  saeculo  exhaeredavit?  El  ideo  quis  repe- 
tat  matrimonium,  si  de  pristino  non  habeat  libe- 
ros?  Habebit  itaque  hoc  primum,  ut  diutios  velit 
vivere,  ipso  apostolo  festinante  ad  Dominam? 
Certe  expeditissimus  in  persecutionibus,  constan- 
tissimus  in  martyriis,  promplissimus  in  communi- 
cationibus,  temperanlissimus  in  acquisitionibus : 
postremo  securus  morieiur,  relictis-  filiis  forsitaD 
qui  illi  parentent.  Numquid  ergo  hujusmodi  et  rei< 


poteris  odisse,  cui  ctiam  religiosiorem  ^^  reservas  C  publicae  prospectu  aguntur,  ne  civitates  deficiant, 


affectionem,  ut  jam  receptae  apud  Dominum,  pro 
cujus  spirilu  postulas,  pro  qua  oblaiiones  annuas 
rcddis.  Stabis  ergo  ad  Dominum  cum  tot  uxoribus, 
quol  in  oratione  commemoras  ?  et  offeres  pro  dua- 
bus  ?  ct  commendabis  ^^  illas  duas  per  sacerdotem 
de  monogamia,  ordinatum,  aut  etiam  de  virginitate 
sancitum,  circumdatum  virginibus  ac  univiris,  et 
ascendcl  sacrificium  9^7  tuum  libcra  froute  ?  et 
inter  caeteras  voluolates  bonae  mentis,  postulabis 
tibi  ct  uxori  caslitatem  ? 


si  soboles  non  exerceantur  :  ne  leges,  ne  jnra,  ne 
commercia  delabantur;  ne  templa  derelinquantor; 
ne  non  sint  qui  adclameni :  christiaxi  ad  bestias  ^. 
Hapc  enim  audire  desiderant,  qui  filios  quseniai. 
Sufiiciant  ad  consilium  viduitatis  vel  ista,  praecipoe 
apud  nos,  importunitas  liberorum,  ad  qnos  sasd- 
piendos  legibus  compelluntur  homines;  quia  sa- 
piens  quique  nunquam  999  libens  filios  deside- 
rasset.  Quid  ergo  facies  si  novam^  uxorem  de 
tua  conscientia  impleveris?  dissolvas  medicamini- 


Varise  lectiones. 

*6  Purificalioni  orationem  commendavit  causatus  id  q.  a.  t,  permiserat  Pam,  Par.  Pran.  ^*'  Cod. 
Wouweri  :  Quot.,  imo  si  omni  mom.  Rig,  :  Quotidie,  omui  mom.  a/.  :  si  quot.,  omni  mom.  ^  Cod, 
Wouweti  :  si  conscientia  crubescit.  Rig,  conscientiae  erubescentis.  ^^  Cod.  Agobardt :  orat.  deducere  ab 
aliare.  Verba,  de  qua — ministcr  Rig,  solus  refert,  ^  Rhen,  aliique :  ut  Deo  dignum  fructum,  non  sec. 
cariiis  ex  squalentio  conc.  jRt^.  caientcs  concupiscentias  Par,  f,  squalentcs.  Jun.  ^^  Obtusio  Fran,  PAr, 
Pam.  ^2  Gariorem  Jun,  clariorem  Fran,  Par.  ^^  Commemorabis  Fran,  Par,  ^*  Communiendas  Rig. 
5s  Christianis  leonem  Rig,  ^  Si  nolens  ux.  Ciaccon,  si  nolis,  si  uxorem  Paris,  Pam, 

Commentarius. 


(19)  Ideo  Apostolus  temporalem  purificationem 
orationum  commendandarum  causa  adjecit,  Religio- 
sas  nuptiarum  inducias  signiticat.  El  aliquid  eju- 
smodi  ciiam  apud  Gcntiles  fuisse  tesiaiur  illud  Ju- 
vcnalis,  iu  sexta  sat.  ; 

llle  petit  veniam,  quodens  non  abstmet  uxor 
GoDcubitu,  sacris  observandisqae  diebus.  RiG. 

(20  Vita  cetema  sit  in  Christo  Jesu  Domino 
nostro,  Post  h%c  verba  in  antiquissimo  exemplari 
ieguntur  pluscula,  quae  rejecta  fuisse  videntur,  ob 


n  nimias  laudes  Priscae  illius  Montanic»,  cajas  et 
^  verba  citantur.  Reddimus  hic  tamen,  quo  ma^ 
miremur  homiuem  tanium  eliam  talibus  deapi 
poiuisse.  RiG.  —  Rig.  in  suo  mscr.  haec  inserta 
reperit,  quae  non  dubitat  Aug.  Neander  quin  ab 
ipso  TertuU.  sint  scripta:  c  Item  per  sanctam 
prophetidem  Priscam  ita  evangelizatur,  qaod  san- 
cius  minister  sanctimoniam  noverit  mmistrare. 
Purificantia  enim  concordat,  ait^  et  visiones  vident 
et  ponentes  faciem  deorsum  etiam  voces  audiant 
manifestas,  tam  salutares  quam  et  oocaltas.  » 


«77 


UBBR  OB  BXHORTATIOlfB  GASniATlS. 


978 


bns  eoneeptnm  ^1  ?  Poto  nobis  non  magis  licere  n  petua  ^.  Novimus  vlrgioes  Yesl»  et  Junonis  apnd 


oaseentem  necare,  quam  natum.  Sed  fortassc  illo 
tempore  praegnantis  uxoris,  remedium  tantae  solli- 
citudini  ^  a  Deo  petere  audebis  (21),  quod  in  te 
positum  recusasii.  Aliqua,  opinor,  sterilis  prospi- 
cietur,  jam  vel  frigidioris  setatis.  Satis  consulte, 
ei  in  primis  fideliter.  NuUam  enim  credidimus,  Deo 
volente,  sterilem  aut  anum  enixam ;  quod  adeo 
magis  evenire  potest,  si  quis  praesumptione  hujus 
provideniise  suae  Dei  aemulationem  provocarit.  Sci- 
mos  denique  quemdam  ex  fratribus,  cum,  propter 
filiam  8uam,  secundo  matrimonio  sterilem  captas- 
set  uxorem,  tam  iterum  patrem  factum,  quam  et 
iterum  maritam. 

CAPUT  xin. 


Achaiae  oppidum,  Apollinis  apudEphesos,  et  Miner- 
vae  quibusdam  locis.  Novimusel  coutinentes  viros^^ 
et  quidem  tauri  illius  aegyptii  anlistites.  Femioas 
vero  Cereri  Africanae  ;  cui  etiam  sponle  abdicato 
999  matrimonio  adsenescunt,  aversantes  exinde 
conlactum  masculorum  ^^,  usque  ad  oscula  filio- 
rum.  Invenit  scilicet  diabolus,  post  luxuriam, 
etiam  castitatem  perditricem  ^,  quo  magis  reus 
sit  Cbristianus,  qui  castitatem  recusaverit  conser- 
valricem.  Erunt  nobis  in  testimonium  et  feminae 
quaedam  saeculares,  ob  univiratus  obstinationem, 
famam  consecutae  :  ut  Dido  ^,  quae  profuga  in 
alieno  solo,  ubi  nuptias  regis  uHro  optasse  debue- 
rat,    ne  tamen  secundas  experiretur,  maluit  c   con- 


Ad  banc  meam  cohortationem  ^®,  frater  dilectis-  B  trario  uri  quam  nubere  (24) ;  vel  illa  Lucretia  quae 


sime,  accedunt  eiiam  saecularia  exempla  (22),  quse 
aaepe  nobis  etiam  in  testimonio  posita  sunt,  cum 
quid  bonmn,  et  Deo  placilum  ab  extraneis  quoque 
agnoscitur,  et  testimonio  oneratur.  Denique,  mo- 
nogamia  apud  ethnicos  ita  in  summo  honore  est, 
ut  et  virginibus  legitime  nubentibus  univira  pro- 
nnba  (23)  adbibeatur;  et  si  auspicii  causa,  utique 
boni  auspieii  est.  Item,  ut  in  qnibusdam  solemni- 
bas  et  offidis,  prior  sit  univirae  locus.  Gcrte  flami- 
nica  nonnisi  univira  est,  quae  et  flaminis  lex  est. 
Nam  prior  cum  ipsi  pontifici  maximo  iterare  ma- 
trimonium  non  licet,  utique  monogamiae  gloria  cst : 


etsi  ^^  semel  per  vim,  et  invila,  alium  virum  passa 
est,  sanguine  suo  maculatam  ^  carnem  (26)  abluit, 
ne  viveret  jam  non  sibi  univira.  Plura  exempla  cu- 
riosius  930  de  nostris  invenias  ^"^  (26),  et  quidem 
tanto  potiora,  quanto  facilius  ^  esl  vivere  in  ca- 
stitate,  quam  pro  ea  mori  ;  hoc  ^st,  animae  id  bo- 
num  misccri,  quam  non  vivendo  separari  ^^.  Onanti 
igitur  ei  quantae  in  ecclesiasiicis  ordinibus  de  con- 
tinentia  ccnsentur,  qui  ''o  Deo  nuberemaluerunt,  qui 
carnis  suae  honorem  restituerunt,  quique  ''^  so  jam 
illius  aevi  filios  dicaverunt,  occideotes  in  se  -concu- 
piscentiam   libidinis,    et     totum  illud    quod  intra 


eum  autem  Dei  sacramenta  Satanas  affectat,  pro-  Qi*^radisum   non    potuit   admitti?  Unde  praesumen- 

vocatio  est  nostra ;  imo  suffusiOy  sipigri  sumus  ad  dum  est  hos,  qui    intra    paradisum  recipi   volent, 

continentiam  Deo  exhibendam,  quam  diabolo  qui«  tandem  debere  cessare  ab  ea  re,  a  qua  paradisus 

dam  prsestant,  nunc  virginitate,  nunc  viduitate  per-  intactus  est. 

Yariae  lectiones. 

5''  Dissoluturus  es  medicamine  Fran.  Par.  ^  Tanta  solitudine  Rhen.  ^'^  Contentionem  Fran. 
Par,  Pam.  ^o  Qui  antistant  nunc  virginitate.  nunc  vid.  evirant  Fran.  6i  Cum  autem  Dei 
nt  simius  taotum  Satanas  ad  perficiendum  provocatio  est  nostri  —  quia  diabolo  —  noverimus 
(novcrim   Par.)    virgines  Yestae   apud    Romam,   et  Junonis    apud  Achniam,   et   ApoIIinis    apud   Del 

Sbos,  et  Minervae  et  Dianae  omtiibus  locis.  Novcrimus  (noveram  Par,)  contioeotes  viros  coa^  Wouw. 
>  Ekinde  adempto  contactu  Fran.  Par.  ^  Lux  castitatis  Fran.  Par.  ^  Aliqua  Dido  Rig.  65  u^ 
Fran.  Par.  et  Rhen.  ^  Maculata  Rhen.  ccrto  Rhen  Seml.  Pam.  ^i  Inveniam  Rhen.  Seml.  Pam. 
^  Quanto  majus  est  Rhen.  Pam.  Rig.  ^^  Quam  vivendo  separari  animam  a  malo  Jun.  id  bonum 
ioseri,  ^uam  vivenli  separari.  Lat  quam  non  vivendo  separari.  Quantae  et  quae  cod,  Wouw.  quam  viveodo 
separari  animam  Fran.  Par.  ''o  Quae  Fran.  "^^  Quaeque  Fran. 

Commentarius. 
(21)  ran^(S5C)//u;i<udtnia  1)^0  p^^^r^atuie^tj,  etc.  Qrat :  sicut  auspex,cujus  etiam   hic  meminit   Auc- 


Legi  hunc  locum,  sed  immutatis  tantisper  ver- 
bis :  c  Tanta  sollicitudine  petere  audebis,  quod  in 
te  positum  recusabis  ?  »  111  ud  autem  est  quod  ait 
Aristides  de  concord.  ad  Rhod.  '^Atojcov  toic  Oeot!» 
hojiyjuy  ofiToTc  ^t  {t^  ^<SX£a6ai  irpdTTeiYi  d  f'  V^^ 
ftvflu  ^oxet  Totc  Oeoic  auToic  Ridiculum  esse  Deos 
fatigare^noUe  tameneafacere  quce  innostra  pote- 
staie  sita  esse^  Dii  ipsi  norunt.  Sic  objurgat  Graecos 
Demosthenes,  Philipp.  III,  quod  facerent  quemad- 
modum  ii  qui  grandinem  jamjam  cadeniem  spec- 
tant,  ab  ca  incolumes  se  optant,  cum  tamen  nuUus 
deea  avertenda  laboret.  Pe  Pr. 

(22)  Accedunt  etiam  scecularia  exemplaria.Eliwai 
apud  eos  qni  pecudes  et  boves  immolabani,  in 
summa  commendatione  caslitatem  fuisse  tradidit 
Porphyrius,  dtptjv  Te  toOtyjv  jcop.fi[ovTa  tyjv  Upov  6a{av 
»a\  Oetb^  x6xapio(Aivov.  RiG. 

(23)  Vnimra  pronuba.  Pronuba,  testc  Donato,  ex 
parte  uxoris  nuptiis  praeeundis  et  comitandia  praes- 


tor,  ex  parte  viri,  sic  dictus  quod  suspicia  siat 
dicta  quasi  avispicia  pro  nuptiis  ex  volatu  avium 
captare  soleret.  Pam. 

(24)  Maluite  contrario  uri  quam  nubere.lgHQ 
contrario  scilicet  amoris  ignem  exstinxit.  Rig. 

(25)  ^aculatam  camem.  Animus  enim  immacu- 
latus  restiterat  adulteno.  Itaque  splendide  ac  ve- 
rissime  diclum  illud  a  decltnialore  quodam  veteri : 
c  Duo  fuerunt,  ct  unus  adulterium  commisit.  » 
Praeclare  autem  Auguslinus  hujus  iacinoris  ^lo- 
riam  elevans,  ut  vauam,  ul  humanam,  ut  minime 
chrislianam,  non  essc  ait  in  ea  specic  quod  lanto- 
pcre  laudetur.  »  Lucretia  violata,  inquit,  Lucretiam 
castaminteremit.  Cur  intcrfcciricem  innocentis  et 
castae  tanta  praedicatione  laudalis?  »  Rig. 

(26)  Plura  exempla  curiosius  de  nostris  invenias 
Totam  periodum  hic  repraesentamus  uti  cst  in 
exemplan  Agobardino.  Rig. 


979 


TBRTULI4ANI  OPBRDH  PiRS  D.  -  SERIBS  U,  MORALIA. 


980 


0.  SEPT.  FLOR.  TERTULLIANI 


UBER 


DE    MONOGAMIA 


(1) 


ARGUMENTUM.  j^ 

Montanuin  hic  passim  Paraclelum  nominat.hae- 
rcticumque  negal,  quamvis  Gataphrygarum  secla- 
torcm.  Mediam  aulcm  sc  viam  lenfre  inter  eos  qui 
ncgant  nuptias,  et  aiios  qui  plures  repetitas  indu- 
cunt ;  adeoqnc  Monogamiam  tuctur,  doceique  no- 
vam  non  esse  hanc  disciplinam,  sed  veterem  et 
propriam  Christianorum. 

CAPUT  PRIMUM, 

Haerelici  nuplias  auferunt  (2),  Psychici  ^  inge- 
runt  (3).  Illi  nec  semel,  isti  non  semei  nubunt.  Quid 
agis.  lex  Creatoris?  Inter  alienos  spadones  (4)  et 
aurigas  tuos  (5)  ^  tandundem  qucrcris  de  domestico 
obsequio,  quantum  de  fastidio  extraneo;  proinde  ^ 
te  931  laedunt  qui  abutuntur,  quemadmodnm  qui  ■* 
non  utuntur.  Yerum  neque  coulincnlia  ejusmodi 
laudanda,  quia  haeretica  est*  neque  licentia  dcfen- 
denda,  quia  psychica  esi.  Illa  blasphemat,  isla 
luxuriat.  Illa  destruil  nuptiarum  Deum,  ista  con- 
fuudit.  Pencs  nos  autem,  quos  spiriiuales  merito 
dici  facit  agnitio  ^  spiritalium  cha^ismatum,  con- 
tinentia  tam  religlosa  est,  quam  liceniia  verccunda, 
quandoquidem  ambse  cum  Creatore  sunt.  Conli- 
neniia    Icgem  nuptiarum   honorat,  licentia  tempe- 


rat.  Ola  non  cogitur;  ista  regitur.  Illa  arbitriaoi 
habet,  hsec  modum.  Unum  matrimonium  novifnus, 
sicut  unum  Deum.  Magis  honorem  refert  iex  nap- 
tiarum,  ubi  habet  et  pudorem.  Scd  Psychicis  oon 
recipientibus  spiritum,  ea  quae  sunt  spiritus  oon 
placent.  Ita,  dum  quae  sunt  spiritus  non  placent,  ea 
quae  sunt  carnis  piacebunt,  ut  conlraria  spiritoi  *• 
Caro,inqmi,  adversus  spiritum  concupiscit,  et  spi- 
ritus  adversus  carnem  (Galat.  v,  17).  Quid  aatem 
concupiscet  caro,  quam  quae  magis  carnis  sontY 
Proptcr  quod  et  in  primordio  extranea  spiritos 
facta  esl:  Non,  inquit  {Gen,  vi,  3),  permanebit  spi* 
ritus  meus  in  istis  hominihus  in  cevum,  eo  quod  caro 
sint, 

CAPUT  II. 
Itaque  Monogamiae  disciplioam  in  hseresim  ex- 
probrant  ^.  Nec  ulla  magis  ex  caussa  Paracletom 
negare  coguntur ,  quam  dum  existimant  novae  dis- 
ciplinae  insiitutorem,  et  qiiidem  durissimae  ^  illis, 
ut  '^  jam  de  hoc  primum  consistendum  sit  in  generali 
retractatu.  An  capiat  Paracletum  aliquid  tale  do- 
cuisse,  quod  aut  novum  deputari  possit  adversas 
cathoUcam  traditionem,  aut  onerosum  adversos  le- 
vem  sarcinam   Domini  ^?  De  utroque  autem  ipse 


Variae  lectiones. 

*  Physici  Rhen.  2  Urigas  Priorius ;  origas  sive  perorigas  conjicit  Rig.  3  Agnilio  abesi  Rhen.  Fran* 
&  Conlraria  spiritus  Rhen.  ^  £xprobani  Rhen.  ^  Dirissimae  Rhen.  "^  £t  Rhen.  ^  Domini  abest.  Rken 
Par. 

Commentarius. 


(1)  Aperte  hoc  libro,  atque  item  srquentibus, 
Montani  do^ma  tuelur.  Credebat  autcm  instare 
diem  Domini,  et  fideles,  volebat  esse  ad  martyria 
paratissimos.  Itaque  detrahenJa  pulavit  Christianis 
onimia  vit»  humanioris  retinacula,  quae  solebant 
animos  ai  pericula  reddcre  segniores.  Cujusmodi 
sunt  uxores  nt  liberi,  et  curae  ex  istis  multiplices. 
Quod  coosilium,  aliasfortcanexcusabile,  cum  etiam 
detortis  ct  Dei  et  Apostoli  verbis,  unde  sibi  pleri- 
que  nimium  blandiebantur,  aggredi  uon  dubitave- 
rit,  jure  est  ab  Ecclesia  reprchensufn  damnatum- 
que.  RiG. 

(2)  Hceretici  nupiias  auferunt.  Marcionitas  hic 
tantum  signal,  qui  conjugium  condemnabant.  Lb 
Pr. 

(3)  Psychici  ingerunt.  Mediam  viam  tenere  velle 
videtur,  inler  Marcionilas  qui  nuptias  damnabant, 
et  P^ychicosquinuptias  repetere  concedebant.  Non 
ost  autem  dubium  quin  per  Psychicos,  orthodoxos 
intelligat,  quorum  e  nnmero  fuisse  tcstatur  lib. 
adv.  Prax.  c.  1  :  »  Et  nos  quidcm  postea  agnitio 
Paracleti  atque  defensio   dixjunxit  a  Psychicis.   » 


Psychicos  vero,  veluti  animales  dixit,  qnoniam  ex 

quo  Montani  factus  est  assecla,   spiritalem  se  vo- 

p  cavit,   animalis  vero  homo   ea  non  percipit  qvm 

C  sunt  Spiritus   Dei,   ut  habet  Apostolus    I  Cor.  ii, 

Toi    Secu  RiG. 

(4)  Inter  alienos  spadones.  Hoc  est,  inter  b»re- 
ticos,  qui  nuptias  auferunt.  Haeretici  alieni  et  ex- 
tranei  sunt  Cathoiicis.  Spadones  vocat  osores  nup- 
tiarum.  Rig. 

(5)  Et  aurigas  tuos.  Legendum,  etverorigas  iuos. 
Yarroni,  lib.  ii  de  re  rust.  ubide  aamissura  eqaa- 
rum.  Peroriga  dicitur  quisquis  admittit.  Itaqoe 
acutissime  Perorigas,  sive  praurigas  sive  prarigas 
vocat  Psychicos,  qui,  ut  ipse  ait,  nuptias  iagere- 
bant.  et  quasi  pruriginem  conciliabant.  TuoSt  di- 
cit,  legcm  compellans;  nam  alicui  ab  ea  non  ceo- 
sebaniur  etiam  Seplimio  Psychici,  qui  ei  Ga^olid. 
RiG.  —  Urigas  tuos.  Si  legas,  urigas,  quasi  ab 
urendo,  hoc  est  qui  pruriginem  velati  movebant, 
quid  juvabunt  illa  commenta  Pamelii  de  aarigis  in 
Girco  Roro.  ?  Lb  Pa. 


961 


LIBBR  DB  HONOGAMIA. 


982 


Domiaus  pronuntiavil.  Dicens  enim  :  Adhuc  multa  1  Deo  cogilenl :  nupti  vero  quomodo  in  matrimonio 


habeo  quas  loquar  ad  vos,  sed  nondum  potestis  por- 
tareea;cumvenerit  Spiritus  sanctus^  illevos  ducet 
in  omnem  veritatem  {Joan.  xvi,  12),  satis  utique 
praelendit  eaaciurum  illum  quse  et  nova  existimari 
possint,  ut  Dunquam  retro  edita,  et  aliquanto  one- 
rosa,  ut  idcirco  nonedita.  Brgo,  inquis,  hac  argu- 
mentatione  quidvis  novum  et  onerosum  Paracleto 
adscribi  poterit,  etsi  ad  adversario  spirilas  fuerii. 
Non  utique.  Adversarius  enim  spiritus  ex  diversi- 
tate  prsedicationis  appareret  ^,  primo  regulam 
adulterans  6dei,  et  ita  ordinem  adulterans  disci- 
plinae;  qnia  cujus  gradus  prior  est,  ejus  corruplela 
antecedit,  id  est  fidei,  quse  prior  est  disciplina. 
Ante  quis  de  Deo  haereticus  sit  necesse  est,  et  tunc 


quis  suo  placeat  (I  Cor.  vii,  32.)  Et  possum  conien- 
dere,  non  mere  bonum  esse,  quod  permittitur.  Quod 
enim  mere  bonum  est,  non  permittitur,scd  ullro  li- 
cet.  Permissio  habet  causam,  aliquando  et  necessita- 
tis  ^o.  Denique,  in  hac  specie  non  est  voluntas  per- 
miltcntis  nnbere.  Aliud  enim  vult :  Volo  vos^  inquit, 
omnes  sic  esse,  quomodo  et  ego  (I  Cor.  vii,  7).  Et 
cum  ostendit  melius  esse  ^^  quid  utique  se^  velle 
confirmat,  quam  quod  melius  esse  prsemisit  ?  Et 
ita,  si  aliud  quam  quod  voluit  permittit,  non  volun* 
tate,  sed  neccessitate  permittens,  non  mere  bonun 
ostendit,  quod  invilus  indulsil.  Denique  cum  dicit. 
Melius  est  nubere  qu^m  uri,  quale  id  bonum  intelli- 
gendum,est,  quod  meliusest  poenatquodncnpotesi 


de  inslitnto.  Paracletns  autem  mnlta  habens  9S9  B  videri  melius  nisi  pessimo  comparatum  ?   Bonum 

edocere,  qne  in  illum  disiulit  Dominus,  secundum 

pnefinitionem,  ipsum  primo  Ghristnm    contesiabi- 

tar«  qualem  credimus,  cum  toto  ordine  Dei  Grcato- 

ris,  et  ipsnm  glorificabit,  et  de  ipso  commemorabit ; 

et  sie  de  principali  regula  agnitus,  illa  multa  quse 

BODt  diselplinamm  revelabit  fidem,  dicente  pro    eis 

integritate  prsedicationis,   licet  novis,   quia   nnnc 

revelantur ;  lioet  onerosis,  quia  nec  nanc  sustinen- 

tur;  non  alterias  tamen  Ghrisii,   quam  qai   habere 

ae  dixit,  et  alia  multa,  quae  a  Paracleto  edoceren- 

tor;non  minus  istis  onerosa,  quam  illis  a   quibus 

Dondnm  tnne  sastinebaatur. 

GAPDT  ni. 

Sed  an  onerosa  monogamia,  viderit  adhac  impu- 
dens  iDfinnitas  camis.  An  autem  nova,  de  hoc  in- 
terim  constet.  Illud  enimamplius  dicimuSf  etiam  si 
totam  et  solidam  virginitatem  sive  continenliam 
Paradetns  hodie  determinasset,  ut  ne  unis  quidem 
nnptiis  fervorem  carnis  despumare  permilteret,  sic 
quoqoe  nihil  novi  inducere  videretur,  ipso  Domino 
apadonibus  aperiente  regna  coelorum  {Math.  xix, 
12),  ntei  ipso  spadone  (6);  ad  quem  spectans  et 
Aposlolns,  propterea  et  ipse  castratus,  continentiam 
mavult.  Sed  salvo,  inquis,  jure  nubendi.  Plane  sal- 
yOf  et  videbimus  quousqne;  nihilominus  jam  ex  ea 
parte  destmcto,  qua  continentiam  prsefert.  Bonum^ 
iskquii^homini  mulierem  non  contingere  (/  Cor.  vii, 
I).  Ergo  malum  est  contingere.  Ninil  enim  bono 
conirarittro,  nisi  malum  (7).  Ideoque  superesse,  at 
et  qni  babeant  nxores  sic  sint,  qnasi  non  habeant ; 
qno  magis  qui  non  habent,  habere  non  debeant. 
Reddit  etiam  causas  cur  ita  suadeat;  quod  innnpti  de 


illud  est,  quod  per  se  hoc  nomen  tenet,  sine 
comparatione  non  dico  mali,  sed  etiam  boni  alie- 
rius ;  ut  si  et  alii  ^^  bono  comparatum  adumbre- 
tur,  remaneat  nihilominus  in  boni  nomine.  Gsete- 
rum,  si  pcr  mali  collationem  cogitur  bonum  diei, 
non  tam  bonum  est  quam  genus  mali  inferioris, 
quod  ad  altiore  malo  obscuratum,  ad  nomeo  boni  im- 
pellitur.  Aufer  denique  conditionem,  ut  non  dicas, 
Melius  est  nubere  quam  uri;  et  quaero  an  dicere, 
audeas,  Melius  nubere;  non  adjiciens  quo  melius 
sit.  Fit  ergojam  uon  melius;  et  dum  non  melius, 
nec  bonum,  sublata  conditione,  quae  dum  melius 
C  illud  facit  alio,  ila  bonum  haberi  cogit.  Melius  est 
unum  oculum  amiltere,  quam  duos  :  si  tamen  disce- 
das  a  comparatione  mali  ^^  utriusqnc,  non  erit 
melius  unum  oculum  habere ;  quia  nec  bonum. 
Quid  nunc,  si  omnem  indulgeniiam  nubcndi,  de 
sno,  id  est,  de  humano  sensu  accommodat  ex  ne- 
cossilate  qua  diximus,  Quia  melius  sit  nubere  quam 
urif  Denique,  conversus  ad  alleram  speciem  di- 
cendp.  Nuptis  autem  denuntiOy  non  ego,  sed  Do- 
minust  ostendit  illa  quse  supra  dixerat>  non  Domi- 
nicae  auctoritatis  fuisse  ,  sed  humanae  sestimationis. 
At  ubi  ad  continentiam  reflectit  animos,  Voloau- 
tem  vos  sic  esse  omnes  :  puto  autem,  inquit  et  ego 
spiritum  Dei  habeo ;  ut  si  quid  indulserat  ex  ne- 
l^  cessitate,  id  Spiritus  Sancti  auctoritale  revoca- 
^  ret.  Sed  et  Joannes  monens  sic  nos  incedere  debere 
qnemadmodum  et  Dominus  utique  etiam  secan- 
dnm  sanctatitem  carnis  admonuit  incedcre,  adeo 
manifeste.  Et  omnis,  inquit,  qui  spem  istam  in 
illo  habet  castificat  se^  sicut  et  ipse  castus  est  (8) 
{Joan  iii,  3).  Nam  et  alibi  :  Estote  sancti,  sicut  et 


Variae  lectiones. 
^  Apparet  Leop.  ^^  Necessitas  Seml,  i>  Esse  quid,  utique  SemU  ^^  Alio   SemU   ^^  Mali   omitt. 
Seml. 

Gommentarius. 


(6)  Ul  et  ipso  spadone.  Etsi  vox  illa  qua  Ghristus 
Dominus  significatur,  parum  convcniat  eximise  il- 
lius  integritati,  nullus  dubitat  eum  virginem  et  ex 
vir^ne  uattim  fuisse.  Le  Pr. 

(t)  iVi7w7  enim  bono  contrarium  nisi  malum,  Paulo 
latius  bic  tractat  quod  prseced.  lib.  attigit  cap.  3, 
ex   quoram  ntroque  infra  pene  verba  tranacripsit 


B.  Hieronymus,  lib.  i  adv,  Jovin  quae  quomodo 
iiitclligi  possunt,  non  ut  damnentur  primae  nuptiae , 
ostendit  Apolog,  ad  Pammachium,  Pam. 

(8)  Castificat  se,  sicut  et  ipse  castus  est,  Kx  Ept- 
stola  Joan.  iii,  vertit  libenus  quam  par  est  iacuxbv 
^Zk  per  castificat^ei  Sri^U  castus,  purus  enim 
est  et  mundus.  Le  Pr. 


983 


TBRTULLIANI  OPfiRDH  PARS  IL  —  SBRIES  D,  HORAUA. 


984 


ille  sanctus  fuit  {Joan,  ii,  3),  scilicet,  carae.  De  i  erant  femins  alise,  sed  quia  ideo  non  erant,   ne 

■     •*  *  ,  _     —  ^  _^      i*     •  A  •  •    •*  1«  ^*  •       •*•  •••••  *•  •  *• 


spintu  enim  non  dixisset,  quia  spiritus  ullro  san- 
clus  agnoscitui  ,  nec  cxspectat  sanctitatis  admo- 
nitionem,  quae  propria  natura  est  cjus.  Caro  aulem 
docctur  sanctilatcm  quae  et  in  Ghristo  fuit  sancta. 
Igilur  si  omnia  ista  oblitlerant  licenliam  nubendj, 
et  conditione  liceutlae  inspecta,  et  praelatione  con- 
tincntise  imposita,  cur  non  potuerit  post  Apostolos 
idem  spiritus  supcrveniens  ad  deducendam  disci- 
plinam  in  omnem  veritatem,  per  gradus  temponim 
(secundum  quod  Ecciesiastes.  Tenpus  omni  rei, 
inquit),  supremam  jam  carni  fibulam  imponere, 
jam  non  oblique  a  nuptiis  avocans,  sed  exerte 
cum  magis  nunc  tempus  in  collecto  faclum  sit  (9), 
annis  circiter   160   exinde  productis?  Nonne  ipse 


primiliae  generis  duplici  matrimonio  contamioa- 
rentur.  Alioquio,  si  Deus  voluisset,  esse  potais- 
sent :  certe  de  filiarum  suanim  numerositate  sum- 
psisset,  non  minus  ex  ossibus  et  ex  caroe  sua  ha- 
bens  Evam,  si  hoc  pie  fieret.  At  ubi  priroam 
scelus  homicidium,  in  fralricidio  dedicaium,  tam 
dignum  secundo  loco  scelus  non  fuit,  quam  duae 
nuptiae.  Neque  enim  refert  duas  quis  uxores  sia- 
gulas  habuerit,  anpariter  siogulae  duas  fecerint(ii). 
Idem  numerus  conjunctorum  et  separatoram.  Se- 
mcl  tamen  vim  passa  instilutio  Dei  per  Lamech, 
constitit  postea  in  finem  usque  gentis  illius.  Secun- 
dus  Lamech  nullus  existil,  quomodo  duabus  ma- 
ritalus.  Negat  Scriptura  quod  oon  notat  (i2).  Alis 


apnd    te     retraclares  ?  Vctus    haec  disciplina  est^  a  diluvium  iniquitates  provocaverunt,   semel   defensae 

...  .  •  w.^  ...  ,  ^"  l_  __  f  .  _  ._  .  _«A-_'_  _ 


prainionstrata  jam  tanc  m  carne  Domini,  et  volun- 
tale  :  tl34L  dehinc  in  Apostolorum  ejus  tam  con- 
siliis  quam  exemplis.  Oiim  sanclitali  huic  desti- 
nabamur.  Nihil  novi  Paracletus  inducit.  Quod 
praemonuit,  definit  :  quod  sustmuit,  exposcit.  Et 
nunc  recogitans  ista,  facile  tibi  persuadebis  multo 
magis  unicas  nuptias  compelisse  Paracleto  prae- 
dican^,  qui  potuit  et  nullas,  magisque  credendum 
temperasse  illum,  quod  et  abstulisse  decuisset,  si 
quse  velit  Christus  intelligas.  lu  hoc  quoque  Para- 
cletum  agnoscere  debes  advocatum  (io),  quod  a 
tota  continentia  infirmitalem  tuam  excusat. 

CAPUT    IV. 

Secedat  nunc  mentio  Paracleti,  ut  noslri  alicu- 
jus  auctoris.  Evolvamus  communia  instrumenta 
Scripturarum  prisiinarum.  Hoc  ipsum  demonstra- 
tur  a  nobis,  neque  novam,  neque  exlraneam  esse 
monogamiae  disciplinam,  imo  et  antiquam,  et  pro- 
priam  Christianorum ;  ut  Paracletum  rcstiiuiorem 
potius  senlias  ejus,  quam  institutorem.  Quod 
pertineat  ad  antiquitaiem,  quae  potest  anti- 
quior  forma  proferri,  quam  ipse  sensus  generis 
humani  ?  Unam  feminam  masculo  Deus  finxit, 
una  cosla  ejus  decerpta,  et  utique  ex  pluri- 
bus.  Scd  et  in  praefatione  ipsius  operis  :  Non  est, 
inquii  bo7iuin  homini  solumeum  esse;  faciamusad- 


qualescunque  fuerunt;  non  tamen  septuagies  se- 
pties,  quod  duo  matrimonia  meruerunt.  Sed  et 
reformatio  secundi  generis  humani  monogamia  ma- 
tre935  censetur.  Ilerum  duo  in  unicis  nuptiis 
Etiam  in  ipsis  auimalibus  monogamia  recognosci- 
tur^  ne  vel  bcstiae  de  moechia  nascerenlur.  Ex 
omnibus,  inquit,  bestiis,  ex  omni  carne,  dao  indu- 
ces  in  arcam,  ut  vivant  tecum  masculus  et  femioa* 
Erunt  de  animalibus  volatilibus  secundum  geoos 
et  de  omnibus  serpcntibus  terrae  ,  secandum  gen- 
nus  ipsorum,  duo  cx  omnibus  introibunt  ad  te 
masculus  et  femina.  Eadem  forma  et  septena  ex 
binis  adlegi  mandat  ex  masculo  et  femina,  ano  e 
una.  Quod  amplius  dicam?  Immundis  quoqoe 
alilibus  cum  binis  feminis  introire  non  licuit. 

CAPUT  V. 
Haec  quantum  ad  primordiorum  tesiimoniam,  et 
originis  nostrae  patrocinium,  et  divinae  iostitutionis 
pra^judicium.  Quae  utique  lex  est,  non  monamen- 
tum;  quoniam,  si  ita  factum  est  a  primordio,  in- 
venimus  nos  ad  initium  dirigi  a  Christio  :  sicut  in 
quaestione  repudii,  dicens  illud  propter  duriiiam 
ipsorum  a  Moyse  esse  permissum,  ab  initio  autem 
non  ita  fuisse,  sine  dubio  ad  initium  revocat  ma- 
trimonii  individuitatem.  Ideoque  quos  Detis  ab  ini- 
tio  conjunxit  in  unam  carnem  duos^  hodie  homo  non 
separabit{Gen.,i\,  24)  Dicit  et  Apostolus  scribensad 


jutorium  illi,  Adjutores  enim   dixisset,  si  pluribus  Q  Ephesios  :  Deum  proposuisse  insemetipso  ad  diS' 


cum  uxoribus  deslinasset.  Adjucit  et  legem  de  fu. 
turo.  Siquidem  prophetice  dictum  est :  Et  erunt 
duo  in  camem  unam  {Gen,  ii,  i8,  24,  non  tres« 
neque  plures.  Caeterum,  jam  non  duo,  si  plures^ 
Stetit  lex.  Denique,  perseveravit  anio  conjugii  in 
auctoribus  generis  ad  fincm  usque;    non   quia  no  n 


pensationem  adimpletionis  temporum,  ad  caput,  id 
esl,  ad  initium  reciprocareuniversa  in  Christd  qua: 
sunt  super  coelos  et  super  terras  in  ipso  (Eph.,  i, 
9,  iO).  Sic  et  duas  Graeciae  litteras,  sunmiam  et 
uliimam,  sibi  induit  Dominus,  mitii  et  finis  con- 
currcntium  in  se  figuras  :  uti   quemadmodum  a  ad 


Commentarius. 


(9)  Cum magis  nunc  tempus  in  collecto  factum  sit 
In  eum  plane  sensum  beatus  Hieronym.  episl,  ad 
Geronliam  :  c  Quid  ad  nos,  in  quos  fines  saeculorum 
devenerunt  ?  »  Le  Pr. 

(iO)  Paracletum  agnoscere  debe advocatum.  Adlu- 
dil  ad  significationcm  vocis  itapdbaYjTos  quae  advo- 
catum  significat ,  sed  ridicula  est  applicatio  Aucto- 
ris.    Pam. 

(ii)  Neque  enim  refert  duas  quisuxores  singulas 


habuerit^anpariter  singulasduas  fecerint.  Imo,qai, 
plurimum  refert,  edicto  praetoris  infamia  notatar 
qui  bina  sponsalia  binasve  nuplias  eodem  tempore 
constitutas  habucrit.  Rig. 

(\2)Negat Scriptura  quos  nonnotat,  Mihi  primum 
ha^c  legenti,  quamvis  obitcr  ct  perfunctorie*  du- 
riuscula  visa  sunt  in  eo  scriptore  qoi  traditionem 
tantopere  defenderat.  At  ibi  orthodoxus,  hic  vero 
a  vero  devius.  Le  Pr. 


965 


LIBER  DB  M0N06AHIA. 


986 


»  usqoe  volvitur,  el  rurus  w  ad  a  replicalur  {Apoc.  f^  Paulus./n  Evangelio,  inquit,  ego  vos  generavi{l  Cor. 
I,  8;xxii,  13),  itaostenderet  in   se  esse  et    initii       1  v,  16.).  Etiam  Abrahae  el  filium  exhibe.  Non  enim 


decursum  ad  finem,  etfinis  recursum  ad   inilium; 

nt    omnis  dispositio  in  eum  desinens,  per   quem 

coepta  est,   per  Sermonem    scilicet   Dei,   qui  caro 

factum  est,    proinde     desinat    quemadmodum    et 

coepit.  Et  adeo  in  Christo  omnia  revocanlur   ^^  ad 

loitium,  ut  et    fides  reversa  sit  circumcisione    ad 

integritatem  carnis  illius,  sicut  ab  initio  fuit;  et 

Ubertas    ciborum   et  sanguiois  solius  abslinentia 

sicut  ad  initio   fuit ;  et  matrimonii  individuilas,  si- 

cut  ad  ioitio   fuit   :  et   repudii   cohibilio,  quod   ab 

initio  non  fuit ;  et  postremo  tolus   homo   in  para- 

disum    revocatur,  ubi  ab   initio  fuit.  Cur     ergo 

vel  monogamum  illo   non  debeat  Adam   referre, 

qui   non    potest  tam    integrum    praestare,    quam 

inde  missus  est?  Quantum  perlinet  itaque  ad  ini- 

til  restitutionem,   id  a  te    exigit  et    disposiiionis 

et  spei  tus  ratio,  quod  ab  inilio,   fuit,  secundum 

initium  quod  tibi  et  in  Adam   censetur,   et  in   Noe 

recensetur.    Elige    in    quo    eorum   iniiium  tuum 

deputes.  la  ambobus  te  sibi  monogamise  censu- 

ra  defendit.  Sed  ct  si  initium  transmittit  ad  finem, 

ut  a  ad  (o,  quomodo  finis  remitlit  ad  initium,  ut  «a 

ad  a,  atque  ita  census  noster  transfertur  in  Chri- 

sturo,  animalis  in  spiritalem,  quia  non  primo  quod 

spiritale   est,  sed  quod  animale,  dehinc  quod  spiri- 

tale  :  proinde  9^0  videamus,  an  idipsum  debeas 

huic  quoque  censui  secundo  ;  an  in  eadem    te  for- 


passivus  tibi,  census  (13)  est  in  illo.  Certum  tem- 
pus  est,  quo  tuus  pater  est.  Si  enim  ex  fide  filii 
deputamur  Abrahse,  ut  Apostolus  docet,  dicens 
ad  Gaiatas :  Cognoscitis  nempe,  quia  qui  ex  fide^ 
isti  sunt  filii  Abrahcn  (Galat.  lu,  7)  ;  quando  cre- 
didit  Abraham  Deo,  ct  deputatum  est  ei  in  justi- 
tiam  ?  Opinor,  adhuc  in  monogamia,  quia  in 
circumcisione  nondum.  Quod  si  poslea  in  utrum- 
que  mutatus  est,  et  in  digamiam  per  ancillae  con- 
cubinaium,  et  in  circumcisionem  per  testamenti 
signaculum,  non  potcs  illum  patrem  agnoscere, 
nisi  tunc,  cum  Deo  credidit ;  siquidem  secundum 
fidem  filius  ejus  es,  non  sccundum  camem.  Aut  si 
■  posteriorem  Abraham  patrem  sequeris,  id  cst  di- 
gamum,  recipe  et  circumcisum.  Si  rejicis  circum- 
cisum,  ergo  recusabis  et  digamum.  Duas  disposi- 
tiones  ejus,  binis  intcr  se  modis  diversas,  miscere 
non  poteris.  Digamus  cum  circumcisione  esse  orsus 
est,  monogamus  cum  praeputiatione.  Recipis  diga- 
miam?  admitte  et  circumcisionem.  Tueris  prseputia- 
tionem  ?  teneris  et  monogamiae.  Adeo  autem  mono- 
gami  Abrahae  filius  es,  sicut  et  prseputiati ;  ut  si 
circumcidaris,  jamnonsisfilius,quia  non  erisex  fide, 
sed  ex  signaculo  fidei  in  praeputiatione  justificate. 
Habes  Apostolum,  disce  cumGalatis.  Proinde  etsi  di- 
gamiam  tibi  intuleris,  non  es  illius  Abrahae  fiiius, 
cujus  fides  in  monogamia  prsecessit.  Nam  etsi  postea 


ma  esse  conveniat,    in     qua   novissimus    quoque  C  pater  multarum  nationum  nuncupatur,  sed    earum 


Adam,  in  qua  et  primus  ;  quando  novissimus  Adam, 
id  est  Christus,  innuptus  in  totum,  quod  etiam  pri- 
mus  Adam,  ante  exsilium.  Sed  donato  infirmi- 
tati  tuae  carnis  suae  exemplo,  perfectior  Adam, 
id  est  Christus,  co  quoque  nomine  perfectior 
qua  integrior,  volenti  quidem  tibi  spado  occurrit 
in  carne ;  si  vero  non  sufficis,  monogamus  occurrit 
in  spiritu^  unam  habens  Ecclesiam  sponsam,  secun- 
dum  Adam  et  Evae  figuram  :  quam  Apostolus  in 
illud  magnum  sacramenlum  interprelatur,  in  Chri- 
stum  et  Ecclesiam,  competisse  carnali  monoga- 
miae  per  spiritalem.  Vides  igitur  quemadmodum 
etiam  in  Christo  novans  censum^  non  possis 
eum    sine  monogami»  professione  deferre,    nisi 


quae  ex  fide  digamiam  praecedente  filii  habebant  de- 
putari  Abrabae.  Exinde  res  viderint.  Aliud  suntfigurae 
aliud  formae.  Aliud  imagines, aliud  definitiones.  Ima- 
gines937  transeunt  adimpletae,  definitiones  perma- 
nent  adimplendae.  Imagines  prophetant,  definitiones 
gubernant.  Quid  digamia  illa  Abrahae  portendat, 
idem  apostolus  edocet,  interpretator  utriusque 
Testamenti  sicut  idem  semen  nostrum  in  Isaac 
vocatum  determinat.  Si  ex  libera  es,  ad  Isaac  per- . 
tinens,  hic  cerle  unum  matrimonium  pertulit.  Isti 
itaque  sunt,  ut  opinor,  in  quibus  censeor.  Csete- 
ros  nescio.  Quorum  si  exempla  circumspicis,  ali- 
cujus  David  etiam  per  sanguinem  nuptias  sibi 
iogerentis,  alicujus  Salomonis   etiam  uxoribus  di- 


came,  sil  quod  spiritu  ille  est,  licet  et  quod   fuitDvitis;    meliora    sectari  jussus,    habes    et   Joseph 

unijugum,  et  hoc  nomine,  audeo  dicere,  patre  melio- 
rem;  habes  Moysen,  Dei  de  proximo  arbilrum; 
habes  Aaronem,  principalem  sacerdotem.  Secundus 
quoque  Moyses  (14)  populi  secundi,  qui  imaginem 
noslram  in  promisssionem  Dei  induxit,  in  quo  primo 
nomen  Domiui  dedicatum  est,  non  fuit  digamus. 


in  carne,  aequc  esse  dcbueris.  Sed  adhuc  nobis 
quaeramus  aliquos  originis  principes.  Non  pla- 
cent  enim  quibusdam  monogami  parcntcs,  Adam 
et  Noe,  fortasse  nec  Christus.  Ab  Abraham  denique 
provocant,  prohibiti  patrem  alium  priBter  Deum 
agnoscere.  Sit  nunc  pater   noster  Abraham,  sit  et 

Variae  lectiones. 

1*  Revocarentur  Rhen. 

Commentarius. 

(1 3)  Passivus  tibi  census,  etc.  Passivum  censum,  que  ex  eo  neque  pro  nuptiis,  neque  adversus  nuptias, 

inquit  Rhenanus  vocat  censum  infinitum,  vagum,  sive   primas,   sive  secundas,    quidquam   colhgilur. 

liberum,  etlicenlem  sive  liccntiosum.  Pam.  Et  lamen    Septimium  seouuur  Hicronymus    lib.  i, 

(ik)  Secundus  quoque  Moses   Jesum  Nave  signi-  adversus  Jovinianum  :  i^  OMnde  mmy  mquit,  Je- 

ficat,  de  cujus  nuptiis  nihil  Scriptura  tradidit.    lU-  sum  Nave,  vel  uxorem  habuisse^  vel  fiUos.  »  Ric. 


887 


TBRTDLLIANI  OPBRUH  PAR8.  II.  -  8BRIBS  II,  MORALIA. 


CAPCT  VII. 


Post  vetera  exempla  originaliam  persoaaram, 
seqae  ad  velera  transeamus  instramenta  legaliam 
Scriptararam,  at  per  ordinem  (15)  de  omni  nostra 
paratura  retracteinus.  El  quoniam  quidam  interdum 
nihil  sibi  dicantease  cum  lege,  quam  Christus  ^non 
dissolvit^  sed  adimplevit,  iaterdum  quae  volunt  legis 
arripiunt ;  plane  et  nos  sic  dicimus  decessisse  le- 
gem,  et  onera  quidem  ejus ;  quae  secundum  senten- 
tiam  apostolorum  nec  Patres  sustinere  voluerunt, 
concesserint :  qu8e  vero  ad  justitiam  spectant,  non 
tantum  reservata  permaneant,  veram  et  ampliata 
ut  scilicet  redundare  possit  justitia  nostra  supcr 
Scribarum  et  Pbarisaeorum  justitiam.  Si  justitia, 
utique  et  pudicitia.  Si  ergo,  quoniam  in  lege  praeci- 


A  viro  uxor,  fratri  utique  naptura  si  nnpaerit.  Omnes 
enim  nos  fratres  sumus  :  et  illa  nuptora  in  Domino 
habdt  nubere,  id  est,  non  ethnico  sed  fratri ;  qnia 
et  vetus  lexadimit  conjugium  allophyloram.  Gum 
autem  et  in  Levitico  cantum  sit :  Quicunque  «ump- 
serit  fratrisiucoremy  immunditia  e$t,turpitudOtSine 
liberis  morietur  ^^{Levit.  xx,  31) ;  sinedubio,dam 
ille  prohibetur  denuo  nabere,  et  illa  prohibetor, 
non  habens  nubere  nisi  fratri.  Qaomodo  er- 
go  Apostolo  conveniet  et  Legi,  quam  n(m  in  lotnm 
impugnat,  cum  ad  epistolam  ipsioa  venerimus, 
ostendetur.  Interim  quod  pertineat  ad  Legem,  ma- 
gis  nobis  competunt  argumentationes  ejns.  Deniqae 
prohibeteadem,  sacerdotes  denuo  n\xhere{Levit.  xxxi, 
14).  Filiam  quoque  sacerdoiis   (16)  jnbet  yidatm 


pitur,  utqiiis  fratris  sui   uxorem   sine   liberis  de- B  vel  ejectam,  sisemennon  fiierit,  iIli,indomampatri8 


functi  in  matrimonium  adsumat,  ad  suscitandum 
fratri  suo  semen,  idquc  saepius  evenire  in  unam 
personam  potest  secundum  callidam  illam  quaestio- 
tionem  Sadducaeorum,  ideo  et  alias  putant  permis- 
sam  frequentiam  nupliarum;  intelligere  debebunt 
primo  rationem  ipsius  praecepti,  et  ita  scient  illam 
ratiomen  jam  cessantem  ex  eis  esse  quae  evacuata 
sont  legis.  Necessario  succedendum  erat  in  matri- 
monium  fratris  sine  liberis  defuncti.  Primum,  quia 
adhuc  vetus  illa  benediciio  decurrere  habebat : 
Crescite  et  redundate  (Gen.  i,  28).  Dehinc,  quoniam 
patrum  delicta  etiam  de  filiis  exigebantur.  Tertio, 
quooiam  spadones  et  sleriles  ignominiosi  habeban« 


suiregredi,  et  de  pane  ejusali.  Ideo^sisemennonfne- 
rit,  illi,  non,  ut  si  fuerit,  denuo  nubat :  qnanto  magis 
enim  non  nabet,8i  6Iiosbabeat  I  sedut,  ai  habuerit, 
a  filio  potius  alatur  quam  a  patre,  qao  et  filius  pre- 
ceptum  Dei  exsequatur ,  Hora  patrem  et  matrem 
(Levit,  XXXI,  i3).  Nos  autem  Jesus  summus  sacerdos 
et  magnus  Patris,  de  suo  vestiens  (quia  [Galat.  in, 
5n]quiin  Christotinguuntur^  Christumindueruni), 
sacerdotes  Deo  Patri  suo  fecit  (47)  secundum  Joan- 
nem  (Apoc.  i,  6).  Nam  et  illum  adolesoentem 
festinantem  ad  exsequias  patris  ideo  revocat,  nt 
ostendat  sacerdotes  nos  vocari  ab  eo  ,  quos  lex 
vetabat  parentum  scpulturse  adesse  :  Super  amnem. 


tur.  Iiaque,  neproinde  maledicti  judicarentur,  ^S  q  inquit,   animam    defunctam  (18)    sacerdos    non 


qui  non  naiurse  reatu,  al  moriis  praeventu  orbi 
dccessissent,  ideo  illis  ex  suo  genere  vicaria,  et  quasi 
posthuma  soboles  supparabatur.  At  ubi  et  Cres- 
cite  et  redundate  cvacuavit  extremitas  temporum 
inducente  Apostolo  (1  Cor  vii,  29  :  Superest,  ut  et 
fttt  habent  uxores,  sic  sint^  ac  si  non  habeant  quia 
iempus  in  collectoest{Jerem.  xxxi,  29) :  ct ;  Desiit 
uva  acerba^apatribusmanducata  filiorum  dentesob- 
stupefacere:  unusquique  enim  in  suo  delicto;  orie- 
tur ;  et  spadones  non  tantum  ignominia  caruerunt, 
verum  et  graliam  meruerunt,  inviiati  in  regna  coelo- 
rum,  sepulta  lege succedendi  in  matrimonium  fratris, 
contrarium  ejus  obtinuit  non  succedendi  in  matri- 
moniumfratris.  Et  iia,  ut  prsediximus  ^^,  quod  cessa- 


introibit^  et  super  patrem  suum  et  super  matrem 
suam  non  contaminabitur  {Levit.  xxu,  i3).  Ergo  et 
nos  hoc  999  interdictum  observare  debemus  ?  non 
utique.  Vivit  enim  unicus  pater  noster  Deus,  et 
mater  Eccleaia;  et  neque  ipsi  mortui  sumus,  qoi 
Deo  vivimus;  neque  mortuos  sepelimus  ,  quia  et 
illi  vivunt  in  Ghrisio.  Gerte  sacerdotes  sumus  a 
Ghristo  vocati,  monogamiae  debitores  ex  pristiiia 
Dei  lege,  quae  nos  tunc  in  suis  sacerdotibus  pro- 
phetavit. 

GAPUT  VUL 

Nunc    ad    legem  proprie  nostram,   id   est,  ad 
Evangelium,  conversi,  qualibusexcipimarexemplis! 


vit  valere  cessante  ratione,  non  potest  alii  argumen-  D  Dum  ad  senteniias  pervenimus,  ecce   statim    quasi 
tatiouem  accommodare.  Ergo  non  nubet  defuncto      in  limine,  duse  ^"^  nobis  antistites  christianse  sanc- 

Variae  lectiones. 
^5  Prsedicimus  Venet.  ^®  Morieniar  Fran.  Venet,  *''  Duo  al, 

Commentarius. 


{\h)Deomni  nostraparatura.  Significatutriusque 
Instrumenti  seu  Tcstamenti  Sciipturas.  Rig. 

(16)  Filiam  quoque  sacerdotts,  etc.  Glarius  bea- 
tus  Hieronymus  :  Sacerdoialis  vidua  in  domo  jube- 
tur  scdere  patris  sui,  nec  secundum  nosse  matri- 
monium.  Sed  Auctor  sequitur  verba  Scriplurse  Le- 
vit  XXII.  Pam. 

(17)  Sacerdotes  nos  Deo  Patri  fecit.  Deintellec 
tu  vero  hujus  lo<i  d  verborum  quse  sequnntur  vide 
lib.  preeced.  cap.  7.  Pah 

(18)  Super,  omnem^  inquit,  animam  defunetam. 


Gomparat  etiam  in  hoc  legem  Evangelicam  com 
Moysis  lege,  quod  sepelire  patrem  suum  prohibea- 
tur  sacerdos  magnus,  Levil,  xxi,  Quare  etiam  apud 
Auclorem  subinlelligi  debet,  quod  j^aulo  prius  de  Je- 
su  dictum  est,  summus  sacerdos  sive  magnus,  nam 
alioqui  sacerdotibus  aliis  licebat  intrare  supcr  ani* 
mam  patris^  matris,  fratris,  et  sororis  virginis,  uti 
habetur  initio  ejusdem  cap.  Hinc  etiam  B.  Hieroov- 
mus  de  magno  sacerdote  idipsum  ciiat  ep.  25,  oe 
obitu  BlaesiIIae  ad  Paulam.  Pam.' 


W8  LIBER  DB  M0N06AMIA. 

titalis  occamint,  monogamia  et  conlinentia  :   alia 


090 


pndica,  in  Zacharia  sacerdote;  alia  integra,  in 
Joanne  antecumore  ;  alia  placans  Deum,  alia  prse- 
dicans  Gbristnm ;  alia  iotnm  prsedicans  sacerdolem 
alia  plns  prseferens  quam  propheten  ^s,  scilicet  eum, 
qni  non  tanlum  prsedicaveriK^  aut  demonstraverit 
coram,  verum  etiam  baptizaverit  Gbristum.  Quis 
anim  corpus  Domini  dignius  initiaret  ^^,  quam  ejus- 
modi  caro,  qualis  et  concepit  illud  et  pepexit.  Et 
Ghristum  quidem  virgo  enixa  est,  semeJ  nuptura 
post  partum  (49),  ut  uterque  titulus  sanctitatis  in 
Ghristi  sensu  dispuugeretur,  per  matrem  et  virgi- 
nem  et  nniviram.  At  ubi  infans  templo  exhibetur, 
qnis  illum  in  manus  suscipit?  quis  in  spiritu  primus 
agnoscit  ?  Virjustus  et  cautus,  et  uiique^^  non  di- 
gamus,  vel  ne  dignius  ^^  mox  Christus  a  femina 
prsdicaretnr  vetere  vidua  et  univira,  quie  et  templo 
dedita  saiis  in  semeiipsa  portendebat,  quales  spiriiali 
tenjplo^  id  est  Ecclesiae  debeant  adhserere.  Talea 
•rbitros  iofans  Dominus  expertus^  non  alios  habuit 
et  adultus.  Petrum  solum  inveoio  maritum,  per  so- 
erum;  monogamum  praesumo,  per  Ecclcsiam^  quae 
super  illum  sedificaia,  omnem  gradum  ordinis  sui 
de  monogamis  erat  coUocatura.  Geeteros  cum  mari- 
tos  non  inveoio ;  aui  spadones  intelligam  necesse 
estf  ant  continentes.  Nec  enim  si  penes  Grsecos  com  • 
muni  vocabulo  censeniur  mulieres  et  uxoros,  pro 
coosuetudinis  facilitaie  (cseierum,  est  proprium 
vocabulum  uxorum),  ideo  Paulum  sic  interpreia- 
bimur,  quasi  demonstret  uxores  aposiolos  habuisse. 
8i  de  matrimoniis  dispuraret  (quod  in  sequeniibus 
facit,  ubi  magis  Apostolus  aliquod  exemplum  no- 
minare  poiuisset),  recte  videreiur  dicere :  Non  enim 
habemuspotestatem  uxores  circumducendiy  940 
ticut  casteri  apostoli  et  Cepkas  (I  Cor.  ix)  ?  At  ubi 
ea  sobjungit,  quse  de  victuaria  exhibitione  abstinen- 
tiam  ejus,  ostcndunt,  diceniis  :  Non  enim  potesta" 
tem  habemus  manducandi  et  bibendi  ?  non  uxores 
demonstrat  ab  aposiolis  circumductas,  qnas  et  qui 
Bon  habent;  potestaiem  tamen  manducandi  et 
bibendi  habent;  sed  simpliciter  mulieres,  quse  illo 
eodem  insiiiuio,  quo  et  Dominium  comiianies,  mi- 
nistrabant.  Jam  vero  si  Christus  reprobai  Scribas 
et  Pbarisaeos,  sedenles  in  calhedra  Moysei,  nec  fa- 
dentes  quae  docerent,  quale  esi    ui   ipse    super 


f^  cathedram  suam  collocaret  22,  qm  sanctitatem  car- 
nis  praecipere  magis,  non  etiam  obire  meminissent, 
quam  illis  oranibus  modis  insinuarat  ^3  et  docendam 
et  agendam,  in  primis  de  suo  exemplo,  tunc  ^*  de 
caeieris  argumenlis;  cum  puerorum  dicii  esse  re- 
gnum  ccelorum  {Matth,  xviii,  3;  xxix,  14);  cum 
consortes  illis  facit  alios  posi  nupiias  pueros;  cum  ad 
simplicitatem  columbm  {Matth,  xxix,  16)  provocat, 
avis  non  tantum  iunocuse,  verum  ei  pudicse,  quam 
nnam  unus  mascnlus  novit  (20) ;  cum  Samaritanse 
maritum  negat,  ui  adulierum  ostendai  numerosnm 
maritum  (21)  (Joan,  iv,  17) ;  cum  in  revelatione 
gloriae  suse  de  toi  sanclis  ei  prophetis,  Moysen  et 
Helian  secum  mavult,  alterum  monogamum,  alic- 
rum  spadonem  I  Non  enim  aliud  fuii  Helias,  qnam 

B  Joannes,  gui  in  virtuteet  spiritu  venit  Helias;  cum 
Ule  vorator  et  potator  hom^,  prandiorum  et  casnor 
rum  cum  publicanis  et  peccatoribus  frequentator 
{Matth.  X;  Luc,  xv,  13,  19),  semel  apud  unas 
nuptias  ccenat  muliis  utique  nubentibus.  Totiens 
enim  voluit  celebrare  eas,  quotiens  et  esse. 

CAPUT  IX. 

Sed  bae  argumentationes  potius  existimentur  de 
conjeciuris  coaciae,  si  non  ei  seni^^ntise  astiterint, 
quas  Dominus  eraisii  in  repudii  retractaiu,  quod 
permissum  aliquando  jamprohibet;  in  primis,  quia 
ab  initio  non  fuit  sic,  sicut  matrimonii  numerus  ; 
tum  quia  quos  Deus  conjunxit  homo  non  separabit^ 
p  {Matth,  XIX,  6,  8);  sdlicei,  ne  contra  Dominum  fa- 
^  ciai.  Solus  enim  ille  separabii,  qui  ei  conjunxii ; 
separabii  auiem,  non  per  duriiiam  repudii, 
quam  exprobrat  et  compescii ,  sed  per  debi- 
tum  mortis.  Siquidem  unus  ex  passeribus  duobui 
non  cadit  in  terram  sine  patris  voluntate  {Matth.  x, 
29).  Igiiur,  si  quos  Deus  conjunxit,  homo  non  sepor 
rabit  repudio ;  aeque  consentaneum  941  est,  ui  quos 
Deus  separavit  morie,  homo  non  co^jungat  matrimo- 
nio;  proinde  conira  Deivoluntaiemjunciurus  sepa- 
rationem,  atque  si  separassei  conjunctionem.  Hoc 
quantum  ad  Dei  voluntatem  non  destruendam,  et 
initi  formam  resiruendam.  Caelerum,  et  alio  ratio 
conspirai;  imo  non  alia,  sed  quse  inilii  formam 
imposuii,  ct  voluntalem  Dei  movii  ad  prohibiiio- 
D  nem  repudii :  Quoniam  qui  dimiserit  uxorem  suam, 


Variae  lecUones. 

J8  Prophelans  Rhen.  i»  Initiarit  Leop.  contra  omnes  edd.  20  Uterque  alii.  21  Indignius  Fran.  Oberth.  » 
GoIIocarat  Pran.  ^  Insinuaret  Fran.  ^^  Tum  Lat. 

Commentarius. 


(19)  Et  Christum  quidemvirgo  enixa  est,  semel 
nuptura  post  partum.  Hanc  Tertulliani  senteniiam 
asserenti  Helvidio  contradixil  Hieronymun  :  « Ei 
de  Tertulliano  quidem,  inquit,  nihil  amplius  dico, 
quam  Ecclesise  nominem  non  -uisse.  » Quibus  verbis 
significai  Septimiura  nonnuila'  scripsisse  Caibolicis 
m  inime  consenianea.  Rig. 

(20)  Quam  unam  unus  masculus.  novit  Isiud  forte 
Plinii  lib.  x,  c.  34  accapii,  scd  falsum  esse  testan- 
tor  rerum  naturalium  diligenies  historici.   Ls  Pr. 


(21)  Utadulterum  ostendatnumerosum  maritum, 
Isiud  ad  haeresin  pertine  i  Montani ;  guo  6i  ut  etiam 
deiorqueat  verba  Christi  ad  Samantanam  Joanne. 
rv,  ad  sccundas  nupiias,cum  lamenille  loquatur  de 
eo  qui  adhaerebat  illi  non  in  nupiiis,  sed  in  fornica- 
tione,  sicuti  B.  Augusi.  et  Graeci  commeniarii  in- 
ierpreianiur.  B.  Hieronymus  cum  simile  quid  dixis- 
sei,  lib.  I  adv.  Jovin.,  posieA  Apolog.  adPammach. 
sic  inierpreiatur,  ut  non  referaiur  ad  secundaa, 
imo  et  sextas  nuptias,  sed  ad  prostitutam.  Pah, 


991 


TBRTDLLIANI  OPBRDM  PAR8  D.  -  8BRIBS  n,  MORAUA. 


992 


priBterquam  ex  caussa  aduUerih  facit  eam  aduUerO'  k 
ri;  et :  qui  dimissam  a  viro  duxerit^  aduUerat  utique 
(Matth.  X,  22).  Nam  et  nubcre  legitime  non  potest 
repudiata  ^^ ;  e't  si  quid  tale  commiserit  sine  matri- 
monii  nomine  ,  non  capit  elogium  adulterii,  qua 
adulterium  in  matrimonio  crimen  est  ?  Deus  aliter 
censuit,  citra  quam  homines,  ut  in  totum,  sive  per 
nuptias^  sivevulgo,  alteris  viri  admissio  adulte- 
rium  pronuntietur  Deo  ^^.  Videamus  enim  quid 
sil  matrimonium  apud  Deum,  et  ita  cognoscemus  quid 
sit  seque  adulterium.  Matrimonium  est,  cum  Deus 
jungit  duos  in  unam  camem,  aut  junctos  deprehen- 
dens  in  eadem  carne,  conjunctionem  signavit.  Adu 
terium  est  (22),  cum,  quoquo  modo  disjunctis  duo- 
bus,  alia  caro,  imo  aliena  miscetur  de  qua  dici  non 


CAPUT    X. 


Yideo  jam  hinc  ad  Apostolum  nos  provocari.  Ad 
cujus  sensum  facilius  perspiciendum,  tanto  instaii- 
tius  praeculcandum  est  mulierem  raagis  defancto 
marito  teneri,  quominus  alium  virum  admittil. 
Recogitemus  enim  repudium,  aut  discordia  fieri, 
aut  discordiam  facere;  mortem  vero  ex  lege  Dei, 
non  ex  hominis  offensa  evenire.  Idqae  omnium  esae 
debitum,  eiiam  non  maritonim.  Igitar  si  repudiata 
quae  per  discordiam,  et  iram,  et  odium,  ei  caasat 
eorum,  iojuriam  vel  contumeliam,  vel  qoamlibet 
querelam,  et  anima  et  corpore  separata  est  tenetor 
ioimico,  ne  dicam  marito  ;  quanto  magis  illa,  qm 
neque  suo,  neque  mariti  vitio,  sed  Dominicae  legit 
eventu,  a  matrimonio   non  separata,   sed   relicta, 


possit.  Hasc  est  caro  ex  came  mea,  et  hoc  os  exu  ejus  erit  etiam  defuncli,  cui  etiam  defuncto  concor- 

ossibus  meis  (Gen.  ii,  23).  Semel  enim  hoc  et  fac- 

tum,  et  pronuntiatum,  sicut  ab  iniiio,  ita  et  nunc 

in  aliam  carnem  non  polest  convenire.  Itaque  sine 

causa  dices,  Deum  vivo  marito  noile  repudiatam  alii 

viro  jungi,  quasi  mortuo  velit;  quando  si  mortuo 

non  tenetur,  proinde  nec  vivo ;  tam  repudio  matri- 

monium  dirimente  quam  morlc,  non  tenebitur  ei, 

cui  per  quod  tenebatur,  abruptum  est ;  adeo  non 

interest  ^  vivo  an  mortuo  viro  nubat.  Neque  enim 

in  illum  delinquit,  sed  in  semetipsam.  Omne  deUc' 

tum  quod  admiserit  homo,  extra  corpus  est;  qui 

a  utem  aduUeratur^  incorpus  suum  deUnquit  (I  Cor. 


diam  debet  I  A  quo  repudium  non  audiit.  non  diver- 
tit;  cui  repudium  non  scripsit,  cum  ipso  est  ;  quem 
amisisse  noluit,  retinet.  Habet  secam  animi  licen- 
tiam,  qui  omnia  homini  quse  non  habet  imaginario 
fructu  repraesentat  (25).  Ipsam  denique  •  interrogo 
feminam  :  Dic  mihi,  soror  in  pace  praemisisti 
virum  tuum  ?  Quid  respondebit  ?  An  discordia?  Ergo 
hoc  magis  ei  vincta  est,  cum  quo  habet  apud  Deam 
causam.Non  discessit,  quae  tenetur.  Sed  inpaee(26). 
Ergo  perseveret  in  ea  cum  illo  necesse  est,  quem 
jam  repudiare  non  poterit,  ne  sic  quidem  nuptura 
si  repudiare  potuisset.  Enim  vero  et  pro  anima  cjus 


VI,  48).  Adulteratur  aulem,  sicut  supra  praestruxi-  Q  orat,  et  refrigerium  interim  adpostulat  ei  ^,  et  in 


mus,  qui  aliam  carnem  sibi  immisc<;t  super  illam 
pristinam,  quam  Deus  aut  conjunxit  in  duos,  aut 
conjunctam  deprehendit.  Ideoque  abstulit  repudium, 
quod  ab  initio  non  fuit ;  ut,  quod  ab  initio  fuit, 
muniat  duorum  in  unam  carnem  perseverantiam 
ne  necessitas  vel  occasio  tertiae  concarnationis 
irrumpat,  soli  causse  permittens  repudium,  si  forte 
praevenerit,  cui  praecavetur.  Adeo  autem  repudium 
a  primordio  non  fuit^  ut  apud  Romanos  (23)  post 
annum  sexcentesimum  949  Urbis  conditse  id  genus 
duritise  commissum  denotetur.  Sed  illi  etiam  non 
repudiantes  adulteria  commiscent ;  nobis,  etsi  repu- 
diemus,  ne  nubere  quidem  licebit  (24). 


prima  resurrectione  consortium,  et  offert  annuis 
diebus  dormitioni  sejus.  Nam  beec  nisi  fecerit,  vere 
repudiavit,  quanlum  in  ipsa  est ;  et  quidem  hoe 
iniquius,  quanto  quo  modo  potuit,  quia  non  potoit; 
et  hoc  indignius,  quanto  jam  indignius,  si  qnia  non 
meruit  ^,  Aut  numquid  nihil  erimus  post  mortem? 
Secundum  aliquem  Epicurum,  et  non  secandam 
Chrislum.  Quod  si  crcdimus  mortuorum  resurreo- 
tioncm,  utiquc  tenebimur,  cum  quibus  resarrectori 
sumus,  rationcm  de  alterutro  reddituri.  Si  autem 
in  illo  aevo  neque  nubent  neque  nubentur^  sed  erunt 
cequales  angeUs  (Matth  xxii,  30);  non  ideo  noo 
tenebimur  conjugibus  94S  defunctis.   quia  non 


Variae  lectiones. 

25  Non  et  nubere  I.  potest  Fran.  Rig.  non  abest,  Paris.  26  A  Deo  addit  Rhen,  Pam.  Seml.  Leop.  Ohert. 
omis.  Rig.  edit.  Venet.  27  Cai  ergo  tenebitur  ?  Nihil  Deo  interest  vivo,  etc.  Seml.  Oberth.  Rhen.  nibil 
adeo  an  Leop.  ^  Adpostulct  offerat  Par.  adposiulat  enim  Rfien.  Seml.  ^  Fr.  Junius  locum  hunc  corruptum 
sic  emend.  :  quanlo  jam  iniquius,  qua  non  potuit;  et  hoc  indignius,  quanto  jam  indignius,  quia  non 
meruit. 

Commentarius. 

(22)  AduUerium  est^  etc.  Fornicationem  hic  quo-  n 

Sue    sub    aduUerii    nomine    comprehendit,  veluti 
rrfleci  qui    sub    f&otxsCac    nomine     id    intelligunt. 
Le  Pr. 

(23)  Ut  apud  Romanos.  Servius  Sulpiiius,  inquit 
Rhenanus  in  lib.  qucm  composuit  de  DotibuSj  tum 
primum  cautiones  rci  uxorise  neccssarias  essc 
visas  scripsit  ,  cum  Sp.  Carvilius,  cui  Ruga  cogno- 
mentum  fuit,  vir  nobilis,  cum  uxore  divorlium 
fecit,  quia  liberi,  corporis  vitio,  cx  ea  non  gigne- 
rentur.  Anno  Y.  C.  523,  M.  Attilio,  P.  Yaiorio 
oss.  Pam. 


(2i)  Nobis^  etsi  repvdiemus,  ne  nubere  quidem 
licebit.  Nobis,  id  est,  Paracleticis ,  Nam  apud  Psy- 
chicos  aiias  nuptias  post  divortium  fuisse  permissas 
innuit  principio  libri  i  ad  uxorem.  Rig. 

(25)  Habet  secum  anitni  Ucentiam,  qui  <mnia 
homini  quasnonhabet  imaginanofructureproesen' 
/a/.  Quam  praelicenter  hoc  Septimius !  etsi  offiida 
intelliganlur,  qualia  dcscribit  libro  ad  Uxarem 
secundo.  Rig. 

(26)  Sed  in  pace.  Hoc  respondet  illi  quod  prc- 
cessit,  An  in  Mscordiat  Rig. 


m 


LIBBR  DB  H0N06AHU. 


994 


erit  reslitulio  eonjugii.  Atquin  eo  magis  tenebimur,  a  si  veteris  obliviscaris.   Debes  magis  illi  plaeere, 

•         ■  !•  .     .  j       .• .. __» _;    ^^  »x  1  M^  m  m  •     •    .•      w» 


quia  in  mellorem  statum  destiQamur,  resurrecturi 
in  spLritale  consortium,  agniiuri  tam  nosmetipsos, 
quam  et  nostros.  Gaeteruin,  quomodo  graiias  Deo  in 
seternum  canemus,  si  non  mancbit  in  nobis  sensus 
et  memoria  debiti  hujus?  si  substantia,  non  con- 
sdentia  reformabimur  ?  Ergo  qui  cum  Deo  crimus, 
simul  erimus,  dum  omnes  apud  Deum  unum  (licet 
Dierces  varia,  licet  {Joan.  yiv,  2)  multcs  mansiones 
penes  Patrem  eumdem)  uno  denario  ejusdem  mer- 
cedis  operati,  idest  vitae  seternae,  in  qua  magis  non 
separabit  quos  conjunxit  Deus,  quam  in  ista  minore 
vita  separari  vetat.  Gum  haec  ita  sint,  quomodo  alii 
▼iro  vacabit,  quse  suo  etiam  in  futurum  occupata 
est  ?  Utrique  autem  sexui  loquimur,  etsi  ad  alterum 


propter  quem  Deo  placere  non  944L  maluisli.  Haec 
Psychici  voiunt  Apostolum  probasse,  aut  in  totum 
non  recogiiasse,  cum  scriberet  :  Mulier  vincta  est 
in  quantum  temporis  vivit  vir  ejus ;  si  autem  mor^ 
tuus  fuerit,  libera  est ;  cui  vultf  nubat :  tantum  in 
Domino  (I  Cor.  vii,  39).  Ex  hoc  enim  capitulo 
defendunt  licentiam  secundi  matrimonii,  imo  et 
plurimi,  si  secundi  :  quod  enim  semel  essc  desiit, 
omni  obnoxium  est  numero.  Quo  autem  sensu 
Aposlolus  scripserit,  ila  relucebit,  si  prius  constet, 
noQ  hoc  illum  sensu  scripsissc,  quo  Psychici  utun- 
tur.  Gonstabit  autem,  si  quis  ea  recordetur,  quae 
huic  capitulo  diversa  sunt  et  apud  doctrinam,  et 
apud  voluntatem,  et  apud   propriam    ipsius  Pauli 


Bermo  est;  quia  una  disciplina  praeest.  Alium  habe-  .  disciplinam.  Si  eoim  secundas  nupiias   permittit  3«, 
bit  in  spirita,  alium  in  carne  ?  Hoc  erit  adulterium,  ^  quae  ab  ioiiio  non  fuerunt,  quomodo  adfirmat  omnia 


anius  femin»  in  duos  viros  conscieutia.  Si  alter 
a  carne  disjunctus  est,  sed  in  corde  remanet  3^, 
iliic  (ubi  etiam  cogitatus  sioe  carnis  congressu,  et 
adulterimn  ante  perficit  ^i  ex  concupiscentia,  et 
matrimonium  ez  voluntate  (27)  usque  adhuc  mari- 
los  est,  ipsum  illud  possidens,  per  quod  et  factus 
est,  id  est  animum  (28) :  in  quo  si  et  alius  habiia- 
bit,  hoc  eht  crimen.  Gseterum,  non  est  exciusus,  si 
a  viliore  commercio  carnis  decessit  ^2.  Honoratior 
maritus  est,  quando  mundior  factus  est. 

GAPUT  XI. 


ad  initium  recoliigi  in  Ghristo?  Si  vult  nos  iterare 
conjugia,  quomodo  semen  nostrum  in  Isaac  semel 
marito  auctore  defendit?  Quomodo  totum  ordinem 
Ecclesiae  de  monogamis  disponit,  si  non  hsec  disci* 
plina  prsecedit  in  laicis,  cx  quibus  Ecclesise  ordo 
proficit?  Quomodo  in  matrimonio  adhuc  positos  a 
iructu  matrimonii  avocat,  dicens  in  collecto  esse 
tempus,  si  pcr  mortem  matrimonio  elapsos  iterum 
in  matrimonium  revocat?  Haec  si  diversa  sunt  ei 
capituio,  de  quo  agitur,  consiabit,  ut  diximus,  non 
hoc  illum  sensu  scripsisse,  quo  Psychici  utuntur. 
Quia  facilius  est,  ut  aliquam  rationem  habeat 
Ut  igitur  in  Domino  ^  nubas  secundum  Legem  et  C  unum  illud   capitulum,  quse  cum  cseteris  sapiat, 


Apostolum  (si  tamen  vel  hoc  curas),  qualis  es  id 
matrimonium  postulans,  quod  eis  a  quibus  postulaa, 
Don  licet  habere  ;  ab  episcopo  mooogamo,  a  prcs- 
byteris  et  diaconis  cjusdem  sacramenti  (29),  a 
Tiduis,  quarum  sectam  in  te  recusasti  ?  Et  iili  plane 
»c  dabunt  viros  et  uxores,  quomodo  buccellas  (30). 
Hoc  enim  est  apud  iilos :  Omni  petenti  te  dabis.  Et 
conjungent  vos  in  Ecclesia  virgine,  unius  Ghristi 
unica  sponsa.  Et  orabis  pro  maritis  tuis,  novo  et 
vetere.  Eiige  cui  te  adulleram  praestes.  Puto,  am- 
bobus.  Quod  si  sapias,  laceas  defuncto.  Repudium 
sit  illi  sileotium  tuum,  alienis  jam  dotalibus  (31) 
aeriptum.  Hoc  modo  novum  promereberis  marilum. 


quam  ut  Apostolus  diversa  inter  se  docuisse  videa- 
tur.  Eam  rationem  in  ipsa  materia  poterimus  reco- 
gnoscere.  (}uae  ista  materia  Apostolo  fuit  scribend  i 
talia?  Tyrocinium  novae  et  cum  maxime  orientis 
Ecclesiae,  quam  lacte  scilicet  educabat,  nondum 
solido  cibo  (I  Cor.  iii)  validioris  doctrin»  :  adeo 
ut,  prae  illa  infantia  fidei,  ignorarent  adhuc  quid 
sibi  agendum  esset  circa  carnis  et  sexus  necessi- 
latem.  Cujus  etiam  ipsas  species  ex  rescriptis  in- 
telligimus,  cum  dicit :  De  his  autem  quce  scrihitis^ 
bonum  est  homini  mulierem  non  attxngere ;  propter 
fomicationes  (32)  autem^  unusquisqueuxoremsuam 
habeat  (I  Cor.  vi,)  :  ostendit  fuisse  qui   in  matri- 


Varicfi  lectiones. 
30  Remanent  Fran.  ^i  Perficitur  Rhen.  32  Discessit  Rhen.  Seml.  33  Deo  Rhen.  Seml.  Obert.   34  Ad- 
mitt.  al. 

CommentariuSv 

(27)  Et    matrimonium  ex  voluntate^  eic.  Utud      hoc  esl,  monogamis.  Le  Pr. 


eontirmat  communem  patrum  et  Jureconsultorum 
sententiam,  quod  etiam  sine  congrcssu  carnis  ma- 
trimonium  iaciat  voluntas,  sive  conseosus  ;  quo 
adeo  eiiam  adprobatur  B.  Virginis  et  Joseph  ma- 
trimonium  apud  August.  iib.  i  de  Nupt.  et  Concu- 
pisc,  cap.  H  et  disertis  veri»is  etiam  illud  alfir- 
mant  B.  Gbrysost.  hom.  32  operis  imp.  et  B.  Am- 
brosius  lib.  de  histit.  virgin.,  c.  16;  verura  inde 
non  sequilur  quod  prsemisit  Auctor.  Pam. 

(28)  Ipsum  illud  possidens  per  quod  et  factus  est 
maritus,  id  est  animum.  Elenim,  ut  aiunt  juriscon- 
sulti,    nuptias    consensus    tacil,    non   concubitus. 

RlG. 

(29)  A  presbyteris  etdiaconis  ejusdem  sacramenti, 


(30)  Et  illi  plane  sic  dabunt  viros  et  uxoresquo 
modo  buccellas.  Omnibus  scilicet  petentibus.  Quasi 
^tiam  de  conjugio  sit  diclum  illud.  Omni  petenti  te 

datOf  quod  suumhabere  titulum  ad  eleemosynam 
pertinentem  ait  libro  de  Baptismo.  Itaque  hic 
verbis  honestis  nequiorem  significatum  involvit, 
quemadmodum  in  balomonis  Proverbiis  legimus  : 
Sic  est  via  mulieris  adulteras ;  comedit  et  tergit  os 
suum.  Le  Pr. 

(31)  Alienis  iam  dotalib.  Dotalia  Grsecis  <(«- 
irpouca  et  Tcapdupipva  quae  muher  praeter  dotem 
constitutam  secum  affert.  Lb  Pr. 

(32)  Propter  fomicationes.  Ad  verbum  transtulit 
quod  Graece  est  ^i^  ^l  w  nopveCoc ;  in   quo  etiam 


995 


TERTULL1AI4I  OPBRUM  PAR8  li.  -  8BRIBS  n,  HORAUA. 


996 


monio  a  fide  deprebensi',  verebaDtar  ne  non  liceret  a  demonstrat  intelligendam,   quee  et  ipaa  tic  foerit 

•  ^       • •  •  •  .  •  •  •  •  •      m  •-  •  _1a*1a.1_ 


eis  matrimonio  suo  exinde  uti,  quia  in  carnem 
sanctam  Ghristi  credidissent.  Et  tamen  secundum 
veniam  concedit,  non  secundum  945  imperium ; 
id  est,  indulgens,  non  praecipiens  ita  fieri.  Caete^ 
mm,  malebat  omnes  id  esse  quod  et  ipse.  Proinde 
et  de  repudio  rescribens,  demonstrat  quosdam  de 
isto  quoque  cogitasse  :  vel  maxime,  quia  et  in 
elhnicis  matrimonlis  non  putabant  post  fidem  sibi 
perseverandum.  Quaerebant  et  de  virginibus  consi- 
lium  (praeceptum  enim  Domini  non  erat),  bonum 
essehofninisisicpermaneat^uixqnequomodo  a  fide 
fuerit  inventus.  Vinctus  es  ^s  uxori,  ne  qua^sieris 


inventa  soluta  a  viro,  quomodo  et  vir  solutus  ab 
uxore ;  per  mortem  ulique,  non  per  repudium  facta 
solutione  :  quia  repudiatis  non  permitterel  nubere, 
adversus  pristinum  praeceptum.  Itaque  mulier  si 
nupserit,  non  delinquet,  quia  nec  94MK  hic  secan* 
dus  maritus  deputabitur  qui  ^  est  a  fide  primus, 
et  adeo  sic  est,  ut  propterea  adjecerit  :  Tantum  in 
Domino;  quia  de  ca  agebatur,  quae  ethnicom  ha- 
buerat,  et  amisso  eo  crediderat ;  ne  ^  scilicet  etiam 
post  fidem  ethnico  se  nubere  posse  prsesumeret; 
licet  nec  hoc  Psychici  curent.  Sciamus  plane  non 
sic  esse  in  Graeco  autheniico  (33)  (quomodo  in  usum 


solutionem  Solutus  es  ab  uxore^  ne  quasneris  uxo-  a  exiit  per  duarum  syllabarum  aut  callidam  aut  sim- 


rem :  si  autem  acceperis  uxorem  non  deliquisti : 
quia  ante  fidem  soluto  ab  uxore,  non  numerabitur 
post  fidem  secunda  uxor,  quse  post  fidem  prima  est. 
A  fide  enim  etiam  ipsa  vita  nostra  censetur.  Sed  hic 
parcere  se  dicit  illis :  alioquin  pressuram  carnis 
8ubsecuturam,pra;  angustiis  temporum  impedimenta 
matrimonii  recusantibus;  quin  potius  de  Domino 
sollicitudinem  babendam  promerendo  ^^,  quam  de 
marito.  Et  ^"^  ita  revocat  quod  pcrmisit.  Sic  ergo  in 
eodem  ipso  capitulo,  quo  definit  unumquemque,  in 
qua  vocaiione  vocabitur,  in  ea  permanere  debere, 
adjiciens:  Mulier  vinctaesttqmndiuvivit  virejus  : 
si  autem  dormierit^  libera  est;  cuivolet  nubatMn- 
tum  in  Domino  ((  Cor,  vii,  39);  hinc  ^  quoque  eam 


plicem  eversionem  <»*  (34) ;  Si  dormierit  '^  vir  ejus^ 
quasi  de  futuro  sonet,  ac  per  hoc  videatur  ad  eam 
pertinere,  quae  jam  in  fide  virum  amiserit.  Hoc 
quidem  si  ita  esset,  in  infinitum  emissa  licentia,  to- 
tiens  virum  dedisset,  quotiens  amissus  essel,  sine 
ullo  pudore  nubendi,  etiam  ethnicis  congruente. 
Sed  etsi  ita  esset  quasi  de  futuro  :  Si  cujus  maritus 
m^rtuus  (ueritf  tantumdem  et  futunim  ad  eam 
pertineret,  cujus  ante  fidem  morietur  maritus. 
Quaevis  ^  accipe,  dum  caetera  non  evertas.  Nam  cum 
et  illa  senientia  cedant,  servus  vocatus  es,  ne  cura- 
veris  :  Imprasputiatus  vocatus  6i(35),ne  circumei' 
daris  :  circumcisus  vocatus  es,  ne  adduxeris  (36); 
quibus  concurrit :  Vinctus  es  uxori,  ne  giuesieris 


VariflB  Ifictiones 
35  Enim  Rhen.  Seml.  ^  Promendo  Fran.  3i  Et  abest  Fran.  ^  Hanc  Rhen.  ^^  Quia  Rig.  Ven.  *»  Ne- 
abest.  Rhen.  **  Emersionem  Sem/.  ^^  Autem  inser  Rhen.  SemL  *3  Quamvis  SemL  Pam. 

Commentarius. 

Auctorem  imitatus  esi    B.  Hieronymus,  lib.  i  adv.  r  res  reperiuntur.  Et  lib.  contra  Faustum  Manich.^  ii, 

1^M%MM  fA«*    /«1«AtAn«rA        ^  *  ««  V      .An         C         l.K«     A^     Doil1«      AwklC^Alia     Aitaf     A/vHiAAsm     T    «#■•*«■■«« 


Jovin.y  ter  quaterve.  Pam. 

(33)  Sdamus  plane  non  sic  esse  in  Grasco  authen^ 
tico.  cum  omne  et  veteris  et  novae  Scripiurse  io- 
slrumentum  in  Latinum  sermonem  exinde  transla- 
tum  sit,  multo  purior  manere  credcnda  est  fontis 
nnda,  quam  rivi,  ut  ait  adversus  Helvidium  Hiero- 
nymus,  Itaque  et  libro  de  Prasscript.  hcereticor.  ad 
eoclesias  apostolicas  provocat,  aapud  quas  authen- 
ticae,  inquit,  litterse  aposiolorum  reciiantur,  sonan* 
tes  vocem,  repraesentanies  faciem.  <  Sed  Graeci  il- 
lius  authentici  editiones  haud  fuisse  omces  accura- 
tissimas  jam  olim  observavit  Gregorius  Nyssenus, 
orat.  2,  de  Resurrectione  Dom.  Etenim  ait,  h  xofc 
dnptSEaxepoi;  divTtYpd^ooic  Evangelium  Marci  non 
pergere  ultra  haec  verba,  a^oSovSvio  ^d^p  cujusmodi 
ulla  hodie  exsiare  nondum  est  compertum,  nisi  quod 
in  biblotheca  Regia  servatur  cxemplar  liiteris  descri- 
ptum  majusculis,  ubi  posl  illa,  I^oSoOvto  '^dcp  nota 
finis  adpingitur.  Mox  ab  ejusdem   librarii  manu  le- 


cap.  6,  ul)i  de  Pauli  epistolis  citat  codicem  Latinum 
emendatum,  et  codicem  Graecum  etiam  emendatam, 
authenticum  dicit,  quod  est  anctoritate  dignius,  tam 
in  Graecis  quam  in  Latiois.  Nec  piguit  Augustinum 
plures  inspicerc  codices,  ut  ipse  testatur  in  psal. 
Lxvii:  «  Plures  autem  codices  Latini,  inquit,  et 
maxime  Graeci,  ita  distinctos  versus  habent;  »  et 
paulo  post:  €  Quae  distinctione  multorum  codicam, 
et  auctorilate  diffniorumcoosoaaoii,  sinedubio  prae- 
ferenda,  »  etc.  Idem  ad  Psal.  eumdem :  «  Istam  re- 
petitionem  non  omnes  codices  habent,  et  eam  dili- 
gentiores  stella  apposila  praenotant.  »  Rig. 

(34)  Per  duar.  syllabar,  eversionem.  In  authentico 
illo  suo  legisse  videtur,  Idcv  xot^  il^  si  dormiat, 
si  mortuus  sit,  maritus  scilicet,  antequam  uxor  ad 
fidem  vocaretur.  Ut  ex  illo  Ih^  xoipLa  ei  per  ever- 
sionem  duarum  syllabarum  facium  sit :  Idcv  xoi{iiin{, 
si  dormierlt,  |si  mortuus  fuerit.  Quodetiam  de  futuro 
sonat,  inquit  Septimius.   Quasi  Apostoli  sensus  ex- 


gitur,  in  quisbusdam  libris  reperiri,  HdEvxa  Bl  3cap7)Y-  D  tendatur   etiam  ad  eum  casum,  quo  vinim  post  fi- 


TcX^va  Totc  w£p\  Tbv  nlroov  ouvT6fXtt<  l&fJYYSiXov.  MeT^ 
hk  rauTa  xat  aOT^;  Totc  dbcb  dlvaToX^ni  xal  &xp\  ^uotwc 
I^TC^oTtiXEV  ^i*  auT<i*v  Tb  lepbv  xal  affiOaprov  xTjpuY|ia  t^c 
ai^fou  oft)TVip(ac.  Tum  altera  librariii  nota,  iu  nonnulis 
etiam  codicibus.  post  illa,  I^k^uvto  ^^p,  sequi, 
'AvaoTdce  H  7cp(oT,et  caetcra  quae  in  vulgatis  edilioni- 
bus.RiG. 

—  In  Craico  authentico.  in  Graeca  veriiate,  in 
Graecaorigine.Hironymusi^r^E/'.  inEvang.^  Augusti- 
nus  lib.  ude  Doctrina  Christ.  cap.  13.  Labros  au- 
tem  Novi  Testamenti ,  si  quid  in  Latinis  varietatibus 
titulat,  Graecis  cedere  opjortere  non  dubium  est ;  et 
maxime,  qui  apod  ecdesias  doctiores  ct  diligentio- 


dem  ab  uxore  susceptam  roori  contigeril  quo  etiam 
casu  liceat  uxori  nubere  alii  viro.  Et  tamen  in  roem- 
branis  illis  vetustissimis,  auas  viri  docti  jam  pridem 
ex  ampliss.  Cl.Puteani  Dibliotheca  laudavere,  di- 
scrtissime  scriplum  legilur,  l^v  ^l  xot{jLif)Oj(  i  dv^p 
auTTj;  quod  ibidem  Latine  quoque  reddiiur,  si  vero 
dormitionem  vir  ejus  acceperit.  Quae  sane  loquendi 
forma  Chrislianum  mariium  significare  magis  vi- 
detur,  quam  ethnicum.  Rig. 

(35)  Improiputiatus  vocatus  es.  In  praepntiata,  h 

dxpo€u9T(a.  RlG. 

(36)  Ne  adduxeris.  Praeputium  scilicet.  Praepolia 
dueere,  dixit  JuvenaliSi  sat.  6.  Aig. 


997 


UBBR  DB  M0N06AHIA. 


998 


toluiionem :  tolutus  es  ab  uxore,  ne  quastieris  uxo-  i  sitos  (39),  et  ne  vel  ipse  honor  ^  aliquid  sibi  ad  li- 


rem  ;  satis  maDifestam  est,  ad  eos  bsec  pertinere, 
qui  in  nova  et  recenti  vocatione  constituti,  de  his 
consalebant,  in  quibus  a  fide  faerant  deprebensi. 
Haec  erit  interpretatio  capituli  istius  ne  boc  exa- 
minanda,  an  et  tempori,  et  causae,  et  tam  exemplis 
et  argumentis  prsecedentibus,  quam  et  sententiis 
et  sensibus  subsequentibus ;  947  et  in  primis,  an 
ipsius  Apostoli  et  consilio  proprio  cungraat  et  insti- 
tuto  :  nihil  enim  custodiendum  est,  quam  ne  diver- 
ans  sibi  quis  ^^  deprehendatur. 

CAPUT  xn. 

Aadi  et  subtilissimam  e  contrano  argumentatio- 


cenliam,  quasi  de  privilegio  loci  blandiretur  **. 
Prospicisbat  Spiritus  sanctus  dicturos  quosdam. 
«  Omnia  licent  episcopis  ;  >  sicut  ille  vester  Uthi- 
nensis  nec  Scantiniam  timuit  (40).  Quot  ^  enim  ei 
digami  ^^  prassident  apud  vos,  insultanies  utique 
Apostolo,  certe  non  erubescentes,  cum  haec  sub 
illis  legunturl  Age  jam,  qui  putas  exceptionem  ^^ 
9#S  monogamiae  de  episcopis  factam,  recede  et  a 
reliquis  titulis  disciplinae,  qui  cum  monogamia  epi- 
scopis  ascribunlur.  ;Noli  esse  irreprehensiinlis^  s(h 
briuSj  bene  morattiSy  hospitalis^  docibilis  ;quin  vero 
et  vino  deditusj  et  manu  promptusadccedendum  et 


nem.   Adeo,  inquiunt,    permisit   Apostolus  \UiT9Lre  ^pugnax^^etpecuniieamansy  etdomumnonregenSy 
coonubiumy  ut  solosqui  sunt  in  clero,  monogamis  '^  necfHiorumcuransdisciplinam^sednecabextraneii 

bonam  famam  sectans  iJTim.\iu^w^f\(^,),  Si  Qmm 


j  ugo  adstrinxerit :  quod  enim  quibusdam  prsescri- 
bit,  id  non  omnibus  praescribit.  Nunquid  ergo  et 
quod  omnibus  praecipit,  solis  episcopis  non  prsescri- 
bit ;  si  quod  episcopis  prsescribit,  non  et  omnibus 
prsecjpit  ?  An  ideo  omnibus,  quia  et  episcopis  ?  et 
ideo  episcopis,  quia  et  omuibus?  Unde  enim  epi- 
scopi  eC  cleras?  nonne  de  omnibus?  Si  non  omnes 
monogamiae  tenentur;  unde  monogami  in  cleram? 
An  ordo  aiiquis  seorsum  debebii  institui  monogamo- 
rum,  de  quo  adlcctio  fiat  in  clerum?  Sed  cum 
extoUimur  et  inflamur  adversus  clerum ,  tunc 
unam  omnes  sumus;  tunc  omnes  sacerdotes ; 
quia  sacerdotes  nos  Deo  et  Patri  fecit  {Apoc,  i. 


suam  habent  episcopi  legem  circa  monogamiam, 
etiam  caetera  quae  monogamiae  accedere  oportebit, 
episcopis  erunt  scripla.  Laicis  vero,  queis  monoga- 
mia  non  conveoit,  castera  quoque  aliena  sunt.  Eva- 
sisti,  Psychice,  si  velis,  vincula  disciplinae  totius. 
Praescribe  constanter  non  omnibus  prsecipi,  quse 
quibusdam  sint  praecepta:  aut  si  caetera  qnidem 
communia  sunt,  monogamia  vero  solis  episcopis 
imposiia  est,  nunqoid  illi  soli  Christiani  pronun- 
tiaudi,  in  quos  tola  disciplina  collata  est? 

CAPUT  XUL 
Sed  et  Timotheo  scribens,  vult  juvenculas  nu^ 


6;  V.    10):    cum    ad    peraequationem    disciplinse  U  ^^re  (41),  /ilios  suscipere,  matres  familias  agere 

»     -     •  •  j  •  *     ^    1  /  w    mJ  a#\AJ  _!*•"*  1  • 


sacerdotalis  provocamur,  deponimus  infulas,  et 
impares  ^  sumus  (37)  :  De  ecclesiasticis  ordini- 
bus  ^  agebaiur,  quales  ordinari  oporteret.  Oporte- 
bat  igitur  omnem  communis  disciplinse  formam  sua 
fronle  proponi  (38),  edictum  quodammodo  futurnm 
universis  in  prseceplione  ^"^,  quo  magis  sciret  plcbs 
cum  ordinem  sibi  observandum,  qni  faceret  pra;po- 


(/  Tim,  V,  14).  Ad  eas  dirigit,  quales  supra  deno- 
tat,  juvenculas  viduas,  quse  in  viduiiate  deprebensse, 
et  aliquandiu  adseclatae  ^S  postquam  in  deliciis  ha- 
buerunt  Christum,  nubere  volunt,  habeutes  judicium 
quod  primam  fidem  resciderant :  illam  videlicet,  a 
qua.  in  viduitate  inventse,  et  professae  eam,  non  per- 
severant.  Propter  quod  vult  eas  nubere,  ne  primam 


Variae  lectiones. 

^^  Quis  idfest,  Seml.  ^^  Sic,  Rig.  e  lib.  Ursini  Rhen.  pares  al.  partcs  cod.  Wouw,  impares.  ^  Ordinibas 
aberat  in  Cod.  Divionensi  Rig.  '^'^  In  prsesessione  Rig.  Yen.  impressione  Rhen.  Seml.  Leop.  Obert.  ^  So- 
nor  Riqalt.  ^^  B.audiatur  Seml.  Obert.  Cod.  Wouw.  ^  Quod  Rig.  ^^  El  ex  digamia  Rhen.  ^^  Acceptionem. 
Rhen.^^  Pugnas  Rhen.  ^  Affeclatae  Rhen. 

Commentainus. 


(37)  Deponimus  infulas,  et  impares  sumus.  Sic  g 
emeodavimus  ex  iibro  Ursiui.  Ait  i^itur  :  Nos  laici, 
cum    ad    peraequulionem     disciphnai   sacerdotalis 
provocamur,  deponimus    personam  sacerdolnlem  ; 
ei  jam  dicimus,  alios  esse  laicos,  alios  sacerdotes. 

RlG. 

(38)  Oportebat  igitur  communis  disciplinas  for^ 
mamsua  fronte  proponi.  Eleganter  frontem  Ecclesiae 
yocat  episcopos,  prcsbytcros,  diaconos.  Oportebat, 
iuquit,  in  froute  Eccle.iae  Christianae  proponi  ac 
pendere  formam,  hoc  esi,  tabulas  totiiis  disciplinse 
ecclesiasticae  ;  ut  sic  pra^cedcret  edicium  quod  uni-^ 
versi  Sfquerentur.  Sic  enim  legilur  in  Divionensi 
codice  vetusio  :  «  Edictum  quodammodo  futurum 
uuiversisin  praeceptione.  Kig. 

—  Communis  disciiflince  formam.  Legem  commu- 
nem  significat  tam  laicis  quam  sacerdotibus  dictam, 
T^irov  To5  icoipCou  {Petri  v).  RlG. 

(39)  Quo  magis  sciret  plebs  eum  ordinem  sibi  ob' 
servandum,  qui  faceret  pra^positos,  Ordincm  mono^ 


gamorum  significat,  unde  sumuntur  prsepositi.  Ita- 
que  omnem  plebem  volebat  csse  monogamos.  Rig. 

(40)  Vester  Uthinensis  nec  Scantiniani  timuit. 
Uihina  oppidum  esi  Africse,  colonia  Romanorum. 
Non  aji^noscebat  autem,  ut  vidctur,  novam  Montani 
prohetiam  Uthinensis  Ecclesia.  Notat  autem  epi- 
scopum  de  illicita  venere  ^cum,  dicit,  nec  Scantiniam 
timuit.  P.  Scanlinius  legem  tulit  qua  psederastse 
gravi  supplicio  afficereutur.  Rhen. 

(41)  Vult  juvenculas  nubere.  Locum  hunc  Auctor 
ad  inslilutum  suum  detorquet;  ul  vix  assequi  cjuis 
possit  quid  velit.  Varia  est  etiam  veteriun  expositio, 
mter  quas  placet  maxime  illa  Epiphanii  contra  Mon- 
tanistas  ut  priori  loco  cum  dicit;  Juniores  viduas 
devita,  etc,  loquatur  de  iis  quae  promisere,  etpro- 
missis  non  slant,  judicium  habentes,  eo  quod  pri- 
mam  fidem  irritam  feceriot ;  postea  vero  illis  ver- 
bis.  Volo  ergo  juvenculas  viduas  nubere^  de  iis,  qui* 
bus  per  intirmitaiem  ad  alteras  iransire  naptias 
permittiu  Pam. 


999 


TBRTDLUANl  OPERUM  PAR8  TL.  -  SBRIBS  H,  MORALIA. 


1000 


fidem  suspects  vidQitalis  postea  rescindant,  non  K  istius.  Si  enim  Christus  abstulit  quod  Moyaes  prs^ 


ut  totiens  nubant,  quotiens  in  viduitate  teniata  ^, 
imo  et  in  deliciis  habita  noluerint  perseverare.  Le<* 
gimus  eum  et  ad  Romanos  scribentem :  Quce  autem 
subviro  est  mulierj  viventi  virovincta  est;  si  autem 
obieritf  evacuata  est  a  lege  veri,  Nempe  ergo  vivente 
viro  adulterareputabitur,sijuncta  fueritalteriviro. 
Si  vero  obierit  vir^  liberata  est  a  lege^  quod  non  sit 
adultera  facta  alii  viro  {Rom,  vii.  2,  6).  919  Sed 
et  sequentia  recognosce,  quo  sensus  iste,  qui  tibi 
blanditur,  evadat  :  Itaque^  inquit, /ra^m  m^\  ntor- 
tificaminiet  vos  legi  percorpus  Christi,  ut  efftdamini 
alteri,  ei  scilicet  qui  a  mortuis  resurrexit^    uti 


ccpit,  quia  ab  initio  non  fuit  sic  {Matth.  xafi),  nee 
sic  ^  ideo  ab  alia  venisse  virtnte  reputabitur  Ghri» 
stus ;  ciir  non  el  Paracletus  abstnlerit,  qnod  Panlus 
indulsil  ?  Quia  et  secundum  matrimooium  ab  initio 
non  fuit,  nec  ideo  suspectus  habendus  sit,  quasi 
spiritus  alienus,  tantum  ut  Deo  et  Ghristo  digQum 
sil  quod  superducitur  ^^  ?  Si  ^  Deo  et  Ghristo  dignuffl 
fuit  duritiam  cordis  tempore  expleto  compescere, 
cur  non  dignius  sit950  el  Deo  et  Christo  infirmita^ 
tem  carois  tempore  jam  collectiore  discutere  ?  Si 
justum  est  malrimonlum  non  separari,  utique  et 
non  iierari  honestum  est.  Denique,  apud  sseealum 


fructum  feramus  Deo.  Cum  enim  eramus  in  carne^  o  utrumque  in  bona  disciplina  deputalur,  aiiud  cod- 
passiones  delictorum^  quce  per  legem  efficiebantur      cordiae  nomine,  aliud    pudicitise.    Regnavit  duritia 


in  membris  nostris  ad  fructum  ferendum  morti: 
nunc  autem  evacuati  sumus  a  lege,  mortui  in  quo 
tenebamur,  ad  serviendum  Deo  in  novitate  spiritus, 
et  non  in  vetustute  litteroe,  Igilur,  si  mortificari 
nos  jubet  legi  per  corpus  Christi,  quod  est  Ecclesia, 
quse  spiritu  novitatis  consiat,  non  per  litteram  vetus- 
tatis,  id  est  legis;  auferens  te  a  lege,  quse  non  tenet 
uxorem,  marito  defuncto,  quomious  alii  viro  fiat,  ad 
contrariam  te  redigil  conditionem,  ne,  amisso  viro, 
nubas;  quantumque  non  depulareris  adultera  facta 
alteri  viro  post  mortem  mariti,  si  adhuc  in  lego 
agere     deberes,   tanto    ex  diversitate  conditionis 


cordis  usque  ad  Ghristum :  regnavit  et  infirmi- 
tas  carnis  usque  ad  Paracletum  Nova  lez  abstulit 
repudium,  habuit  quod  auferret.  Nova  prophetia, 
secundum  matrimonium ,  non  minus  repndium 
prioris.  Sed  facilius  duritia  cordis  Christo  cessit, 
quam  infirmitas  carnis.  Plus  haec  sibi  Paulum 
defendit,  quani  illa  Moysen  ;  tamen  defendit  cum 
indulgentem  eum  captat,  praescribentem  recusat, 
quse  potiores  sententias  et  perpeluas  voluntates 
ejus  eludit ;  quae  non  sinit  nos  hoc  Apostolo  prae- 
stare,  quod  mavult.  El  quosque  infirmitas  ista 
impuclentissiraa  in  expugnando  meliora  persevera- 


adulterii  te    pra^judicat    post  mortem  mariti   alii  A  bit  ?  Tempus  ejus  donec  Paracletus  operaretur  fiiit. 


nubentem  :  quia  jam  mortificata  es  legi,  non  potest 
tibi  licere,  cum  reccssisti  ab  ea  apud  quam  tibi 
licebat. 

CAPUT  XIV, 
Nunc  si  et  absolute  Apostolus  permisisset  in  fide, 
amisso  malrimonio,  nubere,  proinde  fecisset,  quem- 
admodum  et  csetera,  quae  adversus  formam  regulae 
8U8C  pro  conditione  temporum  gessit,  circumcidens 
Timotheum  propter  superinductilios  ^  falsos  fra- 
tres^et  rasos  quosdam  inducens  in  templum  propter 
observationem  Judaeorum  {Act,  xvi,  3;  xxi,  24), 
ille  qui  Galatas,  in   Lege  volentes  agere,  castigat. 


in  quem  dilata  ^^  suot  a  Domino,  quae  tunc  susti- 
neri  ^'^  non  poterant,  quse  jam  nemini  competit 
portare  non  posse ;  quia  per  quem  datur  portare 
posse,  non  deest.  Quandiu  causabimur  camem, 
quia  dixit  Dominus,  Caro  infirma  {Maith.  xxt,i)  ? 
Sed  praemisit  et  Spiritus  promptus ;  ut  vincat  spi- 
ritus  carnem^  ut  cedat  quod  infirmum  est  fortiori. 
Nam  et :  Quipotestcapere,  capiat  {Matth,  xix,  18), 
inqnit;  id  cst,  qui  non  potest,  discedat.  Discessit 
et  ille  dives,  qui  non  ceperat  substantiae  dividende 
egenis  praeceptum,  et  dimissus  est  sentehtiae  saae 
a  Domino  {Matth,  xix.  16-22).  Nec  ideo  duritia  im- 


Sed  ita  res  exigebant  ^"^,  ut  omnibus  omnia  fieret,  D  putabitur  Christo  de  arbitrii  cujuscunque  liberi  vi- 


quo  omnes  lucrifacerety  parturiens  illoSf  donec  for* 
maretur  Christus  in  ipsis,  et  calefaciens  tanquam 
nutrix  parvulos  fidei  {l  Cor.  ix,  20;  Gal.  iv,  9); 
docendo  quaedam  per  veniam,  non  per  imperium, 
aliud  est  enim  indulgere,  aliud  jubere  :  proinde 
temporalcm  licentiam  permittens  denuo  nubend  i 
proptcr  infirmilatem  camis,  quemadmodum  Moyses 
Tepwiiandi  propter  duritiam  cordis  {Deut.  xxiv,  1), 
et   hic     ilaque  reddemus    supplemcntum    sensus 


tio  63.  Ecce,  inquit  posui  ante  ie  bonum  et  malum 
(Deut,  XXX,  15;  Eccli.  xv.  18;)  elige  quod  bonum 
est ;  si  non  potes,  quia  non  vis  (posse  enimte,  si 
velis,  ostendit  (42),  quia  tuo  arbitrio  utrumque 
proposuit)  discedas  oportet  ab  eo,  cujus  non  fads 
voluntatem. 

CAPUT  XV. 
Quae  igilur  hic  duritia  nostra,  si  non  facientibos 
voluntatem  Dei  reuuntiamus  ?  Quae  haeresis,  si  se- 


Variae  lectiones. 

55  Tentanda  Rhen,  56  Superductitios  Rhen.  ^t  Exigebat  al.  58  Nec  sic  abest  Fran.  5»  Superdicitur  o/.  • 
Sed  Seml.  Obert.  ^i  Dilatata  Rhen.  "  Sustinere  Fran.  ^  Scrvitio  Rhen. 

Commentarius. 


(42)  Posseenim  te,  sivelis,  si  ostendit.  Pngnat  hic 
locus  pro  continentia,  adeo  ut  in  nostra  potestate 
sila  videatur,  modo  ad  Deum  recurramus.  S.  An- 
gttstinus,  lib.  de  Adult.  conjug.  n,  c  29  :  «  Levis 


erit  continentise  sarcina,  si  Christi  erit  ;Chrisli  erit, 
si  6des  aderit,  quae  impetrat  a  jubente  Deo  quse  jaaae- 
rit.  Lb  Pr. 


1001 


LIBBR  DE  M0NO6AH1A. 


1002 


enndas  nnplias,  ut  illicitas,  juxta  adalteriam  judi-  «  non  de  afllatu  Dei  psychicus.  Quid,  si  inopiam  quis 
camos  ?  Quid  est  enim  adnlterium,  quam  matritno-      causelnr,  ut  carnem  sj;iam  aperlc  prostitutam  pro- 


nium  illicitum?  Nolal  Apostolus  eos,  qui  in  totum 
Dubere  prohibebant,  qui  et  de  cibis  interdicebanl , 
quos  Deus  condidit  (I  Tim.  w,  3.)  Nos  vero  non 
magis  nuptias  auferimus,  si  secundas  recusamus, 
qnam  cibos  reprobamus,  si  saepius  jejunamus.  Aliud 
est  auferre,  aliud  temperare,  aliud  esl  legem  non 
nubendi  ponere,  aliud  ^^  modum  nubendi  staluere. 
Planequi  exprobrant  nobis  duritiam  vel  haeresim 
in  hac  causa  ^^,  si  in  tantum  fovent  caruis  infirmi- 
tatem,  951  ut  in  nubendo  frequenier  sustinendam 
pntent :  cur  illam  in  alia  causa  neque  sustinent, 

neque  venia  fovent,  cum  tormentis  expugnata  est 

.         ^  •— _•  •     •<<  •        __* 


fiteatur,  exhibitionis  caussa  nubentem,  oblilus 
(Matth.  VI,  25)  de  victu  et  vestitu  non  esse  cogitan- 
dum?  Habet  Deum  etiam  corvorum  educatorem, 
etiam  florum  excuUorem.  Quid  si  soliludinem  do- 
mus  obtendat  ^?  Quasi  una  mulier  frequentiam 
prsestet  homini  ad  fugam  proximo  :  habet  viduam 
utique,  quam  adsumat  licebit.  Non  unam  generis 
hujus  uxorem,  sed  eliam  ^*^  plures  habere  conces- 
sum  est.  Quid,  si  de  posteritate  quis  cogitel  iisdem 
animis,    quibus  oculis  uxor  Loth,   ut  9M  ideo 


qiiis  repetat  matrimonium,  quia  de  priore  liberos 
non  habuit?  hajredes  scilicet  Christianus  quaeret, 
in  negationem  ?  Utique  enim  illam  magis  excusari      saeculi  totius  exhseres  ?  Habet  fratres,  habet  Eccle- 
capit,  quae  in  praelio  cecidit,  quam  qu8e  in  cubiculo ;  B  siam  matrem.  Aliud  cst,  si  et  apud  Ghristum  legi- 
quae  in  equuleo    succubuit,  quam   quse  in  lectulo;      bus  Juliis  agi  creduot  (43),  el  existimant  ^  cselibes 


quae  crediditati  cessit^  quam  quae  libidini;  quse 
gemens  devicta  est ,  quam  quae  subans.  Sed  illam 
quidem  a  communicatione  depellunt,  quia  non  susti- 
nuit  in  finem ;  hanc  vero  suscipiunt,  quasi  el  hsec 
sustinuerit  in  finem.  Propone  quid  ulraquc  non 
suslinuerit  io  finem,  et  invenies  ejus  caussam  ho- 
nestiorem,  quae  sseviiiam,  quam  quae  pudiciliam 
sustinere  non  potuit.  Et  tamen  nec  cruentam  de- 
fectionem  infirmiias  carnis  excusat,  nedum  impu- 

dicam. 

CAPDT  XVI. 


et  orbos  ex  testamento  Dei  solidum  non  posse 
capere.  Nubant  igitur  hujusmodi  in  finem  usque,  ut 
in  ista  confusione  carni^;  sicut  Sodoma  et  Gomor- 
rha,  et  diluvii  dies,  ab  illo  ultimo  exitu  saeculi  dc'- 
prehendantur.  Adjiciant  tertium  diclum  (/  Cor.  xv, 
32) :  ManducemuSy  et  bibamusy  et  nubamus :  cras 
enim  moriemur;  non  recogitantes  Vas  ilJud  praegnan- 
tibus  et  lactanlibus,  multo  gravius  et  amarius  even- 
turum  in  concussione  totius  mundi,  quam  evenit  in 
vastatione  unius  particulse  Judaeae.  Saiis  opportunos 
novissimis  temporibus  fructus   iteratis  matrimoniis 


Rideo  autem,  cum  infirmitas  carois  opponitur,  Q  colligant,  ubera  fiuitantia,  et  uteros  nauseantes,  et  in- 
quae  summa  forlitudo  dicenda  est.  Iterum  nubere, 
csl  res  virium ;  resurgere  in  opera  camis  de  conti- 
nentiae  otio,  subsUntia  est  laterum.  Talis  infirmius, 
et  tertio,  et  quarto,  et  usque  septimo  forsitan  matri- 
monio  suffidt ;  ut  quae  lotiens  fortior,  quotiens  fuerit ' 
infirmior,  habilura  jam  non  Apostolum  auctorem, 
aed  Hermogenem  aliquem,  plures  solitum  mulieres 
dncere  quam  pingere,  materia  enim  in  illo  abun- 
dat,  unde  et  animam  esse  praesumens,  muito  magis 
spiritum  a  Deo  non  habet,  jam  nec  psychicus,  quia 


fantes  pipiantes  C9  (44).  Parent  Antichristo  in  quae  ''o 
libidinosius  saeviat.  Adducet  iilis  carnifices  obste- 
tnces. 

CAPUT  xvn. 

Habebunt  plane  Christo  quod  allegent,  speciosum 
privilegium ,  camis  usquequaque  imbecillilatem. 
Sed  hanc  judicabunt  jam  ''*  non  Isaac  monogamus 
pater  noster,  nec  Joannes  aliqui  Chrisli  spado,  nec 
Judith  filia  Merari,  ncc  tot  alia  exempla  sanctorum. 
Solent  etbnici  judices  destinari   (45).  Exsurget  re 


Yariae  lectiones. 


6*  Est  repetit.  Bhen,  ^  Esim^LTii  add.  alii.  ^  OsUindii  Rhen.  ^i  Jam  Rhen.  ^  JEstimant  Rhen.  ^  Pipantes 
Fran.  Jun.  "'o  In  quo  Rhen.  Seml.  "^*  Tam  Rhen.  tum  Jun. 


Commentarius. 


(43)  Si  et  apud  Christum  kgibus  Juliis  agi  cre^ 
dunt.  Non  dubium  quin  respexeril  ad   leges  Julias, 
quae  caelibatus  et  orbitatis  poenas  continebant.  Quas 
auxit  Augustus,  teste  Dione  lib.  lv,  unde  lex  Julia 
dicta   est  lex    caducaria;  nam  cum  caelibes  nihil 
caperent  ex  testamenlis  nisi   ex   proxime   junctis, 
orbi  vero  dimidium  tanlum,  legatum  quod  erat  cae- 
libi,    cadttcum  dicebatur,  nisi   intra   dies   centum 
parerel.  Sozomenus  id  diligenter  notat  lib.  i  Eccl. 
Hist.   :    W6|xoc   ?lv    T«pLa(oi5  «aXa\o?,  aTcb^  elxoai   mX 
idm  Itwv   twv   Tawv   atio\5a8ai,  xojXucjv  xof;    aYajxow, 
Lex  erat  antiqua  apud  Romanos,  qua  ccelibes  ultra 
viginti  guinque  annos  legatis  frustrabantur.  Respi- 
eit  autem  ad  pGeoasillHsPiuiarchu»Deamor^  liber.: 
Tcof&aCtiiv   toUo\    •^a^o^jdi,     Y^vvwaiv,     xa\    oi/^     iv* 
xXi)pov6u.ouc  iifAoxs,  oXX'  iva  xXT)povo[utv  BivwvTai.  Ple- 
rique  nomanorum  uxores  ducunt  liberosque  susci' 
piunt^non  uthasredes  habeant,  sed  ut  hceredes  fieri 

Patrol.   IL 


n  ipsi  possint.  Unde  Juvenalis  adulterum  inducit,  qui 
hsec  marito  oggannit : 

•  .   .  .  Propter  me  scriberis  hsres, 

Legatam  omne  capis,  necnon  et  dulce  caducum. 

Solidum  enim  capere  de  quo  hic  agitur  est  facdv 
a5iouo6ai  quod  idem  est  ac  haeredem  fieri  ex  asse, 
etomnem  iilam  haereditatem  adire;  quod,  ut  dixi, 
in  caelibes  non  fiebat ;  nam  legata  fiebant  caduca , 
ibantque  in  fiscum,  lib.  vi,  de  Vulg.  et  pupill.  substit. 
Propter  Christianos  tamen  fscov  d^iouoOai  icapOe- 
viav  xa\  inaiZla^  ^ik  OEbv  daxo3  rac,  Constan- 
tinus  deinde  coelibalus  poenas  sustulit  Euseb.  de 
Vita  Const.,  et  Sozom.  lib.  i.  Le  Pr. 

(44)  Infantes  pipiantes.  Pipiare  Oscorum  lingua 
est  vagire  :  ab  eo  |it  pipilare,  quo  Catultos  de  passe- 
ris  garrilu  utitur.  Le  Pr. 

(46)  Solent  ethnici  judices  destinari.  Alludit  ad 

32 


1003 


TERTULLIANI  OPBRUM  PAR8  II.  —  SBRIBS  II,  MORALIA. 


iOOt 


gina  Carthaginis,  et  decernet  in  Ghristianas',  qus  •  jndicent  nos  virgines  Yest»  et  Janonis  Aehaiee, 


profuga,  et  in  alieno  solo ,  et  laniae  civitatis  cum 
maxime  formatrix,  cum  regis  nuptias  ultro  optasse 
debuisset,  ne  tamen  secundas  eas  experiretur, 
maluit  e  contrario  uri  quam  nubere.  Assidebit  et 
illi  matrona  Romana,  qu8e,  etsi  per  vim  nocturnam , 
nihilominus  experta  alium  virum,  maculam  carnis 
suo  sanguine  abluit,  ut  monogamiam  in  semet- 
ipsam  "^2  vindicarci.  Fuenint  et  quae  pro  viris  mori 
mallent,  quam  post  viros  nubere.  Idolis  certe  et 
monogamia  et  viduilas  apparent.  Fortunse  muliebri 
coronam  nonimponit,  nisi  953  univira;  sicut  nec 
matri  Matutae  (46).  Pontifex  Maximus  et  Fiami- 
nica  (47)  nubent  semej.  Gereris  sacerdotes,  viven- 


et  Dianse,  Scythicae,  ei  Apollinis  Pytbii.  Etiam  bo- 
vis  iilius  ^gyptii  antistites  de  continentia  infirmita- 
tem  Chrislianorum  judicabunt.  Erubesee,  caro^  qoe 
Ghristum  induisti.  Sufdciat  tibi  semel  nubere,  in 
quod  a  primordio  facta  es,  in  quod  a  fioe  ''^  954 
revocaris.  Redi  in  Adam  vel  priorem,  si  in  novis- 
simum  non  potes.  Semel  gustavit  ille  de  arbore, 
semel  concupiit,  scmel  pudenda  protexit,  semd 
Deo  erubuit,  semel  ruborem  suum  abscondit,  semel 
de  paradlso  sanclitatis  exsulavit,  semel  exinde 
nupsil.  Si  in  illo  fuini  habes  tuam  formain ;  si  io 
Christum  transisii,  melior  csse  debebis.  Exhibe  ''^ 
tertium  Adam,  et  hunc  digamum,  et  tunc  poteris 
esse,  quod  inter  duos  non  potes. 


tibus  etiam  viris  et  cunsentientibus,  amica  separa* 
tione  viduantur.  Sunt  et  quae  '^^  de  tota  contidentia  B 

Variae  lectiones. 

"^2  Semetipsa  Fran,  "  Qui  Rken.  Jun,  ^*  lu  quod  et  fine  I\hen,  Jun.  "^^  Te  addit  Rhen.  lu  Jun. 

Commentarius. 


ndicia,  quae  de  Cbristianis  apud  ethnicorum  tribu- 
nalia  peragebantur.  Non  erit  novum,  inquit ,  Chri- 
stianos  sisti  pro  tribunalibus  ethnicorum.  Itaque 
et  monogamiam  suam  evincere  conatur  etiam  ethni- 
corum  judicio,  hoc  est  exemplis  iliis  toties  incul- 
catis;  credo,  quod  aevi  sui  partem  fidelium  majo- 
rem  talibus  capi  sentiebat.  £a  vero  sunt  Lucretiae , 
Flaminica3,  Vestalium,  et  id  genus  aUorum  exem- 
pla.  BiG. 


inter- 


(46)  Matri  Matutce.  Ino  est  alio  nomine 
deas  marinas  adscripta.  Ovid.  Fast.  VI : 

Leacothoe  gratis  Hatata  voc&bere  nostris. 

Variis  quippe  nominibus  insignitur.  Le  Pe. 
(47)  Pontifex  maximus  et  Flaminica.  Lib.  de 


Exhort.  cast.'  dixit    Flaminem 
LePr. 


et    Flaminieam. 


0.  SEPT.  FLOR.  TERTULLIANI 

UBER 

DE  JEJUNIIS  *. 


AR6UMENTUM. 

Orthodoxi  quos  hic  vocat  psychicos,  Montani  dog- 
mata  de  jejuniis  improbabant.  Ulius  igitur  assecla 
factus,  jejunia  montanica,  xerophagias  et  statio- 
nes  defendit. 

CAPUT  PRIMUM. 

Mirarer  Psychicos  2  (i)  si  sola  luxuria  tenderen- 
tur  3,  qua  saepius  nubunt,  ct  non  etiam  ingluvie 
lacerarentur  *  (2),  qua  jejunia  oderunt ;  monstrura 
scilicet  haberetur  libido  sine  gula,  cum  duo  haec 
tam  unita  atque  concreta  sint,  ut  si  disjungi  omnino 
potuissenl;  ipsi  prius  ventri  pudenda  non  adhaere- 


A  rent.  Specta  corpus  et  una  regio  est.   Deniqae  pro 
dispositione  membrorum^  ordo  vitiorum   (3);   prior 


venter,  et  statim  caetera  saginae  substracta 
via  est.  Per  edacitatem  salacitas  transit.  Agnosco 
igitur  aoimalem  ^  fidem  (4)  studio  carnis  qua  tota 
consiat,  tam  multivorantiae  quam  multinabentis 
pronam  ;  ut  merito  spiritalem  disciplinam  pro  sub- 
stantia  aemulam,  in  hac  quoque  specie  continentie 
accuset,  proinde  gulae  frenos  induentem  ^  per  nuliis 
interdum  vel  seras  vel  aridas  escas,  guemadmodaffl 
et  libidini  per  unicas  nuptias.  Piget  '  jam  cum  «  •- 
libus  congredi,  pudet  ct  9  jara  de  eis  altereari, 
quorum  nec  defensio  verecunda    est.     Qaomodo 


Variae  lectiones. 

&1^:b'^S  cod.  Ursini.  s  ^.,«<v.  a  i^uentem  Se.1. 

Gommentarius. 

[3)  Pro  dispositiane  membrorum^  ordo  vitiorum. 


ii 


1005 


aoim  protegam  castitatem  et  sobrietatem  sine  taxa- 
tione  adversarionim  ?  Qainam  isti  sint  semel  nomi- 
nabo  exteriores  et  interiores  botuli  Psycbicorum  (5). 
Hi  Paracleto  controversiam  faciunt;  propter  hoc 
noyae  propbetise  ^^  recusaDtur  (6) :  non  quod  alium 
Denm  praedicent  Montanus  et  Priscilla  et  Maxi- 
milla,  nec  quod  Jesum  Christum  solvant  (/  Joan. 
IT,  3),  nec  quod  aliquam  fidei  aul  spei  regulam 
evertant ;  sed  quod  plane  doceant  saepius  jejunare^ 
qnam  nubere.  De  modo  quidem  nubeodi  jam  edidi- 
mus  monogamiae  defensiouem.  Nunc  de  castiga- 
tione  victtts,  secunda,  vel  magis  prima  ^^  continen- 
tise  pugna  est.  Arguunt  nos,  quod  jejunia  propria 
costodiamus  (7);  quod  stationes  955  plerumque 
in  vesperam  producamus :  quod  etiam   xeropbagias 


UBBR  DB  JBJUNIIS. 


1006 


lavacriquoque  abstinentiam ,  congmentem  arido 
victui.  Novitatem  igitur  abjectanl,  de  cnjus  inlicito 
praescribant,  aut  haeresim  judicandam,  si  humana 
praesumptio  est,  aut  pseudoprophetiam  pronuntian- 
dam,  si  ^^  spiritalis  indictio  est^  dum  quaqua  ^^  ex 
parle  anathema  audiaraus,  qui  aliter  adnuntiamus 
{Galat.  I,  8). 

CAPDT  II. 

Nam  quod  ab  jejunia  pertineat,  certos  dies  a  Deo 
constitutos  opponunl,  ut  cum  in  Levitico  praecipit 
Dominus  Moysi  decimam  mensis  septimi  diem  pla- 
cationis,  Sancia,  inquiens,  erit  vohis  dies  et  vexa* 
bitisanimasvestras;  etomnisanima  quasvexatanm 
fueriiUta  die^  exterminabitur  de  populo  suo  (Levit. 


observemus,  siccantes  cibum  ab  ommi  camef  et  B  xvi,  29).  Gerte  in  950  Evangelio  illos  dies  jejuniis 
omni  jumlentia,  et  uvidioribus  quibnsque  pomis,  determinatos  putant^  in  quibus  ablatus  est  sponsus^ 
ne  ^^  quid  vinositatis  vel  edamus  vel   potemus ;      et  hos  esse  jam  solos  legitimos  jejuniorum  (8)  chri- 

Variae  iectiones. 
«0  Propheticae  Seml.  "  Secundae  vel  magis  primae  SemL  Leop.  "  Nec  Rhen.  i3  sic  Semh  ^*  Quaque 
Seml. 

Commentarios. 
(5)  Exteriores  et  interiores  botuli  Psychicorum.      ab  quadragesimali  Christi  jejunio   Quadragesimam 
Honorem  auribus  merito  praefatus  est.  l^tenim  bo-      nuncupasse,  nt  significarent  Judaica  non  esse,   ve- 


tnius,  ioterior  quidem,  farciminis  ingluvie  stipatur 
nt  ganeonis  alicujus  abdomen ;  exterior  vero,  in 
nteri  modum  inverecunde  distenditur,  ut  Horatia- 
nus  iile  de  ficulneo  trunco  deus, 

Obflcenoque  ruber  porrectns  ab  ingaine  palas.  Rio. 

(6)  Propter  hoc  novce  prophetioe  recusantur. 
Sic  Praxeam  queritur  expulisse  prophetiam  Roma, 


rum  Christiana,  et  abrogatas  Christianae  libertatis 
beneficio  Judaicae  legis  morositates,  coenas  puras, 
et  dies  magnos  et  Sabbatica  jejunia  ?  Itaque  me* 
mores  adeptae  Dominica  passione  libertatis,  ause 
in  Parasceves  diem  iociderat,  Parascevam  quidem 
jejunio  sacravere,  ut  esset  eo  die,  quod  ait  Septi- 
nuus,  lib.  de  Oratione,  communis  et  quasi  pubUca 

•  •  ••  _!•  •  y»         •  «•  •        •  •  *  *      . 


initio  libri  adversus  ipsum.  Et  Montanistae  Catho- n  Jejunii  religio.  Cnjusmodi  jejuoium  mox,  decla- 
licos  vocabant  «pofViTof^vTflic  (sive  occisores  pro-  ^  randi  luctus  e  Dominica  passione  concepti  stodio, 
phetarum.  Edd.),  ut  discere  est  ex  ApoUonii  Hiera-     in   Sabbatum  produxere.  Sic  tamcn'  ut  et  jejunia 


poliiae  fragmentis  quse  apud  Nicephorum,   lib.  rv, 
cap.  5.  RiG. 

(7)  Arguunt  nos  quod  jejunia  propria  custodi 
tmus.  Propria  scilicei  Montanistis  seu  Paracleticis, 
ex  imperio  novae  disciplinae.  Rio.  —  ^i^ia,  aliis  non 
usitata.  Seml. 

Arguuntnos,  quodjejunia  propria  custodiamtu. 
Non  omnes  hic  xerophagias  damnari  credendum 
est,  sed  eas  tanlum  quae  ex  superstitiosa  Montani 
disciplina  servabantur.  Canon  50  conc.  Laodic. 
liai)et :  Aet  TcdcaoKV  t^v  TtoaapaucooTYJv  VTjOTEiSstv  ^po- 
fftyouuToc.  Oporiet  quadragesimam  ioiam  cum  xero^ 
phagiajejunare.  Quod  tamen  non  convenit  cum  iis 
qnse  infra,  cap.  15,  habet  Terlullianus.  Lb.  Pr. 

(8)  Certe  in  Evangelio  ilbs  dies  jejuniis  determi^ 
naios  putani,  in  quibus  ablatus  est  sponsus;  et  hos 
9$se  jam  solos  legitimosjejuniorum. — InEvangeliOy 
lioe  est  hodie,  apud  Cfhristianos.  Puianty  nempe 
Catholici,  quos  Psychicos  vocat.  In  eam  vero  sen- 
tentiam  libro  de  oratione,  dixit,  die  Paschae  com- 
munem  esse  et  quasi  publicam  jejunii  religionem. 
Quasi  apud  Catholicos,  exira  diem  Paschae,\  sive 
eztra  illos  dies,  in  quibus  ablatus  est  sponsus ,  non 
essent  le^timi  jejuniorum  dies,  nec  communis  aut 
jmblica  jejunii  religio,  sed  ui  ipse  mox  dicet,  pas- 
aive  currens  ex  arbilrio  cujusque.  £t  tamen  au- 
etoritatis  esse  debet  maximae,  quod  Hieronymus 
Epistola  ad  Marcellam  testalur,  Ecclesiam  catho- 
licam  ex  apostolorum  traditione  unam  toto  anuo 
Qnadragesimam  tempore  congruo  jejunare.  Nam 
qnis  audiat  dicentem ,  dies  ilios  in  quibus  abtatus 
est  Sponsns,  Parascevam  et  Sabbaium,  tempus 
horarum  quadraginta  octo,  unam  illam  Quadragesi- 
mam  fuisse  ?  An  verius  fuerit  priscos  Christianos, 
divinis  et  apostolicis  formatos  institntis,  jejunia  sua 


quidem  alia  commendandis   orationibus  suis   utilia 
servarent,    sed     ex    arbitrio   cujusque    diversa* 
maxime  autem  rilus  illius   Sabbatici  jugo   libera! 
Adeo,    ne  quid  judaizare  viderentur,    Parascevae 
Christianae,     seu   Paschae  <rraupa>o{{iou,  et  Sabbati 
sequentis  jejunium,  non  Parascevam,  neque    Sab- 
batum    appellavere,  sed  Quadragesimam ;  ut  jam 
esset  Chnstianum  jejunium,  non  Parascevae  ncque 
Sabbati,  sed  Quadragesimae  illius,  jejunio  Chnsti 
plane  divino  transaciae.  sacramentum.  Hoc    sane 
sensu,  auod  ab  catholicis  aevo  TertuUiani  dicebatur, 
«  eos  dies  in  quibus  ablalus  esl  Sponsus,  esse  dies 
jejuniis    determinatos,    ac    de    caetero   differenter 
jejunandum,  ex  arbitrio,  non  ex  imperio,  pro  tem- 
poribus  et  causis  uniuscujusque  :  sic  et  apostolos 
observasse,  nullum  aliud   imponentes  jugum  cer- 
torum  et  in  commune  omnibus  obeundorum  jeju- 
niorum  ;  »  Hieronymi  sententia  confirmabitur,  ad 
Marcellam     scribentis   Ecclesiam    catbolicam     ex 
apostolorum  traditione  unam  toto  anno  Quadrage- 
simam  tempore  congruo  jejunare.  Elenim  quicquid 
Christiani  jejunabant,  quod  Irenaeus  apud  Eusebium, 
Hist.  V,  tam  varie  ac  differenter  observatum  fuisse 
tradidit,  ut  essent  qui  unum  sibi  diem  jejunandum 
esse   crederent ,  alii   duos,    alii  vero   plures,  alii 
diem  suum  esurialem  per  quadraginta  diurnas  noc- 
turnasque  horasducerent,  quidquid,  in  quam,  et  quo- 
modocunque  jejunabant,  Quadragesimam  se  jeju- 
nare  profitebantur.  Id  vero  Socrates,  guinto   etiam 
Historiarum  libro,  mirum  sibi  videri  ait :   minus 
certe  quod  miraretur  habiturus,  si  meminissset  hoc 
fuisse  apostolis  consilium,  ut  obliteratis  Judaeorum 
Sabbatis,  jejunia  sua  Chrisliani,  quae  Domino   suo 
tantula  pro  tantis  offerrent,  de  jejnnii  Dominici 
spatio  vocitarent.  Ut  qui  minus  ea  quirent  assequi 
reapse,    saltem    memoria    venerarentur,    Sic  illi 


1007 


TfiRTULLlilNl  OPBRblM  PARS  U.  —  SBRiBS  11,  HORALIA. 


lOOB 


stianoram,  abolitis  legalibas  etprohetiris  vetusta- #  scmpalositatem  compendio    respondisse ,  n<m  his 

.•1  »▼!_? I A       •       -  «  «J  •       .         »  "  •  -   •    ift     I- • .•„      ^^    ^^^.m^^M^Am..^       ^mA 


tibus.  Ubi  volunt  enim,  agnoscunt  quid  sapiat  lex 
et  prophetcB  usque  ad  Joannem  (Luc.  xvi,  46).  Ita- 
que  de  caetero  indifferenler  i^jejunandum  ex  arbi- 
trio,  non  ex  imp<?rio  novae  disciplinse,  pro  tempo- 
ribus,  et  caussis  uniuscujusque;  sic  et  apostolos 
observasse  (9),  nullum  aliud  imponentes  jugum 
certorum  et  in  commune  omnibus  obeundorum  je- 
juniorum  {Act,  xv,  iO)  ;  proinde  nec  stationum, 
quse  et  ipsse  suos  quidem  dies  habebant  ^^  quartae 
feria;  et  sextae,  passive  ^"^  tamen  currant  (10),  ne- 
que  sub  lege  praecepli,  neque  ultra  supremam  diei , 
quando  et  oraiioues  fere  hora  nona  concladat  de 
Petri  exemplo,  quod  Actis  referlur  {Act.  in,  8) ; 
xerophagias  vero  novum  affectati   officii  nombn,  et 


communicari  *®  hominem^  quoe  in  os  inferantur,  sed 
quce  ex  ore  proferantur  {Marc.  vii,  15),  cum  et  ipsc 
manducaret  et  biberet  usque  in  notalionem  :  Ecoe 
homo  vorator  et  potator  (  Matth.  xi,  19),sicet  Apo" 
stolum  docere,  quod  esca  nos  Deo  non  commendet^ 
neque  abundantes  si  edamus^  neque  deficientes  ti 
non  edamus  (I  Cor.  viii,  8^.  His  et  hujusmodi  sensi- 
bus  eo  jam  subtiliter  tendunt,  ut  unusquisque 
pronior  ventri  possit  supervacua,  nec  adeo  neces- 
saria,  existimarc  sublati  ^o  vel  diminuti  ^*  (11)  ve 
demorali  cibi  officia  (12),  praeponente  22  scilicet 
Deo  23  jnstitiae  et  innocentiae  opera.  Et  scimus  qua- 
les  sint  carnalium  commodorum  suasoriae  (13); 
cum^^  facilc  dicatur :  Opus  est  de  tolis  prsecor- 


proximum  etbnicae  superstitioni ;  quales  castiroo-  B  diis  credam,  diligam  Deum  et  proximum  mihi  ^; 


niae  Apim,  Isidem  et  magnam  Matrem  cerlorum 
eduliorum  exceptione  purificant;  957  cum  fides 
libera  in  Chrislo  ne  Judaicae  quidcm  legi  abstinen- 
tiam  quorum  dam  ciborum  debeat ,  semel  in  totum 
macellum  ab  Apostolo  admissa,  detestaiore  eorimi 
qui  sicutnubere  prohibeant,  ita  jubeant  cibis  abs- 
tinere  a  Deo  conditis;  et  ideo  nos  esse  jam  tunc 
prsenotalos  in  novissimis  temporibus  abscedentes  a 
fidcyintendentes  spiritibus  mundi  seductoribus,dO' 
ctrinis  mendaciloquorumj  inustam  habentes  con" 
scientiam  (I  Tim.  iv,  1).  Qaibus,  oro  te,  ignibus  ? 
Credo  quibus  nuptias  saepe  deducimus,  et  coenas 
quotidie  coquimus,  Sic  et  cum  Galaiis  {Galat.  iv, 
10)  nos  quoque  percuti  aiunt,  observatores  dierum,  Q  stasset.  Verumel  ipse  tunc  in  psychicum  reversus^» 


*n  his  enim  duobusprasceptis  tota  Lex  pendet  et  pnh 
phetce,  non  in  pulmonum  et  intestinorum  meonun 
inauitate. 

CAPUT  III. 

Iiaque  nos  hoc  prius  affirmare  debemus,  quod 
occulte  subrui  periclitaiur,  quantum  valeat  apud 
Deum  inanitas  ista,  et  ante  omnia  unde  ratio  ipsa 
processerit  hoc  modo  promcrendi  Deum ;  tunc  enun 
agnoscetur  observationis  necessitas,  cum  eluxerit 
rationis  auctoritas  (14)  a  primordio  recensendse. 
Acceperat  95S  Adam  a  Deo  legem  non  gustandi 
de  arbore  aguitionis  boni  et  mali,  moriturus  si  gu- 


et  mensium  et  annorum.  Jaculantur  interea  et 
Isaiam  pronuntiasse  :  Non  tale  jejunium  Dominus 
elegit  {Isa.  lviii,  4  ^^  5) ;  id  est,  non  abslinentiam 
cibi,  sed  opera  justiliae  quae  sabtexit;  el  ipsum 
Doroinum  in  Evangelio  ad  omnem  circa  victum  ^s 


post  ecstasin  spiritalem,  in  qua  magnum  iUud  sa- 
cramentum  in  Christum  et  Ecclesiam  prophetave- 
rat,  nec  jam  capiens  quae  erant  spiritus,  facUios 
ventri  quam  Deo  cessil,  pabulo  potius  quam  praece- 
pto  annuit ;  salutem  gula  vendidit.  Manducavit  de- 

Variae  lectiones. 

«  Differenle.  Rig.  Venet.  i^  Habeant  Seml.  "  Passim  cod  Wouwer.:  est  illa  antiquior  forma.  *«  Viclus 
Seml.  13  Coinquinan  Seml.  Leop.  20  Dilati  Seml.  delati  Jun.  21  Diminuti  Jnn.  22  praeponenles  Jun.  »  Deo 
abest  Seml.  2*  Quam  Seml.  25  Tanquam  me  Seml.  26  Eversus  Jun. 

Commentarius. 

uniusdiei,  alii  duorimi,  alii  plurium  jejunio  Qua-      rant.  Le  Pr. 

dragesimam  Chri^ti,  pacemque   seciim  nihilommus 

colebant.  Hoc  enim  ait  Irenaeus  :  'H  ^ta^edvla  -nri^ 

V7jaxi(ac    T^v  Euvciav    ttjs    «(oxews    ouviamai   :    Diffe- 

rentia   jejuniorum    concordiam    fidei   commendat.  D 

RiG.  juxta  Edo. 

(9)  Sic  et  apostolos  observasse.  Nimirum  quos 
supra  dixit  dies,  in  quibus  ablatus  esl  Sponsus. 
Hanc  enim  rationem  inculcat  hoc  ipso  opere,  ubi  de 
Parasceve  dicata  jejuniis,  quae  ab  Catholicis  conti- 
nuata  fuisse  ail  in  Sabbaium,  «  nunquam  nisi  in 
Pascha,  jejunandum,  secundum  ratiouem  alibi  tra- 
ditam.  »  Notandus  in  hanc  rem  Auguslini  locus 
Epist.  ad  Casulanum  :  in  evangelicis  et  apostolicis 
litteris  \idere  se  praeceptum  esse  jejuniu.'n  :  quibus 
autem  diebus  non  oporteat  jejunare,  et  quibus 
oporleat,  praecepto  Domini  vel  apostolorum  non 
inveniri  dcfinilum,  Rig. 

(10)  Passive  tamen  currant.  Hoc  est  passim  et 
9ro  arbitrio  cujusque.  RiG. 

(11)  Sublati  vel  diminuti.  Cibi  sublati  jejunio,  di- 
minuti  xerophagia,  demorati  propter  stationes ,  quae 
quoniam  protendebantur ,  cibos  morari    consueve- 


(12)  Demoraii  cibi  officia.  Demorati,  hoc  est,  di- 
iati.  Sic  irifra  hocce  opusculo  :  «  Stellae  auctorita- 
tcm  demorantis  suspirant.  R16. 

{i3)Etscimus  quales  sint  carnalium  commodorum 
suasorias.  Scimus,  inquit^  quales  soieant  a  Psychicis 
nosiris  declamationes  tractari  commodis  carnalibas 
suadendis.  Apud  rhetores  duo  genera  maieriarom 
tracti^r,  Suasoriae  et  Controversiae.  Suasoriae, 
tanqu^  leviores,  et  minus  prudeniiae  exigentes 
pueris  delegantur^  quasi  rudimenta  dicendi.  Contro* 
vcrsiae,  seu  judiciales  ,    robustioribus  assignantur. 

RlG. 

(14)  Tunc  enim  agnoscetur  observationis  necessi" 
tas,  cum  eluxerit  rationis  auctoritas.  Ipse,  libro  de 
Corona.  consuetudinis  sive  observationis  probandc 
reguiam  praescripsit.  Tudc  videlicet  colendam  esse 
consuetudinem,  cum  rationi  consentaaea  depreheii- 
ditur  ;  et  majorem  effici  ratiouem  Christiaiianiai 
observationum,  cum  ilias  etiam  natura  defeodil, 
quae  prima  omnium  disciplina  est.  Hic  vero  tatttiun 
rationis  auctoritatem  advocat.  Rio. 


1009 


LIBBR  DB  JBJDNIIS. 


1010 


nique,  et   periit  :  sfilyus  alioquin,    uni  arbusculae  /^  {Gen.  i\,  2) ;  nam  ct  hoc  ipso  quod  eam  solam  car- 


jejunare  maluisset  ^ ;  ut  jam  hinc  animalis  fides 
semen  suum  recogooscat,  exinde  deducens  carna- 
lium  appelitionem,  et  spiritualium  recusationem. 
Teneo  igitur  a  primordio  homicid^m  gulam,  tor- 
mentis  atque  suppliciis  in  die  punicndam,  eliamsi 
Deus  nulla  jejuuia  pnecepisset;  ostendens  tamcn 
nnde  sit  occisus  Adam  ,  mihi  reliquerat  intelligenda 
remedia  offeosse,  qui  offensam  demonstrarat :  ultro 
cibum,  quibua  modis  quibusque  temporibus  potuis- 
sem^  pro  veneno  depularem,  et  antidotum  famem 
sumerem,  per  quam  purgarem  mortis  aprimordio 
eaussam  ^  in  me  quoque  cum  ipso  genere  transdu- 
ctam,  certus  hoc  Deum  velle,  cujus  contrarium 
noluit»  satisqne  confidens  placituram  illi  centinen- 
tise  curam,  a  quo  damnatam  comperissem  incunti- 
nentisB  culpam.  Porro,  cum  et  ipse  jejunium  man- 
det,  et  animam  conquassatam  proprie  ulique  cibi 
angustiis  sacrificium  appellet  (PsaL  l,  18),  quis  jam 
dubitabit  omnium  erga  victum  ^  macerationum 
hanc  fuisse  raiionem,  qua  rursus  interdicto  cibo  , 
et  observato  praecepto,  primordiale  jam  delictum 
expiaretur^  ut  homo  per  eamdetn  materiam  caussae 
gatis  Deo  faciat,  per  quam  offenderat,  id  est,  per  cibi 
interdictionem  ;  aique  ita  salutem  semulo  modo  red- 
accenderel  inedia,  sicuit  exstinxerat  sagina,  pro 
unico  illicito  plura  licita  contemnens  ? 

CAPDT  IV. 


nem  esui  ^^  eximit,  cujus  anima  non  per  sanguinem 
effunditur,  omnis  rcliquae  carnis  usum  33  conces- 
sisse  manifestum  est.  Ad  haec  respondemus,  non 
competisse  onerari  hominem  oliqua  adbuc  abslinen- 
tiae  lege,  qui  cum  maxime  lam  levcm  interdictio- 
nem,  unius  scilicct  pomi,  tolerarc  non  potuit ;  re- 
missum  itaque  illum  libertate  ipsa  corroborandum. 
^que  34  post  diluvium  in  reformatione  generis  hu- 
mani,  suffecisse  unaminlerim  legem  a  sanguine 
abstinendi,  permisso  ^^  usu  ^^  caelerorum.  Jam  enim 
judicium  Dominus  ostenderat  per  diluvium;  adhuc 
etiam  comminatus  fuerat  per  exquisitionem  san- 
guinis  de  manu  fratris,  ei  de  manu  bestiae  {Gen,  ix, 
P  5).  Omnis  ^"^  itaque  justitiam  judicii  praeministrans  , 
''  materiam  libertatis  emisit,  per  veniam  supparans 
disciplinam  ;  permittens  omnia,  ut  demeret  quiddam ; 
plus  exacturus,  si  plus  commisisset ;  abstincntiam 
imperaturus,  cum  indulgentiam  praemisisset  ^ ;  quo 
magis,  ut  diximus,  primordiale  delictum  expiaretur 
majoris  abstinentiae  operatione,  in  majoris  licentise 
occasione. 

CAPUT  V. 

Denique,  jam  et  familiaris  populus  allegi  Deo 
coepit,  et  restitutio  hominis  imbui  potuit,  tunc  le- 
ges  disciplinaeque  omnes  impositae  etiam  quae  de- 
cerperent  viclum,  ademptis  quibusdam  veluti  im- 


mundis,   quo    facilius  aliquando    jejunia    toleraret 
Hsec    ratio   servabatur   apud    providentiam  Dei  C  homo,    pcrpetua  in  quibusdam    abstinentia    usus. 


pro  temporibus  omnia  modulanlis  ^o^  ne  quis  ex 
diverso  ad  dejiciendam  propositiouem  nostram. 
Cur  ergo,  dicat  non  stalim  Deus  aliquam  victus 
Gonstituit  castigalionem,  quinimo  et  auxit  peimis- 
sionem  ?  Nam  in  primordio  quidem  herbidum  solum- 
modo  et  arboreum  959  homini  pabulum  addixerat : 
Ecce  dedi  vohis  omne  fenum  sementivum  seminans 
semen  quod  est  super  terram ;  et  omne  lignum  quod 
habet  in  semetipso  fructum  seminis  sementivi  vobis 
erit  in  escam  (Gen.  ix,  29).  Postea  vero  ad  Noe, 
enumerata  subjectione  omnium  bcstiarum  lerrae, 
et  volatilium  cceli,  et  moventium  in  lerra  ,  et  pi- 
scium  maris,  et  omnis  viventis  ^i ,  Erunt,  inquit, 
.  vobis  in escam,velut  olera  fceni  dedi vobis universa; 


Nam  et  primus  populus  (16)  primi  hominis  rescul- 
pserat  crimen  (n),  pronior  ventri  quam  Deo  de- 
prehensus ;  cum  de  duritia  iEgyptia)  servitutis  va- 
lida  manu  Dei  et  sublimi  brachio  ereptus  Dominus 
ejus  visus  39;  et  terrae  lacte  960  et  melle  mananti 
destinatus;  statim  autem  solitudinis  copiosae  cir- 
cumspectu  scandalizatus,  saturitatis  ifigyptiae  de- 
trimenla  ^^  suspirans,  in  Moyscn  et  Aaron  mussita- 
vit :  Utinam  obiissemus  percussi  a  Damino  in  terra 
jEgypti,  guando  super  ollas  carnium  sedehamus^  et 
panes  in  plenitudinem  comedebamus  !  Quomodo  ^^ 
eduxisti  nos  in  hasc  deserta  ad  interficiendamsynago- 
gam  istam  famef  {Exod,  xvi,  2.)  Eadem  ventris 
prselatione  deploraturus  erat  eosdem  duces  suos  et 


verum  camem  in  sanguine  animas  suas  non  editis  D  I^ei  arbilros,   quos  desiderio    carnis  et  recordatu 

Variae  lectiones, 

21  Maluisset  Seml.  28  Casum  Seml.  ^  Ymius.Seml.  forte  ergo  Jun.  ^  Moderantis  Seml.  3»  Serpentis 
Seml.  32  Esui  tollit  Seml.  33  Esum  Jun.  3^  Atquc  SemU  Leop.  35  Permissu  Seml.  ^  Esu  Jun.  videtur 
abfuisse.  3t  De  manu  bestiae  omne^.  Iiaquc  JUn.  Leop.  ^  Pcrmisisset  Seml.  39  Ereptus  dominus  Se?nl. 
dominus  ejus  visus  est  Jun.  ei  add.  cod.  Wouw.  eis  conj.  Pam.  et  uncis  utitur.  *o  Delrimento  Seml.  *i 
Quoniam  al. 

Commentarius. 

(15)  Si  uni  arbusculo!  jejunare  maluisset,  Quale 
jejunium  ?  quandoquidcm  Adamo  Deus  ex  omni  li- 
gno  comedere  iodulserat,  unica  tantum  arbuscula 
excepta.  Sane  AHamum  perdidit  noti  gula,  sed  prae- 
maturae  divmitatis  cupido.  Rig. 

(16)  ffam  et  primus  populus,  etc.  Primus  appel- 
latur  popolns  Judaicus,  ad  disiinctionem  secundi 
Gentium.  Hic  vero  videtnr  prorsus  superfluum  il- 


lud,    quod  adco   parenthcsi  inclusimus,    Dominus 
ejus.  scu  poiius  eis,  visus  cst.  Pam. 

(M) Primi hominisresculpserat crimen.  Augusti- 
nus  in  Psal.  vi  :  «  Dum  cnim  nos  convertimur,  id 
est,  mulalione  vcteris  vitae,  rcsculpimus  spiritum.  » 
Rufmus  in  eumdem  Ps.  :  «  Oum  convcrtimur,  id  est, 
dum  commntatiooe  veteris  v^tae  resculpimur.  >  Rig. 


1011  TERTULLIANI  OPBRHM  PAR8  IL  —  SERIES  II,  MORALIA.  lOtt 

Jlgyptiaram  copiarnm  exacerbabat  :   Quis  nos  ^  /^  Praeposuit  corraptelffi  divitiaram  edaeitatis  eDomii- 
vesceref^came?  Venerunt  inmentemnobispisces      tatem,  cui  ipsse  diviti»  procarant.  Per  illas  scilioel 


guos  in  jEgypto  edebamus  gratis^  et  cucumeresj  et 
pepones,  et  porri^  et  cepe,  et  allia.  At  nunc  anima 
nostra  arida  nihil  nisi  '^  manna  vident  oculi  nostri 
(Num,  XI,  4).  Ita  et  illis  xerophagiae  panes  ^  an- 
gelici  (18)  displicebanl  allium  potius  et  cepe  quam 
coelum  fragrare  malebant.  Et  ideo  tam  ingralis  gra- 
tiora  et  esculentiora  quaeque  detracta  sunt,  pnniendae 
simul  gulae  et  exercendae  coniinentiae  caussa,  ut  illa 
damnarelur,  ista  erudiretur. 

CAPUT  VI. 
Nanc  si  temere  rationes  castigati  a  Deo  victus,  et 
castigandi  propter  Deum  a  nobis,  ad  primordionim 
experimenta  revocavimus,  couscienttam  communem 
consulamus,    ipsa   natura  enuntiabit,    quales   nos 
ante  pabulum  et  potum  in  virgine  adhuc   saliva 
exhibere  consuerit  rebus  duntaxal  sensas  ^  agen- 
dis  quo    divina    tractantur    si    multo    pollentioris 
menlis,    si    mnlto  vivacioris    cordis ,    quam  cum 
totum  illud   domiciliam  interioris  hominis ,   cscis 
stipatum,  vinis  ioaodatum,  decoquendis  jam  ster- 
coribus  aestuans   ^"^,  praemeditatorium  (19   efficitur 
latrinarum,  in  quo   plane  nihil  tam  in  proximo 
sapcrsit,  qaam  ad  lasciviam  sapere:  Manducavit 
populus  et  bibitj  et  surrexerunt  ludere  {Exod. 
XXXII,  6).  Intellige  sanctae  Scripturae  verecundiam : 
hisum,  nisi  impudicum,  non  denotasset.  Gsdterumy 
quotusquisqae  memiaerit  religionis,  occupatis  me- 
moriae  locis,  impeditis  sapieniiae  membris?  Nemo 
iU  ut  decet,  ita  nt  par  est,  ita  ut  utile  est ,  recordabi- 
tur  Dei  in  eo  tempore,  quo  ipsum  sibi  hominem  cxci- 
dere  solemne  est  (20).  Omnem  discipliaam  victus 
96 i    aut  occidit  aut  vulnerat,   Meniior,  si  non 
Dominus  ipse   oblivionem  sai   exprobrans  Israeli, 
caussam  plenitudini   deputat  ^:    Incrassatus  est 
dilectus^  etpinguefactus,  et  dilatatu^  est,  et  dere- 
liquit  Deum  qui  fecit  eum^  et  abscessit  a  Domino 
salutificatore  suo  (Deut.   xxxii,  15).  Denique  in 
eodem  Deuteronomio  eamdem   caussam  prsecaveri 
jubens,  Ne^  inquit,  cum  manducaveris  et  biberis, 
et  domos  optimas  asdificaveriSf  ovibus  et  bobus  tuis 
multiplicatiSt  et  argento  et  auro,  extollatur  cor 


B 


incrassatum  erat  cor  popali,  ne  oealis  videret,  et 

auribus  audiret,  et  corde  conjieeret  adipibasob- 

structo,  quas    nominatim  esui  abstulit,   dedocens 

hominem  saginae  studere.  Gaeteram,   eai  cor  ere- 

ctum  ^^  potius  inveniebatnr  quam  impingaatum  ^, 

quadraginta    diebus    totidemque    noctibus    sapra 

humanae  naturae  facultatem  jejunium    perennavit, 

spiritali     fide    virtutem   subministrante ;  et    vidii 

oculis  Dei  gloriam,  ct  andivit  auribus  Dei  vocem, 

et  corde  conjecit  Dei  legem  jam  tanc  docentis  nan 

in  solo  pane  vivere  hominemy  sed  in  omni  verbo  Dei 

Luc.  IV,  4) ;  cum  quidem  nec  ipsnm  Moysen  Deo 

paslum,    inediamque   ejus    nomine    ^^   saginatam 

constanter  contemplari    valeret  pioguior  populoa. 

Merilo  igitur  etiam  in  came  se  Dominus  ei  ostendit 

collegse  jejuniorum  suorum,  non  minus  et  Helin. 

Nam  et  Helias  hoc  primum  quod  famem    faerat 

imprecatus,  satis  jam  se  jejuniis  voverat:   Vivit, 

inquit,  Dominus,  cui  adsisto  in  conspectu  ejus^  si 

erit  ros  istis  annis  et  imber  (III  Reg.  xvii).  Dehinc 

mioantcm  Jezabel  fugieas  post  uoicam  pabufum 

et  potam,  quem  ab  angelo  expergefactus  invenerat, 

et  ipse,  quadraginta  diebus  et  noctibus  yacao  ven- 

tre,  arido  ore,   pervenit  in  montem  [Ghoreb;  nhi 

cum  in    spelunca  ^^  devertisset,    quam    familiari 

congressu  Dei  exceptus  est  I   Quid  iu,  Helia,  hk 

(III  Reg.  XIX,  9)  ?  multo  amicior  ista  vox,  qnam, 

Adam^  ubi  es,  (Gen.  iii,  9)  ?  Illa  enim  pasto  homini 

minabatur,  ista   jejuno  ^^  blandiebatur.  Tanta  eat 

circumscripti  victus  praerogativa,  ut  Deum  praestet 

homini     contubernalem,    parem    revera    pari.    Si 

enim  Deus  asternus  non  esuriet  (Isa.  i,  11),  ut  testi- 

tur  per  Isaiam,  hoc  erit  tempus  quo  homo  Deo 

adaequetur,  cum  sine  pabulo  vivit 

909  GAPUT  Yn. 
Processimus  itaque  (21)  jam  ad  exempla,  re- 
volvamus  utilitatis  efficacia  potestates  ^  istius  ^ 
officii,  quod  etiam  iratum  Deum  homini  reconciliat. 
Deliquerat  Israel,  in  aquatione  apud  Maspha  ^ 
congregatus  a  Samuele,  sed  ^"^  ita  statim  delictain 
jejunio  diluit,  ut  periculum  praelii  simul  fogerit^. 


tuum^etobliviscarisDominiDeitui(Deut.yu\,  12).  D  Gum  maxime  Samuel  offerebat  holocaustam  (l  Req. 

Variae  lectiones. 

*2  Non  Venet.  ^  Pascet  Jun,  Vescct  Leop.  **  Sine  Seml.  *5  Penes  Fran.  panis  cod.  Wouw.  ^  Sensa 
Gelen,  ^^Exaestuans  al.  "'8  Reputat  Seml.''^^  Bvectum  Fran.  ^oQui  add.  Seml.  Leop.  ^t  Numinecod.  Wouw. 
Leop.  52  Speluncam  Jun.  w  Jejuno  Ven.  **  Potestas  Ven.  "  Ipsius  Seml.  ^  Masphat  SemL  "  Scd  abest 
Fran.  ^  Fuderit  Seml. 

Gommentaria  s. 


(18)  Xerophagias  panes  angelici.  Longe  dissimiles 
atblelicis  illis  aridae  homioum  altilium  saginationi 
provisis.  RiG. 

(19)  Prasmeditarium.  Hoc  etiam  imitatus  B.  Hie- 
ronymus,  «  Quale  inquit,  jejunium  est,  aut  qua- 
lis  refeclio  post  jejunium  ?  Pridianis  epulis  disten- 
dimus,  et  guttur  nostrum  meditatorium],  seu  potius 
praemeditatorium  efficitur  latrioarum.  »*  Qui  etiam 
adlegat  Scripturas  hic  dtatas,  Exod.  xxxi,  ac  Deut. 
xxxiii  et  vu.  Item  Isa.  vi,  excepto  quod  ibi  etiam 


lcgi  debeat,  Deum,  quod  Graece  fitOi^v,  et  quod  au- 
ctor  sua  utaiur  phrasi  salvificatori  pro  saluiari. 
Pam. 

(20)  In  eo  tempore  quo  ipsum  sibi  haminem  ex^ 
ciaere  solemne  est.  Etenim  per  ebrietatem  aliqaan- 
tisper  sapieniia  moritur.  Rig. 

(2i)  Processimus  itague.  Quid  iotemperantia 
praestat,  docuit,  ut  jejunii  effectas  osteodai :  quod 
variis  hicexemplis  exseqoitur.  Lb  Pr. 


1013 


LIBBR  DB  JBJUNIIS. 


1014 


vii,  9),  in  nullo  magis  procuratam   audimus.   Dei  k  modo  nalurae  mulalionem ,  aut  periculorum  aver- 

.  -•     _._^  l_^«*  «•  ^  I*         X7t,         &  11  1_      1*     ^^         •  .  1      1*      •  1. 1  • .  •  • 


clementiam,  quam  abstinentia  populi.  Et  Allophyli 
prselio  ^^  admovebant  :  ihi  demum  ^  Dominus 
intonuit  voce  magna  super  Allophylos,  et  confusi 
sunl,  et  corruerunt  in  conspectu  Israelis;  et  pro- 
cesserunt  viri  Israel  ex  Maspha,  et  persecuti  sunt 
AUophylos,  et  usque  Betchor  ceciderunt  pastos 
impasti ,  armaios  inermes.  Hae  erunt  vires  jejunan- 
lium  Deo  :  coelum  pro  ejusmodi  miiitat.  Habes 
formam  prsesidii  etiam  spiritalibus  bellis  necessa- 
riam.  Proinde  cum  rex  Assyriorum  Sennacherib , 
compluribus  jam  civitaiibus  captis,  Israeli  per 
Rapsacen  blasphcmias  el  minas  intentaret  {IV  Reg, 
xYiu,  i9),  nihil  aliud  illum  a  proposito  in  iElhio- 
pias    averlil.    Dehinc,  quid    aliud   ^^   centum    et 


sionem,  aut  delictorum  oblilteralionem ;  verum 
etiam  sacramentorum  agnitionem  (23),  jejunia  de 
Deo  merebuntur.  Aspice  Danielis  excmplum ,  circa 
somnium  regis  Babylonis  omnes  turbantur  (24) 
sophislae,  negant  ultro  ^*  de  praestantia  humana 
posse  coj^nosci  (25);  solus  Danicl  Deo  fidens ,  et 
sciens  quod  ad  demerendam  Dti  gratiam  faceret, 
spatium  tridui  postulat  cum  sua  fraternitate  je- 
junat,  atque  ita  orationibus  commendatis,  et  ordi- 
nem  el  significationem  somnii  per  omnia  instruitur, 
tyranni  sophistis  parcitur,  Deus  glorificatur,  Daniel 
honoratur,  non  minorem  Dei  gratiam  ct  postea 
quoque  relaturus  anno  primo  regis  Darii,  cum  ex 
recogitatu    praedicatorum    temporum    ab    Jeremia, 


D I r —      ^^- "I 

^. — ->  ^j^-,     r-    -o dedit  faciem  suam  Deo  (26)  in  jejuniis  et  sacco  et 


absumpsit,  quam  Ezechiae  regis  humiliatio  ?  Siqui- 
dem,  duntia  hostis  annuntiala,  vestem  scidit, 
saccam  iaduit,  eodemque  habiiu  seniores  sacer- 
dotum  ad  Deum  per  Esaiam  adire  jussit,  utique 
jejunio  preces  prosequente :  neque  enim  cibi  tem- 
pu8  io  periculo,  nec  saturitatis  cullus  in  sacco  (22). 
Semper  inedia  moeroris  sequela  est,  sicut  laetitia 
accessio  sagioae.  Per  hanc  moeroris  sequelam  et 
inediam,  etiam  civitas  illa  peccatrix,  Ninive  de 
exitio  praedicato  liberatur.  Satis  enim  poeniteotia 
scelerum  commendaverat  ^^  Deo  jejunium  triduo 
foncta,  etiam  pecudibus  eneciis,  quibus  iratus 
Deus  non  erat  (Jonce,  iii).  Sodoma  quoque  et  Go- 


cinere.  Nam  et  angelus  missus  ad  eum,  hanc  sta- 
tim  professus  esl  causam  divinae  dignationis  :  Yeni, 
inquit  demoostrare  tibi  quatenus  miserabilis 
es  (27) ,  jejunando  scilicet.  Si  Deo  miserabilis, 
leonibus  in  lacu  fuerat  horribilis;  ubi  quidem  illi 
sex  diebus  jejunanti  prandium   angelus  procuravit. 

CAPUT  vm. 

Reddimus  et  csetera  ^^ ;  ad  nova  enim  nunc  docu- 
roenta  properamus  :  in  limine  Evangelii  {Luc.  ii,  37), 
Anna  prophetis,  filia  Phanuelis ,  quae  infantem  Do- 
minum  et  agnovil,  et  multa  super  eo  praedicavit 
exspeciantibus  redcmptionem   Israelis ,   post  egre- 


morrha  evasissent,  si  jejunassent.  Hoc  remedium  C  giom   titulum  veteris  univine  viduitatis,  jejuniorum 


a|[noscit  et  Achab,  cam  illi  post  transgressionem 
et  idololatriam  et  necem  Nabuthae,  propter  vineam 
ioterempti  a  Jezabel,  exprobrasset  Helias  :  Qualiter 
occidiitiy  et  hcereditatem  possedisti  in  loco,  quo  ^^ 
sanguinem  Nabuthcecanesdelinxerant,  tuum  quo" 
que  delingent  (Ul  Reg  .xxi,  19).  Destituit  semetip- 
sum,  et  saccum  carni  suae  imposuit,  et  jejunavit, 
et  dormivit  in  sacco;  et  tunc  sermo  Domini  ad 
Heliam:  Vidisti  utreveritus  sit  Achab  a  faciemeaf 
Pro  eo  quod  reveritus  est,  non  superducam  lcesuram 
in  diebus  ipsius,  sed  in  diebus  filii  903  ejus 
superducam  eam{ibid.  29),  qui  noneratjejunalurus. 
Ita  jejuniiim  in  Deum  reverentiae  opus  est.  Per 
quod  Anna  quoque  ambiens  uxor  Helcanae  retro 
sterilis  impetravit  facile  a  Deo  inanem  cibo  ven- 


quoque  teslimonio  augetur ,  ostendens  in  quibus 
officiis  assideri  Ecclesiae  debeat,  et  a  nullis  magis 
intelligi  Christum,  quam  semel  nuptis,  saepe  je- 
junis.  Ipse  mox  Dominus  baptisma  suum  ,  et  in  suo 
omnium,  jejuniis  dedicavit ,  habens  efficere  panes 
ex  lapidibus,  etiam  Jordanem  vino  fortasse  manare, 
si  ita  vorator  et  poiator  fuisset.  Imo  novum  homi- 
nem  in  veteris  suggillationem  virtuie  fastidiendi 
cibi  initiabat,  ut  eum  diabolo  rursus  904  per 
escam  tentarc  quaerenti,  fortiorem  fame  lota  osten- 
taret.  Praestituil  exinde  jejuniis  legem  sine  tristi- 
tia  transigendis.  Cor  enim  triste  quod  salutare  ? 
Docuit  etiam  advcrsus  diriora  daemonia  jejuniis 
praeliandum.  Quid  enira  mirum  ,  si  ^  eadem  opera- 
lione  spiritus   iniquus  educitur,  qua  sanctus  indu- 


Irera  filio  iraplere,  et  quidem  propheta.  Sed  non  D  citur?    Denique,  ut  in  cenlurionem    Corneiium , 

Variae  lectiones. 

5«  Ut  Allophyli  praelium  Jun.  Lat,  admovebantur  conj.  Leop.  ^^  Ibidem  Fran.  ^^  Quid  aliud  toUit 
SemL  62  Commenoaret  cod,  Wouw,  comraendaverit  Seml,  ^  In  quo  loco  SemL  ^  Ultra  Jun,  ^  Reddidi- 
mus  vetera ;  ad  nova  nunc  Lat,  e.  v.  ad  nova  etiam  nunc,  Jun,  ^  Ex  add.  Seml, 

Commentarius. 

qui  alias    sapientes,  somniorura  interprcles,  con- 
jectore^..  Ric. 

(25)  Negant  ultro  de  prcestantia  humana  posse 
cognosci.  Humano  ingenio  prajsiariposse  somniorum 
scilicet  regionira  interprelationem.  Ric. 

(26)  Dedit  faciem  suam  Deo,  Conversus  ad  Deura. 

RlG. 

(27)  Quatenus  miserabilis  es,  Quantae  miserationis 
graliam  adeptus  es.  Rig. 


(22)  Nec  saturitatis  cultus  insacco,  Saturitatis 
cultum  dicit^  quia  ex  satnritate  la^tilia,  ex  laelitia 
autem  cullus  delicatioris  cura,  cui  non  convenit 
cum  horrore  cineris  cl  asperitudiue  sacci.  RiG. 

(2S)  Sacramentorum  agnitionem,  Sic  vocat  peri- 
liam  interprctandi  figuras  et  imagines  sacras  , 
nempe  divinilus  objecias  in  soraniis.  Sacramenia 
igilur,  somnia  a  Deo  immissa.  Ri6. 

(24)  Omnes  turbantur  sophista^,  Sophistas  dicit, 


1015 


TERimLIANI  OPERDM  PARS  U.  -  SERIES  H,  MORALIA. 


1016 


necdam    tioctam    dignatio    Spiriius    saacti    cam   a  qai  eum  liberalios  pascerent?  an    difficile  angelo 


charismate  insaper  prophetiae  festinasset,' jejuaia 
ejus  legimus  exaudita.  Puto  autem,  et  Apostolas 
in  sccunda  Goriathiorum  iater  labores  suos  et 
pericula  et  incommoda  post  famem  ac  sitim,  je- 
junia  quoque  plurima   enumerat  (II  Cor.  xi  27). 

CAPUT  XI. 

Principalis  haec  species  in  castigatione  victus, 
potest  jam  de  inferioribus  quoque  abslinentiae  ope- 
rationibas  praejudicare,  ul  et  67  ipsispro  modo 
utilibus  aut  necessariis.  Nam  exceptio  eduliorum 
quorumdam  portionale  jejunium  est.  Inspiciamus 
igitur  et  xerophagiarum  novitaiem  aut  vanita- 
tem  (28),  si  non  et  in   his  tam  antiquissimae  quam 


fuerat  aliquem  alicunde  de  convivio  regis  minh- 
strum  eum  instructissimo  ferculo  raptum  et  Heliam 
traosferre ;  sicut  Daoieli  '^^  in  lacum  leonum  esn- 
rienti  prandium  melentium  exhibitum  est?  Sed 
coostitui  oportebat  exemplum  doceos  in  tempore 
pressurae,  et  persecutionis,  et  cujuscunque  circum- 
stantiae,  xerophagiis  esse  vivendum.  Tali  victa 
David  exomologesin  snam  expressit,  cinerem  qui- 
dem  edens  velut  panem,  id  esl,  panem  velut  cine- 
rem  aridum  et  sordidum,  potum  vero  fletu  miscens, 
utique  pro  vioo  {PsaL  ci,  10).  Habet  eoim  et  absli- 
oentia  vini  suos  titulos,  quae  et  Samuelem  Deo 
voverat,  et  Aaronem  consecrarat.  Nam  de  Samoele 
mater :  Ei  vinuniy  ioquit,  et  ebriamen  non  bibet 


efficacissimae  religioois  opcraiio  est.  Redeo  ad  Da-  "  (/  Reg.  i,  io)  :  talis  enim   et  ipsa  Deum  orabat. 

nlelem  et  fratres  ejus,  legumioum  pabulum,  et  aquae 

polum  ferculis   el   oeoophoris  regiis  praefereoies , 

atque  exiode  formosiores,  oe  qui  ^  de  spccie  quo- 

que  corpuscuii  metuat  (29) ;  caeierum  spiritu  iosuper 

cultos.  Dedii  eoim  Dens  adolesceotuiis  scieniiam  et 

intelligeotiam  io  omoi  litteratara,  et  Daoieli  in  omni 

verbo,  et  somniis^  et  in  omni  sophia  {Dan.  i,  47), 

qna  hoc  ipsum  quoque  saperel,  quibus  modis  de 

Deo    iopetraretur    agoiiio  sacramenlorum.    Anno 

dcnique  terlio  Cyri  regis  Persaram,  cum  in    reco- 

gitatum  incidisset  visionis,  aiiam  formam  humilia- 

tionis  prospexit.  In  illis,  ioquit,  diebns,  ego  Daniel 

eram  lugens,  per  tres  hebdomadas,  panem  suavem 


Et  Domious  ad  Aaroo :  '  Vinum  et  sicera  non  bU 
betis,  tu  et  filii  tui  post  te  '^S  si  quando  ingrediemini 
tabernaculum,  vel  ascendetis  ad  altare  et  non  mo* 
riemini.  Adeo  morienlur  qui  ooo  sobrii  "^^  in  Ec- 
clesia  ministraverint.  Sic  et  Israeli  proximo  cxpro- 
brat ;  Et  potum  dabatis  sanctificatis  meis  vinum. 
Et  haec  autem  strictura  polus  xerophagiae  portio 
est  (30).  Quaoquam  ubi  abstioeotia  vioi  aut  a  Deo 
exigilar,  aut  ab  homioe  vovetur ,  illic  intelligatar 
etiam  pabuli  pressura  formam  praestniens  potai. 
Qualis  enim  esus,  talis  et  potus.  Yerisimile  non 
est,  ut  quis  dimidiam  gulam  Deo  immolet,  aquis 
sobrius,  et  cibis  ebrius.  An   autem  et   Apostolas 


non  ediy  caro  et  vinum  non  introierunt  in  os  meum,  C  xerophagias  norit,  qui  majora  celebraverat,     sidm 


oleo  unctus  non  sum,  donec  consummarentur  tres 
hebdomades,  quibus  transactis  angelus  emissus  est 
taliter  adloquens :  Daniel,  homo  es  miserabilis;  n€ 
timueris,  quoniam  ex  die  prima  qua  dedisti  ani- 
mam  tuam  recogitatui  et  humiliationi  coram  Deo, 
exauditum  est  verbum  tuum^  et  ego  introivi  verbo 
tuo,  905Ita  xerophagiarum  miseratio  ethumiliatio 
metum  cxpelluot,  et  aures  Dei  advertuot,  et  occul- 
lorum  compotes  faciuol.  Revertor  etiam  ad  Heliam, 
cum  corvi  illum  paoe   et  caroe  saturare    coosues- 


et  famem  et  multa  jejuoia,  qui  ebrietates  et  commes- 
satiooes  recusaverat,  vel  de  discipulo  Timotheo 
argumenti  salis  est,  quem  propter  stomachum  et 
assiduas  imbecillitates  modico  vino  monens  nti, 
quo  ille  non  ex  ioslitutiooe,  sed  ex  devotione  absti- 
nebat  (caetoram,  stomacho  magis  coosuetudo  prod- 
esset)  060  hoc  ipso  abstioeutiam  vioi  digoam 
Deo  suasit,  quam  '^^  ex  oecessitale  dissuasit  (cf. 
Levtt.\,9\  Amos,  xv,  13;  II  Cor.  xi,  27  ;  Rom. 
xiii,  13;  I  Tim.  v,  23). 


CAPDT  X. 


sent,  cur  postmodum  apud  Bersabee  Judaeae  excitato 

ei  dy  somno  qnidam  ille   ^^    angelus  sioe  dubio  n 

paoem  solum  et  aquam  oblulil?  defeceraot  corvi         iEque  stationes  nostras   (31),   ut    indignas  ''^; 

Variae  lectiones. 
6'  Ex  Seml.  ^  Quis  Seml.  ^  Quidem  illi  Seml.  illi  t»s.  Wouwer.  '^^  Danieli  io  sacra  Lat.    Danicl  Seml. 
m  lacu  Leop.  ^*  Ut  Rigalt.  tu  et  filius  tuus  Leop.  '^^  Sobrie  Fran.  "  Quam  Lat. 

Gommentarius. 

(28)  Xerophagiarum  novitatem  aut  vanitatem. 
Improbatur  abstinentia  a  vioo  et  caroibus,  nisi 
contineotiae  causa  id  ^fiat,  can.  Apost.  51  el  53. 
Lk  Pr. 

(29)  Ne  qui  de  specie  quoque  corpusculi  metuat. 
Sic  lib.  ii  ad  Uxorem :  «  Latebisoe  tu  ,  cum  lectu- 


(30)  Et  hasc  autem  strictura  potus  xerophagiiB 
portioest.  Ait  Sepiimius,  hac  forma  potus  perstricta, 
eiiam  aridum  pabulum  significari.  Rig. 


lum,  cum  corpusculum  tuum  sigoas?»  Hoc  enim 
tandem  loco  notabimus,  Septimium  stoica  forma 
sic  passim  loqui,  ut  corpusculum  dicat,  et  iectu- 
lum,  et  arbusculam,  et  mulierculam,  et  caniculam, 
motiunculas,  et  portiunculas,  et  caetera  hujusmodi 
quemadmodum  illi  ^upidTiov,  ouo(^tov,  a^tup.arrtov, 
OYpfBtov,  7coocY(jLdktov,    Xe^CStov,    SouXiptov,  ^v(ov,    do^- 

p«»(iaT(§ta,  dTcXdpia,  et  caeiera  id  geous  Epictetica.  Rig. 


(31)  ^qu^  stationes  nostras,  utindignas.  Sensns 
Auctoris  evincit  legendum,  indictas^  ut  et  paulo, 
post :  «  Sed  quod  pertineat  ad  iodiclionis  qusestio- 
nem.  »  Psychici,  inquit,  stationes  nostras  accusanl, 
ut  indictas,  et  io  serum  cooslitutas,  atque  hoc  mu- 
nus  quidem  esse  oon  indiscendum,  sed  ex  arbitrio 
obeuodum  ;  et  ooo  io  serum  constitui,  sed  ad  no- 
nam  dirimi  statiooes  debere  contendunt.  Rig. 

—  Stationes  nostras  ut  indignas,  etc.  Dixit  de  sta- 
tionibus  alibi ;  statio  autem  a  jejunio  diffcrt,  qaam- 


1017 


LIBBR  DB  JBiUNIIS. 


1018 


qaasdam  vero  ia  serum  conslitatas ,  novitatis  no-  /^  iis,  an  indignior  apad  vos   "^^  ratio  afferatar  in 


mine  incusant,  boc  quoque  monus  et  ex  arbitrio 
obeundum  esse  dicentes,  et  non  ultra  nonam  deti- 
nendum,  de  suo  scilicet  more.  Sed  quod  pertineat 
ad  interdictionis  quaestionem,  semel  pro  ommbus 
causis  respondebo.  Nunc  ad  proprium  hujus  spe- 
ciei  articulum,  de  modo  temporis  dico,  de  ipsis 
prius  expostulandum,  unde  hanc  formam  nova 
dirimendis  stationibus  prsescribaot.  Si,  quia  Pe- 
trus,  et  qui  cum  eo,  ad  horam  nonam  orationis 
templum  introgressi  leguntur,  quis  mibi  probabit  "^^ 
illos  ea  die  statione  functos,  ut  horam  nonam  ad 
clausulam  et  expunctionem  stationis  interpretctur  ? 
Atqui  facilius  invenias  Petrum  hora  sexla  capiendi 
cibi  caussa,  prius  in  superiora  ad  orandum  ascen- 


nonam  observandi  requiro  ^^,  ut  etiam  Pelro  ea 
ratio  deputanda  sit,  si  statione  tunc  functus  esu 
Yenit  enim  de  exitu  Domini,  quam  et  si  semper 
commemorari  oportet  sine  differentia  horarum, 
impressius  tamen  tum  ei  secundum  ipsum  stationis 
vocabulum  addicimur  ^  :  nam  et  milites  Dunquam 
immemores  sacramenti,  magis  stationibus  parent, 
Itaque  in  eam  usque  horam  celebranda  pressura 
est,  in  qua  ^^  a  sexta  conteoebratus  orbis  defuucto 
Domino  luguhre  fecit  officium,  ul  tunc  et  nos  re- 
vertamur  ad  jucunditatem,  cum  et  mundus  recepil 
clariiatem.  Hoc  si  magis  ad  religionem  sapit  Ghri« 
stianam,  dum  magis  Ghristi  gloriam  celebrat,  pos- 
sum  aeque  serae  siationis  ex  eodem  rei  ordine  sta* 


disse,  quo  magis  sexta  diei  finiri  officio  huic  pos-  B  tum  figere,  ut  jejunemus  ad  serum,  exspectantes 


sit  (32))  quae  illud  absolutura  post  orationem  vide- 
batur.  Porro,  cum  in  eodem  commentario  Lucse,  et 
tertia  hora  orationis  demonstretur,  sub  qua  Spiritu 
sancto  iniliati,  pro  ebriis  habebaDtur;  et  sexta, 
qua  Petrus  ascendit  in  superiora;  et  nona,  qua 
templum  sunt  introgressi,  cur  non  intelligamus  salva 
plane  indiffejentia  semper  et  ubique  et  omni  tem- 
pore  orandi  '^^f  tamen  tres  istas  horas  ut  insignio- 
res  in  rebus  humanis,  quae  diem  distribuunl,  quae 
negotia  distinguuot,  quse  publice  resonant  (33), 
ita  ei  solemniores  fuisse  in  orationibus  divinis? 
Quod  eliam  suadet  Danielis  quoque  argumcDtum 
ter  die  orantis,  utique  per  aliquarum  '^^  horarum 


tempus  Dominicae  sepulturae  cum  Joseph  postula- 
tum  delulit  corpus,  et  condidit.  Inde  et  irreligio* 
sum  est  ante  famulorum  (34)  carnem  refrigerare  ^^ 
quam  domini.  Sed  hoc  ex  ^^  argumeniationum 
provocatione  commiserim,  conjecturas  conjecturis» 
et  tamen  ^^  puto  fidelioribus,  repercutiens.  Yidea^ 
mus  an  aliquid  tale  nobis  de  vetustatibus  quo- 
que  patrocinetur.  In  Exodo,  habitus  ille  Moysis 
adversus  Amalech  orationibus  prseliantis  usque  ia 
occasum  perseverans,  nonne  statio  fuit  sera?  Je- 
sum  Nave  debellantem  Amorrhaeos,  prandisse  iiU 
dic  existimamus,  qua  ipsis  elementis  stationem 
imperavit  ^?  Stetit  sol  in  Gabaon,  et  luna  in  Aia- 


exceptionem,  non  aliarum  autem  quam   insignio-  C  ion  :  steiit  ^  sol  et  luna  instructione,  donec  ultus 


rum,  exinde  apostolicorum,  tertiae,  sextse,  nonae. 
Hinc  itaque  et  Petrum  dicam  ex  vetere  potius  usu 
nonam  observasse,  tertio  orantem  supremae  oratio- 
nis  munere.  Haec  autem  propter  illos,  qui  se  pu- 
tant  ex  forma  Petri  agere,  quam  ignoraDt;  non 
quasi  respuamus  nonam ,  cui  et  '^'^  quarta  sabbati, 
et  sexta  plurimum  fungimur  :  sed  quia  eorum  quae 
ex  iraditione  observantur,  tanto  magis  907  di- 
gnam  raiionem  afferre  debemus,  quanto  carent 
Scripturae  auctoriiate,  donec  aliquo  coelesti  cha- 
rismate  aut  confirmentur,  aut  corrigantur.  Et  si 
qua,  inquit,  ignoratiSf  Dominus  vobis  revelalnt 
(Philipp.  III,  15).  Itaque,  seposito  confirmalore 
omnium  istorum  Paracleto,  duce  universae  verita- 


est  populus  de  inimicis  suis ;  et  stetit  sol  medio 
coelo,  et  non  accedebat  ^"^  in  occasum  et  io  finem 
diei  unius.  Non  ^  fuit  dics  talis  retro  et  in  novis- 
simo,  utique  tam  prolixus;  ut,  inquit,  cxaudiret 
Deus  IiomiDem,  parem  scilicet  solis,  instaDiem  ^ 
tamdiu  in  officio,  stationem  etiam  sera  longiorem. 
Gerte  Saul  et  ipse  in  praelio  constitutus,  manifeste 
munus  istud  indixit  (I  Reg.  xiv.  24) ;  Maledictus 
homo  qui  ederit  panem  ad  vesperam  usque  dum  ui- 
ciscar  de  inimico  meo ;  et  non  gustavit  totus  popului 
90Sejus  et  tota  terra  non  prandebat  ^  Tantam  au- 
tcm  Deus  praestitit  auctoritatem  edicto  stationis 
illius,  ut  Jonathan  filius  Saulis,  quanquam  igna- 
rus  jejunationis  in  serum  definitae  gustum  mellis 

Variae  lectiones. 

■^*  Probat  Seml.  probet  Jun.  "^^  Orandum  SemL  ^^  Aliarum  SemL  "  Qua  et  cod.  Wouw,  "^^  Dignior  apad 
nos  SemL  "^^  Require  SemL  ^  Cum  eis  s.  i.  s.  v.  addiscimus  SemL  ^^  Quam  Jun.  ^2  Refrigerari  Wouw. 
Leop.  83  Ut  haec  ex  SemL  ®*  Sed  tamen  Lat.  ^^  Impetravit  SemL  ^  Stetit  cod.  Wouw.  «"^  Ut  autem  acce- 
debat  SemL  ^  In  occasum,  in  finem-diei  unius,  et  non  Jun.  '^  Instantis  Fran,  ^  Terra  prandebat 
SemL 

Gommentarius. 

▼is  id  non  existimet  Pamelius.  Erat  enim  religiosus  Q  praefiniri,  determinari.  Rig. 

cultus,  quod  ad  synaxim  accedentes  Ghristiani  ad      »«(33)  Qua^publice  r^onan/.  Ergo  Septimii  saeculo 


Donam  usque  jejuuia  producebanl ;  duplex  quippe 
erat  olim  jejunium,  alterum.  quod  ad  vesperam 
tanium  finiebatur,  quale  erat  quadragesimale  :  al- 
terum  vero  quod  ad  nonam  tanlum  prorogabatur, 
cujusmodi  erat  jejunium  feriae  4  et  6.  Hic  autcm 
Montanistas,  non  vero  Catholicos  impugnat,  quod 
perperam  asseruit  Pamelius.  Lb  Pr. 
(3S)  Sexta  diei  finiri  huic  officio  possit.  Hoc  est. 


tres  horae  tantum  istae  insigniores  publice  resona- 
bant,  signo  dato  tuba  vci  tintinnabulo.  Gaeterum 
priscis  quoque  Romanis  eadem  diei  spatia  signifi- 
cari  solita,  accenso  ubi  praetori  videbatur  ad  popu- 
lum  pronuntiante  horam  esse  lertiam,  itemque 
meridiem,  ei  horam  nonam,  discimus  ex  Yarronis 
quinto  de  Ungua  Latina.  Rig. 


1019 


TERTULLIANI  OPERUM  PAR8 


admiserat,  et  sorte  ^^  mox  de  delicto  sit  traduetus,  /^ 
et  vix  per  precem  populi  periculo  exemptus ;  gul» 
euim,  licel  simplicis,  reus  fuerat.  Sed  et  DanieL 
anno  primo  regis  Darii,  cum  jejunans  in  sacco  et 
cinere  exomologesin  Dco  ageret.  Et  adhuc,  inquit, 
loquente  me  in  oratione,  ecce  yir  quem  videram 
in  somnis  inilio,  velociter  volans  adpfopinquavit 
mihi  quasi  hora  vcspertini  sacrificii.  Uaec  erit  ^ 
statio  sera,  quse  ad  vesperam  jejunans,  pinguiorem 
orationem  Deo  immolat. 

CAPUT  XI. 
Omuia  antem  ista  eredo  ignota  eis,  qui  ad  nostra 
turbantur  (35),  aut  sola  forsitan  lectione,  non  etiam 
inteniioDe  comperta,  secundum  majorem  vim  impe-  n 
ritorum,  apud  gloriosissimam  scilicet  multiludinem 
Psychicorum.  Propterea  per  singulas  direximus 
species  jejunationum,  xerophagiarum,  stationum, 
ut  dum  recensemus  secundum  utriusque  Testa- 
menti  paraturam,  quantum  proBciant  recusati,  vel 
recisi,  vel  retardati  pabuli  ofBcia,  eos  retundamus 
qui  hm  velul  vacantia  infirmant  (36).  Item  dum 
pariter  ostendimus  quo  semper  in  ordine  fuerint 
religionis,  eos  revincamus  qui  haec  ut  nova  accu- 
sant;  nec  novnm  enim  quod  semper,  nec  vacuum 
qnod  utile.  Sed  et  illud  in  medio  est,  quaedam  ex 
his  officiis  a  Deo  homini  imperala,  legem  consii- 
tnisse;  quaedam  ab  homine  Deo  oblata,  votum 
expunxisse;  tamen  et  votum,  cum  a  Deo  accepla- 
tum  est,  legem  in  posterum  facit  ^\  per  auctorita-  C 
tem  acceptatoris ;  exinde  enim  faciendum  manda- 
vit,  qui  factum  comprobavit.  Itaque  et  hic  ^^  in 
aiia  specie  altercatio  diversae  partis  obducitur, 
cum  dicunt :  Aut  pseudoprophetia  est  si  spiritalis  vox 
solemnia  ista  constituit;  aut  haeresis,  si  humana 
prsesumptio  adinvenit.  Eam  enim  formam  reprehen- 
dentes  qua  et  vetera  deeucnrreruni,  et  ex  ea  relor- 
quentes  quae  ^^  adversarii  veterum  adversus  illa 
poterant  ^  retractare;  aut  et  illa  recusare  debe- 
bnni  ^*',  aut  certe  ^®  igia  suscipere  nccessario, 
maxime  ^  cum  et  ista,  a  quocunque  instiiutore 
sint,  sive  spiritali,  sive  tanium  fideli,  eidem  Deo 
S09  currant  (37),  cni  et  vetera.  Indubitate  enim  D 
et  haeresis  et  pseudoprophetia  diviniiatis  diversitate 


n.  —  SERIES  n,  MORALIA.  lOM 

judicabuntur  apud  nos  omnes  unici  Dei  Greatoriii 
et  Christi  ejus  antistites,  adeOque  indifferenter 
hanc  partem  defendo,  illis  offerens  in  quo  vdint 
gradum  figere.  Spirilos  diaboli  est,  dicis,  o  Pay- 
chice.  Et  quomodo  Dd  nostri  officia  indicit,  nee 
alii  offerenda  quam  Deo  uostro?  Aut  eontende 
diabolum  cum  Deo  facere  nostro,  aut  Satanas  Pa* 
racletus  habeatur.  Sed  hominem  Antichristam 
adfirmas;  hoc  enim  vacantur  haeretici  nomine 
penes  Joannem.  Et  quomodo  quisquis  ilie  est  in 
Christo  nostro,  haec  erga  Dominum  nostrnm  ofifieia 
disposuit,  cum  et  Antlchristi  erga  Deum  ^  adver* 
sus  nostrum  processerint  Christum?  Quo  itaqoe 
putas  laterum  oonfirmatum  apud  nos  spiritnm, 
cum  imperat,  an  cum  probat  quse  Deus  nosler  et' 
imperavit  semper  et  probavit?  Sed  rursus  palos 
terminales  tigitis  Deo  (38),  sicut  de  gratia,  ita  de 
disciplina ;  sicut  de  charismatibus,  ila  et  ^  de  so- 
lemnibus;  ut  proinde  officia  cessaverint,  quemad- 
modum  et  beneficia  ejus,  atque  ita  negetis  usque 
adhuc  eum  munia  imponere,  qnia  et  hic  Lex  et 
prophetse  usque  ad  Joannem  :  superest  at  totum 
auferatis,  quantum  in  vobis  tam  otiosum. 

CAPUT  XII. 
Jam  enim  et  in  ista  specie  ditati  saturatique  r^- 
gnatis  (I  Cor.  iv,  8),  970  non  delicta  incusantes 
quae  jejuniis  elimentur,  nec  revelationum  sdeotia 
indigentes,  quae  xerophagiis  exlorqueantur,  nec 
bella  propria  metuontes,  quae  stationibus  diseo- 
tiantur.  Ut  ab  Joanne  Paracletus  obmuinisset,  ipsi 
nobis  prophetse  in  hanc  maxime  caussam  exstitisse- 
mus  :  jam  non  dico  ad  exorandam  Dei  iram,  nec 
ad  impetrandam  lutelam  ejus  aut  gratiam,  sed  ad 
prsemuniendam  per  nosmetipsos  novissimornm  tem- 
porum  conditionem,  indicentes  omnem  xcxeivofp^ 
yv)9iv,  cum  carcer  ediscendus,  et  fames  ac  sitis 
exercendse,  et  tam  inedise  quam  anxii  victus  tole- 
rantia  usurpanda  sit,  ut  in  carcerem  talis  introeat 
Christianus,  qualis  inde  prodisset ;  non  poenam  illic 
passurus,  sed  disciplinam  ;  nec  sseculi  tormenta,  sed 
suaofficia  ;  eoque  tidentior  processurus  ad  certa- 
men  e  custodia  abusus  (39),  nihil  habens  carnis,  sic 
ut  nec  habeant  tormenta  materiam  ;  cum  sola  et 


Variae  lectiones. 

9»  Ut  sorte  Jun.  ^^  Eral  ms.  Wouw.  ^^  Sancit  Lat.  ^*  Hinc  Seml.  ^^  Et  add.  Seml.  ^  Potemnt  Seml. 
'■'Potuerunl...  debuerunt  Lat.  ^®  Exerta  Sem/ exerta  Fran.  ^  Maxime  abest  a  cod.  Wouw.  *  Erga. 
Deum  delet.  Lat.  >  Et  delet.  Seml. 

Commentarius. 


(34)  Carnem  refrigerari.  Quiescere.  Rig. 

(35)  (Jut  ad  noitra  turbantur.  Paracletica  scilioet 
Montauistamm  instituta.  Rig. 

(36)  Qui  hcec  velut  vacantia  inprmant.  Tanquam 
inutilia  et  pretii  nullius.  Rig. 

(37)  Eidem  Deo  currant.  Hoc  est  eidem  Deo 
convcniant.  De  eodem  Deo  dicta  intelligi  debeant. 
Sic  Bfleticus  dixit  de  Deo  :  «  Yanum  est  praecepta 
dare  quibus  homines  viverent,  et  ipsum  jam  qnia 
homo  esse  diynalus  est,  aine  prseceptorum  obser- 
vatione  cucumsse.  >  Hoc  est,  piBregisse  quae  deeo 


ordinata  et  pra^dicta  fuerant.  Rjo. 

(38)  Palos  terminales  figitis  Deo,  Aoctores  finiam 
regundornm  palos  pro  terminis  io  qnibasdam  regio- 
nibus  poni  docent,  iliceos,  oleagineos,  junipereoe, 
etc.,  palos  de  ilice  picalos.  Rig. 

(39)  Processurus  adcertamen  e  custodia  abusus. 
Abusus,  Ion>iO  usu  propemodum  absumptna  conifee- 
tusque.  Si  ouid  juvarent  exemplaria,  mallem,  a6e- 
suSf  quemaamodum  vetus  poetaapud  Gelliam,  o^ 
sum  dixit  pro  exili  etgraeiiento.  &ig. 


1021 


LIBBR  DB  JBJUmiS. 


1022 


arida  sit  cate  loricatat,  et  contra  nagnlas  eor-  l  slernse  dignioribns,  hoc  puto  obligatum  ^  ne  mori 

/.— •  •  •  ••  t  m   m  \.  m  "    __11»  ^  •  »•!_  1*1^1 


neas  (40);  prsemisso  jam  sangaiDis  suceo  (41),  tan- 
quam  animae  impedimenlis  (42),  properanle  jam  et 
ipsa,  quse  jam  saepe  jejunans  mortem  de  proximo 
norit :  plane  vestrum  est  in  carceribus  popinas  ex- 
hibere  martyribus  incertis  (43)  ne  consueludinem 
qaserant  (44),  ne  taedeat  vitse,  ne  nova  abstincnlise 
disciplina  scandalizentur,  quam  nec  ille  pristinus 
vester  non  Christianus  97 1  martyr  altigerat  (45) ; 
qaem  et  facullate  ^  custodia;  liberse  (46)  aliquandiu 
&rtum  ^  omnibus  balneis  quasi  baptismate  meliori- 
bus,  et  omnibus  luxuriae  secessibus  quasi  Ecclesise 
secretioribus,  et  omnibus  vitse  istius  illecebris  quasi 


vellet,  postremo  ipso  tribunalis  die  lace  summa  con- 
dito  mero  tanquam  aiUidoto  praemedicatum  (47),  ita 
enervaslis,  ut  paucis  unguiis  titillatus,  hoc  enim 
ebrietas  senliebat  (48),  quem  Dominum  conOlerelur 
interroganii  praesidi  respondere  non  potuerit  am- 
plius.  Atque  ita  de  hoc  jam  extortus  ^  (49)»  cum 
singultas  et  ructus  solos  haberet,  in  ipsa  negaiione 
digessit  "^  (50).  Ideo  sobrietatis  disciplinam  qui  prse- 
dicant  pseudoprophetse ,  ideo  haeretici  qui  obser« 
vant.  Quid  ergo  cessatis  Paracletum,  quem  in  Mon* 
tano  negatis,  in  Apicio  credere  ?  Praescribitis  coq- 
titula  esse  solemnia  huic  fidei  scripturis   vel  tradi- 


Variae  lectiones. 
3  Quam  ex  facultate  cod.  Wouwer.  *  Farsum  SemL  ^  Oblegatum  Seml,  ^  Exortus  Seml.  "^  Discessit  Jfin. 

Commentarius. 
(40)  Et  contra  ungulas  corneas,  Inter  tormenta  d  bes  obiisse  non  sine  gloria  philosophantem,  ac  de« 
erant  ungulae ;  ac  pnmum  quidem,  ut  ex  vocabulo      mum  Alhenis  insana   quaerendi  nomini    cupidine 


conjicere  esl,  de  ipsis  bestiis  decisae ;  dein  ad  earum 
formam  ferreae  :  iis  latera  miserorum  deradebant, 
yel,  ul  dixere  quidam,  scribebanl,  charaxabant.  Ait 
igitur  Sepiimius,  cutem  jejuniis  aridam  et  corneam 
adversus  hujusmodi  tormeula  conslantiorem  fore. 

RlG. 

(41 )  Prcemisso  jam  sanguinis  succo,  Praemisso  sci- 
licet  ai  Deum,  quo  jam  et  ipse  totus  properal.  Sic 
alibi  dixit  praemLssam  uxorem,  praemissos  liberos, 
jam  saecuio  digressos.  Rig. 

(42)  Tanquam  animce  impedimentis,  Impedimenta 
dicit  militari  significalu.  Christianus  jam  plurimis 
emactatus  jcjumis  praemisii  ad  Dominum  hanc  sui 
partem,  sanguinem  suum  scilicet,  tanquam  impedi- 
menta  sua,  lanquam  vasa,  tanquam  supelleciilem. 
Quam  gravis  hic  paracleticus  doctor,  cum  istis  jeju-  C 
niis  tam  austeris  I  Sane  miror  in  fibris  exsanguibus 
et  corneis  tantum  ingenii,  lantum  amoenitatis,  tan- 
tum  eieganiiarum.  Rig. 

(43)  Plane  vestrum  estyin  carceribus  popinas  ex- 
hibere  martyribus  incertis,  Principio  libri  adversus 
Valentinianos,  facilem  esse  ait  fratrum  charitatem; 
ct  1.  adversus  Praxeam,  majoris  semper  credentium 
partem  simplices  et  idiotas,  Hic  ergo  hominibus  id 
eenusexprobrarevideturbeneficentissimaecharitasof- 
ncia  in  Peregrinum  illum  impostorem  colIata,qui  tan- 
dem  agnilus,  et  Chrisliana  communione  depulsus  a 
Ludano  describilur,  cujus  eiiam  inter  eihnicorum 
exempla  meminit  Septimius  lib^  ad  Martyras, 

—  Popinas  exhibere.  Lucimus  ouvixdfisu^ov  xt.ix^ 
ouTOu ,  Sia^Os^povTEC  T0U5  8e9|Aa  ^uXaxa^,  «TTa  ^irsva 
i?oixCXa  eicrexojxiteTo. 

—  Martyrtbus  incertis.  Quorum  fides  minus  spe- 
ctata,  neque  satis  cxplorata. 

(44)  Ne  consuetudinem  qumrant,  Ne  coosueia,  ne 


percitum,  convocala  multitudme,  postguam  verba 
muUa  de  conlemptu  mortis  fecisset  ,  m  ardentem 
rogum  insiliisse,  nec  visum  amplius.  Martyrem  isium 
qualiscunque  fuerit,  Psychicum,  id  est  Catholicum, 
fuisse  ait  Septimius,  non  Christianum :  quia  tormen- 
tis  admolus  Christum  negaverat.  Peregrinum  suum 
Lucianus  scribit  in  carcerem  conjectum,  propterea 
quod  Christum  coleret  ,  tov  p-l-Yav  Ixetvov  dlvOpM- 
7C0V  Iv  naXaioT(vY)  oivaoxoXoTnoO^vTa  confestim  ac- 
currisse  Chrislianos ,  uti  fratres,  alque  omnimoda 
solalia  coutulisse  ;  quin  eliam  cum  eo  in  carcere 
permansisse  ac  pernociasse ,   corruptis   custodiis. 

RlG. 

(46)  Facultate  custodia  liberas,  Lucianus  dia^o&^- 

pavTe;  tou(  5£a[iocpuXaxa;  RiG. 

(47)  Conditomero,tanquam  antidoto.prasmedica' 
tum.  Vino  myrrhato  consopilum,  myrrhae  praesum- 
plione  obfirmatum.  In  historia  passionis  Fructuosi, 
Augurii  et  Eulogii,  legimus  oblatum  iis  ab  fraterna 
charitate  condimentum  ;  admonitosque  ut  permix- 
tum  poculum  sumerent,  dixisse,nondum  esse  horam 
solvendi  jejunii.  Nempe  agebatur  hora  diei  quarta, 
feria  vero  quarta  :  qua  feria  illi,  etiam  in  carcere, 
stationem  de  more  celcbrabant.  Sed  cur  fraterna 
illa  charitas  feria  quarta  condimentum  offerebat, 
cum  sexta  tanlum  feria  ducti  sint  martyres,  nisi 
quia  putarent  ipse  feria  quarta  ducendos  ?  Caeterum, 
imposturam  martyrio  fecisse  videutur,  qui  in  ipso 
martyrii  procinctu  corpora  sic  curabant  sua,  ut 
cruciatus  et  tormenta  minime  sentirent.  Nam  quae 
oonstantia,  quaeve  gloria  medicatae  potionis  crapula 
consopiio,  sensibu»  interceptis  ?  Rig. 

(48)  Vt  paucisungulistitillatuSy  hocenim  ebrietas 
senticbai,  Ita  cousopitus  fuerat,  ut  ungulas  admotas 
quasi  lilillanlis  manum  pateretur.  Rig. 


sua  desiderent,ut  lautius  in  carceribus  vivant,  quam  n     (49)  Atqv^  ita  de  hoc  jam  extortus,  Quod  inter- 
domi.  ■^  roganti  praesidi  non  responderei.  Peregrinum  suom 

Lucianus  extortum  fuisse  non  tradit,  imo  dimissum. 

RlG, 

(50).  Cum  singultus  et  ructussoloshaberet,in  ipsa 
negatione  digessit.  Honesto  vocabulo  foedumnego- 
lium  significat.  Nam  hic  Pristinus  nimia  vini  ac  ci- 
borum  copia  fartus,  admotis  tormentis  Christum 
negavit,  atque  in  ipsa  negatione  inter  singuUus  et 
ructus,  alvo  perfide  laxata,  fecit  quod  in  Milesia 
fabula  Lucius,  cum  ab  asino  suo  carnifices  abegit : 
seu  quod  moriens  Claudius  Caesar,qua  parte  facilius, 
ut  ait  Scneca ,  loquebatur.  Sed  quomodo  negavit, 
qui  prae  temulentia  solos  singullusetructus  haberet? 
Negasse  Christum  videtur,  qui  per  ebrielatem  eri- 
puerat  sibi  martyrii  sensum  et  praeclarae  confessionis 
gloriam.  EiG. 


(45)  iVe  nova  abstineniias  disciplina  scandalizen- 
tur,  quam  nec  ille  pristinus  vester  non  Christianus 
martyr  attigerat.  Legendum  arbitramur.  pristinum 
vester,  Hoc  est  quondam  vester,  quemadmodum  ini- 
tio  libri  adversus  Praxean  d\xii pristinum  doctor,  In 
hanc  vero  historiam  auam  narrat  Septimius,  plurima 
quadrant  eorum  quae  Lucianus  de  Pere^rino  tradidii. 
mm  et  istum  apud  Christianos  in  tama  ct  pretio 
aliquandm  fuisse  refert,  ac  propter  habitos  ab  eo 
per  oppida  Syriae  de  Chrisio  sermones,  comprehen- 
sum,  missumque  in  carcerem,  atque  ibidem  Ghri- 
stianorum  charitate  ac  studio  diligentissime  curatum, 
coenis  omne  genus  iliatis;  mox  per  humanitatem 
praesidis  emissum  carcere.  Postea  vero  ob  delicta 
quaedam,abchristiano  consortio  ejectam»  varias  ur- 


1023 


TERTULLIANI  OPEROM  PARS  II.  —  SBRIBS  11,  MORALIA. 


1024 


tioae  m^jonun,  nibilqae  obsemUoiiis  amplios  adji-  «  pimus,  necessario  etiam  qnge  tanc  eonstilnit  obser- 


cieadmDy  ob  illicitam  iaaovatioais.  State  ia  isto 
grada,  si  potestis. 

CAPUT  XIII. 

Ecce  eaim  coaveaio  vos  (54)  et  prteter  Pascha 
jejunaates,  citra  illos  dies  quibus  ablatus  est  spoa- 
8as,et  stalioaum  semijejuoia  iQterpoaentes,  etvero^ 
iaterdum  paue  et  aqua  viclilaDtes  (52),  ut  cuique 
yisam  est;  deniqae  respoadetis  haec  ex  arbitrio 
agenda  noa  ex  imperio.  Movislis  igitur  gradum  ex- 
cedeado  traditiooem,  cum  quse  aoa  sint  ^  coastituta 
obitis.  Quale  est  autem  ul  tuo  arbitrio  permittas 
quod  imperio  Dei  aoa  das?  plus  humanae  iicebit 


vamus.  Adspice  ad  Jadaicos  fastos,  et  iaveaies  nihil 
aovum,  si  ^^  qase  patribus  sant  prsecepta,  oaiais 
dcinceps  posteritas  haeredilaria  religioae  eastodit* 
Aguatur  pr»terea  ^^  per  Graecias  (63)  illa  *^  ccrtis 
ia  locis  concilia  ex  uaiversis  ecclesiis  per  qase  el 
altiora  quseque  ia  commune  tractantur,  et  ipsa  re- 
praesentalio  lotius  nominis  Ghrisliaoi  magna  veoe- 
ratioae  celebratar.  Ei  hoc  quam  digaum  fide  aaspi- 
caote  congregari  undique  ad  Ghristum  I  Vide  guam 
bonumet  quamjucundum  habiiare  fratres  in  unum 
{Psal.  cii);  hoc  tu  psallere  non  facile  aosli,  aisi 
quo  tempore  cum  compluribus  coeaas.  Coaveatus 
aulem  ilii  stationibus  prius  et  jejunatioaibusoperati. 


voluntati  quam  divinae  potesiati  ?  Ergo  me  saeculo,  d  dolere  cam  ,^^  dolentibas,  et  ita  demum  coagaadere 
aon  Deo  liberum  memini :  sic  mecum  est  ultro  of-      gaudentibus  aorunt.  Si  et  ista  solemnia  qaibus  tunc 


prsesens  palrocinatus  est  sermo,  nos  quoque  ia  di- 
versis  provinciis  973  fungimor  in  spiritu  inviceia 
reprsesentati,  lex  est  sacramenti  (54). 

CAPUT  XIV. 

Horum  igUur  tempora  observantes,  et  dies  e( 
menses  et  aaoos,  galaiicamur  (55).  Plaoe  si  Ju- 
daicarum  caeremoniarum,  si  legalium  solemaitatam 
observaotes  somus  :  illas  enim  Apostolus  dedocet 
compesceas  Yeteris  Testamenti  ia  Christo  sepalti 
perseveranliam  ^^,  el  aovi  sistens.  Quod  si  aova 
cooditio  io  Christo  jam  aova  et  solemaia  esse  de- 
bebuot ;  aai  si  omnem  in  tolum  devolionem  tempo- 
rum  et  dierum  et  mensium  et  aanorum  erasit 
miaentium,  sive  ecclesiasticarum  tentationum,  slve  P  apostolus,  cur  Pascha  celebramus  aonuo  circalo 
mundialium  plagarum,  qua  Paracleius,  id  est  advo-  in  mense  primo?  Gur  quinquaginta  exinde  diebus 
catas,  ad  exoraadum  judicem,  hujusmodi  officiorum  ia  omni  exsultalione  decurrimus  ?  cur  stalioaibus 
remedia  mandabat.  Puta  aunc  ad  cxercendam  so-  quartam  et  sexlam  Sabbati  dicamus,  et  jejuniis 
brietatis  et  abstinentiae  disciplinam  :  hunc  qui  rcci-      Parascevea  (56-57)?  qnaaquam  vos  etiam  Sabbatum 

Variae  lectiones. 

8  E  vos  SemL  »  Sunt.  Seml,  ^o  sic  Seml  ^i  Sit  Jun.  i^  Praecepta  Fran.  »3  nias  Fran.  **  Sum.  Fran,  *' 
Sepulti  perseveraot  add.  Seml. 

Commentarius. 

(51)  Ecce  enim  convenio  vos.  Quasi  contraria  ac- 
tione.  RiG. 

(52)  Vero  interdum  pane  victitantes.  Hoc  est,  puro 
et  mero  paoe,  siccantes  cibum  ab  omni  caroe,  et 


ficium  facere  Doraino,  sicut  ^^  indicere  illius  est ; 
non  taatum  obsequi  ei  debeo,  sed  97!9  et  adulari; 
illud  eoim  imperio  ejus,  hoc  arbitrio  meo  praesto. 
Bene  autem  quod  et  episcopi  universae  plebi  maa* 
dare  jejuoia  assoleat ;  aondico  de  iadustria  stipium 
coaferendarum,  ut  vestrae  capturae  est ;  sed  inler- 
dum  et  ex  aliqua  sollicitudinis  ecclesiasticae  caussa. 
Itaque  si  et  ex  hominis  edicto,  et  io  uaum  omnes 
Taicetvo^p^vyioiv  agitatis,  quomodo  in  nobis  ipsam 
quoque  unitatem  jejunationum  et  xerophagiarum  et 
stationum  denotatis  ?  nisi  forte  in  scnaius  coosulta, 
et  in  principium  mandata  coitionibus  opposita  delia- 
quimus.  Spiritus  sanctus,  cum  in  quibus  vellet  ter- 
ris,  et  per  quosvelletpraedicarct,  cx  providentia  im- 


omni  jurulentia,  nt  ipse  ait  hoc  lib.  Rig. 


junia  Christiana.  Et  stationibus  qaidem.  dicatas  fuisse 
ferias  cujusque  septimanae  quartam  et  scxtam,  exce- 
pta  feria  sexta  quae  esset  Ilapa^jceu^  toO  Uivxjx  ,  sep- 
timanae  scilicet  aulhenticae  in  quam  incideret  Pascha, 
sive  dies  Paschae,  Sabbatum  Paschale,  quo  die  Chri« 


(53)  Per  Grascias.  Per  varias  Graeciae  provincias,  n  stus  Eeciesiae  sponsus  ablatus  est.  Etenim  eo  die  io- 
in  quibus  varia  concilia  coacta  sunt.  Legunt  alii  D  dicla  fuisse  jcjunia,  quae  non  solum  a  Paracleticis, 
Grascias  illas  quod  forsan  non  male.  Ls  Pa. 

(54)  Lex  est  sacramenti.  «Communionis  Christia- 
nae  lex  est,  ut  aostrum  sit  quodcunque   nostrorum 


est ;  caeterum  dividis  corpus. »  Sic  eoim  ait  lib. 
de  Virginibus  velandis,  ubi  et  alia  praclara  de  Ghris- 
tiani  corporis  partium  consensu.  Rio. 

(55)  Galaticamur.  Insanimus  ut  Galatae.  Sic  ab 
iogenio  Cilicum  fraudulento  verbum  (•^CkixZiv*  for- 
mavit  Pherecrates  comicus,  ad  fraudes  et  impo<<turas 
deorum  gcalilium  significandas :  'Ae(  ico6i^(a(uv  Ijxi);eu9* 
ol  Osoi,  imponunt  et  illuduat  aobis  cilicatim.  Galati- 
camur,  desipimus  galaticatim ;  judaizamar  at  Galatae. 

RlG. 

(56-57)  Curstationibusquartam  et  sextam  Sabbati 
dtcamus,  et  jejuniis  Parasceven.  Ait  Tertullianus, 
sepultis  Test^meoti  veteris  solemnibas  Chrisiiaaos 
coodidisse  aovas  io  Christo  leges  et  oova  solemnia 
abrogatis  jejaaiis  Mosaieis  iostiiaisse  statiooes  et  je- 


verum  etiam  a  Psychicis  io  Sabbatum  contiaua- 
bantiir.  Hic  vero  TertuIIianus  observai,  Sabbatum 
in  Pascha  jejuaaadum;  hoc  est,  Sabbalum  septi- 
maaae  io  quam  iacidisset  dies  Paschse  sive  Pas- 
sioois  Dominicae,  quae  est  vi)<7Tip.o(  4h^P>>  caetera 
Sabbata  nunqoam  jejuoanda,  ne  judaizare,  aut 
galaticari  videamur.  Addit  :  c  Nobis  certe  oin- 
nis  dies  etiam  vulgata  consecratione  celebrator.  ■ 
Quibus  verbis  c^nseotaaea  sunt  haec  Hierooymi 
epist.  15i  :  ((  Nobis  qui  in  Chriatum  credimus  resor- 
gentem,  jugis  et  aeteroa  festivitas  est,  nec  putare 
debemus  alios  dies  festos,  alios  ooo  festos.  • 
Adepta  scilicet  per  Christum  libertate,  quae  oo- 
stris  ccrvicibus  exemit  jugum  Mosaic^irum  caeri- 
moniarum  et  legalium  solemnilatum.  Unde  intelli- 
gimus,  inquit  Seplimius  noster  adversus  Judmos^ 
cap.  4 ,  magis  sabbatizare  nos  ab  omai  opere 
servili    semper  debere,  et  noa  tantum  septimo 


1025 


LIBBR  DB  JBJUNUS. 


1026 


si  quando  coDUnuaiis,  nunquam  nisi  in  Pascha  jeju-  «  ducat,  et  qui  non  mandueat.   Deo  agit  gratias. 


nandum  secundum  ralionem  alibi  redditam,  nobis 
certe  S7A  omnis  dies  etiam  vulgata  consecratione 
celebratur.  Nec  ergo  apud  Aposiolum  differeniiae 
ratio,  dislinguentem  noya  et  vetera.  Sed  et  hic  inffi- 
qualitas  veslra  ridebiiur,  cum  vestutatum  formam 
nobis  exprobratis,  in  quo  ^^  causam  novitatis  acca- 
satis. 

CAPDT  XV. 

Reprobat  etiam  illos  qui  jubebaut ^*'  cibis  abstinere, 
sed  de  providentiaSpiriiussancli^^praedamnansjam 
hsereticos  perpeluam  abstinentiam  prsecepturos  ad 
destruenda  et  despicienda  opera  Greatoris :  quales  in- 
veniam  apud  Marcionem,    apud  Tatianum,    apud 


{Rom.  XIV,  2  et  seqq.).  Gum  autem  hnmano  arbi* 
trio  vetet^.controversiam  fieri,qaantomagisdivinol 
Ita  sciebat  qaosdam  castigatores  et  interdictores 
victus  incusare,  qui  ex  fastidio,  non  qui  ex  oflieio 
abstinerent;  probare  vero  qui  in  honorem,  non  qoi 
in  convicium  Creatoris.  Et  si  claves  macelii  tibi  tra- 
didit,  permittens  esai  omnia  ad  constituendam  ido- 
lotbytonim  exceptionem,  non  tamen  in  macello  rer 
gnum  Dei  inclusit.  Nec  enim,  inquit,  esus  aut  po- 
ius  est  Dei  regnum^  et,  Esca  nos  Deo  non  commen^ 
dat;  non  ut  de  arida  dictum  putes,  sed  potius  de 
uncta  et  accurata.  Siquidem  subjiciens,  nec  si  man" 
ducaverimus^  abundabimus  ^^ :  nec  si  non  mandu" 
caverimuSy    deficiemus;  tibi  magis    insonat,  qui 


Jovem,  hodiernum  de  Pythagora  hsereticum,  non  B  abundare  te  existimas,  si  edas,  et  deficere  si  non 


apud  Paracletum.  Quanluia  est  enim  apud  nos 
interdictio  ciborum  (58)  ?  duas  in  anno  hebdomadas 
xerophagiarum  (59),  nec  totas,  exceptis  scilicet 
Sabbaiis  et  Doroinicis  offerimus  Deo;  abstinentes 
ab  eis,  quae  non  rejicimus,  sed  differimus.  Atquin 
ad  Romanos  scribens,  vos  nunc  compungit  detrec- 
tatores  ^^  hujus  officii :  Ne  propter  pabulum  solve* 
ritiSy  535  inquit,  opus  Dei.  Quodopus?  dequoait: 
Bonum  est  camem  non  edere^  etvinum  non  potare. 
Nam  qui  in  istis  servit,  placabilis  et  propiliabilis  Deo 
nostro  est.  Quidam  credit  omnia  manducanda  esse, 
quidam  autem  infirmus  olera  ^  vescitur;  qui 
mafiducat,  ne  nuUificet  ^^  non  manducantem.  Tu 


edas,  et  ideo  ista  detractas.  Dominum  quoque 
quam  indigne  ad  tnam  libidinem  interpretaris  pas- 
sim  manducantem  et  bibentem,  sed  puto  quod 
etiam  jejunarit  ^,  qui  beatos,  non  saturatos,  sed 
esurientes  et  sitientes,  pronuntiarit;  qui  escam 
profitebatur ,  non  quam  discipuli  existimarant, 
sed  paterni  operis  perfeclionem ,  docens  operari 
escam,  quse  permanet  in  vitam  seternam ;  in  ordi- 
naria  eliam  oratione  panem  mandans  poslulandum, 
non  et  Attalicas  divitias  ^^.  Sic  et  Isaias  non  ne^ 
gavit  Deum  elegisse  jejunium  ,  sed  quale  non  ele- 
gcrit,  enumeravit :  In  diebus  enim^  inquit  (lviii,  3), 
jejuniorum  vestrorum  inveniuntur  voluptates  ^"^  ve^ 


quis  ^  es,qui  alienum  servumjudicas?  Etqui  man-  C  strceetomnessubjectos  vobis  succutitis^aut  convituh 

Variae  lectiones. 

1«  Qua  Seml .  "  Jubeant  Seml.  *«  Sanctus  Seml.  ^^  RetracUtores  Seml.  ^  Olere  Seml.  21  Vilificet 
Selm.  M  Qui  Seml.  ^3  Vitet  SemL  ^  Abundavimus  Par.  ^s  Jejunavit  Seml.  ^  Divitias  abjicit  Seml.  ^ 
Voluntaies  Fran. 

Commentarius. 


quoque  die,  sed  per  omne  tempus.  Denique  omne 
tempus  sabbatizat ,  hoc  est  sanctificat ,  qui  sapit 
ad  liberlatem  evangeiicam,  ac  sese  abstinet  ab  omni 
opere  servili,  nempe  observationum  ac  cseremonia- 
rum  Judaicarum.  Hig. 

(57)  Quartam  et  sextam  Sabbati^  etc.  DifQcilis 
plane  locus  est :  nara  Parasceve  est  senta  Sabbati. 
Sensus  autem  esse  videtur  :  stationes  fiebant  4  et  6 ; 
feria  autem  quarta  ad  Nonam  jejunium  licebat  sol- 
vere,  unde  semi-iejunium  dicebalur '  at  feria  6  ad 
Nonam  jejuniumdiciturTertulliano.  Verum  nonatti- 
gisse  Pameiium  crediderim  ,  qui  Parasceven  Sabba- 
tum  nove  appellari  scribit.  Lb  Pr. 

Et  jejuniis  Parasceven?  Eximie  nuncupat  Pa- 


Paracleticos,  sive  Montanistas,  ouartam  et  sextann 
et  ciyusque  septimanse  feriam  dicasse  stationibus, 
quse  semiplena  erant  jejunia,  et  jejuniis  parasce- 
ven,  sextam  videlicet  feriam  hebdomadse  m^joris 
sive  authenticse.  Paracleiicos  eo  fuisse  Romanis 
austeriores,  quod  duas  in  anno  hebdomadas  xero- 
phagiarum,  nec  taraen  totas,  exceptis  scilicet  Sab- 
Datis  et  Dominicis,  offerrent  Deo.  Non  dicit  Para-' 
sceven  Paschse,  ut  duas  xerophagiarum  hebdomadas 
Paschae  proximas  :  et  tamcn  haud  aliter  eum  sen- 
sisse  res  ipsa  clamat.  Nam  et  statim  de  die  Paschse 
loquitur.  Lb  Pa. 

(58)  Quantula  est  enim  apud  nos  interdictio  cibO' 
rum?  etc.  Duas  hic  xerophagiarum  hebdomadas 


rasceveu  quam  Judaei  vocabaut  Parasceveo  Paschse.  D  constituit,  hoc  est  14  dies,  non  autem  hebdoma- 
« n         X  _-  nj_^  :  o-i.u-.i      ^^^  ^^^  ^^^^  putavit  Pamclius  i  non  eoim  elevando 

tam  exiguam  spatium  hsec  proferret :  Quantula  est 
enim^  etc.  Lb  Pr. 

(59)  DiMs  in  anno  hebdomadas  xerophagiarum. 
Hieronymus  ad  Marcellam,  ubi  de  Montani  secta- 
toribus  :  IUi  tres  in  anno  faciunt  quadragesimas, 
Sic  ingenia  sunt  mortalium,  ubi  semel  ab  regula 
descivere.  Itaque  jam  quo  Hieronymi  supra  magi- 
strum  erant  discipuli,  duabus  Montanicarum  xero- 
phagiarum  sepiimanis  tertiam  addiderant.  At  sic 
eos  quoque  putamus  septimanas  dixisse  quadrage- 
simas,  quemadmodum  Hieronymus  dixit  :  t  Noa 
unam  quadragesimam  secundum  traditionem  apo- 
stoloram,  toio  anno,  tempore  nobis  congrao  jeju- 
namus.  »  Rig. 


Joannis  cap.  xix :  IIapax£U7)  xoo  Hd^oxa,  quasi  Sabbaii 
paschalis  saoctitas  pro-Sabbaium  suum  nobili- 
taret.  Quia  vero  Christus  ea  feria  sexta,  sive  ea 
parasceve,  comprehensus  fuerat  a  Judaeis  et  cru- 
cifixus,  Ecclesia  Christiana,  TerluIIiani  sseculo, 
aextam  quamque  feriam  stationibus  sive  semi- 
jejuniis  dicaverat,  hancque  anno  vertente  Paschse 
diem  aniecedebat,  et  ob  iuctum  ex  ablato  Sponso 
conceptum  indicta  solidi  jejunii  moestitia  notabilio- 
^em  tecerat;  itaque  hanc  parasceven  soiemnissi- 
niam  TertuUianus,  significandi  modo  excellenti, 
Parasceven  vocat,  jam  non  Judaicam,  sed  Ghri- 
stianam  :  nempe  reiicto  aliis  :cftpoMxiua{;  ordinis 
vocabulo.  Unde  est  apertissimum,  sevo  TertuIIiani 
Psychicos,  aic  ille  vocabai  RomanoSi  et  ipsos  etian 


1027 


TERTULLIANI  OPBRUH  PAR8  II.  —  SBRIBS  II.  HORALU. 


1828 


et  lUe$  jejunatit,  etcatditU  pugnis  :  non  talejejur  a  dis  ^,  et  ad  singulas  horas  salatandis  ^  adalan- 


nium  ego  elegi;  sed  quale  subjecit  et  sobjiciendo  noQ 
abstulit,  sed  confirmavit.  Nam  etsi  mavult  opera 
justitiae,  non  tamen  sine  sacrificio  ;  quod  est  anima 
conflictata  jejuniis. 

CAPUT  XVI. 
Ille  certe  Deus,  qui  nec  populus  iDContinens 
gulse  97S  placuit,  nec  sacerdos,  nec  prophetes. 
Manent  adliuc  monumeuta  concupiscentise,  ubi  se- 
pultus  est  populus  camis  avidissimus  usque  ad 
choleram  orlygomeiras  ^  cruditando  ^9.  Eliditur 
pro  templi  foribus  senior  Heli;  filii  ejus  in  acie 
ruunt ;  nurus  exspirat  in  partu.  Hanc  enim  meruerat 
a  ^  Deo  plagam  domus  impudens,  sacrifieiorum 
carnalium  defraudatrix.  Sameas,  homo  Dei  (60), 
cum  exitum   prophetasset  idololatriae  introductffi  a 


tur  (62,  curationem  facere  dicantur.  Sed  et  om- 
nem  xoiccivo^ovTiotv  ethnici  agqoscnnt.  Gum  stupet 
coelum  et  aret  annus,nudipedaliadeauntiaDtur,  ma- 
gistratus  purpuras  ponunt,  fasces  retro  ayertunt, 
precem  indigitant,  hostiam  instaurant.  Apud  quasdam 
yero  colonias  prseterea  annuo  ritu  saccis  yelati,  el 
cinere  conspersi  (63)  idolis  suis  inediam  ^6  gappU- 
cem  objiciunt,  baluea  et  tabernacula  ^*'  in  nonam 
usque  cluduntur.  Unus  in  publico  ignis  apud  aras, 
aquse  nec  in  lancibus,  Niniviticum  ^  credo  justi- 
tium.  Judaicum  certe  jejunium  ubique  celebrator, 
cum  omissis  templis  per  omne  littus  quocuoque 
in  aperto  aliquando  jam  precem  ad,  coelum  mittont, 
et  licet  cultu  et  977  omatu  moeroris  munus  infa- 
ment,  tamen  fidem  abstinentiae   adfectant,  et  stelbe 


rege  Hieroboam,  post  manum  ejus  regis  arefactam,  B  auctoritatem  demorantis  suspirant  (65).  Sed  hene, 


et  stalim  restituiam,  post  altare  diffnsum  ^^  (61), 
ob  hsec  signa,  et  salisfactione  ^  invitalus  a  rege, 
plane  excusavit.  Prohibilus  enim  a  Deo  fnerat,  illic 
cibum  in  tolum  attingere;  sed  ab  alio  mox  sene 
mentito  prophetiam  lemere  pastus,  secundum  yer- 
bum  Dei  ibidem  factum  super  mensam,  non  est  in 
paternis  sepultus :  leonis  enim  in  via  occursu  pro- 
stratur,  et  apud  exleros  cooditus,  poenam  deserti 
jejunii  luit.  Haec  emnt  exempla  et  populo  et  epi- 
scopis,  etiam  spiritalibus,  si  quam  incontinenliam 
gulae  admiserint.  Sed  nec  apud  inferos  admoDitio 
cessavit,  ubi  in  divite  quidem  oonvivia  cruciantur, 


quod  ^  in  nostris  xerophagiis  blasphemiat  ioge- 
rens.  Gasto  Isidis  et  Gybelea  eas  adaequas  (66).  Ad- 
mitto  testimonialem  comparationero.  Hinc  divi- 
nam  ^  constabit,  quam  diabolus  diyinoram  sema 
lator  imitatur.  fix  verilate  mendacium  struitur,  ex 
religione  superslitio  compingiiur.  Hinc  tu  eo  irre- 
ligiosior,  quanto  ethnicus  paratior.  liie  denique  ^* 
idolo  gulam  suam  mactat,  tu  Deo  non  yis.  Deusenim 
tibi  venter  est,  et  pulmo  templum,  et  aqualicolot 
altare,  et  sacerdos  cocus,  el  sanctus  Spiritos  nidor, 
et  condimenta  charismata,  et  ructus  prophetia. 

GAPUT  XVII. 


in  paupere  vero  jejunia  recreantur,  habentia  prse-  Q     Yetus  es,  yera  ^  si  velimus  dicere  (67),  tu  qoi 


ceplores  Moysen  et  prophetas  {Ltic.  xvi,  29).  Nam 
et  Joel  exclamavit  {Joel,  i,  14)  :  Sancite  jeju- 
niumj  et  prcedicate  curationem  ^3,  prospiciens  jam 
et  tunc  ct  alios  apostolos  et  prophetas  sancituros 
jejunium,  et  praedicaturos  officia  curantia  Deom. 
Unde  et  qui  in  idolis  comendis,  et  in  aris  oraan- 


tantum  gulae  indulges,  et  merito  te  priorem  jacti-* 
ias ;  semper  agnosco  sapere  Esau  venatorem  fera- 
rum,  ila  passim  indagandis  lurdis  studes,  ita  de 
campo  laxissimae  discipliuae  tuae  venis ,  ita  spi- 
ritu  deficis,  si  tibi  leniiculam  defruto  inrufatam 
obtulero,  statim  totos  primatus  tuos  yendes(68); 


Yariae  lection^s. 

38 Ortygometra  SemL^^  Gonditando  al.  eractando  Pam. ^o  Metuerat  SemU  ^^  Diffissum  al.  ^^  Ad satisfactio- 
nem  Lat.  ^^  Sanctificate  iejunium  et  orationem  et  nihil  ampliui  Seml.  ^  Et  in  haec  re  ornandis  Seml.  ^ 
Diis  add.  cod,  Wouw.  ^  Invidiam  Venet.  Rhen.  ^i  Tabernae.  ^  Niniviticum  Jun.  Niniviticam  credo  jus- 
titiam  al.  leg.^  vitiose  ut  Junius  existimat.  ^  Tu  cod.  Wouw.  ^  Divina  Seml.  ^^  Deo,  viserit  Seml, 
^  Ructus.  Propheiia  vetus  est  vera  Fran. 

Commentarius. 
(60)  Sanctus  homo  Dei.  Libro  tertio  Regum   no-  nYesperi  exortum.  Rig. 


men  hujus  propheiae  non  traditur,  Josepho  dicilur 
Jadon,  EpipoaDio  Joam.  Rig. 

{^i)  Post  altare  diffusum,  Etenim  dirati  altaris 
cineres  diffusi  ac  dispersi,  TilTvuxai,  %aX  Ixxuftij- 
citai  k\  7:i6ti)c  liC  auxcu  ( U  Reg.  xix,  3).  RiG, 

(62)  Salutandis  adulantur.  Liber  Ursini:  «  Etin 
aris  ornandis,  et  ad  singulas  boras  salutandis  diis 
adulantur.  •  Rig. 

(63)  Et  cinere  conspersi.  Reoram  hic  habitus  late 
deacribiiur,  cui  cinis  inspersus  erat  aliquaodo,  quo 
miserabiliores  fierent.  Apul.  iib.  vii  :  t  Ambabus 
roanibus  trahens  ciuerosam  .  >  In  sacra  Scriptura 
iUud  maxime  obvium.  Le  Pr. 

(H)  Tabemacula.  Tabernse.  Rig. 

(65)  SielUB  auctoritatem  demorantis  suspirant. 
Stellam  significat  auam  Plautus  Vesperoginem, 
Ennius  Vesperam,  Virgilius  Hesperon  appellant. 
Anctoritatero  vero  praesentiam  dicit.  Etenim,  quam- 
yis  famelici,  nullum  attingere  audebant  eibom  inte 


—  Demorantis.  Morantis,  tardantis.  Sic  Plaulinus 
Sosia  Solem  quentur  obdormisse  ebrium.  Rig. 

(66)  Casto  Isidis  et  Cybeles  eas  adaquas,  Gasto 
T^  iyveCa.  Gastimoniam  dixit  supra.  Quod  autem 
Latini  dicunt,  in  Gasio  Gereris  esse,  Graecus  aliquis 
scriptor  apod  Suidam  dixit,  T^^  Mi^tpcoaxdcc  xaartiac 
^eiSetv.  Graeco  casm  dixit  Varro,  pro  Graeco  rito. 

RlG. 

(67)  Vetus  es,  vera  si  velimus  dicere.  Catboliei 
adversus  Montanistas  eo  maxime  gloriabantur, 
quod  essent  veteris  disciplinae  cultores,  novos  ri- 
tus,  nova  jejunia  non  admitlerent^  Septimias  igi- 
tur,  cum  jam  ad  Monlanum  defecissel,  catholieom 
alloquitur,  ludens  in  yetustatem  illam  catholicam. 
Yetus  es,  inqait,  hoc  sane  fatemur,  et  ad  yetert 
ilhi  respicis,  sed  ut  nobis  inde  exhibeas  aliqoem 
Esau  venatorem  ferarom,  etc.  Rig. 

(68)  Statim  totos  primatus  tuos  vendes.  Ejos 
primatom  dicit,  eigos  disciplina  antecedebtt  lem* 


1029  LIBBR  DB  PUDIGITIA.  1030 

apud  te  tgape  in  cacabis  fervel  (69)»  fides  in  culiois  A  eoa  qui  in  caroe  suot,   Deo  placere  non   posse; 

calet,  apes  in  ferculis  jaeet.  Sed  major  his  ^  est  non  utique  in  ^^  substantia  carnis,  sed  in  cura,  sed 

agape  (I  Cor.  xiii,  13),  qui  per  han^  adolescentes  in  affeciione,  sed  in  operalione,  sed  in  voluntate. 

tui  cum    sororibus  dormiunt.  Appendices  scilicet  Macies  non  displicet  nobis;  neque  euim  ad  pondus 

gulae,  lascivia  atque  luzuria  ^^,  quam  societatem  Deus  caroem  tribuit,  sicut  nec  spiritum  ad  mensu- 

et  Apostolus  scieus,  cum  prsemisisset :  Non  in  ebrie-  ram,  facilius  si  forte  per  angustam  salutis  januam 

tatibus,  nec  in  comessationibus  ;  adjuoxit :  nec  in  introibit  caro  exilior,  citius  resuscilabitur  caro  le- 

cubilibus  et  libidinibus  {Rom,  xiii,   14).  Ad  elo-  vior,  diutius  in  sepultura  durabit  caro  aridior.  Sa- 

gium  gulsB  tuae  pertinet,  quod  duplex  apud  te  prse-  ginenlur  pugiles  et  pyctse  Oiympici  :  illis  ambitio 

sidentibus   honor    biuis   97S   partibus    deputa-  corporis  competit,  quibus  et  vires  necessariae.  Et 

tur  (70) ;  cum  Apostolus  duplicem  honorem  dede-  tamen  illi  quoque  xerophagiis  invalescuot;   sed  no* 

rit,   ut  et   fratribus  ct  praepositis.  Quis  sanctior  stra  alia  robora,  aliseque  vires,  sicut  et   alia  certa- 

ioter  vos,  nisi  convivandi  frequentior,  nisi  obso-  mina;  quibus  noo  est  luctatio  adversus  carnem  et 

nandi  pollucibilior,  nisi  calicibus  instructior  ?  Merito  sanguinem,  sed   adversus  mundi  potestales  ^'',  ad- 

homines  solius  animae  et  carois  spiritalia  recusatis.  versus  spiritalia  maliliae,  adversus  baec,  non  caroe 

Talibus  si  placerent  prophetae,  mei  non  erant.  Gur  B  et  sanguine  ,  sed  fide  et  spiriiu  robusto  oportet 

ergo  non  constanler  praedicatis  :  Manducemus  et  bi-  adsistere.  Caeterum  saginatior  ^  Chrislianus  ursis 

bamus^  cras  enim  moriemur  (I  Cor,  xv,  32)  ?  Sicuti  et  leonibus  forte,  quam  Deo,  erit  necessarius,  nisi 

nos  non  dubiiamus  exserte  mandare  :  Jejunemus,  quod  ^^  et  adversus  bestias  maciem  exercere  debe* 

fratres  et  sorores,  ne  forte  cras  morlamur.  Palam  bit. 
disciplinas  nostras  ^^  vindicemus.  Nos  certi  sumus, 

Variae  lectiones. 

♦3  Is  Ven.  44Est,  add.  Seml.  «  Vestras  Seml.  *«  In  tollit  Seml.  *^  Potentes  Lat.  «  Saginator  Seml.  ♦» 
Quae  Seml. 

Commentarius. 

pore  Montani  disciplioam,   ideoque  supra  dixit  :  vas  quod  a  Romanis  miliarium  dicebatur.  Le  Pr« 

«  Et  merito  te  priorem  jaclitas.  »  Rig.  (no^Duplexapudteprassidentibushonorbinispar- 

(69)  Agape  in  cacabis  fervet.  PaulL,  I.  xviii.  D,  tibus  deputatur,  Bioas  partes  intelligit  ventrem  et 

instr.  c  Nec  multum  refert  inter  cacabos  et  aenum,  veretram,  hoc  est,  ingluviem  el  libidinem.  Itaque 

quod  supra  focum  pendet :  bis  aqua  ad  potandum  episcopis  apud  Psychicos  duplicem   quidem  hono- 

calefit,  in  illis  pulmentarium  coquitur.  »  Gommen-  rem  exhiberi  ait,  sed  non  ut  fratribus  et  praeposi- 

tator  Juvenalis    cacabos    bascaudas   interpretatur  tis,  quod  Apostolus   praeceperit,  verum  ut  gula  et 

ad  satyr.  11,  hoc  est  vasa  in  quibus  calices  lava-  vino  potentibus.  Rig. 

bantur,  nolim  id  optime  dictum  asserere.  Est  enim  C 


0.  SEPT.  FLOR.  TERTULLIANI 

UBER 

DE  PUDICITIA. 


979  ARGUMENTUM.  n     IV.  Jam  vero  postquam  docuit,   moechias  et  for- 

I.  Pudicitiae  amore  Terlullianus  in  haeresim  la-  nicationis  nomine  se  comprehendere  omnia    libi- 
pans,  libro  hoc  errorem  Monlani  prosecntus  de  non  dinum  delicta. 

recipiendis  poenitenlibus ,  saltem  moechis  et  forni-  V.  Mcechiam  idololatriae  el  homicidio  comparari, 

catoribus,  laude  pudicitiae  praemissa,  idipsum  hu-  ex  Scripturis  ostendit. 

jus  libri  argumenium  paucis  iodicat  (fassus,  se  re-  VI.  Etsi  vero  in  Veteri  Testamento  exstent  ex- 

tro,  nempe  cum  librum  de  Poenitentia  scriberet,  empla  veniae  pro  moechis,  inveniri  etiam  judicii ;  et 

alterius  fnisse  senientiae) ;   maxime  cum   culmen  aliam  esse  Novi  TesUmenti  rationem. 

criminum  teneant  moechia  et  fornicatio.  VII.  Deinceps  late  disputat  de  parabola  ovis  et 

II.  Atque  imprimis,  Scripturis  Scripturas  oppo-  drachmae  perditae. 

nena,  inde  colligere  niiitur,  delicta  quaedam  essa  VIII.  IX.  Item  de  duoram  filioram  parabola. 

remissibilfa,  alia  irremissibilia.  X.  Poenitentiam  enim  etiam  ethnicis  competere. 

ni.  Non  tamen  propterea  negligendam  prorsua  XI.  Exinde  et  facta  Domini  peccatoribos  edita 

dalictorum  quoramdam  poenitentiam.  deacribit. 


1031 


TBRTULLIANI  .OPBRUH  PARS  II.  —  SBRIBS  1,  MORALIA. 


1032 


xn.  Certe  ab  apostolis  cam  idololatria  et  homi- •  tis;  quanqaam  rara,  nec  [facile  perfeel&,  vixqne 


cidio  fornicationcm  interdiei. 

XIII.  XIY.  Porro  et  veniam  fornicatori  CoriDthio 
ab  Apostolo  coDcesssam  examiDat. 

XV.  XVI.  Afferens  tam  secundse  qaam  prioris 
•d  GoriDthios  Epistolse  locos  adversus  fomicatores. 

XVIL  Item  et  similes  alianim  apostoli  Pauli 
Epistolarum  senteDtias. 

XVIII.  Etiam  tales,  tum  illius,  tum  Veteris  Te- 
stamenti,  quae  communionem  ecclesiasticam  moe- 
chis  adimuDt. 

XIX.  Similes  quoque  locos,  ex  Joannis  apostoli 
et  Apocalypsi,  et  Epistola. 

XX.  Ex  Epistola  deinde  ad  Hebrseos,  olim  (sen- 
tentia  ipsius]   Barnabse  9SO  litulo,  et  Levitico, 


perpelua ;  tamen  aliquatenus  in   sseealo  morabi- 

tur  (1),  si  natura  prsestruxerit,  si  disciplina  per- 

suaserit,    censura    compresserit.  Siquidem     omne 

aoimi  bonum  aut  nasdtur,  aut  eruditur,  aut  eogi- 

tur.  Sed  ut  mala  magis  vincunt,  quod  ultimorum 

temporum  ratio  est ;  bona  jam  nec  nasci  licet,  ita 

corrupta  suat  semina ;  nec  erudiri,  ita  deserta  sunt 

studia :  nec  cogi,  ita  exarmata  sunt  jura.  Denique, 

de  qua  incipimus,  eousque  jam  exolevit,   ut  non 

ejuratio,  sed  moderatio  libidinum  pudieitia  creda- 

tur ;  isque  satis  castus  habeatur,  qni  minus  castus 

fuerit  (2).   Sed  viderit  saeculi  pudieitia  (3)  cum 

sseculo  ipso,  cum  suo  ingenio  si  nascebatur,  cum 

8U0  studiio  si  erudiebatur,  cum  suo  servitio  si  co- 


quasdam  Scripturas  affert,  quamquam  frustra  pro  suo  B  gebatur ;  nisi  quod  infelicior  etiam,  si  stetissel , 


instituto. 

XXI.  Atqui,  non  negans  apostolis  competisse 
potestatem  remiltendi  peccata,  et  proinde  etiam 
Ecclesiae,  id  suse  Ecclesise,  spirituali  frustra  arrogat. 

XXII.  Denique  agit  contra  veniam  crimioum  et 
pacem,  quam  mariyres  quidam  moechis  donabant, 
negaloribus  negabant.  Pam. 

CAPUT  PRIMUM. 

Pudicilia  flos  morum,  honor  corporum,  decor 
sexuum,  integritas  sanguiDis,  iides  generis,  funda- 
menium  sanclitatis,  praejudicium  omois  bonse  meD- 


ut  infructuosa,  quae  non  apud  Denm  egisset.  Malim 
nullumbonum,  quam  vanum  (4).  Quid  prodest  ease, 
quod  esse  non  prodest?  Nostrorum  bonorum  sta- 
tus  jam  exigitur  ^,  Chrislianse  pudicitise  ratio  con- 
cutitur  :  quae  omnia  de  coelo  trahit,  et  naturam 
per  lavacrum  regenerationis ,  et  disciplinam  per 
instrumentum  praedicatioois,  et  censuram  per  ju- 
dicia  cx  utroque  Testamento,  et  coacta  constantius 
ex  melu  et  voto  aetemi  ignis  et  regui.  Adversus 
hanc  nonne  ^  dissimulare  poluissem  ?  Audio  etiam 
edictum  esse  propositum  (5),  et  quidem  perempto- 
rium,  99 i  Pontifex  scilicet  maximus  (6),  quod 


Variae  lectiones. 
*  Mergitur  Oberth.  Setnl.  ^  Njinc  ne  Paris. 

Gommentarius. 
(l)A/i^aa<^nu5tn5«CM/otnoraM/ar.  HabebatiopPonUficis,   ad  librum  de  PriBscriptiontbus ,  cap. 
Bnte  principium  satirae  Juvenalis  :  ''36 Hic    vero adjiciemus,     non    solum 

grivilcgiis  omatam  fuisse  Romanam  sedem  a  Fl. 
onstantino  imperatore,  sed  etiam  sceptro  et  dia- 


mente  pnncipiu 

Gredo  pudicitiam  SatorDo  rege  moratam 
Id  terris,  visamque  diu,  ete.  Rig. 

(2)  Qui  minus  castusfuerit.  Fulvio  Ursino  legen- 
dum  videbatur,  «  Qui  non  nimis  incestus.  »  Certe 
expediiior    leciio  fuerai,   c  Qui    nimis  incestus.  » 

(3)  Sed  viderit  saculi  pudicitia,  Dc  hac  late  ha- 
bes  tractatum  lib.  ad  Uxorem,  lib.  I  de  Exhortat.ca- 
itiatis,  eiMb.de  Monogamia.  Pam. 

(4^  Malim  nullum  bonumy  etc.  Vanum  hic  dicit 
quoa  paulo  aute  iofructuosum.  Facit  vero  hoc, 
quod  pudicitiam  sasculi  bonum  vocet,  conlra  eos 
qui  omniaopera  infideiium   peccata  faciant.    Pam. 

(5)  Audio  etiam  edictum  esse  propositum.  Si  qua 
fuit  edicti  formula,  eam   fuisse   his  tantum  vernis 

conceptam  cr^diderim  :  c  Episcopus  episcoporum  Q  pertinent  quse  (ex  iisdem  Actis  haud  dubie  deprom- 
edicit  :  Kgo  et  moechiae  et  fornicationis  delicia  poe-  pta)  tradunt  B.  Gregorius  Turooensis  Hist.  lib.  ii ; 
nitentia  functis  dimitto.   »  Itla  autem  :   c  Pontifex      Beda,  in  Chronicis  ad  annum  mundi  4288;  Adria- 


demate  imperatorio  ,  imo  et  Urbe  et  ditiooibos 
Ilaliae  amphssimis,  uti  ex  edicto  donalionis  Con- 
stantini,  a  B.  Isidoro  edito,  constat,  quod  hodie 
exstat  in  tomis  Conciliorum.  Quod  etiam  authen- ' 
ticum  esse  (qiTanquam  perperam  mulii  in  dubium 
vocent,  eliam  qui  catholici  haberi  volunt),  patet 
tum  ex  concilio  Romano  sub  Sylvestro  papa,  can. 
I,  ex  synodo  ii  Nicaeae,  generali  vii,  ubi,  ob  confir- 
mationem  imagiDum  iu  Ecclesia  primitiya  usilata- 
rum,  citautur  ex  actis  ejusdem  dooatioDis  imagines 
SS,  Peiri  et  Pauli,  ConstaDiiDO  a  Sylveslro  osten- 
sae...  Si  enim  pars  actorum  citetur ,  etiam  reli- 
quorum  iisdem  conteDtorum  lides  probatur.  Eodem 


scilicet  maximus  •  addita  esse  videntur  a  Septunio, 
ut  interpretationibus  istis  ambilionem  et  super- 
biam  objiceret  Catholicorum  Episcopo,  cujus  cleri 
invidia  et  contumeliis  offensus  ad  Montani  dogma 
descivit,  ut  Hieronymus  auctor  est.  Sic  enun  supra 
magistriim  quemdam  apud  Valentinianos  insignem 
ridens,  ait :  c  Ex  pontificali  auctoritate  in  bunc 
tnodum  censuit.  »  Rio. 

(6)  Pontifex  sdlicet  fwaxtmtt«,etc.Bene  habel  Sep- 
timius  et  aoDotatu  diguum  ,  quod  etiam  jam  m 
haeresi  constitutus,  et  adversus  Ecclesiam  scribens, 
Pontificem  Romanum  Episcopum  episcoporum  nuncu- 
pet,  etinfracap.  iZ,bonumjfastoremetbenedicium 
papam,  etcap.  2(,  apo^^oiicum,  sicuti  etiam  sn- 
pra  annotavimns ,  de  auctoritate  agentes  summi 


nus  papa,  Epistola  ad  Constantinum  et  Irenem ; 
Nicephorns,  ub.  vii,  cap.  33,  ei  B.  Thomas,  Summm 
fiuse  parl.  in,  quaest.  6,  argum.  4,  de  curata  lepra 
CoDstantini :  quaeque  de  bapiismo  ejusdem  per  bea- 
tum  Sylvestrum  papam,  scribuot,  praeler  pr8edict09| 
dicfae  duae  synodi,  Damascus  in  Pontificalia  Liberii 
acta,  cap.  6  ;  Nicephorus,  lib.  vii,  cap.  35,  ei  lib. 
Yiii,  rap.  3et  54;  Marianus  Scotus,  m  Chronico, 
et  B.  Thomas  loco  iam  cit.,  ntpote  quae  iis^^em 
Actis  continenlur...  Quid?  quod  Ammianus  Mar- 
cellious,  lib.  xxvii,  jam  temporibus  Damasi  splen- 
dorem  Romanorum  Pontificum  eumdem  quem  illa 
Acta  describat;  et  Laonicus  Chalcondyus.,.  lib. 
de  Gestis  Turcarum...  insupersuo  lib.  iv  de  Digni-' 
tate  et  PriviUgiis  Romance  Ecclesias... ;  Gratianus, 


1033 


LIBER  DB  PUDIGITIA. 


1034 


est  episcopas  episcoporam  (7),  edicit :    «  Ego  et  /^  utinam  et  isti  qui  meram  et  veram  integritatem  car- 


moechia  et  fornicationis  (8)  delicta,  poenitentia 
fuDClis  dimitto .  •  0  edictum,  coi  ascribi  non 
poterit,  Bonum  factum  (9)  1  Et  ubi  proponetur  li- 
beralitas  ista?  Ibidem,  opinor,  in  ipsis  libidinum 
januis,  sub  ipsis  libidinom  tiiulis.  IUic  ejusmodi 
psnitentia  promulganda  est,  ubi  delinquentia  ipsa 
versabilur,  iilic  legenda  est  venia,  quo  cum  spe 
ejus  intrabitur.  Sed  hoc  in  EccleSia  legitur,  et  in 
Ecclesia  pronuntiatur,  et  virgo  est  ?  Absit,  absit  a 
sponsa  Christi  tale  praecooium.  Illa  quae  vera  est, 
quae  pudica,  qute  sancta,  carebit  etiam  aurium  ma- 
culis.  Non  habet  quibus  hoc  repromittat ;  et  si  ha- 


nis  obtruncant,  amputantes  non  summam  super- 
ficiem,  sed  intimam  effigiem  pudoris  ipsius,  cum 
moechis  et  fomicaloribus  veniam  pollicentur  adver- 
8US  principalem  Cbristiani  nominis  disciplinam  , 
quam  ipsum  quoque  saeculum  usque  adeo  testatur, 
ut,  si  quando,  eam  in  feminis  nostris  inquinamentis 
potius  9S3  carnis  quam  tormentis  punire  con- 
tendat,  id  volens  eripere  quod  vitae  anteponant  I 
Sed  jam  hsec  gloria  exstinguiiur,  et  quidem  per  eos 
quos  tanto  conslantius  oportuerat  ejusmodi  maculis 
nuUam  subscribere  veniam,  quanlo  propterea  quo- 
tiens  volunt,  nubunt  *,   ne  moechiae  et  fornicationi 


buerit,  Don  repromittit :  quouiam  et  terrenum  Dei  n  succiderecoganluriquoniamm^^zufe^^ntt^ere^uaiTt 


templum  citius  spelunca  latronum  (Maith.  xxi,  13) 
appellari  potuit  a  Domino,  quam  moechorum  et  for- 
oicatorum.  Erit  igitur  et  hic  (10)  adversus  PsychU 
cos  tituius,  adversus  meae  quoque  sententiae  retro 
penes  ilios  societatem,  quo  magis  hoc  mihi  in  no- 
tam  levitatis  objectent.  Nunquam  societatis  repu- 
dium  delicti  praejudicium  est,  quasi  non  facilius 
9S!9  sit  errare  cum  pluribus,  quando  veritas  cum 
paucis  ametur.  Atenim  me  non  magis  dedecorabit 
utilis  3  levitas,  quam  oruarit  noceos  (11).  Non  suffun- 
dor  errore  quo  carui,  quia  caruisse  delector,  quia 
meliorem  me  et  pudiciorem  recognosco.  Nemo  pro- 
ficiens  erubescit.  Habet  et  in  Christo  scientia  aeta- 
tes  suas,  per  quas  devolutus  est  et  Apostolus.  Cum 
parvulus,mq}xiifessem,  tanquamparvulus  loquebar, 


uri  (I  Cor.  vii,  9).  Nimirum,  propter  continentiam 
incontinentia  necessaria  est,  incendium  ignibus  ex- 
stinguetur.  Cur  ergo  etcrimina  postmodum  indulgent, 
poenitentiae  nomine,  quorum  remedia  praestituunt 
multinubentiae  jure  ?  Nam  et  remedia  vacabunt, 
cum  crimina  mdulgentur;  et  crimina  manebunt, 
si  remedia  vacabunt.  Itaque  utrobique  de  sollicitu- 
dine  et  negligentia  ludunt,  praecavendo  vanissime 
quibus  parcunt  ,  et  parcendo  ineptissime  quibus 
praecaverunt ;  cum  aut  praecavendum  non  sit,  ubi 
parcitur  ;  aut  parcendum  non  sit,  ubi  praecavetur. 
Praecavent  enim ,  quasi  notint  admitti  taie  quid  ; 
indulgent  autem,  quasi  velint  admitti ;  quando  si 
admitti  nolint,  non  debeant  indulgere ;  sr  indulgere 
velint,  non  debeant  praecavere.   Nec  enim  moechia 


tanquam  parvulus  sapiebam:  at  ubi  virsum  factus^  C  ct  fornicatio  de  modicis  et  de  maximis  ^  delictis  (12) 


deputabuntur,  ut  utrumque  competat,  et  soUiciludo 
quae  praecavet,  et  securitas  quae  indulget.  Sed  cum 
ea  sint  quae  culmen  criminum  teneant,  non  capit 
et  indulgeri  quasi  modica,  et  praecaveri  quasi  ma- 
xima.  Nobis  autem  maxima  aut  summa  sic  quoque 
praecaventur,  dum  nec  secnndas  |quidem  post  fidem 


ea  quce  parvuli  fuerant,  evacuavi  (/  Cor,  xui,  11). 

Adeo  diverlit  a  sententiis  pristinis,  nec  idcirco  de- 

liquit,  quod  amulator  factus  estj  non  patemarum 

tradictionum  (Galat.  i,   14) ,  sed  christianarum ; 

optans  etiam  ut  praeciderentur  qui  circumcisionem 

detinendam  suadebant  {Galat.  v,   ii,  12).  Atque 

Variae  leetiones. 
3  Inutilis  Rhen,  Oberth.  ^  Nubant  Oberth.  Seml.  s  Mediis  Jun, 

Commentarius. 
dist.  46,  cap.  Constantinus,  et  12,  gn.  1,  cap.  Fu-  egerint.  Quod  ipse  Auctor  adhuc  catholicus  exprea- 
turam ; ...  Balsamon  in  Photii  Nomocanonem,  tit.  sit..,  lib.  de  Pxnitentia^  cap.  8  ;  et  post  eum  B. 
Yiii  de  Parochiis....  Vincentius  Bellocavensis,  lii$t.  Pacianus,  epist.  1  ad  Sympron.  novat.  Eodem  per- 
soae  lib.  xiu,  cap.  54,  55,  56....  Quidquid  itaque  tinet  quod  i5.  Cyprianus  (dicit  in)  Episl.  Antonian. 
alii  tradunt  historici  de  muniticentia  erga  Roma-      Pam. 

nam  sedem  Justiniani,  Theodorici  regis  Longobar-  Q     (9)  Bonum  factum.  Hanc  phrasin  sic  explicat  Tur- 
dorum,  Pipini,    Caroli  Magni,    Othonis,   Radulphi      nebus,  Adversor.  lib.  ni,  cap.  12,  quod  veteres  boni 


WtMM',  a     «|#*U«..  <MW.W>.  AW^.^^.,  W<r.~w ,  -, M^U. 

Habsburgii,  aliorumque  imperatorum,  debet  simi- 
liter  inteJligi  de  reslitutione  urbis  Homae,  Ravennse 
aliarumque  Itaiiae  civitatum,  per  apostatam  Julia- 
num,  Arianos  et  exarchos  Ravennates,  quantum 
apparet,  occupatarum  et  ereptarum.  Pam. 

(7)  Episcopus  episcoporum,  Sic  Ruffinus  Jacobum 
Juslum  consiitutum  fuisse  Aposlolorum  episcopum 
dicit,  quem,  apud  Eusebium  Uist.  ii,  cap.  1,  Cle- 
mens  iidaxoKOH  lEpo<rSxo|Mt)v  dixerat.  pe  episcopo 
episcoporum  pervuigatus  est  Cypriani  locus ,  in 
Praefatione  Concilii  Cartnag.  Rio. 

(8)  Ego  et  mwchice  et  fornicationis^  etc.  Cum  tan- 
topere  hoc  edictum  eievei  Auctor,  mirum  in  mo- 
dum  hallucinari  patet,  vel  ex  apostolo  Joanne, 
Apoc:  u,  20, 22,  ubi  de  Jesabel,  quae  docebat  for- 
mcari...dicitur:  Etdedit  illi  tempus  ut  pcenitentiam 
ageret...^  Et  qui  maschantur  cum  ea^  in  tribulatione 
maxima  erunt^  nisi  pasnitentiam  ab  operibus  suit 

Patrol.  II. 


ominis  causa  bonum  factum  praefah  solebant   ia 
edictis  ex  illo  Piauti  in  Pasnulo  : 

Bonum  factum  est  edicta  ut  servet  mea.  Pam. 

(i^)Erit  igitur  et  /itcADVBRSUs  Pstghicos  titulus. 
Cum  hic  indicet  adhuc  aiterius  lituli  Iibrum  Adver- 
sus  Psychicos  a  se  editum,  patet  posterius  scrip- 
tum  huDC  praecedenli  iibro,  ad  quem  hic  haud  da- 
bie  alludit.  Pam. 

(11)  At  enim  me  non  magis  dedecorabit  utilis 
levitasj  quam  ornavit  nocens.  Ut  nemini  gloriosa 
est  levitas  quae  secum  affert  calamitates  et  damna, 
sic  etiam  nemini  probrosa  est  levitas,  ex  qua  se- 
quitur  utilitas  ingens  et  honesta.  Rig. 

(11)  De  maximis  delictist  etc.  Modica  delicta  sunt 
quae  faciie  a  Deo  condonantur ,  maxima  quae  diffi- 
culter,  qualis  est  moechia.  Lb  Pb. 


83 


1035 


TBRTULLIANI  OPERUM  PARI8  U.  --  SBRIBS  II.  MORALU. 


\m 


nuptias  pennittilar  nossei  nuptialibus  el  dotalibos  a  naso  non  deridetnr  (15)  (Galat  vi,  7),  adulantiiim 
si  forte  tabulis  a  moeehise  et  fornicationis  opere  di-  ^  scilicet  bonitati  ejus.  Et  qui  licet  patiens  PsaL) 


versas.  Et  ideo  durissime  nos  infamanles  Paracle- 
tum  disciplinse  enormitate  digamos  foris  sistimus, 
eumdem  limitem  luninis  moechis  quoque  et  fomi- 
catoribus  figimus,  jejunas  pacis  lacrymas  (13)  pro- 
fusuris,  nec  amplius  ad  Ecclesia  quam  publicatio- 
nem  dedecoris  relaturis. 

CAPDT  n. 

Gsterum,  Deus,  inquiunt,  bonus  et  optimus,  et 
misericors  et  miserator  {PsaL  cxi,  4),  et  misericor^ 
diasplurimus  {Joel  ii,  13),  quam  omni  sacrificio  ante- 
ponit  (IReg.  xt,  22;  Osee,  vi,  6 ;  Matth.  ix,  13 ;  xi. 


VII,  12),  tamen  per  Esaiam  comminetur  patientie 
finem :  Tacui,  nunquid  et  semper  tacebo^  et  susH^ 
nebo  ?  quievi,  velut  parturiens ;  exsurgam,  et  are- 
seere  faciam  (Isa.  xlii,  14, 15).  Ignis  enmprcecedei 
ante  faciem  ipsius,  et  exuret  inimicos  ejus  (PsaL 
xcvi,  3),  non  solum  corpus,  verum  et  animaa 
occidens  in  gehonnam  {Matth.  x,  28).  Csetemmv 
judicantibns  quomodo  Dominus  comminetur,  ipse 
demonstrat :  Quo  enimjudiciojudicaveritiSt  judica^ 
bitur  de  vobis  {Matth.  vii,  2).  Ita  non  prohibuil 
judicare,  sed  docuit,  Unde  et  Apostolus  judicat,  ei 
quidem  in  causa  foruicationis,  dedendum  ejusmodi 
7) ;   non    tanli  ducens  peccatoris  mortem,  quam  B  hominem  Satance  in  interitum  camis  {I  Cor.  v,  5), 


p(enitentiam{Ezech.xvm^  23,  32;  xxiii,  11)  salvi- 
ficator  ^  omnium  hominum^  et  maxime  /idelium 
(/  Tim.  iVf  10).  Itaque  et  filios  Dei  misericordes  el 
pacificos  esse  oportebit  (Matth.  v,  9,  7),  donantes 
invicem,  sicut  et  Christus  donavit  nobis  {Coloss.  m, 
13) ;  non  judicantes,  ne  jndicemur  {Matth*  vii,  1). 
Domino  enim  suo  stat  quis  vel  9S4  cadit :  tu 
quises,  ut  servumjudices  alienum?{  Rom*  xiv,4). 
JHmitte,  et  dimittetur  tibi  {Luc.  vi,  37).  Talia  et 
tanta  .futilia  eoram  (14)  quibus  et  Deo  adulantur, 
et  sibi  lenocinantur  j  effeminantia  magis  quam 
vigorantia  disciplinam,  quantis  et  nos  et  contrariis 
possumus   repercutere^    quse    et  Dei  severitatem 


increpans  etiam  quod  fratres  non  apud  sanelOi 
Judicarentur  (/  Cor.  vi,  1.  sqq).  Adjiciens  eniffl 
inquit :  Ut  quid  mihi  eos  qui  foris  sunt,  judicaref 
(/  Cor.  V,  12.)  Dimitlis  autem,  ut  dimittator  tibi  a 
Deo  {Luc.  VI,  37).  Delicta  mundantur,  quse  qois 
in  fratrem,  non  Deum  admiserit.  Debitoribos 
denique  dimissuros  nos  in  oratione  profitenuir 
{Matth.  VI,  12).  Sed  non  decet  ultra  de  anctoritate 
Scriplurarum  ejusmodi  funem  contentiosum  altemo 
ductuMft  in  diversa  distendere,  ut  haec  restringere 
frenos  disciplinse,  illa  laxare  videantur,  qoasi  in- 
certae,  et  "^  poenitentise  subsidium  illa  prostemero 
per  lenitatem,  hsec  negare  per  austerilatem.  Porro 


intentent ,    et   nostram    constantiam  provocent  ?  r  et  auctoritas  Scripturse  in  suis  terminis  stabit  nne 

£\     •  A     S      1.^_— _       ^.«..__      W^..^  « «        •••«.■■^     ^»        1«_.         «.  _     •«•_  •    O       A  •»         »•  %       •  *• 


Quia,  etsi  bonus  natura  Deus ,  tamen  et  justus 

{PsaL  vn,  12).  Ex  causa  enim,  sicut  sanare  novit, 

ita  et  csedere  {Deut.  xxxn,  39) ;  faciens  pacem,  sed 

et  condens  mala  {Isa.  xlv,  7),  poenitentiam  malens 

(Exech.  xvui,  23,  32),  sed  et  Hieremise  mandans, 

ne  pro  populo  peccatore  depreearetur  :  Quoniam 

si  jejunaverint^iaquiifnon  exaudiam  obsecratUmem 

eorum;  et  rursus  lEttune  adoraveris  pro  populo , 

et  nepostulaveris  pro  hisinprece  et  oratione,  quo- 

niam  non  exaudiam  in  tempore  quo  invocaverint 

me,in  tempore  afflictionis suas  {Jerem*  vii,  16 ; zi, 

14 ;  XIV,  11,  12).  Et  adhuc  supra,  idem  misericor- 

difle  prselator  quam  sacrificii  :  Et  tu  ne  adoraveris 

pro  populo  isto  ;  et,  Ne  postulaveris  misericordiam 

cansequi  eos.  Et :  iV^  accesseris  pro  his  ad  me,  n  v,  16) ;  quia  non  ad  mortem  delinquit  :  hoe  erit 

qwmiamnon  exaudiam  utique  misericordiam  pos-     remissibile.  Est  delictum  ad  mortem :  nan  pro  iU$ 

tulantes  {Ibid.),  uCique    ex  peenitentia  flentes  et     dico  ut  quis  postulet  {Ibid.):  hoc  erit  inremUaibDe. 

jejunantes,  et  afHictationem  suam  ofierentes  Deo.     Ita,  ubi  est  conditio  vel  ratio  postulationis,  ittie 

Deus  enim  %elotes  {Exod.  x,  5;  xxxiv,  14),  et  qu|     etiam  remissionis :  ubi  nec  postulationis,  ibi  aqae 

Yariffi  lectiones. 

6  Saluiificator  Fran.  *>  Et  abest  a  Rhen.  Oberth.  Pam.  ^  Si  abest  a  Rhen.  Oberth.  ^  Pnepoiitiote 
Oberth.  SemL 

Gominentarias. 


Hltemtra  oppositione,  si  ^  et  poenitentiae  snbsidiom 
suis  conditionibus  determinatur  sine  passiva  eon- 
cessione,  et  ipsse  prius  causae  ejus  distinguantiir 
sine  confusa  propositione  ^.  Causas  poenitenti» 
delicta  condicimus.  Haec  dividimus  in  duos  exitns : 
alia  emnt  remissibilia,  alia  irremissibilia;  secondum 
quod  nemini  dubium  est,  alia  castigationem  mereri, 
alia  damnationem.  Omne  delictum  aut  venia  expungit, 
aut  poena :  venia,  ex  castigatione ;  poena,  ex  dam- 
natione.  De  ista  differentia  jam  et  quasdam  prsemisL 
mus  altercationes  Scripturarum,  binc  retinentiom 
hinc  dimittentium  delicta.  Sed  et  Joannes  docebit: 
Si  quis  scit  fratrem  suum  delinquere  delictumfum 
ad  mortem,  postulabit,  et  dabitur  vita  ei  (/ 


(13)  Jejunas  pacis  lacrymas.  Absqne  pacis  spe. 
Sic  c  Jejunantes  philosophia,  Jejunantibus  cseteris 
a  salute.  »  Rig. 

{H)Talia  et  tantafutilia  eorum.  Sie  edidit  Rhe- 
nanus.  Sed  quo  ore  Septimins  futilia  diceret ,  quae 
snnt  ex  sacris  Paginis  petita  ?  etsi,  nt  ipse  sen- 
tiebat,  in   pravas  argumentationes  detorta.  Itaque 


malim  quod  ex  Anglicano  cod.  protnlerat  Pamelius, 
sparsilia.  Nam  et  in  Remensi,  ;parn/ta  legi  Pithom 
notaverat.  Rig* 

(15)  Et  aui  naso  non  deridetur,  Sic  reddidit  Piiull 
verbum  aa  Gai.  vi ,    ou  (jLuxtnptCttau  Hesychios , 

TDpatv.  RlG. 


1037 


LIBBR  DB  PUDICITU. 


1038 


nec  remlssionis.  Secundum  haac  ^differentiam  delic- 
toram,  pcenitentise  quoque  conditio  discriminatur. 
Alia  erit  quae  veniam  consequi  possit,  in  delicto 
sdllicet  remissibili ;  alia  quae  consequi  nullo  modo 
possit,  in  delicto  scilicet  irremissibili.  Et  superest 
specialiter  de  moechi»  et  fornicationis  statu  exa- 
minare,  in  quam  delictorum  pariem  debeant  redigi. 

CAPUT  III. 

Sed  prius  decidam  intercedentem  ex  diverso  re- 
sponsionem  ad  eam  poenitentise  speciem,  quam  cum- 
maxime  difinimus  \enia  carere  (16).  Si  enim,  in- 
quiunt,  aliqua  poenitentia  caret  venia,  jam  nec  in 
totum  agenda  tibi  est.  Nihil  enim  agendum  est  fru- 
stra.  Porro  frustra  agetur  poenilentia,  si  caret  venia. 
Omnis  autem  poenitentia  9HS  agenda  est  (17). 
Brgo  omnis  veniam  consequaiur,  ne  frustra  agatur ; 
qaia  non  erit  agenda,  si  frustra  agitur.  Porro,  frus- 
traagelur,  si  venia  carebit.  Merito  ^^  utique  ^^  ita 
oppoQunt,  quoniam  hujus  quoque  poenitentise  fruc- 
tum,  id  est  veniam,  in  sua  potestate  usurpaverunt. 
Quantum  enim  ad  illos  a  quibus  pacem  humanam 
consequitar  ^^ ;  quantum  autem  ad  nos,  qui  solum 
Dominum  meminimus  delicta  concedere  (18)  et  uti- 
qae  mortalia,  non  frustra  agetur.  Ad  Dominum 
enim  remissa  et  illi  exinde  postrata,  hoc  ipso  magis 
operabitur  veniam,  quod  eam  soio  Deo  exorat  (19), 
qaod  delicto  suo  humanam  pacem  sufficere  non 
credit,  quod  Ecclesise  mavult  erubescere  quam  com- 

Vari» 


A  municare.  Adsistit  enim  pro  forihus  ejus,  et  de 
notae  suae  exemplo  cseteros  admonet ,  et  lacrymas 
fratrum  sibi  quoque  advocat,  et  redit  plus  ulique  ^^ 
negotiata,  compassionem  scilicet  ^''  quam  commu- 
nicationem .  Et  si  pacem  hic  non  metit,  apud  Do- 
mmum  seminat :  nec  amittit,  sed  prseparat  fructum: 
non  vacabit  ab  emolumento^  si  non  vacaverit  ab 
officio.  Ita  nec  poenitentia  hujusmodi  vana,  nec  di- 
scipUua  ejusmodi  dura  est.  Deum  ambae  bonorant : 
illa  nihil  sibi  blandiendo  facilius  impetrabit,  ista 
nihil  sibi  assumendo  plenius  adjuvabit. 

CAPUT  IV. 

Possumus  igitur,  demandata  poenitentiae  distin- 
B  ctione,  ad  igsorum  jam  delictorum  regredi  censum, 
^p«a  ea  sint  quae  veniam  ab  omnibus  consequi  pos~ 
sint.  In  primis,  quod  moechiam  et  fornicationem 
nominamus,  usus  expostulat :  habet  et  tides  quorum- 
dam  nominum  familiaritatem  (20) ;  ita  in  omni 
opusculo  usum  custodimus.  Cseterum,  si  adulterium 
et  si  stnprum  dixero  (21) ,  unum  erit  contaminatae 
camis  elogium.  Nec  enim  interest  puptam  alienam 
an  viduam  quis  incurset,  dum  non  3uam  feminam  ^': 
sicut  nec  locis  refert,  in  cubiculis  an  in  curribus  ^^ 
pudicitia  trucidetur.  Omne  homicidium  extra  silvam 
997  latrociniumest:  itaet  ubicunque,velin  quam- 
cunque  semetipsum  adulterat  et  stuprat,  qui  aliter 
quam  nuptiis  utitur.  Ideo  penes  nos  ocpultae  quo« 
Q  que  conjunctiones,  id  est  non  prius  apud  Ecclesiam 
professse  (22)  juxta  moechiam  et  fornieationem  judi« 

lectiones. 


10  Si  venia  carebit  merito  utique  Wouw.  cod.  ^^  Utique  abest  a  Rhen.  Seml.  Oberth.  ^^  Frustra  agitur 
addit  Ciacc,  ^^  Plusque  Pam.  ^^  Precibus  que  negotiata,  compassionem  elicit.  Lat.  ^^  Ab  alienam  ad 
feminam  delet  Ciacc.  ^^  Turribus  Lat.  Rig.  Ciacc. 

Commentarias. 


(16)  Definimus  venia  carere.  De  Pasnit.  cap.  4 
cam  adhuc  catbolicus,  in  ea  non  erat  sententia : «  Om- 
nibus  ergo  deliclis^  inquit,  seu  spiritu,  seu  facto,  seu 
volontate  commissis,  qui  poenam  per  judicium  de- 
stmavit,  idem  et  veniam  per  poenitentiam  spopon- 
dit.  »  Omnium  enim  peccatorum  quamtumvis  gra- 
vium  per  poenitentiam  fit  remissio,  ut  docen^  5S. 
Patres  contra  Novatianos.  Ls  Pi. 

(17)  Omnis  autem  pomitientia  agenda  est.  Legen- 
dam  videtur.  «  Omni  autem  poenitentia  agendaett.  i 

RiG.  n 

ri8)Qttt  solum  Dominum  meminimus  delicta  con- 
cedere.  Alluditad  iiludMarc.  ii,7  :  Quis  potest  peC' 
cata  dimittere  nisi  solus  Z)ett£...;verumdehoclatiu8 
infra.  Pam. 

(19)  Quod  eam  a  solo  Deo  exoratj  etc.  Gontra  hoc... 
latiuseiiam  infra,  cap.  21.  Uic  soium  dicemns  quod 
videatur  idem  sensisse  Auctor,  quod  de  Novatiano 
scribit  beatus  Cyprianus  (Epist.  52,  ad  Antonian.). 
Atque  adeo  posset  ipsi  responderi  verbi  s  ejusdem : 
0  nrastrandsefratemitatis  irrisio  lOmiserorum  lamen- 
tantium  caduca  deceptiol  o  haereticse  inslitaiionis 
inefticax  et  vana  traditiol  hortari  ad  satisfactionis 
poeoiftentiam,  et  subtrahere  de  satisfaciione  medici- 
naml  dicere  fratri :  Plange,  ei  lacrymas  funde,  et 
diebas  ac  noctibus  ingemisce,  et  pro  abluendo  et 
purgando  delicto  freqnenter  et  largiier  operare;  sed 
e^itt  Ecclesiam,  post  omnia  ista,  morieris;  quae* 
cunqae  ad  pacem  pertinent  fadas,  sed  nullam  pacem 


quam  quseris,  accipies.  Etenim  prsemittit  hic  f  actus 
publicos,  poenitentiae  »  eosdem  quos  lib.  dePamit., 
cap.  9 ;  et  tamen  vult  c  a  solo  Deo  exorari  veniam, 
non  vero  Ecclesiae  communicare.  »  Et  vero  valde 
incerta  est  venia,  et  proinde  (quantumvis  id  neget) 
poenitentia  vana,  si  quis  a  solo  Deo  veniam  exspe- 
ctare  debeat.  Pam. 

(20)  Habet  et  fides  quorumdam  nominum  familia- 
ritatem.  Fidem  hic  dicit  quam  alias  sectam ,  philo- 
sophiam,  disciplinam,  religionem,  scilicet  Chri* 
stianam.  Supra  dixit,  «  Habet  et  in  Cbristo  sdentia 
aetates  suas.  >  Rio. 

(21)  Si  adulterium  et  si  stuprum  dixero^  etc.  De 
aduiterio  idipsum  docuit,  de  Monogamia  lib.  cap.  9  ; 
de  stupro,  lin.  de  Exhortat.  cap.  9  :  quod  ipsum  fre- 
quenter  usurpat,  non  modo  pro  mafchia^  sed  et  pro 
fomicatione...  malim  autem  Jegere  :  c  Omne  horoi- 
cidium  intra  silvam.  •  pro  extra ;  sed  nolui  in  con- 
textu  quid  immutare.  Pam. 

(22)  Non  prius  apud  Ecclesiamprofessce.  Oblatis 
Ecclesiae  per  presbyteros  fidelibus  conjugandis,  ut 
communibusvolisconjugio  benediceretur.  Hoc  enim 
significat  in  finelibriii  ad  Uxorem,  cum  ait :  c  Unde 
suificiamus  ad  enarrandam  felicilatem  ejus  matrimo- 
nii  quod  Ecclesia  conciliai  et  confirmat  oblaiio?  i 
Dum  occultas  conjunctiones  »  interpretatur  «  non 
prius  apud  Ecclesiam  professas,  »  mirum  in  modum 
canfirmat  decretum  condlii  Tridentini  de  irritis  tali- 
bus  conjunctionibus,  eo  quod  de  illis  subjicit :  <  Jttxtd 


1039 


TERTDLLIANI  OPBRUM  PARS.  IL  -  SBRIBS  II.  MORALIA. 


lOW 


cari  periclitaDtar.  Nec  Inde  ^'^  consertae  obtentu  ma-  a  gestom  adsplcio  moeehi»,  hinc  dacatum  idololatrie 
trimonii  crimen  eludant.  Reliqnas  autem  libidinum      anteeedenlis,  binc  comitatum  homicidii  insequentis. 


furias  impias  (23)  et  in  corpora  ei  in  sexusultrajura 
nalurse  non  modo  limine,  verum  onmi  Ecclesise  tecto 
submovemus;    quia  non  sunt  delicta,  sed  monstra. 

CAPUT  V. 
Ergo  moecbia,  quod  etiam  fomicationis  est  res, 
secundum  opus  criminis  quanti  aestimanda  sit  sce- 
leris  prima  lex  Dei  prsesto  est  (24).  Siquidem  post 
interdictam  alienorum  deorum  supersiitionem,  ipso- 
rumque  idolorum  fabricationem ;  post  commenda- 
tam  Sabbati  venerationem ;  post  imperatam  in  pa- 
rentes  secundam  a  Deo  religionem ,  nuilum  aliud 
in  lalibus  titulis  firmandis  monendisque  (25)  sub- 
struxit  praecepium,  quam  :  Non  nuechaUrU  (Exod. 


Inter  duos  apices  facmorum  eminentissimos  sine 
dubio  digna  consedit,  et  per  medium  eomm,  quaai 
vacantem  locum  pari  criminis  auctoritate  eomple- 
vit.  Quis  eam  talibus  lateribus  inclusam,  talibns 
costis  circumfultam,  a  cobserentium  corpore  divel« 
let  de  vicinorum  criminum  nexu ,  de  propinquorum 
scelerum  complexu,  ut  solam  eam  secernat  ad  poe- 
nitentiae  fructum  ?  Nonoe  binc  idololatria,  inde 
homicidium,  deiinebunt?  et  si  qua  vox  ^^  faerit,  re- 
clamabunt:  Noster  hic  cuneus  est,  nostra  compagol 
Ab  idololatria  metamur,  illa  distinguente  conjun- 
gimur,  illi  de  medio  emicanti  adunamur  ^;con- 
corporavit  nos  Scriptura  divina,  litierse  ipsae  glutina 


XX,  14).  Post  spiritalem  eoim  castitatem  sanctita-  v  nostra  sunt,  jam  nec  ipsa  sine  nobis  potest.  Ego 


temque,  corporalis  sequebatur  integritas.  Et  hanc 
iiaque  munivit,  hostcm  statim  ejus  prohibendo  moe- 
chiam.  Quale  delictum  jam  inlellige,  cujus  cohibi-* 
tionem  post  idoloiatrise  ^^  ordinavit.  Nihii  secundum 
longinquat  a  primo ;  nihii  tam  proximum  prunOi 
quam  secuodum  :  quodfit  ex  primo  aliud,  quodam- 
modo  primum  est.  Itaque  moechia  aftinis  idoiolatrise; 
nam  ei  idoloiatria  moechise  nomine  et  fomicationis 
ssepe  populo  exprobrata  (Jerem.  lu,  1  seq. ;  Ezech. 
XVI,  15  seq.),  eiiam  sorte  coiyungetur  illi,  sicut  et 
serie;  etiam  damnatione  cohserebit  illi ,  sicut  et 
disposilione.  Eo  amplius  prsemittens  :  9HH  Non 
moechaheris  ;  adjungit :  Non  occides  :  oneravit  uti- 


quidem  idololatria  ssepissime  moachise  occasionem 
subministro.  Sciunt  luci  mei  et  mei  montes, 
et  vivse  aquse,  ipsaque  in  urbibus  templa, 
quantum  evertendae  pudicitise  procuremus^.  B^ 
quoque  homiddium  nonnunquam  moecbise  elaboro. 
Ut  tragosdias  omittam  sciunt  hodie  venerarii,  adaot 
magi  (26),  quot  ^  pellicatus  uiciscar,  quot  rivalitate 
defendam  (27),  quot  costodes,  qnot  delatores,  qoot 
conscios  auferam.  999  Sciunt  etiam  obstetiiees 
quot  adulteri  conceptus  trucidentur.  Etiam  apod 
Ghristianos  non  est  moechia  sine  nobis:4bidem  sunt 
idololatrise,  ubi  immundi  spiritus  res  est ;  ibidem 
est  et  homicidium,  ubi  homo,  cum  inqninatur,  oe- 


que  moechiam,  quam  homicidio  anteponit.  In  prima  Q  ciditur.  Igitur,  aut  nec  illis,  aut  etiam  nobis  poeni- 


itaque  ^^  fronte  sanctissimse  legis,  in  primis  titulis 
ccelestis  edicti,  principalium  uiique  delictorum  pro- 
scriptione  signata  ^,  de  loco  modum,  de  ordine  sta- 
tum,  de  confinio  meritum  ctgusque  dignoscas.  £st 
et  niali  dignitas,  quod  in  snmmo  aut  in  medio  pes- 
simorum  coliocatur.  Pompam  quamdam  atque  sug- 


tenliae  sul>sidia  convenient.  Aut  detinemns  eam,aat 
sequimur.  Uaec  ipse  res  loquuntur.  Si  res  vooe 
deficiunt,  adsistit  idololatres,  adsistit  homicida,  in 
medio  eorum  adsistit  et  moechus,  pariter  de  poeni- 
tentise  officio  sedent,  in  sacco  et  cinere  inhorreseant, 
eodem  flatu  gemiscnnt,  eisdem  precibus  ambiont, 


Variffi  lectiones. 

11  Periclitabitur,  ne  inde  Lat.  ^^  Idololalriam  Pam.  Rhen.  Oberih.  Leop.  ^^  Ubique  Jlf5.  angl.  utique  Hi§. 
M  Signatam.  De  loco  Oberth.  Seml.  ^i  yis  Ciacc.  ^  Adulamnr  Pam.  Rhen.  Oberth.  ^  Procareffl 
Ciacc.  ^  Quod  Fran.  et  in  seqq. 

Gommentarius. 


moechiam  et  fomicationem  judicari  periclitantur. 
Nec  inde  consertse  obtentu  matrimonii  crimen  elu- 
dant.  Pam.  Sess.  24,  de  sacram.  Matrim^  cap.  I.  Rig.  D 

(25)  Reliquas  autem  libtdinum,  furias  tmpta5,elc. 
Eleganter  distinguit  inter  limine  Ecclesix  submo^ 
ver$,  et  omni  tecto  Ecclesias  submovere ;  ac  si  velit 
fornicatores  et  adulteros  admissos  ad  limen  Eccle- 
siffi,  uli  cap.  prseced.  inter  poenitentes  (quanquam 
frustra,  si  veniam  Ecclesia  dare  non  possit,  ut 
perperam  asseruit) ;  at  monstrorum  iilorum  reos 
neque  ibi  admissos,  sed  prorsus  exclusos  fuisse.  fit 
vcro  etiam  bioc  contirmatur  vetustas  excommuni- 
catioois  ecclesiasticse ;  de  qua  supra... ,  Apolog. 
cap.  39,  et  alibi  non  semel  :  ad  quam  iterum  allu- 
diiur  iufra,  cap.  7,  iliis  verbis  :  «  Ob  tale  quid 
extragregcm  datusest  »  ac  «  deficclesia  expellitur.» 
Piura  vide  cap.  14.  Pam. 

(24)  Prima  lex  Dei  prauto  est.  Prima  lex  Dei  per 
Mosen  tradiia,  secunda  per  Ghristum.  Aiias  pri- 
mam  seu  primordiaiem  Dei  iegem  inprindpiomundi 
Adae  et  Evse  dauun  fuisse  ait,  lib.  adversus  Judceos. 


Ita^ue  convenientius  interpretabimur  :  c  Prima  lez 
Dei  prsesto  est,  i  hoc  est,  ante  omnia  occnrrit  lez 
Dei.  RiG. 

(25)  Talibus  titulis  /irmandis  monendisque.  Hoe 
iu  opere  Septimiano  pretentamus  iter  manibas, 
destituti  veterum  exemplarium  luce.  Aptius  certe  vi* 
deatur.  «Talibus  titulis  firmandis  muniendisque.  • 
fitenim  {post  paulo  sequilur,  «  fit  hanc  itaque  mu- 
nivit.  »  Tituios  vocat,  legis  divinse  capita;  eodeffl- 
quesignificatu  supra,  damnationis  titulos  dixit.  Rio. 

(26)  Sciunt  hodie  venenarii,  sciunt  magi.  Mages 
a  venenariis  disiiuguere  vix  poteris;  nam  venenarii 
seu  venefici,  cum  magis,  Ghalaseis,  genethliacis,  tbes- 
salisque  olim  confundebantur^  qui  alios  pharmadfl 
malisque  Isedebant  artibus,  suisque  incantaiionibus 
vitam  etiam  aliquando  eripiebant.  Apuleius  iaapol. 
t  Amatricem  eam,  me  magum  et  veneficnm  da- 
mitaret,  multis  audieniibus. »  Lb  Pn. 

(27)  Quot  rivaUtates  defendam.  Etenim  pleriqae 
amatores,  amatas  suas  ab  rivalibus  defendunt  honi- 
cidio,  rivalibus  vario  mortis  genere  eutinctis  Rw« 


1041 


LIBER  OB  PDDIGITIA. 


1042 


eisdem  genibus  exoranl,  eamdem  inToeant  matrem.  a  Qui  dixerit  fratri  tw,  racha,  reus  erit  gehennm 


Quid  agis,  mollissima  et  humanissima  disciplina  (28)? 
aut  omnibus  eis  hoc  esse  debebis :  Beati  enim  pad- 
fici  (Matth,  V,  6);  aut,  si  non  omnibus,  nostra 
esse.  Idoiolatram  quidem  et  homicidam  semel  dam- 
nas  (29),  mcechum  vero  de  medio  excipis,  idolo- 
latrise  successorem,  homicidae  antecessorem,  ulrius- 
que  collegam  ?  Person»  acceptatio  est,  miserabilio- 
res  poenitentias  reliquisti. 

CAPUT  YI. 
Plane,  si  ostendas  de  quibus  patrociniis  exem- 
plorum,  praeceptorumque  ccelestium,  soli  moechiae, 
et  in  ea  fornicationi  quoque,  januam  poenitentiae 
expandas,  ad  hanc  jam  lineam  dimicabit  nostra 
coogressio.  Prsescribam  tamen  tibi  formam  necesse 
est,  ne  ad  vetera  manum  emittas,  ne  in  terga  re- 
spicias.  Vetera  enim  transierunt,  secundum  Isaiam 
(xLiii,  18,  19),  et  nova  est  jam  novatio  secundum 
Jeremiam  (iv,  3) ;  et  obliti  posteriorum^  in  priora 
porrigimur,  secundum  Apostolum  (Philipp,  iii,  13); 
et  Lex  et  Prophetce  usque  ad  Joannem^  secundum 
Dominum  {Matth,  xi,  13)  :  nam,  et  si  cum  maxime 
a  lege  coepimus  demonstrando  moechiam,  merito  ab 
eo  statu  legis,  quem  Ghristus  non  dissolvit,  sed 
implevit  (Matth.  v,  17).  Onera  enim  legis  nsque 
ad  Joannem,  non  remedia;  opemm  juga  rejecta 
sunt,  non  disdplinarum  :  libertas  in  Christo  non 
fecit  innocentise  iojuriam.  Manet  lex  tota  pietatis, 
sanctitatis,   humanitalis,  veritatis,   castiiatis,  justi- 


B 


(Matth,  y,  22).Quaere  an  salva  sit  lex  non  moechandi, 
cui  accessit  nec  concupiscendi.  Caeterum,  si  qua 
vobis  exempla  in  sinnm  plaudent,  non  opponentur 
huic  quam  defendimus  disciplinae.  Frustra  enim  lex 
suprastructa  est,  origines  quoque  delictorum,  id 
est  concupiscentias  et  voluntates,  non  minos  quam 
facta  condemnans,  si  ideo  hodie  concedetur  moe- 
chise  venia,  quia  et  aliquando  ^^  concessa  est.  Gur 
emolumento  hodie  pleniore  disciplina  coercetur, 
nisi  ut  majore  forsitam  lenocinio  tuo  indulgeatur  ? 
Dabis  ergo  et  idololatriae  et  omni  apostatae  veniam, 
quia  el  populum  ipsum  totiens  reum  (30)  istorum, 
totiens  invenimus  retro  restitutum  (Judtc.  iii  seqq.). 
Gommunicabis  et  homiddse ;  quia  et  Nabothae  san- 
guinem  Achab  deprecatione  delevit  (///  Reg.  xxi, 
29};  David  Uriae  csedem,  tum  caussam  ejus  mse- 
chiam  3S  confessione  purgavit  (//  Reg.  xn,  13).  Jam 
etincesta  donabis,  propter  Lot  {Gen,  xix,  33,35); 
et  fomicationes  cum  incesto,  proptcr  Judam  (Gen. 
xxxYiii,  i8},et  turpes  de  prostitutione  nuptiaSy 
propter  Osee  (i,  2,  3),  et  non  tantum  frequentatas, 
verum  et  semel  plures  propter  patres  nostros  (Gen. 
XVI,  3,  4;  XXIX,  xxx).  Utique  enim  dignum  est  per- 
sequari  nunc  quoque  gratiam  circa  omnia  retro 
indulta,  si  de  pristino  aliquo  exemplo  venia  moe- 
chiae  vindicatur.  Habemus  quidem  et  nos  ejusdem 
vestustatis  exempla  pro  sententia  nostra,  non  modo 
non  iudulti,  verum  etiam  reprsesentati  judid  (31) 


iise,  misericordiae,  benevolentiae,  pudicitiae.  !n  qna  C  fomicationnis  (Gen.  xix,  24,  28).  Et  utique  suHidt 


lege  beatus  vir  qui  meditabitur  die  ac  note  (Psal,  i» 
i).  De  qua  idem  David  rarsus  :  Lex  Domini  invitU' 
perabilis,  convertens  animas;  jura  Domini  directa^ 
oblectantia  corda;  prmceptum  Domini  kmge  lucens^ 
illuminans  oculos  (Psal,  xvm,  8  et  seqq.).  Sic  et 
Apostolus  :  Itaque  lex  quidem  sancta  est,  et  prcece^ 
ptum  sanctum  et  optimum  (Rom.  xvni,  i2),990 
ntique,iYon  maschaberis  (Exod.  xx,  14).  Sed  et  su- 
pra,  Legem  ergo  evacuamus  per  fidem  ?  Absit !  sed 
Ugem  sisiimus  (Rom.  lu,  31),  scilicet  in  his  quae  et 
nunc  novo  Testamento  interdicta  eliam  cumnlatiore 
praecepto  prohibentur.  Pro  Non  moechaberis  :  Qui 
viderit  ad  concupiscentiam,  jam  mxchatus  est  in 
corde  suo  (Matth.  v,  27,  28);  et  pro  Non  ocddes  : 


tantum  numerum  viginti  quatuor  millium  populi 
fornicantis  in  filias  Moab  una  plaga  ruisse  (Num» 
XXV,  i  seqq.).  Sed  malo  in  gloriam  ChrisU  a  Christo 
dedncere  disdplinam.  Habuerint  pristina  tempo- 
ra  (32)  omnis  impudicitiae,  si  volunt  Psychid, 
etiam-  potestatem ;  luserit  ante  Ghristum  caro,  imo 
perieril  autequam  a  Domino  suo  reqnisita  est;  non- 
dum  erat  digna  dono  salutis,  nondum  apta  officio 
sanctitalis.  Adhuc  in  Adam  deputabatur  cum  suo 
vitio,  fadle  quod  speciosum  viderat  concupiscens, 
et  ad  inferiora  respiciens,  et  de  ficulneis  foliis  pru- 
riginem  991  retinens.  Inhaerebat  usquequaque 
libidinis  virus,  et  jactae  ^  sordes  non  ablni  ^^  ido- 
neae  (33),  quod  nec  ipsae  adhuc  aquae  laverant.   At 


Yariae   lectiones. 

^  Aliqua  Pam,  Rhen.  Oberth.  ^  Gum  causa  ejaa  moechia  Rhen.  Pam.  Oberth.  Leop.  ^  Laetae  (lacteae) 
Pam.  altique.  ^  Non  habenies  Wouw  cod. 

Gommentarins. 

(28)  Quid  agis  mollissima  et  humanissima  disci'  n  tentiam  omoium   peccatoram  quantumvia  gravinm 


plina.  Sic  alibi  dicit,  t  laxissimae  disdpliuae  cam- 
pum.  »  Ut  contrario  sensu  Augusiious  Iib.  de  Fide 
et  operibus  :  Antiquum  et  ro^tum  morem.  Rig. 

(%9)Idololatram  quidem  et  homicidam  semel  dam- 
nas.  Ipse  infra  :  t  Neque  idololatriae,  nec[ue  san- 
guioi  pax  ab  Ecclesiis  redditur.  Rig.  —  Uic  calum- 
niatnr  auctor  in  orthodoxos,  tanquam  si  idotola- 
tram  et  homiddam  ad  poenitenliam  non  admitte- 
rent.  Pam . 

(30)  Populum  ipsum  totiens  rettti»,  etc.  Utut  elu- 
dere  nitatur  auctor,  certe  et  his  ipsis  utuntur  B. 
Cyprianns,  B.  Padanns  et  B.  Hieron...  uti  pceni- 


confirment  adversus  Novatianos:  et  ipse  Auctor 
quoque  exemplis  Acbab  et  David»  lib.  v  adversus 
Marcionem,  cap.  11  Pam. 

(31)  Reprassentati  judicii.  Accipitur  hic  reprcesent 
ati  pro  (ii  prassentiam  adducti,  Pam. 

(32)  Habuerint  pristina  tempora,  etc  Etiam  hic 
orthodoxos  calumniatur.  Pam. 

(33)  Inhasrebat  usquequaque  libidinis  virus,  et 
jactce  sordes  non  ablui  tdonece,  De  fractis  ficulneis 
foliis  exsistit  quasi  venereae  jpruriginis  virus.  Hac 
vero  prurigine,  primos  homines  Adamum  et  Evam 
exaraisse  innuit  Septimius,  statim  atque  impermis- 


1043 


TBRTOLLIANDM  OraRUM  PAR8  H.  -  SERIES  II,  MORALIA. 


1044 


Qbi    sermo  Dei   deseendit  in  earnem,  ne  nuptiis  m  cantar,  id  est  999  ad  ea  qase  provocant.  Provo- 


quidem  resignatam  (34),  et  Sermo  caro  factus  est 
{Joan,  I,  14),  ne  nuptiis  quidem  resignanda;  quae 
ad  Ugnum,  non  incontinentiae,  sed  tolerantiae  acce- 
deret;  quae  non  dnlce  aliquid,  sed  amarum  aliquid  ^ 
mdegustaret;  quse  non  ad  inferos,  sed  ad  ccelum 
pertineret;  quse  non  lasciviae  frondibus,  sed  san- 
ctimonise  floribus  praecingeretur ;  quae  munditias 
snas  aquis  traderet  (35),  exinde  caro  qusecumque 
in  Christo  reliquas  sordes  pristinas  solvit,  alia  jam 
res  est,  nova  emergit  jam,  non  ex  seminis  imo, 
non  ex  concupiscentise  fimo,  sed  ex  aqua  pura  et 
spiritu  mundo.  Quid  itaque  illam  de  pristino  exeu- 
8as  ?  Non  eorpus  Chnsti  (36),  non  membra  Christi, 
non  templum  Dei  vocabatur  (/  Cor.  xii,  27 ;  vi,  15, 
49;  //  Cor.  vi,  16),  cum  veniam  moechiae  conse- 


cabat,  ut  opinor,  quod  Pharisaei  pnblicanos  et  pee- 
catores  elhnicos  admittentem^Dominum,  et  cum  il- 
lis  de  victu  communicantem  indignati  mnssitabanl 
(Matth.  IX,  11).  Ad  hoc  Dominus  pecudis  perdit» 
reslitutionem  cui  alii  configurasse  credendus  ^  est, 
quam  ethnico  perdito,  de  quo  agebatur;  non  de 
Ghristiano,  qui  adhuc  nemo  ?  aut  quale  est,  ut  Do- 
minus  quasi  cavillator  responsionis,  onussa  spede 
praesenti  quam  repercutere  deberet,  de  futura  labo- 
ret?  Sed  ovis  proprie  Ghristianus,  et  grexDomini 
Ecclesiae  populas,  et  pastor  bonus  Ghristus  {loan. 
X,  11,  14  seqq.) :  et  ideo  Ghristianus  in  ove  ^^  in- 
telligendus  ^^  qui  ab  Ecclesiaa  grege  erraverit. 
Ergo  nihil  ad  Pharisaeorum  mussitationem  respon- 
disse  vis  Dominum,  sed  ad  tuam  praesumptionem. 


quebatur.  Itaque,  si  exinde  quo  statum  vertit,  et  in  Q  Et  tamen  ita  eam  vindicare  debebis  ut   neges  in 


ethnicum  competere,  quae  in  Ghristianum  existimas 
convenire.  Dic  mihi,  nonne  omne  hominum  genos 
unus  Dei  grex  est?  nonne  universarum  gentiom 
idem  Deus  et  Dominus  et  pastor  esi  ?  quis  magis 
perit  a  Deo,  quam  eihnicus  quandiu  errat?  quii 
magis  requiritur  a  Deo,  quam  ethnicos,  quando 
revocatur  a  Ghristo?  Denique,  antecedit  hic  ordo 
in  ethnicis^  siquidem  non  aliter  Ghristiani  ex  etbni- 
cis  fiunt,  nisi  prfos  perditi,  et  a  Deo  requisiti,  et  a 
Ghristo  reportati.  Ita  etiam  hunc  ordinem  servari 
oportet,  ut  in  eos  tale  aliquid  interpretemur,  it 
quibus  prius  est.  At  tu,  opinor,  hoc  velles  ^,  uu 


Ghristum  tincta  induit  Christum  (Galat.  iii,  27),  et 
magno  redempta  est  (/  Cor.  vi,  20),  sanguine  sci- 
licet  Domini  et  Agni  (/  Petr,  i,  19),  tenes  aliquod 
exemplum,  sive  praeceptum,  sive  formam,  sive  sen- 
tentiam  indultae  sive  indulgendae  fomicationis  at- 
que  mcechiae,  habes  etiam  temporis  a  nobis  defini- 
tionem,  ex  quo  deputetur  aetas  quaestionis. 

GAPUT  vn. 

A  parabolis  licebit  incipias,  ubi  est  ovis  perdita 
n  Domino  requisita,  et  humeris  ejus  revecta  {Luc. 
XV,  4  seqq.).  Procedant  ipsae  piclarae  calicum  ve- 

strorum  (37),  si  vel  in  iis  perlucebit  interpretatio  C  ovem  non  de  grege  perditam  faceret,  sed  de  arca 
pecudis  illius,  utrumne  Ghristiano  an  ethnico  pec-  vel  de  armario.  Sic  etsi  ethnicorum  reliquum  nu- 
catori  de  reslitutione  conliniet.  Praescribimus  enim  merum  justum  ait,  non  ideo  Ghristianos  esse  oslen- 
ex  naturae  disciplina,  ex  lege  auris  et  linguae,  ex  dit  cum  Judaeis  agens,  et  illos  cum  maxime  obtan- 
mentis  sanitate  ea  semper  responderi,  quse  provo-      dens,  quod  indignarentur  spei  ethnicorum  {Matih. 

Yariae  lectiones. 
39  Aliquid  delet  Jun.  30  Gredendus  est  Ita  editi  fere  omnes.  Restitutionem  cnm  figurasset,  cui  tlii  red- 
dendum  est  Rhen,  Pam.   ^^   Homo  Wouw.  coa.  ^a  Non  inteliigendus  Gelen.  Pam,  ^^  YeUs  Rhm. 
Oberth.  Leop. 

Commentarius. 
sae  arboris  fructu  degustato,  intellectae  nuditati  con*     etiam  late  de  materia  baplismi  aqua  pura. 

(36)  Non  corpus  Christit  etc.  Hoc  ad  ealmnniafli 
pertinet.  Pam. 

(37)  PicturtB  calicum  vestrorum.  Eodem  pertinet 
quod  infra  dicitur  cap.  10,  pastor  quem  in  calici 

aquae  adhuc  laverant ,  nondum   baptismo    Ghfisii  ^  aepingit,  etc.  Unde  colligitur  tunc  temporis  calices... 

idoneae  ^  hon  solum  depingi  solere  figuris  historiarum  novi 


tegendae  ficulnea  folia  carpsere  :  haesisse  autem 
pudendis  ipsorum ,  atque  mde  posterum,  lacteas 
sordes,  libidinis  maculas,  nec  ablui  potuisse,  prius- 
quam  advenisset  Ghristus ;  quia  scilicet  nec  ipsae 


medicatae  fuerant  :  itaque  nondum  erant 
sordibus  id  genus  eluendis.  Rig.   —  Prorsus  ob- 
scurum,  imo  mendosum  est  illud  et  lactex  sordes. 
Pam. 

—  Jactm  sordes  non  ablui  idonex.  Haec  scriptura 
est  veterum  exemplarium  quae  vidit  Ursinus.  Antea 
legebatur, »  Et  jactae  sortes  non  habentes  idoueae.  • 
Unde  et  Ursini  exemplaria  fortean  emendari  sic 
possint.  Et  lactece  sordes,  Alludit  enim  Septimius  ad 
humorem  qui  de  foliis  ficulneis,  sive,  ut  mox  dicet, 
de  lasciviae  frondibus  exsudat.  Rig. 
'  (34)  Camem  ne  nuptiis  quidem  resignatam»  Ele- 
gans  est  Teriulliani  cum  illud,  camem  ne  nuptiis 
quidem  resignatam^  de  B.  Mariae  came  virgine,quan- 
quam  nuptae,  et  ne  nuptiis  quidem  resignanda,  de 
carne  Ghristi  virgine.  Opponit  autem  (fhristi  facta 
factis  Evae.  Pam. 

(35)  Quas  munditias  stias  aguis  traderet.  Hoc  idem 
est  quod  dixit  snpra  alicubi  lib.  de  Baptismo^ 
c  Ghristum  baptismo  suo  aquas  sanctificasse ;  »  ubi 


Testamenti   (unde  confirmatur  usus  imaginum  in 

Ecclesia ),  sed  eliam  vitreos  fuisse  :   hoc  est 

enim,  ^ngi  facites  (cap.  10).  Atqoe  boc  ipsum  est 
quod  citari  in  nostris  liturgiis  Laimqrum  ae  B.  Ze- 
pherino  ejus  aetatis  Romano  pontifice  ex  Danoaso, 
Walafrido  et  Rodulpho  Tungrensi,  quod  ille  statu- 
tnm  fecerit  ut.omnia  vasa  ecclesiae  essenl  viirea; 
addit  Martinus  Polonus  :  aut  stannea.  Yerumlamen, 
non  multo  post  etiam  ar|entea  et  aurea  vasa  in  usn 
fuisse  patet  ibid.  ex  passione  B.  Lanrentii,  apnd  B. 
Ambrosium  [Offic.  ho.  ti,  cap.  18)  qui  passas  est 
cirdter  uno  mense  ahte  B.  Gyprianum,  item  ex 
Optato  Miievit.  (lib.  i,  Contra  Parmen.).  Rmrsom 
autem  pecudis  nomen  usurpat  pro  ove.  idque  tidn 
semel.  Pam.  —  Per  picturas  intellifiit  ngote  Mt 
in  scriptura  ealicum  usum  et  ritum  su|nifiisint.  Qood 
cnim  affert  Pamelius  de  calicibus  vltreis»  stanneis, 
aurcis  argenteis  ex  decretis  pontificum,  ad  loM 
locum  minimpe  pertiilere  existimO.  Lk  Pk. 


itM^ 


LIBBR  DB  PtlDKlTlA. 


1046 


XXI,  43);  sed  ut  exprimeret  adversas  liv^rem  Pha-  a  atque  revocari.  Quod  potest*  reenperari,  non  aperit, 
raseoram  suam   gratiam   et  beneTolentiam  etiam      nili  ^  foris  perseTeraverit.  Bene    interpretaberis 


drca  unom  ethnicorum,  prseposuit  unius  peccaloris 
salutem  9WB  ex  poenitentia,  qnam  illorum  ex  justi- 
lia.  Aut  nunquid  non  justi  Judsei,  et  quibus  poeni- 
ientia  opus  non  esset,  haboites  gubemacula  disci- 
plinae  et  timoris  instrumenta  Legem  et  Prophetasf 
Posuit  igitur  illos  in  parabola,  et  si  non  quales 
erant,  sed  quales  esse  debuerant,  quo  magis  suf- 
ftinderentur,  aliis  et  non  sibi  poenitentiam  audientes 
necessariam.  Proinde  in  drachrose  parabola  ^4^  nt 
ex  eadem  materia  provocata,  seque  ethnicum  drach- 
mam  3S  interpretamur,  etsi  in  domo  amissam,  quasi 
in  Ecclesia;  elsi  ad  lueemae  lumen  repertam,  quasi 
ad  Dei  verbum.  Atquin  totus  hic  mundus  una  om- 
nium  domus  est^  in  quo  magis  in  ethnico  gratia 
Dei  inlucet,  qui  in  tenebris  iuYenitur,  quam  Chri- 
stiano,  qui  jam  in  Dei  luce  est.  Denique,  et  ovi  et 
drachmae  unus  error  ascribitur.  Nam  si  jam  in 
Christianum  peccatorem  defingerentur,  post  fidem 
perditam  et  iterata  amissio  eorum  et  restitutio  no- 
taretur.  Decedam  nunc  paulisper  de  gradu  isto,  quo 
magis  eum  etiam  decedendo  commendem,  cum  sic 
quoque  obduiero  diversse  partis  prsesumptionem. 
Condico  Christianum  jam  peccatorem  in  parabola 
utraque  portendi,  non  tamen  ideo  eum  affirman- 
dnm,  qui  de  facinore  moechise  et  fomicationis  resti- 
tui  per  poenitentiam  possit.  Licet  enim   periisse 


B 


parabolam,  viventem  adhuc  revocans  peccatorem 

Ifoechum  vero  et  foraicatorem,  quis  non  994 

mortuom  statim  admisso    pronuntiavit?  Quo  ore 

mortuum  reslitues  in  gregem    ex  parabolae  ejus 

auctoritate,  quae  non  mortuum  pecus  revocat?  De- 

nique,  si  meministi    prophetarum,  cum  pastores 

increpantur,  puto  Ezeehielis  est  vox  :  Pastores, 

ecce  lac  devoratis  et  lanis  vestimini;  quod  forte  est, 

oceidiitis;  quod  infirmum  est^  non  curastis;  quod 

comminutum  est,  non  ligastis;  quodexpulsum  esty 

non  convertistis;  quod  periit,  non  requisistis  (Ezech. 

xxxiv,  2,  3).  Nunquid  et    de  mortuo  exprobrat, 

quod  non  et  illud  in  gregem  reficere  curavennt? 

Plane  ingerit  quod  perire  oves  fecerint,  et  a  bestiis 

agri  comedi.  Neque  possunt  nec  perire  in  mortem, 

nec  comedi,  s    relinquantur,  ut  non  perditae  in 

mortem  et    comestse   resumantur.  Juxta  drachmae 

qnoque  exemplum ;  etiam  intra  domum  Dei  Ecde- 

siam,  licet  esse  aliqua  delicta  pro  ipsius  drachmse^ 

modulo  ac  pondere  mediocria,  quse  ibidem  delite- 

sceniia  mox  ibidem  et  reperta,  stalim  ibidem  cum 

gaudio  emendationis  transigantnr.  Ifoechiae  vero  e 

fomicationis  non  drachma,  sed  talentum  (39),  quibus 

exquirendis,  non  lucemse  spiculi  lumine  ^,  sed 

totius  solis  lancea  ^^  (40)  opus  est.  Simul  apparnit» 

statim  homo  de  Ecclesia  expeditur,  nec  illic  ma« 


dicatur,  erit  et  de  perditionis  genere  retractare;  C  ^^U  nec  gaudium  confert  repertrici  Ecclesise  sed 


quia  et  ovis  non  moriendo,  sed  errando,  et  drachma 
non  intereundo,  sed  latitando  periemnt.  Ita,  licet 
dici  perisse  quod  salvum  est.  Perit  igilur  et  fidelis 
elapsus  in  apectaculum  (38)  quadrigarii  furoris,  eC 
gladiatorii  craoris,  et  scenic»  foedilatis,  et  xysticse 
vanitatiSi  in  lusus,  in  convivia  ssecularis  solemni- 
tatis,  in  officium,  in  ministerium  aliense  idololatrise 
aliquas  artes  adhibuit  curiositatis;  in  verbum  an- 
cipltis  negationis  ^  aut  bla^hemiae  impegity  ob 
tale  quid  extra  gregem  datus  est,  vel  et  ipse  forte 
ira,  tumore,  semulatione,  quod  denique  saepe  fit, 
dedignatione  castigationis    abrapit,   debet   requiri 

Variae  lectiones. 

*  Parabolam  Rhen.  Oberth,  abest.  ^  Drachmam  abest  a  Rhen.  et  Oberth.  *  Negotiationia  Jun.  ^  Non 
poterit,  sl  fbris  fiig.  Par.  ^  Lumine  delet  Lat.  ^  Lanceo  Pam. 

Gommentarius. 
(S8) /n  jp^cfacttltftn,  etc.  De  quatuor  his  generibus  n  PoIIuce  dicitur  esse  oxiuoc    maTicom^v.  Rig.   — 


luctum;  nec  congratulationem  advocat  vicinaram, 
sed  contristationem  proximarum  frateraitatum. 
dommissa  itaque  etiam  hac  nostkii  eum  illoram 
interprtetalione,  eo  magis  in  elhnicum  spectabunt  et 
ovis  et  drachmae  argumenta,  quanto  nec  in  ejus 
delicti  (Ihristianum  eompetere  possunt,  propter  quod 
in  Ghristianum  de  diversa  parte  coguntnr. 

(La>ut  vm. 

Sed  enim  plerosque  interpretes  parabolaram 
idem  exitus  decipit,  quem  in  veslibus  purpura 
oculandis  (4i)  aspissime  evenire  est;  cum  puta- 


spectaculorum  vide  ad  lib.  de  Spectac.  c  De  artibus 
CBridsitatis  in  ministerium  auenae  idololatriae;  t 
nb.  de  IdoloU,  c.  4,  5,  6,  7,  8,  et  9,  t  de  ancijpiti 
fiegotiatione;  »  ibidem  et  ^  de  verbo  blasphemise, 

Siando  quis  jurat  per  idola,  »  cap.  20  ac  29. 
iram  autem  esset  quod  auctor  vehementia  animi 
blasphemiam  inter  remissibilia  proponeret,  cum 
infra  cap.  9,  et  rursum  13,  inter  irremissibilia 
coUocet;  quare  necessario  illud,  aut  blasphemice, 
prstermisimus.  Pam. 

(39)  Non  drachnuh  sed  talentum.  Etiamsi  talen- 
tam  Met,  non  animadvertit  Auctor  aliam  parabolam 
r^ia  qui  dimisit  servo  suo  decem  millia  talentum. 
{mtth.  xvin). 

(40)  Toiiui  soUs  lancea.  Radio.  Lanoeam  tribuit 
lon,  qoam  opponat  luceraae  spiculo,  quod  a  Julio 


Quse  sequunlur,  perlinent,  non  ad  poenitentes 
peccatores,  sed  ad  eos  qui  non  agunt  poenitentiam  ; 
nisi  forte  de  sua  Montanistarum  loquatur  Ecclesia. 
Pam. 

(41)  In  vesiibus  purpura  oculandis.  Illuminandis. 
Sic  de  sole  Plinius  :  c  Hic  reliaua  sidera  oculat.  » 
Propriae  autem  purpurse  splendor  seu  fuigor 
Inmen  dicitur.  FabiuSi  Instit.  tiii  :  c  Afferent  lumen 
clavus  et  purpurae  loco  insertse.  »  Horatius  {de  Arte 
Poet.)  : 

Purpureus  late  qui  splendeat  unus  et  alter. 

Arrianus,  Epict.,  i,  2  :  ^Eyi^  hl  icop^iSpa  eTvat 
po6Xo[iai,  xb  iAlfQ^t  hiivio,  xa\  ortXscvdv,  xal  Tofc  aXXotc 


1047 


TBRTDLLIANI  OPBRDM  PARS  H.  -  SBRIBS  D.  MORAUA. 


1018 


veris  recle  conciliasse  temperamenta  colornm,  et  ■  Omnia  plane  Jadceo  concesaa  dicemiu,  eid  etiam 


credideris  comparatioaes  eorum  ioter  se  ani- 
masse  ^^,  erudito  mox  utroque  corpore,  et  lumi- 
nibus  expressis,  errorem  omnem  tradueta  diversi- 
tas  evomet  (42).  Eadem  itaque  caligine  circa  filiorum 
quoque  duorum  parabolam  (43)  (Luc,  xv,  11  seqq.)> 
quibusdam  ad  prssens  995  concolorantibus  figu- 
ris,  a  vero  lumine  exorbitant  ejus  comparationis 
quam  parabolae  materia  praetexit.  Duos  enim  popu- 
los  in  duobus  filiis  coHocant  (44),  Judaicum  majo- 
rem,  Cbristianum  minorem,  Nec  euim  possunt 
exinde  Cbristianum  peccatorem  in  filio  minore 
disponere  veniam  consecutunxm,  nisi  in  majore 
Judaicum  expresserint.  Porro>  si  Judaicum  ostendero 
deficere  a  oomparatione  filii  majoris,  consequenter  ^^ 


conditio  gratior  quseque  de  gula  erepta  est  (46),  ne- 
dum  ipsa  terra  paternse  promissionis.  Atque  adeo  non 
minus  hodie  Judseus,  quam  minor  filiosiprodaeta 
substantia  Dei  in  aiiena  regione  mendicat,  serviena 
usque  adhuc  principibus  ejus,  id  est  sseculi  hujas. 
Quaerant  igitur  alium  Cbristiani  suum  fratrem; 
Judffium  enim  990  parabola  non  recepit.  MulUi 
aplius  Christianum  majori,  et  Judaeum  minori  filio 
adaequassent,  secundum  fidei  comparatiooem,  si 
ordo  utriusque  populi  ab  utero  Rebeccse  desigoatas 
(Gen.  XXV,  22  seqq.)  permitteret  demutationan, 
nisi  quod  et  clausula  refragaretur.  Chrisliaaum 
enim  de  restitutione  Judaei  gaudere,  et  non  dolere 
conveniet ;  siquidem  tota  spes  nostra  cum  reliqua 


utique  nec  Christianus  admiltetur  ad  configuratio-  B  Israelis  exspeciatione  conjuncta  est  (Rom.  xi).  Ita 


nem  filii  minoris.  Licet  enim  filius  audiat  et  Judaeus, 
et  major,  quia  prior  in  adoptione  (Rom,  ix,  29); 
licet  ct  Chrisliano  reconciliationem  Dei  Patris  invi- 
deal,  quod  vel  maxime  diversa  pars  carpit,  sed  non 
erit  Judaei  dictum  ad  Patrem  :  Ecce  quot  annU  tibi 
servio,  et  prceceptum  tuum  nunquam  prmterivi 
(Luc.  XV,  29)  Quando  enim  non  trangressor  legis  Ju- 
daeus,  aure  audiens,  et  non  audiens;  odio  habens  tra- 
ducentem  in  portis  (45),  et  aspernamento  ^  sermo- 
nem  sanctum  ?  Sic  nec  Patris  ad  Judaeum  erit  vox  : 
Tusempermecum  es^  etomniamea  tuasunt(Luc.  xv, 
31).  Judaeieoim  apostatae  filii  pronuntiantur;  generati 
quidem,  el  in  altum  elati,sed  qui  non  computaverint 
Dominum,  et  qui  dereliquerint  Dominumy  et  in  iram 


etsi  quaedam  faciant,  sed  aliis  contra  sapientibus 
^nterimitur  exemplorum  peraequatio.  Quamquam  ^ 
si  omnia  ad  speculum  respondere  (47)  possint, 
unum  sit  praecipuum  periculum  interpretationum, 
ne  aliorsum  temperetur  felicitas  comparationum, 
quam  quo  parabolas  cujusque  maleria  mandavit 
Meminimus  enim  et  bistriones  cum  dlegoricos  ges- 
tus  adcommodant  canticis  (48),  alia  longe  a  prs- 
senti  et  fabula  et  scena  et  persona  (49),  et  tamea 
congruentissime  exprimentes.  Sed  viderit  ingeniam 
extraordinarium  (50).  Nihil  enim  ad  Andromacham. 
Sic  et  haeretici  (51)  easdem  parabolas  quo  vohmt 
tribuunt  ^,  non  quo  debent  aptissime  exclor 
dunt  (52).  Quare  aptissime?  Quoniam  a  primordio 


provocaverint    Sanctum    Israelis    (Isa.  i    2,  4).  C  secundum    oocasiones   parabolarum,  ipsas    mate- 

Variae  lectiones. 

^  Amasse  Fran.  ^^  Consequetur  SemL  Leop.  ^^  Aspemas  Wouw.  cod.  Leop.  ^*  Trahunt  Lat.  Nsamd. 

Commentarias. 
(42j  Errorem  omnem  traducta  diversitas  evomet.     creata  et  condita.  Rig. 


Ostendet  male  conciliata  fuisse  colorum  tempera- 
menta.  Lanas  dicit  evomere  colores  quales  imbibe- 
re.  RiG. 

(43)  Circa  filiorum  quoque  duorum  parabolam.  In 
qua  certe  ipse  potius  Auctor  «  in  caligine  a  vero 
lumine  exorbitat  :  alque  adeo  etiam  illi  magis 
(sicut  omnibus  etiam  haereticis)  competit  elegans 
illa  melaphora,  quam  orthodoxis;  maxime  cum 
ipse  libro  de  Posnit.  cap.  8,  et  lib.  de  Patientia^ 
cap.  12,  hanc  parabolam  ad  poenilentiae  confirma- 


(47)  Et  si  omnia  ad  speculum  respondere  posslnL 
Speculum  dicit  imaginem,  eiemplum,  parabolam. 
Sic  libro  de  Resurr.  camis  :  c  Servi  igitnr  exemplo, 
et  conserva  speculum  ejus  cami.  t  Rig. 

(48^  Histriones  allegoricos  gestus  adcammodanU 
canttcis.  Ut  jam  non  sii  opus  praecone,  qui  pri- 
scis  temporibus  saltante  pantomimo  pronunUabat 
populis  Carihaginis  quid  sallator  vellet  intelligi. 
Auguslinus  lib.  n  de  Doctrina  Christianat  cap.  25. 
Et  parabolae  quae  in  sacris  Scripturis  occurrant» 


tionem  adduxerit ;  sicut  etiam  B.  Dionysius  Areop.  n  allegoriae  sunt  et  allegorica  argumenta.  Augustinot 
epist.  8  ad  Demophil. ;  B.  Hieron.   epist.  46  ad  v  tn  PsaL  cm  :  <  Yidele  autem  ne  puteti 


Damasum;  Ambrosius  lib.  i   de  Pcmit.  cap.  3; 
August.  QuoBst.  Evang.  lib.  i  cap.  33.  Edd.  ex  Pam. 

(44)  Duos  enim  populos  in  duobus  filiis  collocantt 
etc.  Nullum  hactenus  vidi  veterum  qui  expresse 
duos  flUos,  Judaicum  majoremt  Chrislianum  minO' 
rem^  interpreteniur;  quare  non  est  quod  eam 
defendamus  senientiam,  sed  potius  illam  quae  justos 
et  peccatores  intelligit.  Pam. 

(45)  Odio  habens  traducentem  in  portis.Eoc  etiam 
torquet  in  Psychicos,  qui  in  persecutione  fugiebant, 
aut  sese  data  concussoribus  pecunia  redimebant. 
Sic  enim  libro  de  Fuga  :  <  Cum  das,.  utique  ne 
tradaris  yoluisti.  Non  traditus  autem,^  traduci  ha- 
bebas.  Ergo  dnm  nolendo  tradi  non  vis  traduci, 
nolendo  negasti  quod  te  esse,  traduci  noluisti.  » 
Rig, 

(46)  Cui  etiam  conditio  gratior  quasque  de  gula 
erepta  est.  Condttionem  dicit  edulia  quaeque  a  Deo 


putetis  nominata 
allegoria,  pantomimi  aliquid  me  dixisse,  »  etc.  Rie. 

(49)  Et  fabula^  et  scena,  etpersona.  De  his  late^ 
lib.  die  Spectac^  cap.  10,  17.  Pam. 

(50)  Sed  viderit  ingenium  extraordinarium.  loge' 
ninm  dicere  amat  pro  machimk.  Hic  vero  extraor- 
dinarium  histrionis  ingenium  didt,  quod  mininie 
eonvenit  Christiano,  quod  est  extra  ordinem  Chria- 
lianae  disciplinae.  Ideoque  adjicit :  c  Nihil  enim  id 
Andromacham.  »  Hoc  est,  nihil  ad  Christum,  nihil 
ad  Ecclesiam  Christiauam.  Rig. 

^51^  Sic  et  hceretici.  Non  soli  Psychici.  Rra. 

(52)  Non  quo  debenty  aptissime  excludunt.  Pol- 
ehmm  et  istud  de  Scripturarum  expositiooe  «pod 
c  haereticos  solutos  a  regula  »  ventatis  :  de  qoo 
latius  lib.  de  PrcBscript.  cap.  17.  Bst  aotem  ibi 
ironia,  <  aptissime  excludunl.  (}uare  aptissimef 
(]uoniam,  »  etc.  Sic  enim  prorsos  diatingueodot 
iue  locus.  Bt  vero  ^xcludunt  (metaphora  lomplt  • 


1049 


LIBBR  DB   PUDICITIA. 


1050 


rias  confinxerant  doctnnanim  :  Taeavit  ^  scilicet  j^ 
illis  solutis  a  regula  veritatis  (53)  ea  eonqoirere 
atque  componere,  quorum  parabolae  videntur. 

CAPDTIX. 
Nos  autem,  quia  non  ex  parabolis  materias  com- 
mentamnr,  sed  ex  materiis  parabolas  interpretamur, 
nec  valde  laboramus  omnia  in  expositione  torquere, 
dum  contraria  quseqne  caYeamus.  Quare  centum 
oves  (Luc*  XV,  4)?  etquid  utique  decem  drachme? 
et  997  quse  illae  scopae  {IHd.  8)?  Necesse  erat, 
qui  unius  peccatoris  salutem  gratissimam  Deo 
Tolebat  exprimere,  aliquam  numeri  quantitatem 
nominarct,  de  quo  nnum  quidem  perisBe  descri- 
beret ;  necesse  erat  ut  habitas  requirentis  drachmam  n 
in  domo,  tam  scoparum  quam  lucemse  adminiculo 
adcommodaretur.  Hujusmodi  enim  curiosiiates  et 
suspecta  faciunt  qusdam,  et  coactarum  expositio- 
Dum  subiiliiate  plerumque  deducunt  a  veritate. 
Sunt  autem  quse  et  simpliciter  posita  sunt  ad 
struendam  et  disponendam  et  texendam  parabolam, 
nt  illuc  perducantur  cui  exemplum  procuratur.  Et 
duo  utique  filii  iliuc  speclabunt,  quo  et  drachma 
et  ovis.  Quibus  enim  cohaerent,  eamdem  habent 
caussam,  eamdemque  utique  mussitationem,  Phari« 
saeorum  erga  commercium  Domini  ethnicorum : 
aut,  si  quis  dubitat  ethnicos  fuisse  publicanos 
apud  Judaeam,  usurpatam  (54)  jam  pridem  Pompeii 
manu  atque  Lucalli,  legat  Deuteronomium  (xxiii, 
19)  :  Non  erit  vectigal  pendens  exfiliU  IsraeL  Nee 
tam  exsecrabile  esset  nomen  publicanorum  (55)  C 
apad  Dominum ,  nisi  extraneum  Tendentium  ipsius 
coeli  et  terrae  et  maris  traositas.  Peccatores  autem 
cum  adjungit  publicanis  {Luc,  xv,  2),  non  statim 
Judaeos  ostendit,  etsi  aliqui  fuisse  potuerunt.  Sed 
unum  genus  ethnicorum  alios  ex  ofBcio  peccatores, 
id  est  publicanos,  alios  ex  natura,  id  est  non  publi- 
canos  pariter  ponendo  distinxit.  Caeterum,  nec 
denotarelur  cum  Judaeis  communicans  (56)  victum, 
sed  cnm  ethnicis,  quorum  mensam  Judaica  disci- 
plina  depellit.  Nunc  de  filio  prodigo  id  prius  consi- 
derandum  est  quod  ulilius :  non  enim  admittetur 
exemplorum  adaequaiio,  iicet  imagini  congruen- 
tissima,  si  fuerit  saluii  nocenlissima.  Totum  autem 
statum  salutis,  in   teoore   disciplinae  conslitutum,  D 


subverti  videmus  ea  interpretatione  quae  ex  diverso 
affectatur.  Nam,  si  Christianus  est  qui  acceptam  a 
Deo  patre  substantiam,  utique  baptismaiis,  utique 
Spiritus  sancti,  et  exinde  spei  aetemae,  longe  eva- 
gatus  a  patre  prodigit  ethnice  vivens ,  si  exutus 
bonis  menlis  etiam  principi  saecuii  (cui  alii  quam 
diabolo?)  servitium  suum  tradidit,  et  ab  eo  porcis 
alendis,  immundis  scilicet  spiritibus  curandis, 
praepositus,  resipuit  ad  patrem  reverti  :  jam  non 
moechi  et  fomicarii,  sed  idololatrae  et  blasphemi  et 
negatores,  et  omne  apostatarum  genus,  hac  para- 
bola  patri  satisfacient.  Et  elisa  est  verissime  ^^ 
hoc  magis  modo  lota  substantia  sacramenti  (57). 
Quis  eaim  timebit  prodigero  quod  habebit  postea 
recuperari?  quis  curabit  perpetuo  cooservare 
quod  non  perpetuo  poterit  amittere?  Securitas 
delicti  etiam  libido  est  ejus.  Recuperabit  igitur  et 
apostata  ve&tem  priorem,  indumentum  99S  Spi- 
ritus  sancti,  et  annulum  denuo  signaculum  lavacri, 
et  rursus  illi  mactabitur  Christus  (Luc.  xv,  22,  23), 
et  recumbet  eo  in  throno  de  quo  indigne  vestiti  a 
tortoribus  solent  tolli,  et  abjici  io  tenebras  (Matth. 
XXII,  12,  13),  nedum  spoliati.  PIus  est  igitur,  si 
nec  expedit  in  Christianum  convenire  ordinem  filii 
prodigi.  Quod  si  nec  in  Judaeum  inlegre  fiiii  imago 
concurrit,  ad  propositum  Domini  simpliciter  inter- 
pretatio  gubemabitur.  Yenerat  Dominus  utique, 
ut  quod  perierat,  salvum  faceret,  medicus  languen- 
tibus  magis  quam  sanis  necessarius  (Matth.  xvin, 
11 ;  IX,  12;  Luc.  xxix,  10 ;  v,  31).  Hoc  et  in  para- 
bolis  figurabat,  et  in  sententiis  praedicabat.  Quis 
perit  hominum?  quis  Iab:it  de  valetudine,  nisiqui 
Dcum  nescit  ?  quis  salvus  ac  sanus,  nisi  qui  Deum 
novit?  Has  duas  spccies  de  genere  frateraas  haec 
quoque  signabit  parabola.  Yide  an  habeat  ethnicus 
substantiam  in  Deo  Patre  census  et  sapientiae  et 
naturalis  agnitionis  in  Deum ;  per  quam  et  Aposto- 
lus  notat  in  sapientia  Dei  non  cognovisse  mundum 
per  sapientiam  Deum  (/  Cor.  i,  21),  quam  utique  a 
Deo  acceperat.  Hanc  itaque  prodegit  longe  a  Do- 
mino  moribus  factus  inter  errores  et  illecebras  el 
libidioes  saeculi,  ubi  fame  veritatis  compulsus, 
iradidit  se  principi  hujus  aevi.  Ille  eum  praefecii» 
porcis  (ut  familiare  id  daemonum  pecus  pasceret) , 


Yariae  lectiones. 
^  Yacuit  Pam.  Rhen,  Oberth.  Leop.  ^  Yerissime  abest  a  Rig. 

Gommentarios. 


galUnis  aut  avibus  quae  pullos  dicuntur  excludere) 
accipitur  pro  enucleant,exponunt,  interpretantur.., 
Atqui  videtur  mihi  agere  contra  Marcum  et  Color- 
basuni  haereticos,  qui  Deum  suum  ex  numeris 
conficiebant,  et  inter  caetera  (Irenaeo  teste,  lib.  4, 
cap.  13)  ex  drachma  perdita  et  ove.  Pam. 

(53)  Vacavit  scilicet  illis  solutis  a  regula  veri- 
tatis,  etc.  Uaereticos  omnes  hic  cum  Psychicis 
notat,  non  tantum  Golorbasianos  qui  Deum  suum 
ex  numeris  conficiebant,  ut  putat  Pamelius.  Lb  Pr. 

(54)  De  Judcea  usurpata  manu  PompeH^  vid. 
Joseph.  Antiquit.^  lib.  xiv,  cap.  8,  et  de  Bello 


Judaico,  lib.  i,  cap.  5,  atque  Hegesip.  de  Excid. 
HierosoLy  lib.  i,  cap.  14,  17.  Pam. 

(55)  Nec  tam  exsecrabile  esset  nomen  publicano" 
rum.  Belli  oervos  Septimus  exsecratur,  qui  libro  de 
Corona^  militem  Christianum  discinxit.  Rio. 

(56)  Nec  denotaretur  cum  Judceis  communicanst 
etc.  Etiam  in  hoc  fallitur  Auctor,  quia  denotatus 
fuit  Dominus  peccatricistactumadmittens  {Luc.  vii), 
cum  eliam  Judaea  esset,  non  etbnica.  Pam. 

(57)  Et  elisa  est  tota  substantia  sacramenti.  De 
baptismo  intelligiiur.  Pam* 


m 


TBRTHLUANI  OPBfttfM  PAIlS  H.  —  88R1ES  H,  MORAUA. 


HRS 


ubi  nec  flle  compoe  esset  vitalis  esce,   simnlqae  j|  quibos  perienla  ipsa  boii  sapimit,  illie  Mtem  poHii» 


alios  videret  in  opere  divino  abaadantes  pane  coe- 
lesU.  Recordatar  patria  Dei,  aatisfacto  redit,  ves- 
tem  pristinam  recipit;  statum  scilicet  eum  quem 
Adam  transgreasas  amiserat;  annuhmi  quoque 
accipit  tunc  primum,  qno  fidei  pactionem  interro- 
gatus  obsignat,  atque  ita  exinde  opimitate  Domi- 
nid  corporis  vescitur,  Eucbaristia  sdlicet.  Hic  erit 
prodigus  filius,  qui  nunquam  retro  frugi,  qni  statim 
prodigus,  quod  non  stalim  Gbristianus.  Hunc  et 
Pharissi  de  seculo  ad  patris  complexus  reverlen- 
tem,  in  publicanis  et  peccatoribus  moerebant.  Et 
ideo  ad  boc  solum  majoris  fratris  accommodatus 
est  lifor;  non  quia  innocentes  et  Deo  obsequentes 
Judsei,   sed    quia   invidenles    nationibus    salutem, 


tentie  oonstare  ratioaem,  ubi  conscientia  el  vo* 
luntate  delinquitur^  nbi  ei  culpa  sapiat  ei  grtttft, 
illum  lugere,  illnm  volutari  qui  sciat  et  quid  ami- 
serit  et  quid  sit  reeuperatarus,  si  poenitentiam  [Deo 
immolarit,  utique  eam  magis  filiis  offerenti,  qnam 
extraneis.  Num  ^  ergo  et  Jonas  (Joan.  m,  4)  id* 
circo  etbnicis  Ninivitis  non  putabat  pcenitenliaBi 
necessariam,  eum  cavillaretur  in  prsedieitiQals 
offidof  an  potius  misericordiam  Dei  provideiis 
etiam  in  extraneos  profasam,  qaad  destraetaraai 
prsconium,  verebaturf  atque  adeo  propiter  dvita* 
tem  profanam  nondam  Dei  compotem ,  adhuc  igno- 
rantia  delinquentem,  pene  periil  propbelesT  niai 
quod   exemplum  passua  est  Dominicas   ptfltionis, 


plane  quos  semper  apud  patrem  esse  oportuerat.  »  elhnicos  quoque  pcenilentcs  redeinptur»  (Ltic.  xm, 


Et  utique  Judseus  ad  primam  statim  vocationem 
Ghristiani  gemit,  non  ad  secundam  restiiutioDem : 
illa  enim  etiam  ethnicis  relucet,  haec  vero  quae  in 
ficclesiis  agitur,  ne  Judaeis  quidem  nota  cst.  Puto 
me  et  materiae  parabolarum  et  congruentis  re- 
rum,  et  tutelae  disciplinarnm  accommodatiores 
interpretationes  reddidisse.  Cseterum,  si  in  hoc 
gestit  diversa  pars  ovem  et  drachmam,  et  filii 
Inxuriam  Ghristiano  peccatori  configurare ,  ut  moe- 
chiam  et  fomicationem  poenitentia  donent,  aut  et 
csetera  delicta  pariter  capitalia  999  concedi 
oportebit,  aut  paria  quoque  eomm  moechiam  et 
fomicalionem  incoDcessibilia  servari.  Sed  plus  est, 


29,  30).  Bene  quod  et  Joannes  Domini  vias  steraens, 
non  minus  militantibus  et  publicanis,  quam  fitiis 
Abraham,  poenitentiae  erat  prseco  (Luc,  in,  13  seqq.). 
lOOO  Ipse  Dominus  Sidooiis  et  Tyriis  praesnm- 
psit  poenitentiam  si  virtutum  documenta  vidissent 
{Matth  XI,  21).  Atqoin  ego  illam  naturalibus  magis 
peccatoribus  competere  contendam,  quam  volon- 
tariis.  Magis  enim  merebitur  fiructnm  ejas  qoi 
bondam  eo  usus  est,  quam  qui  jam  et  abusus  est; 
magisquo  sapient  remedia  prima,  quam  exoleta. 
Nimiram  Dominus  ingratis  benignua  magis  qoam 
ignaris,  et  dtius  reprobatis  misericors,  qoam  non- 
dum  probafis;  nt  non  magis  irascatar  contnmelils 


quod  nihil  aliud  argumentari  licet   citra  id  de  quo  Q  dementise  suse,  quam  blandiatnr ;  el  non  fibentins 


agebatur.  Deniqne,  si  aliorsum  parabolas  transdu- 
cere  liceret,  ad  martyrium  potius  dirigeremus 
spem  illaram,  quod  solum  omni  substantia  pro- 
dacta  restituere  filium  poterit,  et  drachmam  inter 
onmia,  licet  in  stercore  repertam,  cum  gaudio 
prsedicabit,  et  ovem  per  aspera  quseque  et  abrap« 
ta  f^gitivam  hnmeria  ipsius  Domini  in  gregem 
referet.  Sed  malumns  in  Scripturis  minus  si  forte 
sapere,  quam  contra.  Proinde  sensum  Domini  cu- 
atodire  debemns  atque  praeceptum.  Non  est  levior 


extraneis  eam  impertiat,  qnam  in  filiis  perdidit; 
cum  gentes  sic  adoptaverit,  dnm  Jndaei  de  palietttia 
ludunt  (58).  Sed  boc  volnnt  Psycfaid,ut  Deusjastos 
Judex  ejus  peccatoris  poenitentiam  malit  quam 
mortem,  qui  Inortem  poenitentia  malnit.  Quod  ai 
ita  eal,  peccando  promeremur.  Age  la ,  fdnambule 
pudiciiise  et  castitatis,  et  omnis  circa  aexum  san- 
ctitatis,  qni  tenuissimum  filum  discipiina  ejusmodi 
veri  atia  pendente  vestigio  ingrederiSy  caraem 
spiritu  librans,  animam  fide   moderans,    ocnluni 


Iransgressio  in  interpretatione,  quam   in  cobversa-  D  mc^u  temperans.  Quid  itaque  in  gradn  totos  es  t 

Perge  sane,  si  potneris,  si  volueris,  dnra  tan 
aecurns  et  quast  in  solido  es.  Nam,  si  qua  te  carais 
vadllatio,  animi  avocatio,  oculi  evagatio  de  tenora 
decusserit,  Deus  bonus  est :  snis,  non  ethnids , 
ainum  subjicit;  secunda  te  poenitentia  excipiet; 
eris  iterum  de  moacho  Ghristianua  (59).  Haec  tn 
mihi,  benignissime  D&,  interpres.  Sed  celerein 
tibi,  si  scriptnra  Pastoris,  quae  sola  moecbos  amat, 
divitto  insiramento  meraisset  inddi,   si   non  ab 


lione. 

CAPUTX. 
Excusso  igitur  jugo  in  ethnicum  disserendi  para" 
bolas  istas,  et  semel  dispecta  vel  recepta  necessitate 
non  aliter  interpretandi  quam  materia  propositi  est, 
contendnnt  Jam  nec  competere  elhnicis  poenitentiae 
denunliationem,  quorum  delicta  obnoxia  ei  non 
aint,  ignorantiae  sdlicet  imputanda,  quam  sola  na- 
tora  ream  Deo  faciaU  Porro,  nec  remedia  sapera, 


Variae  lectiones. 

^^  Non  Pam.  nam  Obertk.  SemL 

Gommentarius. 

(58)  Judon  de  fatientia   ludunt.  Toties  laesa, 
nensis  toties  repjetitis.  Sic  in  III  cap.  condK  Blib., 


oiiensis  loues  repeuus.  sic  m  ui  cap 
ubi  de  Flamifiibua  post  poenitenuam  mCechis  : 
«  Placiiil  ulterids  eis  non  Me  daftdam  coihmu- 
nionem,  ne  luaisae  de  Dominica  communione  vi- 
deantur;  »  et  can  47  ;  «   Si  resuadtatas  rarsus 


foerit  moechatus,  placuit  ulterios  hon  hidera  Deom 
commanione  paas.  t  Rio. 

(59)  Eris  itertm  de  nKBchd  ChristiaiM.  Qoasi 
post  baptismimi  in  moechiasn  lltpaaa  desiefU  esse 
Chriatittmi.  Bio. 


1053 


LiBBfl  tt  t>tJDllinTIA. 


1054 


omni  eoDcilio  Ecclerianun  etiam  Testrarom  intcr  a  sariis  eonfertur,  etsi  jam  Chrisliams  veniam  delie- 


apocrypha  et  falsa  judicaretar,  adultera  et  ipsa,  et 

inde  patrona  sociomm;  a  qua  et  alias  initiaris  (60) ; 

cni  ille  si  forte  patrociaabitur  pastor,  quem  in  calice 

depingis,  prosiitutorem  et  ipsum  Gbristiani  sa*cra- 

menti  (61),  merito  et  ebrietatis  idolum,  et  moB- 

cbiae  asilum  post  calicem  subsecuturae  (62),  de  quo 

nibil  libenlius  bibas,  quam  OTem  poeniienti»  se- 

enndae  (63).  At  ego  ejus  pastoris  sciipturas  haurio 

qui  non  potest  frangi  :  hunc  mihi  statim  Joannes 

offert  cum  poenitentiae  lavacro  et  ofGdo  dicentem  : 

Pacite  dignos  lOOl   pasnitentim  fructtu,  et  ne 

dixetitis  :  Patrem  habemus  Abraham  :  et  ne  sci- 

licet  rursus  blandimenta  delinquentie  de  patrum  re-  m 

sumerent  gratia :  Potest  enim  Deus  de  lapidibus  istis 

filios  suscitare  Abrahas  ( Matth.  m,  8,  9).  Sic  et  nos 

sequitur,  ut  eos  qui  hactenuft  delinqtiant  (64);  fa- 

cientes  dignum  poenitentiae  fructum.  Quid  enim  ex 

poenitentia  maturescit,  quam  emendationis  effectus  ? 

Sed  etsi  veaia  potius  est  poenitentiae  fructus,  hanc 

quoque  consistere  non  licet  sine  cessatione  delicti. 

Ita  ccssatio  delicti  radix  est  yenise,  nt  Tenia  sit  poe- 

nitentiae  fructus. 

CAPUT  XI. 

Exinde,  quod  ad  Evangelium  pertinet,  parabo- 

larum  quidem  discussa  jam  quaeslio  est.  Si  vero  et 

factis  aliquid  tale  pro  peccatoribus  edidit  Dominus, 

nt  cum  peccalrici  feminae  etiam  eorporis  sui  con- 


toftnn  praestitiswt.  Nunc  entm  dicimus,  soli  Domino 
hoc  UceC,  hodie  potestas  indulgentifle  ejns  operetur. 
Ad  illa  tamen  tempora  qnibtts  in  terris  egit,  hoc 
definimus  nihil  adversum  nos  pntBjudicare,  si  pec^ 
catoribus  etiam  Judaeis  venia  conferebatur.  Ghris- 
tiana  enim  disciplina  a  novatione  Testamenti  et,  nt 
praemisimns,  a  redemptione  carnis,  id  eat  Domini 
passione  censetur.  Nemo  perfeetus  ante  repertnm 
ordinem  fide,  nemo  Ghristianus  ante  Cbristnm  coelo 
resumptnm,  nemo  sanctus  ante  Spiritum  sanctum 
de  coelo  repraeMtatom  ipsius  disciplinae  determina» 
torem. 

CAPUT  Xll. 
Itaqne  isti  qui  alium  Paracletum  in  apostolis  et 
per  apostolos  receperunt,  quem  nec  in  Prophetis 
proprius  ^"^  agnitum ,  jam  nec  in  Apostolis  possi- 
dent;  age  nunc,  vel  de  apostolico  instrumealo  ma- 
culas  doceant  (65)  camis  post  baptisma  resper- 
sae  (66),  poenitentia  dilui  posse :  in  apostolis  quoque 
veteris  legis  formam  salutamus,  circa  moechiae, 
quanta  sit,  demonstrationem;  ne  forte  lenior  t009 
existimetur  in  novitate  disciplinarum ,  quam  in 
vetustate.  Gum  primum  intonuit  Evangelium,  et 
vetera  concussit,  ut  de  legis  retinendae  necne  itatu 
disceptaretur,  primam  hanc  regulam  de  anctoritate 
Spiritus  sancti  Apostoli  emittunt  ad  eos  qui  jam  ex 
nationibns  allegi  coeperant :   Visum  est,  inquiunt, 


tactum  permittil  lavanti  lacrymis  pedes  ejus  et  cri-  C  Spiritui  sancto  et  nobis,  nullum  amplius  vobis  adjir- 


cere  pondus,  quam  eorum  a  quibv^  necesse  est  abstt^ 
neri,  a  sacri/iciis,  et  a  fomicdtiontbus  et  sangus" 
ne  (67),  a  quibus  observando  recie  agitis  (Act  xv, 
28  et  seqq.),  vectante  ^  vos  Spiritu  sancto  Suffi- 
cit  ^  et  hic  lervatum  esse  moachiaB  et  fomieationi 


nibns  detergenti,  et  unguento  sepultnram  ipsius 
hiauguranii  (Luc.  vii,  37  et  seqq.) ;  ut  cmn  Sama- 
titanae  sexto  jam  matrimonio,  non  moechae,  sed 
prostitutae  {Joan.  iv,  7  et  seqq.),  etiam,  quod  ne- 
mini  facile,  quis  esset  ostendit,  nihil  ex  hoc  adver- 

Variae  lecUones. 
^^  Propius  Rhen.  Oberth.  Leop.  ^  Yetante  Wouw.  ms.  ^^  Spiritu  sancto,  sufficit  Jwn. 

Commentarins. 

(60)  A  qua  et  alias  initiaris,  Ab  illa  nimirum 
apocrypha  et  falsa  Pastoris  scriptura,  potius  quam 


indubitatis  et  receptissimis.  Rig. 

(61)  Prostitutionem  et  ipsum  Christiani  saeror 
fn^^  Eucharistiae.  Rig. 

(62)  Et  m^chias  asilum  post  calicem  subsecuturce. 
Scribendum  est  asilum,  nam  significat  oT(rcpov. 

....  Cui  nomen  asilo 
Romaoum  est,  oestmm  Graoci  vertere  voeantes. 

Plinius  XI,  16  :  c  Nascuntur  aliquando  in  extremis 
favis  apes  grandiores,  quae  caeteras  fugant.  CEstram 
vocatur  hoc  malum.  •  Idem  :  a  Asilo  sive  tabanum 
dici  placet,  aculeus  in  ore.  •  Hoc  percussae  pecudes 
velut  in  rabiem  aguntur.  Atqne  inde  est  vocabulum 
ad  venereos  furores  translatum.  Hesychius  :  OFoTpoc, 
ipiOia|xb{,  6  XsYOfAlvoc  [iMia  •  |xav(a  ifpo^i9(ttV,  xOpcu- 
01«,  fxxauTt(.  Septimius  ifi^tur  Gatholicos  qui  xeropha- 
gias  damnent,  et  moecnis  poenitentibus  Ecclesiam 
reddant,  Psychicos  vocat>  et  Pastorem  in  eorum  calice 
depictum^  ebrietatis  idolum  et  libidinis  oestrum, 
nnde  adhcet  corpore  bone  curato,  velnt  furore  per- 
cili,  in  adulteria  et  omne  lasciviamm  geiTus  mnt, 
blanda  impetrandae  poenitentiae  fiducia  iAvttatl.  Qnafm 
Bunt  amarnlenta  haec  in  catholicosconvicia!  1U«. 

(63)  Ovem  posnitentice  secundae.  Roc  esl,  dvM 


iibidinosam ,  ovem  aduUeram ;   spem  impetrandae 
adulterio  eliam   post   baptismum  admisso  veniae. 

RlG. 

(64)  Vt  eos  qui  hactenus  delinqtuint.  Hactenus, 
hoc  est,  jam  non  amplius.  Rio. 

(65)  Vel  de  apostolico  instrumento  doceant.  Non 
sequitur  ex  Acus  apostolorum  (quod  instrumentum 
apostolicum  nuncupat),  non  docetur  c  macnlas  car- 

B  nis  post  baptisma  respersae  poenitentia  dilui ;  •  ergo 
peccata  post  baptismum  non  delentur  poenitentia, 
quod  aliis  ScriptUris  plus  satis  comprobalur.  Pam. 

(66)  Camis  post  baptisma  respersas.  Respersm  hic 
posuit  prorttrf U5  sparsx  et  macutatm,  novis  scilicet 
post  lavacmm  sordibus.  Rio. 

(67)  A  sacrificiis,  fomicationibus  et  sanguine. 
Irenaeus  eumdem  ordinem  servat :  c  Praecipiendum 
eis  uti  abstineant  a  vanitatibus  idolorum,  et  a  for- 
nicatione,  et  a  sanguine,  et  quaecumque  nolunt  sibi 
fieri  aliis  ne  faciant.  »  Idem  paolo  post,  pro  vani" 
tatibus  idotommt  dixit  idolothytis.  Haec  duo  voca- 
bula,  e{^(i>X60uTov  xa\  aTfta,  varias  interpretationes 
sortita,  etiam  vetustos  Actomm  oodices  ambiguitate 
lectionnm  tnrbavere.  Apertissima  autem  sunt  quae 
Mc  et  apud  traha&am  legntttnr  «dversttt  tria  haec 
iXto^pLata  pra^Oa,  ilf(&X(ov,  icopveCotc,  offMiioc. 

ft]6. 


1065 


TBRTOLUANI  OPEROM  PAftS  H.  -  fflRIBS  H.  MORALIA. 


1066 


locnm  (68)  honoris  sui  iater  idololatriam  et  bomi-  f  quasique  "  ipsum  postea  stylom  verterit  seribens  : 


oldiuin  :  interdictum  enim  stngoiais  multo  magis 
humani  inlelligemas.  Porro  qualia  Tideri  yolunt 
apostoli  crimina,  quse  sola  in  observatione  de  lege 
pristina  excerpunt,  quae  sola  necessario  abstiaenda 
praescribunt?  Non  quod  alia  permittaDt,  sed  quod 
bsec  sola  proponant  utique  non  remissibilia,  qui, 
etbnicorum  caussa^  csetera  legis  onera  remissibilia 
fccerunt.  Gur  ergo  cervicem  nostram  a  tanto  jugo 
excusant,  nisi  ut  iilis^  compendia  ista  disciplinse 
semper  imponant?  Cur  tot  vincula  indulgent,  nisi 
Qt  perpetuo  ad  necessariora  constringant?  Solve- 
ruot  a  pluribus,  ut  nocentioribus  observandis  obli- 
garemur.  Gompensatione  res  acta  est  :  lucrati  sn- 
mus  multa,  ut  aliqua  prsestemus.  Gompensatio 
•atem  revocabilis  non  esl  iisdemque  revocabi- 
tur  (69),  iteratioae  moechise  utique,  et  sanguinis  et 
idololatriae.  Tota  enim  jam  lex  sumetur,  si  venise 
conditio  solvetur.  Sed  non  leviter  nobiscum  pactus 
est  Spiritus  sancius,  etiam  ultro  pactus  quo  magis 
honorandus.  Sponsionem  ejus  nemo  dissolvil  nisi 
ingratus.  Jam  nec  recipet  quse  dimisit,  nec  dimittet 
quse  relinuit.  Novissimi  Testamenti  semper  iode- 
mutabilis  status  est,  et  utique  recitalio  decreti 
consiliumque  illud  cum  saeculo  desinet.  Satis  dene- 
gavit  veniam  eorum  quorum  custodiam  elegit , 
vindicavit  quae  non  proinde  concessit.  Hinc  est 
quod  neque  idololatriae,  neque  sanguini,  pax  ab  Ec- 
desiis  redditur,  De  qua  finitione  sua  Apostolos  ex- 
ddisse,  puto,  non  iicet  credere;  aut  si  credere 
quidam  possunt,  debebunt  probare. 

lOOS  GAPUT  XUI. 

Novimus  plaoe  et  hic  suspiciones  eorum.  Revera 
enim  suspicantur  apostolum  Paulum,  in  secunda  ad 
Gorinlhios  (II  Cor.  ii,  5-1  i),  eidem  fomicatori 
veniam  dedisse  (70),  quem  in  prima  dedendum  Sa- 
tanae  in  interitum  carnis  pronuntiarit  (I  Cor.  v,  3 
et  seqq.)i  impium  patris  de  matrimonio  haeredem; 


B 


iSt  quis  autem  contristavUt  non  me  conMstamt,  sed 
ex  partCf  ne  vos  onerem  omnes.  Satis  est  talis  tii- 
crepatio  quas  a  multis  fU.  Uti  e  contrario  magis  vos 
donare  et  advocare,  ne  forte  abundantiore  trisUtia 
devoretur  ejusmodi,  Propterquodorovos,  constUuor 
tis  in  eum  dilectionem.  In  hoc  enim  et  scripsi^  uH 
cognoscam  probationem  vestram  quod  tn  omnibus 
obauditis  mihi.  Si  cui  autem  donaveritis,  et  ego. 
Nam  et  ego  si  quiddonavi,  donavi  inpersona  ChrisHf 
ne  fraudemur  a  Satana :  quontam  non  ignoramus 
injectiones  ejus  (//Cor.ii,  5,  11).  Qaid  hic  de  for- 
nicatore,  quid  de  patemi  thori  contaminatore,  qoid 
de  Ghristiano  ethnicorum   impudentiam  ^^    snper- 


gresso  intelligilur  ?  cum  proinde  utique  speciali 
venia  absolvisset,  quem  speciali  ira  damnasset. 
Obscurius'  miseretur,  quam  indignatur ;  apertior  est 
in  austeritate,  quam  in  lenitate ;  atquin  facilius  ira 
quam  indulgeniia  obliqua  est;  magis  tristiora 
cunctantur,  quam  laetiora.  De  modica  scilicetin- 
dulgentia  agebatur;  quae  si  forte  nunc  aestimaretor, 
quando  maxima  quaeque  non  soleant  etiam  sine 
praedicatione  donari,  tanto  abest  sine  significatione. 
Et  tu  quidem  poenitentiam  moechi  ad  exorandam 
fraternitatem  in  ecclesiam  inducens,  condliciatam 
et  condneratum  (71)  cum  dedecore  et  horrore 
compositum  prosternis^^  iq  medium  ante  vidativ 
ante  presbyteros,  omoium  lacinias  invadentem, 
omnium  vestigia  iambentem,  omniam  genua  deti- 
nentem,  inque  eum  hominis  exitum  quantis  potes 
V  misecordiae  inlecebris,  bonus  pastor  et  benedictus 
papa  concionaris  (72),  et  in  parabola  ovis,  capras 
tuas  qnaeris,  tua  ovis  ^  ne  rursus  de  grege  exsiliaty 
qnasi  non  exinde  jam  iiceat  quod  nec  semel  licait, 
caeteras  etiam  metu  comples,  cum  maxime  indol- 
gens.  Aposiolus  vero  sceleratam  libidinem  fomiea- 
tionis  incesto  onustam  tam  projecte  ignovisset,  ut 
nec  bunc  saltem  habitum  1004  legatum^  pce- 
nitentiae  (73)  quem  ab  ipso  didicisse  deberes^  ab  eo 


Variae  lectiones* 

so  nii  Rig.  Ven.  ^^  Quasive  Rhen.  Oberth.  quasi  vel  Leop.  ^^  Etbnicum  impudentia  Par.  ^  Prosteraens 
Pam.  Oberth.  Seml.  **  Tua  ovis  delet  Lat.  ^  tegitimum  Leop.  ex  ms.  Wouw. 

Commentarius. 


(68)  Sufficit  et  hic  servatum  esse  mcechicB  etfor- 
nicationi  locum.  At  Lucas  ipse  non  servavit.  Et 
enim  Actor.  XV,  cum  primo  oixisset,  tcov  clSc&Xiov 
xal  T^(  9copys(ac  xa\  rou  aff&oroc ,  postea  ea  edi- 
xit,  e(B<uXoO^Ttuy ,  xol  affiaTo^  xa\  icopveCac.  Itaque 
satis  est  frivolum  Septimii  argumenium  de  verbo- 
rum  ordine  seu  loco,  et  vana  conjectara  opinan- 
tium  haec  ita  debere  necti :  «  Spiritui  sancto  suf- 
ficit  et  bic  servatnm  esse  moechiae  et  fornicationi 
locum.  »  Reclamat  Irenaeus,  neque  hoc  venit  un- 
quam  in  menlem  Septimii  nostri.  Rig. 

(69)  lUdemque  revocabitur.  Deest  aKquid,  quod 
nisi  ope  exemplaris  sarciri  nequit.  Aut  certe  scri- 
bendum  :  Nisi  denique  revocabitur  iteratione,  mce- 
chias  uiiaue  et  san^uinis  et  idololatriag.  Rig. 

(70)  Etdem  fomtcatori  veniam  dedUse,  etc.  Pri- 
mae  sdlicet  ad  Cor.  v  notabis  fomicatorem  vocari 
qoi  incesto  se  poUnerat,  unde  poslea  paterni  thori 


n  contaminatorem  appellat,  sicque  foraicationis  et  io- 
cestus  nomine  promiscue  ulilur.  Lb  Pr. 

(71)  Conciliciatum  et  concineratum.  In  cilido  et 
cinere  poeniientium  squalore.  Ria. 

(72)  Benedictus  Papa  concionarU.  In  vetustissimo 
hoc  scriptore  Papae  nomen  occurrit,  qui  et  bene- 
dictus,  ut  cap.  30  de  Prasscript.^  ubi  Eleutherium 
benedietum  vocat,  qui  et  pontifex  fuit  Romanen&is  et 
martyr.  Le  Pa. 

(73)  Habitum  legatum  pamitentios.  Hoc  est,  gen- 
tium  consensu  delegatum,  dicalumque  el  conve- 
nientissimum  poenitenllum  seu  reorum  moestitiae  : 
vel  habitum  poenitenti  datum  legatumque  quasi  jper 
damnationem,  in  haec  verba  :  Qui  moechus,  qui  for- 
nicator,  Ecclesiae  pacem  sibi  reddi  postulaverit,  in 
luctu  et  squalore,  in  sacco  et  cinere  fratrum  gjenoa 
prensare  danmatus  esto.  Alias,  quod  propodi  video, 
legitimumy  non  dispUceret.  Rio. 


1057 


LIBBR  DB  PUDIGITIA. 


1058 


exfgerit^  nihil  dc  postero  sit  comminatus,  uihil  de  A  imo  et  ad  hoe  plurimum  refert,  quod  illos  traditoB 
Cffitero  allocutns?  Quin  imo,  et  altro  ^  obsecrat,      ab  Apostolo  legimus  Satanse ;  Apostolo  vero  ange- 


constituerent  in  eum  dilectionem,  quasi  satiafa- 
ciens,  non  quasi  ignoseens  :  et  tamen  dileclionem 
audio,  non  communicationem.  Quod  et  ad  Thessa- 
lonicenses  :  Si  quis  autem  non  obaudit  sermoni  no^ 
stro  per  epistolam,  hunc  notate,  nec  commisceamini 
illi,  ut  revereatur^  non  quasi  inimicum  deputantes^ 
sedquasi  fratrem  objurgantes  (//.  Thes.iUj  14).  Adeo 
potuisset  dicere  et  fomicatori  dilectionem  solum- 
modo  concessam,  non  et  communicationem.  In- 
eesto  vero  nec  dilectionem,  quem  sdlicet  auferri 
jussisset  de  medio  ipsorum,  multo  magis  utique  de 
animo.  Sed  verebatur  ne  fraudarentur  a  Satana 
circa  ejus  persone  amissionemf  quem  Satanse  ipse 
projecerat;  aut  ne  abundaniia  mseroris  devorare- 


lum  datum  Satanse.  Postremo  cum  deprecatur  Do- 
minum  Paulus,  1IMI5  quid  andit?  Satu  kabe  gror 
tiam  meam;  virtus  enim  in  infirmitate  per/icitur 
(//  Cor.  XII,  9).  Hoc,  qui  Satanse  dednntur,  audire 
non  possunt.  Hymensei  autem  et  Alexandri  crimen 
si  et  in  isto  et  in  futuro  sevo  irremissibile  est, 
blasphemia  scilicet ;  utique  Apostolus  non  adversus 
terminum  Domini  (75)  sub  spe  veniae  dedisset  Sa- 
tanae,  jam  a  fidei  in  blasphemiam  mersos.  Unde 
et  naufragos  eos  juxta  fidem  pronuniiavit,  non  ha- 
benles  jam  solatium  navis  Ecclesiae :  illis  enim 
venia  negatur,  qui  de  fide  in  blasphemiam  impe- 
gerunt.  Caelenmi,  elhnici  et  baeretici  quotidie  ex 
blasphemia  emergunt.  Sed  etsi   dixit :    Tradidi  eos 


tur,  quem  io  interitum  carnis  addixerat.  Hic  '}am%  SatanaSfUtidisciplinamacciperentnonblasphemanr 


camis  interitum  in  officium  poenitentiae  interpre- 
tantur,  quod  videatur  jejuniis  et  sordibns  et  incu- 
ria  omni  et  dediia  opera  malae  tractationis  carnem 
exterminando  satis  Deo  facere;  ut  ex  hoc  argu« 
mententur  fornicatorem ,  imo  incestum  illum ,  non 
in  perditionem  Satanae  ab  Apostolo  traditumy  sed 
in  emendationem,  quasi  postea  veniam  ob  interi- 
tum,id  est  coDflictationem  camiSyiconsecuturum, 
igitur  et  consecutimi.  Plane  idem  apostolus  Hy- 
menaeum  et  Alexandrum  Satanae  tradidit,  ut 
emendarentur  non  blasphemare,  sicut  Timotheo 
8U0  scribit  (/  Tim.  i,  SO).  Sed  et  ipse  datum  sibi 


di;  decaeteris  dixit  qui,  illis  traditis  Satanae,  id  eat 
extra  Ecclesiam  projeclis,  erudiri  baberent  biaa- 
pbemandum  non  esse.  Sic  igitur  et  incestum  for- 
nicatorem  non  in  emendationem,  sed  in  perditio- 
nem  tradidit  Satanae,  ad  quem  jam  super  ethnieot 
deJinquendo  transierat,  ut  discerent  fomicandom 
non  esse.  Denique  in  intentum^  inquit,  carnis^  non, 
in  cruciatum  ;  ipsam  substantiam  damnans  per 
quam  exciderat,  quae  exinde  jam  perierat,  baptis- 
mate  amisso  (76) ;  ut  spiritus,  inquit,  salvus  sit  in 
die  Domini  (/  Cor,  v,  5).  £t  de  hoc  enim  quaeratur 
si  spiritus  hominis  ipsius  salvus  erit.  Ergo  salvui 


ait  sudem,  angelum  Satanae  (74),  a  quo  colapbiza-  r  erit  spiritus    tanto   scelere   pollutus,   propter  hoe 


retur  ne  se  extolleret  (//  Cor.  xu,  7).  Si  et  boc 
tangunt  ut  tradilos  Satanae  ab  illo,  in  emendatio- 
nem,  non  in  perdiiionem  intelligamus,  quid  simiie 
blaspheroia  et  incestum  et  anima  ab  his  integra , 
imo  non  aliunde  quam  ex  summa  sanctitate  et  ex 
omni  innocentia  elaia,  quae  in  apostolo  colaphis  si 
forte  cohibebatur,  per  dolorem ,  ut  aiunt,  auriculae 
vei  capitis.  Incestum  vero  atque  blasphemia  totos 
bomines  in  possessionem  ipsi  Satanae,  non  angelo 
^os  tradidisse  meruerunt.  £t  de  hoc  enim  interest, 

Variffi  lectiones. 
^  Dltra  Oberth,  Seml.  ^''  Interpretatio.  Sio  Leop.  ex  ms.  Wouw. 

Commentarias. 


perdita  carne,  ut  salvus  sit  in  poena.  Ergo  poena 
sine  carae  censebit  conlraria  interpretalio,  si  ^^ 
reaturrectionem  carnis  amittimus  (17).  Superest 
igitur  Qt  eum  spiritum  dixerit,  qui  in  Ecclesia  oen- 
setur,  salvum,  id  est  inlegrum,  praestandum  in  die 
Domini  ab  inmiunditiarum  contagione,  ejecto  in- 
cesto  fomicatore;  siquidem  subjungii:  Non  scitis 
quodmodicumfermentum  totam  desipiatconspersio- 
nem  {ibid.  6)  ?  Et  tamen  fornicatio  incesla  non  erat 
modicum,  sed  grande  fermentum. 


(74)  Sed  et  ipse  datum  sibi  ait  sudem,  angelum 
Satana^.  Aliquis  haud  sme  causa  mirabitur,  Tertul- 
lianum,  postquam  Paulinum  illum  oxoXoicoi,  ange- 
lum  Satanae^  Latine  reddidit  sudem,  mox  opioioni 
accedere  existimantium  iis  vocabuiis  signiticari  do- 
lorem  auriculae  vel  capitis.  Rig. 

(75)  Adversus  terminum  Domini.  Hoc  est^  adver- 
sus  sententiam  et  determinationem  Domini.  Eienim 
Septimio  determinare  est  judicare,  pronuntiare, 
definire  judicio.  Rio. 

(76)  Baptismate  amisso.  Amisisse  baptisma  dici- 
tur,  qui  post  lavacrum  in  idololatriae,  vel  moechiae, 
vel  homicidii  crimen  inciderit,  ut  contra,  can.  38 
conctl.  Elib.,  «  lavacrum  suum  integmm  habere  » 
dicitur  qui  post  adeptum  baptisma,  nullius  fuerit 
horamce  criminum  reus.  Rig. 

(77)  Ergo  poenam  sine  came  censebit  contraria  inr 
terpretatio^  si  resurrectionem  camis  amittimus. 


Erant  qui  Pauli  verba,  Tradere  Satanas  in  interitum 

camis,  ut  spiritus  salvus  sit  in  die  Domini,  sic  acci- 

pienda    esse  dicerent,    nempe,    camem    facinorosi 

illius,  quem  Paulus  tradidit  Satanae,  variis  crucia- 

tibus    exortam   periisse,    nt    ita    multatus    carne, 

spiritus  salvus  esset  in  die  Domini.  Haec  autem  in- 

terpretatio  contraria  fuit  Septimianae,  quae  ne  sic 

quocfue  spiritum  salvum  fore  concedebat.  Ait  igitur 

opmionem  contrariam  suae,  poenam  facinoroso  illi 

adscribere,   ut  sine  carne  esset,  hoc  est,  ut  ejus 

caro  non  resurgeret.  Ex  eo  vero  rem  absurdissi- 

mam  sequi,  ut  camis  ilhus  resurrectio  noo    sit.  Si 

resurrectionem  camis,  inquit,  amittimus.  Uanc  enim 

ex  libris  Ursini    scripturam   proferri  video.  Unde 

fiat  verisimile,  et  praecedeatia,  quae  sane  aiias  per- 

peram  nobis  fuisse  tradita  suspicarer,   iu  iisdem 

exemplaribus  ita  se  habere  uti   hic  ediUi  leguntur. 

Ri«. 


lon 


TBLTDLLIARI  OPBRUli  PABS  H«  ^  SBRIES  U,  MORAUA. 


m 


CAPUTXIY. 


Et  hia  itaque  dificossis  qw  iateroeMertnl»  regr»- 
dior  ad  secandam  Coriothiommy  ut  probem  iUud 
quoque  Apostoli  dictum,  Suf/Uiai  ejusfnodi  hamini 
tncrepatio  ista  qu(B  a  multis  {U  Cor.  n,  6),  non  in 
fornioatQria  iOQB  personam  conTenire.  Si  enim  de- 
dendum  SatanaB  pronuntiairerat  in  imeritum  camia, 
utique  damnaverat  eum  magis»  quam  inerepayerat. 
Alius  ergo  erat,  cui  voluit  sufficere  increpationem ; 
aiquidem  fomicator  nonincrepationem  de  sentenlia 
eju8  retulerat,  sed  damnationem.  Nam  et  hoc  ip- 
sum  dispiciendum  tibi  ofTero,  an  fuerint  in  Epistola 
prima  et  alii  qui  Apostolnm  contristayerint  incon- 
dite  agentes  ;  et  contrisiati  sinl  ab  illo,  incrcpatio- 
nem  referentes  juita  sensum  Epistole  secundse,  ez 


A  machsr»  spiritalis?  Jam  ditati  estis,  jam  ssUuraH 
*  estUJam  regnatis  U  Cor.  iv,  8).  Ei  iSiquis  lOM 
se  puiat  sdre^  nondum  scit  quemadmodum  oporteat 
eum  scire  (/  Cor.  vui,  2).  Nonne  et  tnnc  in  faciem 
aliciyns  impingens?  Quis  enim^  mqnaiiftediscemitf 
qvid  autem  habes  quod  non  accepistit  5t  autem  ae* 
eepisti,  qtUd  gloriarist  quasi  non  acceperis.  (I  Cor^ 
lY,  7)?  Nonne  et  ilios  in  os  csBdit?  Quidam  antaea 
in  conscientia  usque  nunc  quasi  idolothytom  edonU 
Sic  autem  delinquentes ,  percutiendo  consdentias 
fratrum  infirmas,  in  Ghristum  delinquent.  Jam  vero 
et  nominatim :  Aut  non  habemus  potestaiem  mandm' 
candi  et  bibendi^  et  mulieres  Hrcumducendi,  sicut  e^ 
casteri  apostoU,etfratresJDominietCepkas{lCor.Tif 
if  5)?  et :  Si  alU  de  potestate  vestra  consequtmtur^ 


quibus  in  ea  veniam  aliquis  potuerit  adipisci.  Ani-  p  non  magis  nos  (i  Cor.  x,  1^0  ^  ^<iua  e(  illoa  sinfni- 
madvertamus  antem  totam  Epistolam  primam,   nl     iari  slylo  figit.  Proptereaqui  se  putat  stare^videal 


ita  dixerim,  non  atramento,  sed  felle  conscriptam, 
tumentem,  iudignantem,  dedignantemy  comminan* 
tem,  individiosam,  et  per  singulas  canssas  (78)  in 
quosdam  quasi  mancipes  earum  (79:)  fignratam.  Sic 
enim  exegerant  schismata,  et  aemulaiiones,  et  dis- 
•easiones,  et  prsesumptiones,  et  elationes,  et  con- 
tentiones;  ut  et  invidia  onerarentur«  et  eorrep- 
tione  retunderenturY  et  superbia  elimarentur,  et 
austeritate  deterrerentur.  Et  qualis  invidia  humili- 
tatis  aculeus  (80)  ?  Deo  gratias  ago,  qtiod  neminem 
vestrum  tinxerim^  nisi  Crispumet  Gaium;  nequis 
dicat  quod  in  nomine  meo  tinxerim  (/  Cor.  i,  14, 15). 
Nec  enim  judicavi  seire  aliquid  m  vobis^  qtiam  Je* 


ne  eadat  (/  Cor.  xi,  16);  et :  Si  quis  conten^iqstu  wir 
detur^  nostalemcossstsettidinemnonhabemtss^  nequ^ 
Eeelena  Domini  (/  Cor.  xi,  16).  Tali  daoaula  male- 
dicto  delBita :  5t  qtuis  non  amat  Dominum  Mssmf 
sit  anatkema^  Maranatba  (/  Cor.  xvi,  SS),  aliqnem 
nlique  percusait.  Sed  ilUc  magis  stid>o  ubi  Apoato* 
Itts  magis  fervet,  nbi  ipse  femicator  aliis  qooqoe 
negotinm  fecil :  Qttasi  non  sim  venturtu  a4  oet, 
inftatieuntqtUdam.  YeniamatUemeitiuStSiperntir 
serit  DomintiSf  et  cognoscam  non  sermontm  eorum 
qui  inflati  susUt  sed  virtutem.  Non  etsim  m  ser^ 
mone  est  regnum  Det,  sed  in  virtute.  Et  qttii  tmUis 
veniam  ad  vos,  in  virga,  an  in  spiritu  lenitt^ 


sum  Christum^  et  hunc  crucifixtim  (/  Cor.  ii,  %).  C  (/  Cor.  ly,  18,  21)?  (2nid  eoim  suberat?  Atsdittur  in 


Et  puto,  nos  Deus  apostolos  novissimos  elegit  velut 
bestiarios  (81);  quoniam  spectaculnm  facti  stmus 
huicmundo,  et  angetiSj  et  hominibusy  et  purgamenta 
kujtLS  mundifacti  sumuSfOmnium  peripsema  (i  Cor. 
lY,  9,  13).  Et:  Non  sum  liber,  non  sum  apostoltis, 
non  Christum  Jesum  Dominum  nostrum  vidi  (I  Cor. 
IX,  4)?  De  quali  ^  contra  superdlio  pronuntiare 
compulsus  est:  Mhi  autem  in  tnodico  esttU  avo» 
bis  interroger  aut  ab  humano  die:  neque  enim  eon^ 
scius  mihi  sum  (/  Cor.  iv,  3,  4);  et  Gloriam  meam 
nemo  inaniet  (/  Cor.  ix,  15).  Non  scitis  quod  ange^ 
^os  sumus  judicaturi  (/  Cor.  vi,  8)?  Cffiterum  liber- 
tas  quam  apert®  objurgationis,  quam  exerta  adeo 


vobis  in  totum  fortticatiOf  et  tOfUs  fofnicatio,  quaJk 
nec  in  genUbtUf  utuxorem  patris  sui  quis  habeat. 
Et  vos  inflati  estiSf  et  non  luxistispotius,  ut  aufera- 
tur  de  medio  vestrtm  qui  tale  facinus  admisit{ICor. 
V,  1,  S)  1  Pro  quo  lugerent  ?  Utique  pro  mortno. 
Ad  quem  logerent?  Utique  ad  Dominum.  Qoomode 
ot  auferatur  ^  de  medio  illorum  ?  Non  ntiqne  ot 
extra  Ecdedam  detur  (83) :  hoc  enim  non  a  Deo 
postularetur ,  quod  erat  in  pnesidentis  offioio,  sed 
ut  per  mortem  banc  quoque  commuoem  et  propriam 
camis  ipsius,  qus  jam  cadaver,  qu»  capulum  ^ 
esset  immunditia  irrecuperabili  tabidosum  (83), 
plenius  de  Ecclesia  deberet  auferri.  Et  ideo ,  qoo 


Variss  lectionee. 

M  Yide  qoali  tat.  ^  (}oomodo  auferator  Pam.  —  Ad  Dominom,  ol  qoo  modo.  Lat.  Leop.  ^  Gaptivom 
alii.  —  Qviod  corroptivom  Lat. 

GoDimentarias. 

C78)  Et  per  singulas  catuas.  Hoe  est,  per  certa  q  voce  otilor  cap.  9  Apolog.  Li  Pa. 
crimina.  Rio,  "^  (82)  Extra  Ecclesiam  aetur.  Niliii  hio  aliod  oiiam 


(79)  In  quosdam  quasi  mancijffes  eartm.  Maocipes 
dicU  nagitiosoram  msigoes,  qoi  patraoda  impodeo- 
tissime  criroioa  redemisse  videantor,  addiceote 
Satana,  magnario  illo  totios  improbitatis  negotia- 
tore.  RiG. 

(80)  Et  qtuilis  invidia  humilitatis  aculeus^f  (}ualis 
aculeus  humilitatis  ad  invidiam  submisssB?  Hoc 
est,  adeo  submisse  a4ject»que,  ut  invidiam  adver- 
sariis  fadat*  Rig. 

(81)  Velut  bestiarios.  Bestiarii  sunt  servi  ad  be* 
stlas  damnati.  Gloss.  bestiarius,  Oi)^ to{i.d^oc :  eadem 


excommunicatio,  sive  censura  divina,  ut  dixit  idem 
cap.  39  Apol.,  hoc  est,  cum  quibuidam  pn»ier 
sedera  communione  fratrum  penitus  interaiemr. 
De  ea  censura  Act.  iii  concilii  Ghalcedonensis  in 
lit.  condlji  ad  Dioscorum  :  RtXtOti  I)  OtoalCtta  &|iAf 

TOiC  l9RTt(xiotC  TOt^  ixxXljataOTtXOtC  XP)0I&(M6«  XOT^  0I&T60. 

Flagitat  pUtas  vestra  vel  muUta  m  eum  ee^ 
clesiastica  utamur.  Ln  Pa. 

(83)  Camis  ijfsius,  qiuejam  eadaver^  qttof  captUtm 
esset  immtmdstia  irrecuperabiti  tabidostm.  Corpos 
describit  quasi  vaginam  anim»  vilisshn»,  *    " 


Mfit 


LIBBR  DK  PIIDICITU, 


V^ 


modo  interim  potnerit  aufenri,  judicavit  dedendum 
ejosmpdi  Satanse  in  interitum  camis.  Maledici 
enim  eam  seqnebatur,  quae  diabolo  projiciebatnry 
ut  aacramento  benedictionis  exauctoraretur ,  nun- 
quam  in  casira  Ecclesiae  reversura.  Videmas  itaque 
hoc  in  loco  divisam  Apostoli  lOOS  severitatem  in 
quemdam  ioflatum  et  in  quemdam  incestum;  in 
alterum  virga ,  in  altemm  sententia  armatum  : 
Tirga  quam  ^^  minabatur,  sentenlia  quam  exseque- 
batur ;  illam  adhuc  corascantem ,  hanc  statim 
fulminantem,  qua  increpabat,  quaque  damnabat* 
Gertuitaque  est  exinde  increpitum  quidem  sub  in- 
tenlione  virgse  tremuissey  damnatum  vero  sub  re- 
prsesentatione  poense  perisse  :  statim  ille  timens 
plagam  abiit,  ille  luens  poeoam.  Gum  ad  Gorinthios 
ejusdem  apostoli  litterse  iterant  veniam,  fit  ^  plane, 
sed  incertum  cui,  quia  nec  persona  nec  caussa  pro- 
scribitur.  Res  cum  sensibus  conferam.  Si  incestus 
opponitur,  ibidem  erit  et  inflatus.  Sane  relatio  ^ 
faiis  habetur,  cum  inflatus  increpitus  est,  incestus 
vero  damnatus  est  :  inflato  ignoscitUTy  sed  incre- 
pito;  incesto  non  videtur  igootum,  ut  damnato. 
5i  ei  ignoscebatur,  cui  devoratio  ex  moerore  nimio 
limebatur,  devorari  adhuc  increpitus  periclitaba- 
tnr,  deficiens  ob  comminationem  et  m«rens  ob 
increpationem ;  damnatus  vero  et  culpa  et  senten- 
tia,  jam  devoratus  deputabatur,  qui  non  moerero 
haberet,  sed  paii  quod  ante  passionem  moerere  ^ 
potnisset.  Si  idcirco  ignoscebatury  ne  fraudaremur 
a  Satana,  in  eo  utique  detrimentum  prsecavebalur 
quod  nondum  perisset  :  nihil  de  transacto  prseca- 
yetur,  sed  de  adhuc  salvo.  Damnalus  autem,  et 
qnidem  in  possessionem  Satanae,  jam  tunc  perierat 
Ecclesiae,  cum  tale  facinus  admiserat^  nedum  cum 
et  ab  ipsa  ejerabatur.  Qoomodo  vereretur  fraudem 
pati  ejus,  quem  jam  et  ereptum  amiserat,  et  dam- 
natum  habere  non  potuerat?  Postremo»  quid  judi* 
cem  indulgere  conveniet,  quod  pronuntiatione  de- 
ciderit  ?  au  quod  interlocutione  suspenderit  ?  et 
tttique  eum  judicem,  qui  non  solet  ea  quae  destruxit, 
resedificare,  ne  transgressor  habeatur.  Age  jam  si 
non  tot  personas  prima  Epistola  contristasset,  si 
neminem  increpuisset,  neminem  terruisset,  si  so- 
Inm  incestum  cecidisset,  si  nullum  in  causam  ejus 
in    pavorem    misisset ,    inflatum    constemasset ; 


/1  nonae  meliut  snspicarens  et  fidelina  argttmentare- 
rfs,  aHqnem  potius  loQge  atium  apnd  Gorinthios 
tunc  in  eadem  causa  fuisse,  nt  increpitus  et  terri- 
ttts  et  moerore  jam  saucius,  propterea  permittente 
moduio  delicti,  veniam  postea  ceperit,  quam  ut 
eam  incesto  fornicalori  interpretareris?  Boc  enim 
legisse  debtteras,  et  si  non  in  epistola,  sed  in  ipsa 
Apostoli  seeta  (84),  a  pudore  clarios  quam  stylo  ejas 
impressttm;  IIMO  ne  scilicet  Paulam  qKMolum 
Ghristi,  doctorem  nationum  in  fide  et  veritato^  vat 
electionis,  Ecclesiaram  conditorem,  censorem  di-> 
sciplinaram,  tantse  levitatis  inficeres,  ut  aul  damna- 
yerit  temere  quem  mox  esset  absoluturus;  aut  to- 
mere  absolverit,  qucm  non  temere  damnasset,  oh 
solam  licet  foraicationem    simplieis    impadieiti», 

B  nedum  ob  incestas  nuptias,  et  impiam  luxnriamy 
et  Ubidinem  parricidalem,  qoem  nec  nationibua 
comparat,  ne  consueludini  deputaretur;  quam  ab- 
sens  jttdicarat,  ne  spatium  reus  iucraretur;  qnam 
advocata  eiiam  Domini  yirtute  damnavorat,  ne  ho- 
mana  sententia  videretur.  Lusit  igitttr  ei  de  suo 
spiritu,  et  de  Ecclesiae  angelo  (85),  et  de  virtala 
Domini,  si  quod  de  consilio  eorum  prenuntiave^ 
rat,  rescidit. 

CAPUT  XV.. 

Si  etiam  sequentia  iilitts  Bpistolffi  ad  intenlatkH 
nem  Apostoli  extendas,  nec  ipsa  comparabuntur  ad 
obliterationem  incesti,  ne  et  hie  suf^ndatar  Apo^ 

C  stolus  posterioram  ineongraentia  sensuum.  (}uale 
est  enim  ut  cum  maxime  incesto  £Drnicatori  post- 
liminium  largitus  ecclesiasticee  pacis,  statim 
ingesserit  de  aversatione  immunditiaram,  de  ampu- 
tatione  macularom,  de  exhortalione  sanctimonia- 
rum,  quasi  nihii  oontrarium  Paulo  ante  decreve- 
rit?  Gompara  denique  an  ejtts  sit  dicere  :  Proptena 
habentes  ministrationem  Utam^  secundumquod  mU 
sericordiam  consecuti  sumus^  non  de/icimust  sed 
abdicamus  occulta  dedeeoris  {II  Cor,  iv,  1,  2) :  qui 
non  dedecoris  tantum,  sed  et  sceleris  manifestum 
dedamnaverit  ^  (86)  :  an  ejusdem  sit  ^  exeusare 
aliquam  impudicitiam  qoi  inter  titnlos  laboram  suo- 
rum,  post  angustias  atque  pressuras,  post  jejania 
et  vigilias,  castimoniam  quoque  prsedicarit  (//  Cor. 

B  yi,  5  seqq.);  an  ejusdem  sit  recipere  in  oommu- 


Yarim  lectiones. 

«*  Qua  Oberth.  Seml.  ^2  Sit  Rig.  Leop.  «   Rei  ratio  Pam.  Reatio  Gelen.  ^  Moerore  Gelen.  ^  Pr« 
danmaverit  Lat.  ^  Si  abest  a  Par. 

GommentarittS* 


acillcet  crimtnum   sordibus    incjuinatissimse.  Rio. 

Jmmunditiairrecuperabili  tabtdosum,  Irrecupera- 
bilem  immunditiam  dicit,  unde  recuperari  nihil  pos^ 
sit,  immundiliam  sciiicet  arte  nulla  curahilem.  Sic 
inn^a,  ubi  de  leprae  immunditia  sanabili,  recupera" 
tionem  et  reformationem  dixit.  Rig. 

(84)  In  ipsa  Apostoli  secta,  Sectam  pro  moribas 
posuit.  Atque  ita  Justinianus  sub  finem  tituli  de 
Legatis^  ubi  de  legatis  probrosis.  Hujusmodi^  in- 
quit,  testamentorum  dispositiones  valere  secta  meo^ 
rum  temporum  non  patitur.  Sectam  igitur  Apostoli 


dicit  qnod  paulo  post  naturam  atqtte  propositum 
Apostoii,  formam  et  regolam  doctrtnaram  «jjus.  Sio 
supra  :  Ex  forma  Petri.  Rio. 

(85)  De  Ecclesias  angelo.  Tanquam  angelus  prae- 
sit  coDgregationibna  Ecclesi»;  ni»i  maliii  quis  re^ 
ferre  ad  episcopum  Goriothiorum,  eadem  phrasi 
quam  ad  septem  Ecclesiaram  angelos  scribit  B. 
Joannes  apostolus,  Apoc,  ii  et  lu.  Pam. 

(86)  Dedamnaverit.  Sententiam  damnationis  re- 
scisserit.  Infra  dicet,  t  Redintegrarit,  eoncorpora- 
lum  rarsos  Bcclesise.  »  Rio. 


1083  TBRTULUAIU  OmUM  PARS  U.  -  SBRIBS  U.  MORALIA.  1064 

nkatioiiem   repTObw  qvoeque,  qui  seribat  :  (Jtta!  A  ««m  AaMtor«(/.C^.in,  16)?  qoi  et  templosancieo- 


rnint  socieiasjuitiHm  etitdquiiatifquasauUmcom' 
municatio  luciet  tenebris  ?  Quas  consonantia  Christo 
et  Belial;  aut  qua  pars  fideli  cum  in/ideli?  Aut 
quis  consensus  templo  Dei  et  idolis  (IHd.  14-16)? 
Nonne  constanter  audire  debebit  :  Et  qaomodo 
discernis  qus  supra  iocesti  resliiatione  nnxisti? 
illo  enim  concorporato  rursus  Ecclesiae,  et  jusiitia 
cum  iniquitate  sodatur,  et  tenebrs  cum  luce  com- 
municanl,  et  Belial  consonat  Gbristo,  et  infidelis 
cum  iideli  sacramenta  participat.  Et  viderint  ido* 
la,  ipse  templi  Dei  viliator  in  templum  Dei  con- 
yenit.  Nam  et  hic  :  Vos  enim,  inquit,  estis  templum 
Dei  vivi;  dicit  enim  :  lOlO  Quta  inhaHtabo  in 
vobiSj  et  inambulabOf  et  ero  Deus  illorumf  et  illi 


do,  purificandoque  aeditualem  legcm  scripsit  :  Si 
quis  templum  Dei  vitiaverit,  vitiabit  illum  Deus  : 
iemplum  enim  Dei  sanctum  est  quod  ^tis  vos  (Jbid. 
17).  Age  jam  quis  omnino  vitiatum  Deo  redinte- 
gravit,  id  est  traditum  Satanm  in  interitum  carms^ 
cum  idcirco  substruxerit :  Nemo  seducai  semeiipsum 
(Ibid.  18),  id  est,  nemo  prsesumat  vitiatum  Deo 
redintegrari  deouo  posse;  sicut  rursas  inter  c«- 
tera,  imo  et  ante  csetera,  moechos  et  fomieato- 
res  et  moUes  et  masculorum  concubitores  negans 
regnum  consecuturos,  praemisit :  Ne  ®  erraveritis 
(/  Cor,  VI,  9;  10),  lOil  scilicet  si  puUveritis 
eos  consecuturos.  Quibus  autem  regnum  adimitur 
utique  nec  vita  permittitur,  quse  inest  regno.  Etiam 


eruntmihipopulus.  Propterquoddisceditedemedio  Bingerens:  Sed  in  hcec  quidem  fuisHs ;  sed  ablud 

estis,  sed  sanctificati  estis  in  nomine  Domini  nostri 
Jesu  Christi,  et  in  spiritu  Dei  nosiri  {Ibid.  11). 
Quanto  delicta  ista  ante  Javacrum  aocepto  facit,  tanto 
post  lavacrum  irremissibilia  constituit;  siquidem 
denuo  ablui  non  licet.  Agnosce  et  in  sequentibus 
Paulum,  columnam  immobilem  disciplinarum :  Cibi 
ventri,  ei  venter  dbis;  Deus  et  hunc  et  illos  conficii^ 
corpus  autem  non  fomicationu  sed  Deo  (Ibid.  13). 
Faciamus  enim  ^nttnem ,  ait  Deus,  adimaginemet  si- 
miHtudinem  nostram :  etfecithaminem  DeusMima" 
ginemetsimilitudinemDeifecUiHum(Gen.i»26,fl). 
Dominus  corpori  (I  Cor.  vi,  13);  et  Sermo  enim,  caro 
factusest(Joan.  i,  ii).DeusautemetDominum  susci* 
iavity  et  nos  suscitabit  per  virtuiem  suam  (I  Cor.  vi. 


eorum^  separamini^  et  immundum  ne  attigeritis 
(ilnd.  16,  17).  Hoc  quoque  evolvis,  o  Apostole» 
ut  cum  maxime  ipse  tanto  immundiiiarnm  gurgiti 
manum  tradis,  et  adhuc  superdicis  :  Habentes  iqir 
iur  promissionem  isiam^  dilecti^  emundemus  nos  ab 
omni  inquinamento  camis  et  spiritus^perficienies 
eastimoniam  in  Dei  ^'^  timore  (II  Cor,  vn,  1).  Oro  tOi 
qui  talia  infigit  mentibus  nostris,  revocaverat  ali- 
quem  fomicatorem  in  Ecclesiam?  an  ideo  scribit, 
ne  tibi  nunc  revocasse  videatur?  Haec,  sicuti  e 
preteritis  pr8escribere«  ita  et  sequentibus  prseju- 
dicare  debebunt;  in  finem  enim  Epistolse  ^dicens  : 
Ne  rursus  cum  venero  humiliet  me  Deus,  et  lugeam 
mulios  eorum  qui  ante  deliquemntf  et  pcenitentiam 


non  egeruni  super  immunditia  quam  admisemntf  r  i^);  propter  corporis  scilicet  nexum  cum  illo.  Et 
formcatione  et  vilitate  (II  Cor.  w,  21);  non  uti-     ideo :  Non  scitis  corpora  vestra  membra  Christi  (Ibid. 

15)?  quia  et  Christus  Dei  templum :  Evertite  templum 
hoc,  et  ego  illud  in  triduo  resuscitabo  (Joan.  n,  19). 
Auferens  membra  Chrisii^  faciammembra  fomico' 
rias?  Non  scitis  quod  qui  agglutinatur  fomicaria^ 
unum  corpus  efficitur?  Emnt  enim  duo  in  unam 
camem.  Qui  autem  agglutinatur  Domino^  unus  est 
spiritus.  Fugite  fomicationem  {I  Cor.  vi,  15-18)* 
Si  revocabilem  venia,  quomodo  fugiam,  mcechus 
denuo  futurus?  nihii  profecero,  si  eam  fugero; 
nnum  ero  corpus,  cui  communicando  agglutioabor. 
Omne  delicium  quod  admiserit  homo,  extra  corpus 
est;  qui  autem  fomicatur,  in  corpus  suum  peccat 
D  (Ibid.  18).  Ac  ne  hoo  dictum  in  licentia  fomi- 
cationis  invaderes,  ut  in  rem  tuam,  non  Domioi, 
delicturus,  aufert  te  tibi,  et  Christo,  sicut  dispo- 
suerat,  adjicit :  Et  non  estis  vestri;  staiim  appo- 
nens  :  Empti  enim  estis  pretio^  sanguine^sdiicel 
Domini ;  glorificate  et  tollite  Dominum  in  cor- 
pore  vestro  (Ibid.  19, 20).  Hoc  qui  prsecipit,  vide  an 
ignoverit  ei  qui  dedecoravit  Dominum,  et  qui  ejeeeril 


que  recipiendos  constituit,  si  poenitentiam  inissent, 
quos  in  Ecclesia  inventurus  erat,  sed  lugendos  et 
iine  dabio  ejiciendos,  ut  pcenitentiam  perderent  (87). 
£t  cseterum  non  competit  eum  de  communicatione 
aliquid  hic  ostendisse,  qui  eam  supra  iuci  et  te- 
nebris,  jusiitise  et  iniquitati  negarat.  Sed  ignorant 
Apostolum  omnes  isti,  qui  aliquid  contra  naturam 
atque  propositum  hominis  ipsius,  contra  formam 
et  regulam  doctrinam  ejus  intelligunt  ut  sancti- 
latis  omnis  etiam  ex  semetipso  magistrum,  impu- 
ritatis  omnis  exsecratorem  et  expiatoremy  et  ubi- 
que  talem,  citius  incesto,  quam  alicui  humaniori 
reo  (88)  Bcciesiam  reddidisse  prsesumat. 


CAPOT  XVI. 

Necesse  est  igitur  osque  illis  Aposlolnm  ostendi, 
quem  ego  et  in  secunda  Corinthiorum  talem  dc- 
fendam,  qualem  in  omnibus  litteris  novi,  qui  et 
in  prima,  primus  omnium  templum  Dei  dedicavil  : 
Non  scitis,  vos  templum  Dei  esse^  et  in  vobis  Domir 

Vari»  leciiones. 
^  Fidei  Gelen.  ^  Nec  Khen.  Oberth.  Leop. 

CommenUrias. 

(87)  Utpamitentiam  perderent.  Absque  nlla  spe  decoris.  Rio. 
reddendse  sibi   unquam  Ecdesise  :  quales  snpra         (88)  Alicui  humaniari  reo.  Quia  quod  peceavitt 

dixit  jejunas  pacis  lacrymas,  quse  nibii  amplius  ab  id  peccasse  homanitas  videalur.  Rig. 
Bcciesi»  sinu  reialursei  quam  publicationem  de-» 


1065 


LIBER  DB  PUDICITIA. 


1066 


•um  de  corpore  suo,  el  quidem  per  iDcesium.  Si  a  Deo;nupti  vero  de  mundo  recogiteniyquomodopla^ 


Tis  omn«m  notitiam  Apostoli  ebibere,  ut  intelligas 

quanta   securi   censursB   omnem   silvam    libidinum 

caedat,  ct  eradicet,  et  excaudicet,  ne  quidquam  de 

recidivo   ^^   fruticare    permittat ,   aspice    illum    a 

justa  fhige  naturse,  a  matrimonii  dico  pomo,  ani- 

mas  jejunare  cupientem :  De  quibus  autem  scripsistis^ 

bonum  est  homini  mulierem  non  contingere :  sed 

propter  fornicaiionem  unusquisque  uxorem  suam 

habeat ;  vir  uxori^  et  uxor  viro  debitum  reddat 

(/  Cor.  VII,  1  seqq.).  Hujus  boni  fibulam  quis  illum 

nesciat  invitum  relaxasse,  ut  foruicationi  obviam 

issct,  quam  si   cui   indulsit    vel    indulget,  utique 

consilium  remedii  sui  infregit,   et  tenebitur  jam 

frenandis  continentiae  conjugiis,  si   fornicaiio,   ob 

quam   permittuntur ,    non    timebitur  ;    non   enim 

i019  timebitur  quse  ignoscetur.  Ct  tamen  igno- 

visse    se  profitetur  matrimonii   usum ,  non  impe- 

rasse:  vult  enim  omnes  sibi  adhserere  (Ibid,  7). 

Si  autem  licita  ignoscuntur,  illicita  qui  sperant? 

loDuptis  quoque  et  viduis  bonum  esse  dicit  exem- 

plo  ejus  perseverare ;  si  vero  deficerent,  nabere, 

quia  prasest  "'o  nubere  quam  uri  (Ibid.  8,  9).  Qui- 

bns  ore  ignibus  deterius  est  uri  ?  concupiscentiae, 

an  poenae  ?  Atquin,  si  fomicatio  habei  veniam,  non 

nrit  concupiscentia  ejus  :   Apostoli   autem   magis 

esl  pcense   ignibus  providere.  Quod  si   poena  esl 

qnfle  urit,  ergo  veniam  non  habet  fornicatio,  quam 

manet  poena.  Interea  et  divortium  prohibeus,  pro 

co  aat  viduiutia  perseveraniiam  ,  aut  reconcilia-  C  c^^^^®  praetendunt,  omnes  in  luxuriae  et  lasciviee  et 


B 


ceant  conjugio  (I  Cor,  vii,  32-34).  Sic  melius  facere 
pronuntiat  virginis  conservatorem,  quam  erogito- 
rem  (Ibid,  40)  :  sic  et  illam  bealiorem  decernit 
quae,  amisso  viro ,  fidem  ingressa  (89),  amaverit 
occasionem  viduitatis ;  sic  "^^  hsec  omnia  continen- 
tise  consilia  ut  divina  commendat:  Puio^  inquit, 
et  ego  spiritum  Dei  habeo  (Ibid.).  Quis  iste  est 
assertor  audacissimus  omnis  impudicitiae,  mcecho- 
rum  et  fornicatorum  et  incestorum  plane  fidelissi- 
mus  advocatus,  quibus  honorandis  suscepit  hanc 
eausam  adversus  Spiritum  sanctum ,  ut  falsum 
testimonium  recitet  de  Apostolo  ejus  ?  Nihil  tale 
Paulus  indulsit,  qui  tantam  carnis  necessitatem  de 
probis  etiam  tilulis  oblitterare  conatur.  Indulget 
sane  non  adulteria,  sed  nuptias :  parcit  sane  ma- 
trimoniis,  non  stupris  :  tentat  ne  naturse  quidem 
ignoscere,  ne  culpae  blandiatur ;  studet  compescere 
benedictionis  concubitum,  ne  malcdictionis  excu- 
setur.  Hoc  ei  supererat,  camem  vel  a  sordibus 
purgare  ;  a  maculis  enim  non  potest.  Sed  est 
hoc  solemne  perversis  et  idioiis  et  hsereiicis,  jam 
et  Psychicis  universis,  alicujus  capituli  ancipitis 
occasione,  adversus  i013  exercitum  seutentia- 
rum  instrumenii  totius  armari. 

CAPUT  XVII. 

Provoca  ad  apostolicam  aciem  ;  aspice  Epistolas 
ejuB ;  omnes  pro  pudicitia,  pro  castitate,  pro  san«> 


lionem  pacis  Dominico  praeccpto  adversus  mcechiam 
procurat,  qaia  qui  dimiserit  uxorem  praster  cau^^ 
sam  mcechioBy  facit  eam  mcechari ;  et  qui  dimissam 
a  viro  ducity  mcechatur  (Matth,  v,  32).  Quanta  re- 
media  Spirilus  sanctus  instaurat,  ne  id  scilicet 
denuo  admittatur,  quod  ignosci  denuo  non  vult! 
Jam  si  usquequaque  opiimum  dicit  homini  sic  esse  : 
Junctus  es  uxori,  ne  qucesieris  solutionem,  ut  moechiae 
locum  Don  des.  Solutus  es  ab  uxore,  ne  quassieris 
uxoremj  ut  opportunitatem  tibi  serves.  Quod  et  si 
duxeris  uxorem,et  si  nupserit  virgo  ^non  peccat ;  pres 
suram  tamen  camis  habebunt  hujusmodi  (I  Cor.  vii, 
S6-S8).  Et  hic  parcendo  permittit.  Gaeterum,  tem- 
pns  in  collecto  constituit,  ut  et  qui  habent  uxores^ 
sic  sint  tanquam  non  habentes  (Ibid.  29) ;  prasterit 
enim  habitus  hujus  mundi  (Ibid.  31),  jam  scilicet 
non  desiderantis :  Crescite  et  multiplicamini  (Gen, 
I,  28).  Sic  valt  nos  proeter  sollicitudinem  degere^ 


libidinis  negotia  jaculantur.  Quid  denique  et  Thessa- 
lonicensibus  scribit  ?  Advocatio  enim  nostra  non  ex 
seductione,  nec  ex  immunditia  (I  Thess.  ii,  3) ;  et : 
Hasc  est  voluntas  Dei,  sanctimoniavestraj  abstinere 
vos  a  fomicatione,  scire  unumquemque  vas  suum 
possidere  in  sanctimonia  et  honore^  non  in  libidine 
concupiscentiasy  sicut  nationes  quoe  Deum  ignorant 
(I  Thess.  IV,  3-5).  Quid  Galatse  legunt?  Mani" 
festa  sunt  opera  carnis,  Quaenam  ista?  In  pri- 
mis  posuit  fornicationem  (90),  immunditiam,  la- 
sciviam,  quas  prasdico  vobis  sicut  prasdixi,  quod  qui 
talia  agunty  regnum  Dei  non  sunt  consecuturi  ho^ 
rediiaie  (Galat,  v,  19).  Romani  vero  quid  magis  di- 
«cunt^  quamnon  derelinquereDominum  post  fidem? 
Quid  ergo  dicemus  ?  perseverabimus  '^^  in  delinquen- 
tia,  ut  superet  gratia  ?  Absit !  Qui  mortui  sumus  de^ 
linquentice ,  quomodo  vivemus  in  ea  adhuc  ?  An 
ignoratis,  quod  qui  tincti  sumus  in  Christo  Jesu^ 
in  mortem  ejus  sumus  tincti  ?  Consepulti  ergo  illi 


quia  innupti  de  Domino  curent,  quomodo  placeant 

Variae  lectiones. 
w  Reciduo  Oberth,  Seml.  "'o  Praestat  Lat,  •?!  Si  Oberth.  SemU  "^2  Perferemus  Gelen 

Commentarius. 


(89)  Fidem  ingressa .  Montanizat  Tertullianus, 
sic  reprobans  nuptias  ejus  quae  vidua  post  fidei 
ingressum  facta  esl .  Hunc  esse  sensum  Auctoris 
patet  libris  de  Exhort.  Cast.  et  de  Monog.  Edd.  ex 

(90)  In  primis  posuit  fomicationem.  Fornicatio- 
nis  gravitatem  bic  oxpendit,  maximumque  dictum 

Patrol.  il 


probat  ex  Apostolo.  Quo  nimirum  teslimonio  con- 
vincuntur  ii  qui  eam  a  peccato  eximunt,  ut  morbo 
et  vitio  suo  obsequantur.  Qui  quavis  data  occasione 
illud  probare  conatur,  muUiplici  et  ventosa  verbo- 
rum  circuitione,  neque  tantum  laici,  verum  etiam 
(quod  pudet  dicere)  episcopi.  Neminem  hic  indicare 
jubet  modestia.  Lb  Pr. 

34 


10C7 


TERTULLIANI  OPBBUM  PAHS  U.  -  SBRIBS  II,  MORALL^. 


1068 


sumus  per  baptismum  in  mortem:  ut  sicut  Christus  ■  Chrislianos,  eo  quod  se  tradidissent  in  opcratlonea 

»-  m         •  *  m  a  •  *  A       ^  *  A  *  **      • J  •  *  *  .^^     ^ *  WT  A      •        •  a  •  J  • 


resurrexit  a  mortuis,  ita  et  nos  in  novitate  mtce  ince^ 
damus.  Sienim  consepulli''^  sumus  simulacromortis 
ejuSy  sedet  resurrectioniserimu^^  hocscientesquod 
vetus  homo  noster  confixus  est  illi»  Si  autem  mor- 
tui  sumus  cum  ChristOf  credimus  quod  et  con- 
vivemus  cum  illo,  scientes  quod  Christus  sus" 
citatus  a  mortuis^  jam  non  moriatur^  mors  non 
jam  dominetur  ejus,  Quod  enim  mortuus  est  de^ 
linquentice,  mortuus  est  semel ;  quod  autem  vivit, 
Deo  vivit.  Ita  et  reputate  vosmetipsos  mortuos  qui^ 
dem  delinquentia^  viventes  autem  Deoper  Christum 
Jesum(Rom.  vi,  i-11).  Igitur  semel  Ghristo  mortuo, 
uemo  potest  post  "^^  Christum  mortuus  delinquen- 

lisB,  et  maxime  tanUe,  reviviscere :  aut  si  possit     ^-_    ^.   . 

fomicatio  et  moechia  denuo   admiiti «    poterit  et  B  {Ephes,  y,  3-5).  Quis  seducil  inanibns  verbia,  ma 


immundilise  omnis :  Vos  autem,  inquit,  nqn  sic 
dicistis  Christum  (Ephes.  iv,  20).  Ei  iterum  sie 
dicit :  Qui  furabatur,  jam  non  furetur  (Ibid.  26-i8). 
Sed  et  qui  moechabatur  bactenus,  non  moechetiir ;  et 
qui  fomicabaiur  hactenus,  non  foraicetur.  Adjecifltet 
enim  et  haec  si  lalibus  veniam  porrigere  oonaaeaaei* 
vel  porrigi  omnino  voluisset,  qui  nec  verbo  poUui  vo- 
lcns :  Omnisy  inquit,  sermo  turpis  non  procedat  ex  or$ 
vestro  (Ibid.  29).  Item :  Fornicatio  autem  et  m»* 
munditia  omnis  ne  nominetur  quidem  inter  vos,[sicut 
decet  sanctos  (tanto  abest  ut  excusetur),  hoc  seien' 
tes  quod  omnis  fomicator  aut  imimundus  non  ^ 
beat  Dei  regnum.  Nemo  vosseducat  inanibus  tmrto. 
Propter  hoc  venit  ira  Dei  super  fiUos  iner^ 


Ghristus  denuo  mori.  Instat  autem  Apostolus, 
prohii)ens  regnare  delinquentiam  in  corpore  nostro 
mortali  (Ibid,  12),  cujus  infirmitatem  earnis  nove- 
rat.  Sicut  enim  exhibuistis  membra  vestra  famula 
immunditias  et  iniquitati  ad  iniquitatem,  ita  et  nunc 
exhibete  ea  famulajitstitiasin  sanctimoniam  (Ibid. 
13).  Nam,  etsi  habitare  bonum  in  came  sua  (Bom. 
VII,  18)  negavit,  aed  secundum  legem  litterse  in 
qua  fuit ;  secundum  autem  legem  spiritus,  cui  noi 
adnectit,  liberat  ab  infirmitate  camis :  Lex  enim, 
inquit^  spiritus  vita^  manumisit  te  a  1014I  lege 
deUnquentias  ei  mortis  {Rom.  viii,  2).  Licet  enim 
ex  parte  ex  Judaismo  disputare  videatur,  sed  in  nos 


qui  concionatur  remissibilem  esse  moechiam  ?  noa 
iniuens  etiam  fundamenta  ejus  ab  Apoatolo  effoasa, 
cum  ebrietates  et  comessaiiones  compescit,  sicut 
et  hic :  Et  nolite  inebriari  vihot  in  quo  est  luxurie 
[Ibid .  18) .  Demonstrat  et  Golossenaibus  ,  qoB 
membra  mortificent  super  terram,  fomicaiumem, 
immunditiam,  Ulndinem,  concupiscentiam  malam^ 
et  turpiloquium  (Coloss.  ui,  6).  Concede  jam  loi 
ac  talibus  sententiis  unum  illud  quod  tenet :  panei 
multis,  dubia  certis,  obscura  manifestia  adaoibiiB- 
iur  (91).  Etiamsi  pro  certo  Apoatolos  Coriathie 
illi  fornicationem  donasaet,  esset  aiiod  quod  soimI 
contra  institutum  suum  pro  ratione  temporii  (92) 


dirigit  integritatem  et  plenitudinem  disciplinaram,  {  1015  faceret.  Gircumcidit  Timotheum  soIqb,  et 
propter  quos  laborantes  in  lege  per  carnem  mise^     tamen  abstuiit  circumcisiooem. 


rit  Deus  Filium  suum  in  simiUtudinemcamis  deUn- 
quentice,  et  propter  deUnquentiam  damnaverit  de- 
Unquentiam  in  came ;  ut  jus  legis,  inqnit,  impl&' 
retur  in  nobis,  qui  non  secundum  carnem,  sed 
secundum  spiritum  incedimus.  Qui  enim  secundum 
camem  incedunt,  ea  quas  camis  sunt  sapiunt ;  et 
qui  secundum  spiritum,  ea  quce  sunt  spiritus  (Ibid. 
3-5).  Sensum  autem  carnis  mortem  affirmavit 
esse  (Ibid.  6).  Debinc  et  inimicitiam  et  in  Deum, 
et  eos  qui  sunt  in  carne,  id  est  in  sensu  carnis, 
Deo  placere  non  posse  (Ibid.  7).  Et:  Si  secundum 
camem  vivitis,  inquit,  futumm  est  ut  morumini 
(Ibid.  13).  Quid  autem  intelligimus  camis  sensum 
et  carais  vitam,  nisi  quodcunque  pudet  pronun- 
tiare?  caetera  enim  carnis  et  Apostolus  nominasset. 
Proinde  et  Ephesiis  pristinia  reputans,  de  futuro 
monet:  Inqu^setnos  conversati  sumus^facientes 
eoncupiscentias  et  voluptates  camis  (Ephes.  n,  3). 
Notans   denique  illos  qui  se  negassent ,  scilicet 


GAPDT  xyni. 

Sed  hsec,  inquit,  ad  ioterdictionem  porliiiij^al 
omnis  impudicitise  et  addictionem  onuua  pudici* 
tiae  (93),  salvo  tamen  loco  veniae,  quae  non  slaliB 
denegatur ,  si  delicta  damnantur  ,  quando  veoic 
tempus  cum  damnatione  concurrat  quamoxdodit 
Sequebatur  et  hoc  Psychicos  sapere,  et  idoo  re- 
servavimus  buic  loco,  que  aperte  ad  commtai- 
cationem  ecclesiasticam  causis  ejusmodi  nc^iiQdiB 
etiam  antiquitus  causa  sunt.  Nam  et  in  Proferiaii 
Salomon ,  quse  Paromias  dicimus,  speoialiter  di 
moecho  nusquam  expiabili :  Mcechus  autem,  inqoit, 
perindigentiamsensuumperditionemanimasssueee' 
quirit,  dolores  et  dehonestationes  susiinet,  fynomi- 
nia  autem  ejus  non  abolebitur  in  (Bvum.  Plenn  emm 
%eU  indignatU)  viro  non  parcet  in  die  judicii  {Pro9< 
VI,  32*36).  Uocsi  de  ethnico  putaveris  didwn, 
certe  de  fidelibus  jam  audisii  per  cassum  ''^  (94) : 

Yarias  lectiones. 
•'^  Gonsati  Rhen.  Oberth.  Leop.  ''*  Post  ahest  a  Seml.  '^*  Per  Isaiam  Lat.  Leop.  per  caussam   Oberth. 
Seml. 

Gommentarius. 

(9i)  Pauca  muUis.  dubia  certis,  obscura  manifC'  ratione  teroporis  factum,  sicut  drcumcisioaem  li- 

stis  adumbrantur.  Offuscantur,  occultantnr,  ut  jam  mothei;  nihil  enim  habent  inter  se  commune.  Pjui. 

pauca  prsB  multls,  dubia  prae  certis,  obscura  pne  {9d)  Etaddictionemommspudicitioe.Addidipa^ 

manifeslis  minime  compareant.  Lb  Pr.  tor^  cum  quid  proprium  alicui  esse  jubet.  Rio. 

(92)  Pro  ra/toii€  ^empom,  etc.  Peiperam  affirmat  -    - 
veniam  Gorinthio  concessam,  si  admittamus  id  pro 


^94)  Per  cassum.  Latinius,  per  Isaiam,  valdepro- 
babili  coiyectura,  nisi  illud,  per  casium^  ▼oteraoi 


1069 


LIBBR  DE  PUmCITIA. 


1070 


Sxcedite de tnedio  eorum,et  S0paramini,etimmun' gprohro  vilitatis,  ut  emundata.   Quid  ^o  si  et  hic 

«  M       M  *  •  M  •  /  wv        y^  m  tt\        W     l.    ^^  A      A  • ^      ** 1_  _••  !••  •!  -•« 


dum  ne  tetigeritis  {II  Cor.  vi,  17).  Habes  statim 
in  Psalmis  beatum  virum  qui  twn  cUfierU  in  con" 
cilio  impiorum,  et  in  via  peccatorum  non  steterity 
et  in  cathedra  pestiUntias  non  sederit  {PsaL  i,  1). 
Cujus  et  postea  vox  :  Non  sedi  cum  consessu  vani^ 
tatis,  et  cum  inique  agentibus  non  introibo  [hoc  de 
eeclesia  male  agentium  (95)]  et  cum  imptis  non 
sedebo;ei :  Lavabo  cum  innocentibus  manus  meas^ 
et  altare  tuumcircumdaboy  Domine{Psal,  xxx,  4, 5), 
at  solus  plures  '^^  (96),  quoniam  quidem,  cum  sancto 
sanctus  eris^  et  cum  electo  electus  eris,  et  cum  per- 
verso  perversus  eris  (PsaL  xvii,  26).  Et  alibi  :  Pec 
catori  autem  dicit  Dominus  :  Ut  quid  tu  exponis 
justificationes  meas,  et  assumistestamentum  meum 


?B 


respondere  concipias  adimi  quidem  peccatoribus, 
vel  maxime  came  poUutis,  coramuDicationem ,  sed 
ad  praesens  reslituendam ,  scilicet  ex  poeaitentiae 
ambitu,  secundum  illam  clemeQtiam  Dei  qua  ma- 
Yttlt  peccaioris  pocnitentiam  quam  mortem  {Ezech, 
XXXIII,  ll)?hoc  enim  fundamentum  opinionis  ve- 
strse  usquequaque  pulsandum  est.  Dicimus  itaque, 
clementiae  divinae  si  ita  esse  competisset  ^^  demon- 
strationem  sui  etiam  post  fidem  lapsis,  ita  ^^  Aposto* 
IvLsdicereiiNolitecommunicareoperibustenebrarum, 
oisi  poeoiientiam  egerint;  el :  Cum  talibusne  cibum 
quidem  sumere,  nisi  posteaquam  caligas  fratrum 
volutando  detcrserint;  et  :  Qui  templum  Dei  vitia' 
verity  vitiabit  illum  Deus,  nisi  omnium  focorum  ci- 


per  os  tuum  ?  Si  videbas  furem^  currebas  cum  eoi'  ■>  ncres  in  Ecclesia  de  capiie  suo  excusserit  :  debue- 


et  cum  adulteris  portionem  tmm  ponebas  {Psal* 
XLix,  16  seq.).  Hinc  igitur  informatus  et  Apostolus, 
Scripsi^  inquit,  vobis  in  Epistola,  non  commisceri 
fornicatoribus ,  non  utique  fomicatoribus  hujus 
mundi,  et  reliqua :  Cceterum^  oportebat  vos  exire  de 
mundo:  nunc  autem  scribo  vobis,si  qui  frater  nomina- 
iurin  vobis  fomicator,  autidololatra  lOiO  (qaid 
«nim  tam  conjunctum?),  aut  fraudator  (quid  enim 
tam  propinquum  ?),  el  csetera,  cum  talibus  ne  cibum 
^uidem  sumere^  nedum  Eucbarisiiam.  Modicum  '^'^ 
9eiiicet  fermentum  totam  desipit  conspersionem 
(J  Cor.  V,  9  seq.).  Item  ad  Timotheum  :  Manus 
nemini  cUo  imponas^  neque  communices  delictis 


rat  enim  quae  damnaverat  proinde  determinasse, 
quoniam  ^  usque  ^^  et  sub  conditione  damnasset, 
si  temporali  et  condiiionali,  et  non  perpetua  seve- 
ritate  damnasset.  Porro,  cum  in  omnibus  Epistolis 
et  post  fidem  talem  prohibeat  iOl  7  admiiti,  et 
admissum  a  communicatione  detrudat,  sine-spe  coa» 
ditionis  ullius  aut  temporis,  nostrae  magis  sententie 
assisiit  eam  poenitentiam  ostendens  Dominum  malle, 
quse  aute  fidem,  quee  ante  baptisma  morte  peccato- 
ris  potior  habeatur,  semel  diluendi  per  Chrisli  gra- 
tiam,  semel  pro  peccatis  nostris  morte  functi.  Nam 
hoc  eliam  in  sua  persona  Apostolus  statuit.  Affir- 
mans  enim  Ghristum  ad  hoc  venisse,  ut  peccatores 


Menis  (/  Tim,  v,  22).  Item  ad  Ephesios  :  Nolite  Q  salvosfaceret,quorumprimusipsefuisset,({uidad' 


ergo  participes  esse  eorum;  fuistis  enim  aliquando 
tenebras  {Ephes.  v,  7, 8).  Et  adhuc  pressius  :  Nolite 
communicareoperibus  infructuosis  tenebramm,  imo 
et  revindte  ea  :  qw  enim  in  occulto  ab  eis  fiuntj 
turpe  est  edicere  {Ibid.  11).  Quid  turpius  impu- 
dicitiis?  Si  autem  et  ab  otiose  incedente  fratre  de- 
nuntiat  subduci  Thessalonicensibus  (//  Thess.  ni,  6), 
qaanto  magis  et  a  fomicatore  ?  Hsec  enim  consul- 
lata  ''^  sunt  Christi  Ecclesiam  diligentis,  qui  se 
fmfeatradidituti  eamsanctificet,  emundans  lavacro 
aqum  ift  verbo,  ut  sistat  sibi  Ecclesiam  gloriosamf 
mn  habentem  maculam  aut  rugam,  utique  post  la- 
Tacnim,  sed  sit  sancta  et  sine  opprobrio  {Ephes. 
Ty  25-27),  exinde  sdlicet  sine  ruga  vetustatis  '^^  (97), 


jicit?  Et  misericordiam  sum  consecutus,  quoniam 
ignorans  feci  incredulitate  (/  Hm,  i,  16).  Ita  cle- 
mentia  illa  Dei ,  malentis  poenitentiam  peccatoris 
quam  mortem,  ad  ignorantes  adhuc  et  adhuc  incre- 
dulos  spectat,  quorum  causa  iii>erandorum  vene- 
rit  Christus,  non  qui  jam  Deum  norint,  et  sacra« 
mentum  didicerint  fidei.  Quod  si  dementia  Dei  igno- 
raniibus  adhuc  et  infidelibus  competit ,  utique  et 
poenitentia  ad  se  clementiam  invitat,  salva  illa  poe- 
nitentise  specie  post  fidem,  quse  aut  levioribos  de- 
lictis  veniam  ab  episcopo  consequi  poterit,  aut  ma- 
joribus  et  irremissibilibus  a  Deo  solo. 

CAPUT  XIX. 
Sed  quonam    usque  de  Paulo»  quando   etiam 


nt  virgo,  sine  macula  foroicationis,  ut  sponsa,  aine  D  Joannes    nescio  quid    diversae    parti    supplaadere 

Variae  lectiones* 
''0  Et  similes  plures  Jun.  sdlicet  voces  Leop,  ''''  Eucbaristiam  medicam  scilicet  Fran.  ''^  Consulta 
Oberth.  Leop.  ''^  Vaniiatis  Lat.  veritatis  Fran.  ^  Quod  Ven.  «^  Sic  emendat  Lat.  Si  ita  competisset 
dari  reatitutionem   suis  etiam.  «^  Aut  Lat.  ^^  Quonam  Oberth.  SemL  Leop.  ^  Usque  abest  a  Ven. 

Commentarius. 


exemplarium  auctoritate  confirmetur,  ut  sit  in  cas- 
aum,  frustra.  Rio. 

(95)  Hoc  de  ecclesia  male  agentium.  Citata  Psalmi 
verba  torquet  in  Psychicos  suos.  Atque  hoc  colore 
suam  ab  Ecclesia  secessionem  prsetexit.  Rig. 

(96)  Ct  solus  plures.  Iterum  perstringit  Catholi- 
cos ;  et  schisma  suum  consolatur,  quasi  ipse  solus 
innocentia  sua  cinctus  instar  plurium  sit  apud 
Deom.  Quo  sensu  dixit  alias  non  semel,  Ecclesiam 
esse  in  uno  et  altero;  sic  itaque  se,  licet  cum  pau- 


cis  et  licet  solum,  nihilominus,  seque  ac  si  plures, 
aliare  Domini  circumdaturum.  £t  sic  apud  Theo- 
doritum  L'berius  Episc.  Rom.  altercatione  adver- 
sus  Constantium  Cses.  :  OO  hik  xh  eTvat  |jLi  (i6vov  6  Ti|( 
7;(aT&o>(  iXaxToutai  X^yot.  RiG. 

(97)  Sine  ruga  vetustatis.  Hoc  etiam  adversus 
Catliolicos,  qui  de  sua  vetustale  adversus  Montani 
novitatem  pugnabant,  ut  observavimus  supra,  eos 
igiiur  Sepiimius  agnoscit  priores  et  vetustiores,  sed 
arguit  rugas  vetustatis.  Rig. 


lon 


TBRTULLIANI  OPERUM  PARS  If,  -  SERIES  11,  MORALU. 


1072 


videaiur  i  quasi  in  Apocalypsi  manifeste  fornicationi  j^  subjunxerit :  Timidis  autem  et  incredulis  et  prapu- 


posuerit  poenitenliae  auxilium ,  ubi  ad  angelum 
Thyatirenorum  spirilus  mandat  habere  se  adversus 
eum,  quod  teneret  muliererfi^  Jezabel, quaise  pro- 
pheten  dicity  et  docet  atque  seducit  servos  meos  ad 
fornicandum  et  edendum  de  idolothytis,  Et  largitus 
sum  illi  temporis  spatium,  ut  pasnitentiam  iniret^ 
nec  vult  eam  inire  nomine  fomicationis,  Ecce  dabo 
eam  in  lectum,  et  moechos  ejus  cum  ipsa  in  maximam 
pressuramy  nisi  posnitentiam  egerint  operum  eju^ 
{Apoc,  II,  20-22).  Bene  autem  quod  aposlolis  et 
fidei  et  disciplinae  regulis  convenit.  Sive  enim  ego, 
inquit,  sive  illif  sic  praMcamus  {II  Cor.  xv,  H). 
Totius  itaque  sacrameoti  interest  nihil  credere  ab 
Joanne  concessum,  quod  a  Paulo  sic  denegatum. 
Hanc  sequalilatem  Spiritus  sancti  qui  observaveril, 
ab  ipso  deducetur  in  sensus  ejus.  Haerelicam  enim 
feminam ,  quse  quod  didicerat  a  Nicolaitis  docere 
susceperat,  iOiS  in  Ecclesiam  latenier  introdu- 
cebat,  et  merito  ad  poenitentiam  urgcbat.  Cui  enim 
dubium  est  haereticum  instiiulione  deceptum,  co- 
gnito  postmodum  casu  et  poenitentia  expiato,  et 
veniam  consequi,  et  in  Ecctesiam  redigi  (98)  ?  Unde 
et  apud  nos  ut  ethnico  par,  imo  et  super  elhnicum 
hsereticus  eliam  per  baptisma  veritatis  (99)  utroque 
bomine  ^  purgatus  (1)  admittitur.  Aut  si  certus  es 
mulierem  illam,  post  fidem  vivam,  in  hseresin  post- 
ea  exspirasse,  ut  non  quasi  hsereticse,  sed  quasi 
fideli  peccatrici,  veniam  ex  poenitentia  vindices  ^, 
sane  agat  poenitentiam,  sed  in  finem  mcechise  (2), 


diosis  (4)  et  fornicatoribus  et  homicidis  et  veneficis  et 
idololatris  particula  in  stagno  ignis  et  sulphuris, 
quod  est  mors  secunda  (Apoc.  xxi,  18).  Sic  et  rur- 
8us  :  Beati  qui  ex  prasceptis  agunt^  ut  in  lignum  vitce 
habeantpotestatem^  et  in  portas  ad  introeundum  in 
sanctam  civitatem,  Canis,  veneficus^  fornicator,  ho- 
micida,  foras  {Apoc.  xxii,  11,  15) ;  utique  qui  noo 
ex  praeceplis  agant  :  illorum  est  enim  foras  dari  qui 
intus  fuerunt.  Gaetorum,  quid  mihi  eos  qui  foris 
suntjudicare  {I  Cor.  v,  42)?  praecesserat.  De  epi- 
stola  quoque  Joannis  carpunt  stalim.  Diclum  est : 
Sanguis  Filii  ejus  emundat  nos  ab  omni  delicto 
{I  Joan.  I,  7).  Semper  ergo  et  omnifariam  delinque- 
inus,  si  semper  et  ab  omni  delicto  emundatnos  ille; 
P  tui  si  non  semper,  non  etiam  post  fidem ;  et  si  noo 
*'  ab  omni  delicio,  non  etiam  a  fomicatione.  Uode 
autem  exorsus  est?  Lumen  prsedixerat  Deom^  et 
tenebras  non  esse  in  illo,  et  mentiri  nos  ai  dieamos 
nos  communionem  habere  cum  eo,  et  in  tenebris 
iOiO  incedamus.  Si  vero,  inquit,  in  lumine  ince- 
damuSj  communionem  cum  eo  habebimus^  ei  tan- 
guis  Jesu  Christi  Domini  nostri  emundat  nos  ab  om- 
ni  delicto  (Ibid,  5  seqq.).  Ergo  in  lumine  incedao- 
tes  delinquimus,  el  in  lumine  delinquentef  ennn- 
dabimur?  Nullo  pacto.  Qui  enim  delinquit,  doo  in 
lumine  est,  sed  in  tenebris.  Unde  et  osteDdit  qno- 
modo  emundabimur  a  delicto,  in  lumine  ioeeden- 
tes,  in  quo  delictum  agi  non  potest,  adeo  aic  eoniD- 
dari  nos  ait,  non  qua  delinquamus,  sed  qna  noo 


non   tamen    et    reslitutionem    consecutura.    Haec  p  delinquamus.   Incedentes  enlm  in  lumine,  tenebris 


enim  erit  poenitentia,  qnam  et  nos  deberi  quidem 
agnoscimus  multo  nuigis,  sed  de  venia  Deo  reser- 
vamus.  Denique  ea  Apocalypsis  in  posterioribas 
propudiosos  et  fomicatores ,  sicul  timidos  et  in- 
credulos  et  homicidas  et  veneficos  et  idololatras, 
qui  tale  quid  in  fide  fuerint  ^  (3),  in  stagnum  ignis 
aine  uUa  conditionali  damnatione  decrevit.  Non 
enim  de  ethnicis  videbitur  sapere  cum  de  fidelibus 
pronuntiarit  :  Qui  vicerint^  hcereditate  habebunt 
Uta  ^  et,  ero  illis  Deus,  et  illi  mihi  in  filios;  et  ita 


vero  non  oommunicantes,  emundati  agemus,  noa 
deposito,  sed  non  admisso  delicto.  Haec  esi  enim  vii 
Dominici  sanguinis,  ut  quos  jam  delicto  inunda- 
rit,  et  exinde  in  lumine  constituerit ,  mnndas 
exinde  praestcty  si  in  lumine  incedere  perseve- 
raverint.  Sed  subjicit,  inquis  :  Si  dicamus  nos  di- 
lictumnon  habere^  seducimus  nosmeiipsos^  etveri- 
tas  non  est  in  nobis.  Si  confitemur  delicta  nostra, 
fidelis  etjustus  est  ut  dimittat  ea  nobis,  et  emundd 
nos  ab  omni  injustitia  {Ibid»  8, 9) :  nunquid  ab  im- 


Variae  lectiones. 
85  Quod  mulier  Jezabel  Paris.  ««  Nomine   Jun.  Lat.  ^  Vindicet   Seml.   Oberth.  ^  Fnerit   Fran. 
^Hsereditatem...  istam  Par. 

Gommentarius. 

(98)  In  Ecclesiam  redigi.  In  Ecclesiam  redactus  n  Sic  agal  poenitentiam,  ut  a  moechia  cessel  :  etenlm, 
dicitur  cui  Ecclesia  redditur,  hoc  est  ecclesiasticae  "  ut  supra  dixil,  t  Cessaiio  dclicti  radix  esi  venic. » 


pacis  communicaiio.  Rig. 

(99)  Per  baptisma  veritatis.  Etsi  recte  «  hjereti- 
cum  institutione  deceptum,  cognito  postmodum 
casu  et  poeniientia  expialo,  vcniam  consequi  »  as- 
serat,  tamen  addit  «  per  baptisma  veritatis  purga- 
tum,  »  atque  adeo...  sequebatur  eorum  errorem 
qui  haereticos  ad  Ecclesiam  venientes  baptizandos 
putabant.  Pam. 

(1)  Utroque  homine  purgatus.  Nam  ethnici  ab  hse- 
reticis  ba^tizati,  pro  ethnicis  habebaniur,  hoc  est, 
super  ethnicum  hsereticis.  Itaque  in  orthodoxorum 
Ecclesiam  recipi  si  postularent,  denuo  baptizaban- 
tur,  ila  ul  homine  utroque  ((urgarentur,  ethnico 
illo  veteri,  et  superducto  hffrctico.  Rig. 

CJ)  Sane  agat  poenitentiam,  sed  in  finem  moechioe. 


Hujus  aulem  delicti  veniam  a  Deo  sperandam  esse 
ait  Septimius,  non  ab  Ecclesia,  uti  nec  idololatrisi 
nec  homiciJii.  Hoc  tam  rigide,  ut  moecho  illo  extra 
Ecclcsiam  projecto,  fideles  caeteri  disciplinam  ha- 
beant  non  moechandi.  Sic  cnim  ipse  Apoatoli  verba 
intcrpretatur.  Rig. 

(3)  Qui  tale  quid  in  fide  fuerint.  Hoc  eat,  qui  tile 
quid  post  baptismum  peccaverint.  Rio. 

(4)  Propudiosos.  Propudiosos  vertitur  ab  Andore 
guoa  Graece  est  I6^eXuy(i<voi;,  pro  quo  Volgatas 
intcrpres  exsecrandis,  et  caute  prsetermisit  pecea* 
toribus  et  mendacibusj  eo  guod  non  multo  post  ite- 
rum  qusedam  peccata  remissibilia  agnoscat,  et  io- 
ter  ea  aut  verecundia  aut  necessitate  meniiri.  Pam. 


1073 


LIBER  DB  PUDICrriA. 


1074 


muQdiiia?  Aut  si  ila  est,  ergo  et  ab  idoiolatria.  Sed  a  quotidianae  incursioDis»  quibud  omnes  simus  objecti. 


aliud  in  sensu  est.  Ecce  enim  et  rursus :  Si  dicamus, 
ait,  nos  non  deliquisse^  mendacem  facimus  illum^  et 
sermo  ejus  non  est  in  nobis  {Ibid.  10).  Eoamplius: 
Filioli,  hasc  scripsi  vobis,  ne  delinquatis;  et  sideli- 
queritis,  advocatum  habemus  apud  Deum  Patrem 
Jesum  Christum  justum,  et  ipseplacatio  est  pro  de- 
lictis  nostris  (I  Joan.  ii,  1,  2).  Secnndum  haec, 
inquis,  et  delinquere  nos  et  veniam  habere  consta- 
bit.  Quid  ergo  fiet,  cum  procedens  aliud  invenio  ? 
negat  enim  nos  omnino  delinquere,  et  in  hoc  pluri- 
mum  tractat»  ut  nihil  tale  concedat,  proponens 
ftemcl  a  Ghristo  delicta  deleta,  non  habitura  postea 
veniam  :  in  quo  ^  nos  sensus  ad  admonitionem 
casiimoniae   demandal.    Omnis,   inquit,   qui  habet 


Gui  cnim  non  accidit,  aut  irasci  inique,  et  ultra 
soiis  occasum;  aut  et  manum  immittere,  aut  facile 
maledicere,  aut  temere  jurare,  aut  fidem  pacti  dc- 
struere;  aut  verecundia  aut  necessitate  mentiri?  in 
uegotiis,  in  ofiiciis,  in  quaestu  (5),  in  victu,  in  visu, 
in  auditu  quanta  lentarour,  ut  si  nulla  sit  venia 
islorum,  nemini  salus  compeiat!  Horum  ergo  erit 
vcnia  per  exoraiorem  Patris  Ghristum.  Suot  autem 
et  contraria  istis,  ut  graviora  et  exitiosa,  quee  ve- 
niam  non  capiant,  homicidium,  idololatria,  fraus, 
negatio,  biasphemia,  utique  ct  moechia  et  fornica- 
tio,  et  si  qua  alia  violalio  templi  ^ei.  Horum  ultra 
exorator  non  erit  Ghristus  (6)  :  haec  non  admittet 
omnino  qui  naius  ex  Deo  fuerit^  non  futurus  Dei 


istam,  castificat  semetipsum,  quia  et  ille  castus  B  filius,  si  admiserit.  Ita  Joanni  ratio  constabit  diversi- 


est.  Omnis  qui  facit  delictum,  et  iniquitatem  facit, 
et  delictum  est  iniquitas.  Et  scitis  quod  ille  manifes' 
tatus  sit,  ut  auferat  delicta;  ulique  hactenus  ad- 
miUenda;  siquidem  subjungit :  Omnis  qui  manetin 
illo,non  delinquit:  omnis  quidelinquit,neque  vidit, 
neque  cognovit  eum.  Filioli,  nemo  vos  seducat :  omnis 
guifacitjustitiamjustus  est,  sicut  et  illejustusest. 
Qui  facit  delictum,  ex  diabolo  est,  quoniam  diaba-- 
lusaprimordio  delinquit.  In  hoc  Cfiim  manifestatus 
est  filius  Dei,  ut  solvat  opera  diaboli»  Nam  et  solvit, 
liberan?  hominem  per  lavacrum,  donato  chirogra- 
pho  mortis.  Et  ideo  omnis  qui  ex  Deo  nascitur,  non 
facit  delictum,  quia  semen  Dei  manet  in  illo;  et  non 


tatis,  distinclionem  delictorum  disponenti  ^^  cum  de- 
^nquere  fi)ios  Dei  nunc  adnuit,  nunc  abnuit.  Prospi- 
ciebat  enim  clausulam  litterarum  suarum,  et  illi  prae- 
struebat  hos  sensus,  diclurus  in  fine  manifestius  : 
Siquisscitfratremsuumdelinquere  delictum  nonad 
mortem^  postulabit,  et  dabit  ei  vitam  Dominus,  qui 
non  ad  mortem  delinquit.  Est  enim  delictum  ad 
mortem? non  de  eo  dico  ut  quis postulet{l  Joan.  v, 
16).  Memiuerat  et  ipse  Hieremiam  prohibitum  a 
Deo  deprecari  pro  populo  mortalia  delinquente 
(Jerem.  vii,  16;  xi,  14;  xiv,  11).  Omnis  injustitia 
delictum  est,  et  est  delictum  ad  mortem.  Scimus  aU' 
iem  quodomnis  qui  ex  Deo  natu^  sit^  non  delinquit 


potest  deUnquere,  quia  ex  Deo  natus  est.  In  hoc  ma-  a  (/  Joan,  v,  17,  18);  scilicct  delictum  quod  ad  mor- 


nifesti  sunt  filii  Dei  et  filii  diaboli  (I  Joan.  iii,  3,10). 
In  quo,  nisi  illi  non  delinquendo,  ex  quo  de  Dco 
MMO  nati  sunt ;  isti  delinquendo,  quia  de  diabo- 
io  sunt;  perinde  atque  si  nunquam  sint  ex  Deo 
nati?  Quod  si  dicit  :  Qui  non  est  ju^tus,  ex  Deo 
nan  est,  qui  non  pudicus,  quomodo  rursus  ex  Deo 
fiet,  qui  jam  esse  desiit?  Juxla  est  igitur  ut  exci- 
disse  sibi  dicamus  Joannem  in  prima  quidem  Epi- 
stola  (i,  8)  negantem  nos  sine  deiicto  esse,  nunc 
Yero  praescribentem  non  delinquere  omnino  :  et 
illic  quidem  aliud  de  venia  blandientem,  hic  vero 
dislricte  neganlem  fiiios  Dei  quicunque  deliqucrint. 
Sed  absit!  Nam  nec  ipsi  excidimus  a  qua  digressi 
sumus  dislinctione  delictorum.  Et  hic  enim  illam 


tem  est.  Ita  nihil  jam  superest,  quam  aut  neges 
moechiam  et  fornicationem  mortalia  esse  delicta, 
aut  irremissibilia  fatearis,  pro  quibus  nec  orari  per- 
mitiitur. 

GAPUT  XX. 

Disciplina  igitur  apostolorum  proprie  quidem  in- 
struit  ac  determinat  principaliter  sanctitatis  omnis 
erga  templum  Dei  anlislitem,  et  ubique  de  Eccle- 
sia  eradicanlcm  omne  sacrilegium  pudicitiae  ^^, 
sine  10I91  ulla  restitutionis  meniione.  Volo  ta- 
meo  ex  redundantia  ^^  alicujus  etiam  comitis  apo- 
slolorum  |7)  testimonium  superducere,  idoneum 
confirmandi  de  proximo  jure  disciplinam  magistro- 


Joaanes  commendavit,  quod  sint  quaedam   delicta  D  rum.  Exstat  enim  ei  Barnabae  titulus  ad  Uebraeos, 

Varise  lectiones. 
^  Quae  SemL  Oberth.  ^^  Joannis...  disponentis  Wouw.  cod.  ^^  Impudicitiae  Lat.  ^^  Redundanti  Lat, 

Commentarias. 


(5)  In  negotiis,  in  officiis,  in  qucestu.  Hinc  igilur 
manifestum  est  etiam  priscos  illos  GhristianoF,  ho- 
mines  fuisse,  nempe  humanioribus  isiis  peccatis  ob- 
noxios.  RiG. 

(6)  Horum  ultra  exorator  non  erit  Christus.  Hu- 
mamor  fuil  Augustini  senlentia,  lib.  de  Fide  et  ove- 
ribus.  Nam  et  his  poenitentiam  non  negal  :  «  Qm 
autero  opinantur,  inquit,  et  caetera  eleemosynis 
facilc  compensari,  tria  tamen  mortifera  esse  non 
dobitent  excommunicatione,  donec  poenitentia  hu- 
miiiore  sanetur,  impudicitlam,  idololatriam,  homi- 
eidium.  »  Rig. 


(7)  Alicujus  etiam  comitis  apostolorum.  Quasi  Pe- 
trus  et  Pauius  adeo  prae  caeteris  fuerint  apostoli,  ut 
caeteri  ipsorum  comites  ac  discipuli  censeantur.  Sic 
autem  et  Barnabas  ipse  apostolus,  a  Glemente  Ale- 
xandrino,  lib.  u  Sirom.,  apostolicus,  nuncupatur, 
xa\  ouvspfb;  Tou  IlauXcu.  Et  lib.  v,  oupx?)ptj(a<  Tcj> 
'AtvooToXci).  Sed  ei  Hieronymus,  in  Epistolam  ad  Ga' 
latas,  haec  verba  :  Paulus  apostolus,  non  ab  homi- 
nibus,  neque  per  hominem,  oblique  in  Petrum  et  in 
caeieros  dicta  videri  posse  ait,  quod  non  ab  aposto- 
lis  Paulo  sit  traditum  Evangeiium,  sed  ab  ipso  Jesa 
Christo,  qui  et  illos  apostou»  elegerat.  Rig. 


1075 


TEIITULLIANI  OPERUM  PAR8  H.  -  SERIES  H,  MORALU. 


lOTO 


adeo  satis   auctoritatia  viro  ^,  ut  qnem  Paulas  «  in  carne  ejus  quod  emorluum  delicto  habebatur^ 


juxta  se  constituerit  in  abstinentiae  tenore  :  Aut  ego 
solus  et  Bamabas  non  habemus  hoc  ^^  operandi  po* 
testatem  (/  Cor.  ix,  6)?  Et  utique  receptior  apud 
Ecclesias  Epistola  Barnabae  (8)  illo  apocrypho  Pa- 
store  moechorum  (9).  Monens  itaque  discipulos, 
omissis  omnibus  initiis,  ad  perfectionem  magis 
tendere,  nec  rursus  fundamenta  poenitentiae  jacere 
aboperibus  mortuorum :  Impossibile  est  enim,  inquit» 
eos  quisemel  illuminati  sunt,  et  donum  ccsleste  gus' 
taveruntj  et  participaverunt  Spiritum  sanctum^  et 
verbum  Dei  dulce  gustaverunt,  occidente  jam  asvo 
cum  exciderint,  rursus  revocari  ^  in  pcenitentiam, 
refigentes  cruci  in  semetipsos  Filium  Dei  et  dedeco^ 
rantes,  Terra  enim  quas  bibit  saspius  devenientem  in 


immuDdum  judicari,  nec  expiari  jam  a  sacerdole. 
Ita  moechia  de  pristino  rccidiva  et  unitatem  novi 
coloris,  a  quo  fuerat  exclusa,  commaculans,  im- 
mundabile  est  vilium.  Item  de  domo  :  Si  quas  ma^ 
culce  et  cavositates  annuntiatce  in  parietibu^  sacer^ 
doti  fuissenty  priusquam  introiret  ad  inspiciendam 
eamjubet  auferri  de  domo  omnia,  ita  immunda  nan 
futura  quce  domusessent,  Dehinc  introgressuseacer' 
dos^  si  invenisset  cavositates  viridicantes  vel  rube» 
scenteSy  et  adspectum  earum  humiliorem  citra  por 
rietinam  formam;  exiret  adjanuam  et  secemeret 
domum  illam  septem  diebus,  DehinCt  die  septima 
regressus,  si  animadvertisset  diffusum  inparietibus 
tactum  illumi  imperaret  extrahi  eos  lapides  tn  ^f- 


se  humorem,  et  peperit  herbam  aptam  his  propter  B  bus  lepra  fuisset,  etabjici  extra  civitatem  in  locum 

quos  et  colitur^  benedictionem  Dei  consequitur  :pro' 

ferens  autem  spinas.reproba  et  maledictioniproxi- 

ma,  cujus  finis  in  exustionem  (Hebr.  vi,  4,  8).  Hoo 

qui  ab  aposlolis  didicit  et  cum  apostolis  docuit,  nun- 

quam  moecho  et  fornicatori  (10)  secundam  poeniten- 

tiam  promissam  ah  apostolis  norat;  optime  enim 

legem  interpretabatur,  et  figuras  ejus  jam  in  ipsa 

veritale  servabat.  Ad  hanc  denique  speciem  disci- 

plinse  de  leproso  cautum  fuit  :  Si  autem  varietas 

effloruerit  in  cutemt  et  iotam  cutem  texerit  acapite 

usque  ad  pedes  per  omnem  conspectum^  et  sacerdos 

cum  viderit,  emundabit  eum^  qu^oniam  convertit  in 

album^mundusesU  Qua  verodie visus  fucrit  in  ejus» 


immundum,  et  sumi  alios  lapides  politos  et  solidotj 
et  reponi  loco  pristinorum,  et  pulvere  alio  inUm 
domum  (Levit.  xrv,  34-42).  Oportet  enim  cum  per- 
venitur  ad  summum  sacerdotem  Patris  Christmn, 
de  domo  hominis  nostri  in  tempore  hebdomadis 
auferri  omnia  impedimenta  prius,  ut  munda  sit  que 
remanet  domus,  caro  et  anima ;  el  ubi  introierit  eam 
sermo  Dei,  et  invenerit  maculas  ruboris  el  viroris, 
extrahi  statim,  ct  abjici  foras  sensus  mortiferos  et 
cruentos ;  nam  et  ^ocalypsis  viridi  equo  mortem, 
russeo  autem  praefialorem  imposuit  {Apoc»  yi,  4, 
8);  proque  illis  politos  et  in  compagioem  aptos  et 
firmos  substruit  lapides,  quales  in  Abrahae  6unt  (11), 


m^di  color  vivus,  inquinatus  est  (Levit.  xiii,  12, 13).  Q  ut  ita  bomo  habilis  Deo  sit.  Quod  sipost  recuperatio- 


Gonversum  enim  hominem  1€W!9  de  pristimo  car- 
nis  habitu  in  candorem  fidei,  quae  vitium  et  macula 
aestimatur  in  saeculo,  et  totum  novatum  mundum 
voluil  intelligi,  qui  jam  non  sit  varius,  non  sit 
de  prislino  et  novo  aspersus.  Si  vero  posl  abolitio- 
nem  in  vetuslatem  aliquid  ex  illa  revixerit,  rursum 

Variae  lectiones. 
^  Auctoritati  viri  Fran,  ^s  Hoc  abest  Par.  ^  Renovari  Lat.  ^**  Cavis  Lat. 

Commentarias. 


nem  et  reformationem  (4  2)  t09S  rursus  sacerios 
animadverterit  in  eademdomo  de  pristinis  caussis  " 
aliquidetmaculis  (13),  immundam  eam  pronttnfta- 
vit,  etjussitdeponimaterias lapides etomnemstruc- 
turam  ejus,  et  abjici  in  locum  immundum  ([.etnt.  xiv, 
43-45).  Hic  erit  homo  caro  atque  anima,  qui  pos^ 


(8)  Et  utique  receptior  apud  Ecclesias  Epistola 
Bamabce,  Haec  TertoIIiani  de  Epistola  ad  Hebraeos 
sententia  referlur  ab  Hieronymo,  Catal.  Script.  Eccl. 
in  Paulo.  Ipse  autem  Hieronymus  in  Barnaba,  scri- 
ptam  fuJsse  ait  a  Barnaba  Epistolam  quae  ad  aedifi- 
cilionem  Ecclesiae  pertineret,  verum  inter  scripturas 


iteratione  baptismi  inlelligunt,  et  nominatim  B.  Ad- 
brosius,  lib.  de  Pcenit.,  cap.  2,  et  in  comment...; 
Bpiphanius  (hasres,  69).  Quo  etiam  aoeedit  Chryaos* 
tomus,  cum  aliis  Grsecis  ejus  asseclis,  dum  eodeiD 
modo  interprctatur  illud  Hebr.  x :  Post^uam  acc^ 
mus  veritatis  agnitionem^  non  relinquitur  hostiapro 


apocryphas  relaiam.  Haec  ab  Eusebio  quoquc  recen-  n  peccatis...  Et  cerle  pro  hac  sententia  fachint  phra- 
setur  ^v  Tof;  voOoi{.  Et  tamen  pro  legitima  Barnabae  *•       ~    " 


cilatur  a  Glemcnte  Alex.,  et  ab  Ori^enc  Hb.  i 
contra  Celsumj  catholica  dicitur.  Yidimus  eam 
Gr8ece,fere  integram,  penes  doctissimum  virum  Jac. 
Sirmondum,  cum  Latina  quoque  interprclatione  an- 
tiqua.  Tota  autem  constat  ar^umentis  iisdem  qui- 
bus  utitur  Septimius  noster  Iib.  adversus  Judasos, 
et  lib.  adversus  Marcionem  tertio.  Rig.  —  Uaac  au- 
tem  epistolam  detexerat  noster  Hugo  Menardus  inter 
mss.  codioes  monasterii  Corbeiensis,  primusque  il- 
lam  publici  juris  fecit.  Edd. 

(9)  Illo  apocrypho  Pastore  moschorum.  Moechos 
appeilat  Psycliicos,  qui  Pastoris  librum  reeeperant, 
de  quo  supra. 

(iO)  Ifunquam  moscho  et  fomicatori,  etc.  Quem 
Aiictor  perperam  de  poenitentia  secunda  interpre- 
tatur  locum  jam  dtatum  (Hebr.  ti),  aUi  veteres  de 


ses  Latinae,eo5  qui  semel  illuminati  sunt  rursusreno- 
vari;  et  Graecae  voces,  ^coTtaOivrac  dvoxacvCCciv, 
quas  usurpare  solent  veteres  de  baptizatts.  Pam. 

(11)  Quales  in  Abrahas  fiunt.  Aut  mente  concipien- 
dum,  aut  supplcndum  scriptura  vocabulum  (ilios  : 
alludit  enim  ad  illud  :  Posse  Deum  de  lapidis  istis 
suscitare  filios  Abraha:  (Matth.  iii,  9).  Ria. 

(12)  Postrecuperationem  etreformationem,  Itaqoe 
recuperationem  hic  dicit  pro  curatione  et  sanatkmtj 
ut  supra  immunditiam  dixit  irrecuperabilem.  Ric 

(13)  De  pristinis  caussis  aliquid  et  maculis.  Lati- 
nius  scribendum  monuit  cavis,  Non  temere,  niBt 
supra  Icgimus  maculas  et  cavositates.  Ybum  taines 
retineri  caussis^  quia  hoc  vocabulo  Septimias  fre- 
quenter  et  labes  et  vitia  significat.  Sie  supra  qvas 
dixeral  caussas,  explicat  schismata,  aemalatieBes, 
dissensiones,  praesumptiones,  etc.  Rig. 


1077 


LIBER  DB  PODIGITIA. 


1078 


haptisma  et  iatroitum  sacerdotum  reformatus,  de-* 
Doo  resumit  scabra  et  maculas  carnis,  et  abjicitur 
extra  eivitatcm  in  locum  immundum;  deditus  sci- 
licet  Sataose  in  carnis  interitum  (/  Cor.  v,  4,  5) ; 
Dec  ampiius  resedificatur  in  Ecclesia  post  ruioam. 
Sic  et  de  famulse  concubitu,  quae  homini  esset  re« 
servata,  necdum  redempta,  necdum  liberata  :  Pro' 
spicietur,  ioquit,  illi,  et  non  morietur  (Leuit,  xix, 
20)^  quia  nondum  est  manumissa  cui  servabatur. 
Nondum  enim  caro  a  Christo  manumissa,  cui  ser» 
vabatur,  impune  contaminabatur,  ita  ]am  manu- 
missa  non  habet  veniam  (14). 

CAPUT  XXI. 
Haec  si  apostoli  magis  norant,  magis  utique  cura- 
bant.  Sed  et  in  hunc  jam  gradum  decurram,  exccr- 
nens  (15)inter  doctrinam  apostolorumetpotestatcm. 
Disciplina  hominem  gubernat,  potestas  assignat, 
seorsum  quod  potestas,  spiritus  autem  Deus  (16). 
Quid  autem  docebat?  non  communicaodum  operi- 
bus  lenebrarum  (Ephes.  v,  11).  Observa  quod  jubet. 
Quis  autem  poterat  donare  delicta?  hoc  solius  ip- 
sius  est  (17).  Quis  enim  dimittit  delicta,  ni  solus 
Deus  (18)  {Marc.  ii^  7)?  et  utique  mortalia  quae  in 
ipsum  fuerint  admissa  et  in  templum  ejus;  nam  tibi 
quae  in  te  reatum  habeant,  etiam  septuagies  septies 
juberis  indulgere  lO^^i  in  persona  Petri  (Matth. 
xvm,  22).  Itaque,  si  et  ipsos  beatos  apostolos  tale 
aliquid  indulsisse  ^  coostaret,  cujus  venia  a  Deo, 
non  ab  homine*  compcteret,  non  ex  disciplioa,  sed 
ex  potestale  fecisse.  Nam  et  mortuos  suscitaverunt, 
quod  Deus  solus ;  et  debiles  redintegraverunt,  quod 


A  nemo  nisi  Christus;  imo  et  plagas  inflixerunt,  quod 
noluit  Christus.  Non  enim  decebat  eum  saevire,  qui 
pati  venerat.  Percussus  est  Anauias  et  Elimas,  Aoanias 
morte,  Elimas  C8ecitale(ic^  v,  5  ;xiii,  11),  ut  hoc  ipso 
probaretur  ^  Christum  et  hsec  facere  potuisse.  Sic 
et  prophelse  caedem  et  cum  ea  moechiam  poeniten- 
'tibus  ignoverunt,  quia  et  severitatis  documenta  fe- 
eerunt.  Exhibe  igitur  et  nunc  mihi,  apostolice  (19), 
prophetica  exempla,  et  agnoscam  divinitatem  (20), 
et  vindica  tibi  delictorum  ejuscemodi  remittendorum 
potestatem.  Quod  si  disciplinse  solius  officia  sortitus 
es,  nec  imperio  pnesidere,  sed  ministerio,  quis  aut 
quantus  es  indulgere?  qui  neque  prophctam,  nec 

p  apostolum  exhibens,  cares  ea  virtute  cujusest  indul- 
gere?  Sed  habet,  inquis,  potestatem  Ecclesia  delicta 
donandi.  Hoc  ego  magis  et  agnosco  et  dispono,  qui 
ipsum  Paracletum  in  prophetis  novis  habeo  dicen- 
tcm  :  Potest  Ecclesia  donare  delictum,  sed  non  fa* 
ciam>  ne  et  alia  delinquant.  Quid,  si  pseudoprophe- 
ticus  spiritus  pronuntiavit  (21 )  ?  Atqui  magis  eversoris 
fnisset,  et  semetipsuin  de  clemenlia  commen- 
dare,  et  cseteros  ad  delinquentiam  temperare.  Aut 
si  et  hoc  secundum  spiritum  veritatis  affectare  ges- 
tivil,  ergo  spiritus  veritatis  potest  quidem  indulgere 
foroicatoribus  1095  veniam,  sed  cum  plurium  malo 
non  vult.  De  tua  nunc  sententia  quaero,  unde  hoe 
jus  Ecclesiae  usurpe).  Si,  quia  dixerit  Petro  Domi- 

A  nns :  Super  hancpetram  mdificabo  Ecclesiammeam; 
tibi  dedi  claves  regni  coslestis,  vel :  Quascumque  alli- 
gaveris  velsolveris interra^  erunt  alligata vel  soluta 
in  coslis  {Matth.  xvi,  18,  19);  idcirco  praesumis  et 


Variae  lectiones. 
^  Si  et  ipsis  beatis  apostolis...  indulsisset  Par,  ^  Ipsum  probaret  Par. 

Gommentarius. 


(1 4)  Jam  manumissa  non  habet  veniam.  Atc[ui  ne- 
que  hic  recte  concludit  Auctor  post  manumissionem 
non  haberi  veniam  adulterii,  eo  quod  illa  famula  re- 
servata,  id  est  desponsata  erai  alteri  viro;  quod 
non  incurreretur,  si  manumissa  tantum  esset;  et  sic 
nihil  ad  institulum  Auctoris.  Pam. 

(15)  Excernens  pro  discernens.  Pam. 

(16)  Disciplina  haminem  gubernat ;  potestas  assi* 
fffuU,  seorsum  quod  potestas :  Spiritus  autem  Deus. 
nmc  corrupta  esse  nemo  negaverit.  Quis  autem  abs- 
que  veterum  exemplarium  auctoritate  certi  quid- 
quam  repromitiat?  Tamen  et  juvabit  nonnihil  mte- 
rim  tentasse.  Nam  et  sensus  et  verba  redire  viden- 
tur  si  legimus,  c  Disciplina  hominem  gubernat  : 
potestas  assignat.  Seorsum,  quid  potestas?  Spiritus  : 
Spintus  aulem  Deus.  »  Rig.  —  Lalinius  hunc  locum 
sic  emendat :  «  Potestas  assignat;sed  rursum,  quid 
potestas,  spiritus.  Spiritus  autem  Deus  est.  »  Edd. 
— -  Potestas  hominem  assignat,  demonstrat,  exi- 
mium  ostendit,  xAp«xT/)p(CEi-  Iiaque,  data  Petro  po- 
testas  Petri  personam  assignat,  ut  ad  Petri  duntaxal 
personam  potestas  pertinuerit.  Hoc  vere  ait  Tertul- 
lianus.  Sed  visum  aliter  Patribus  plcrisque  omni- 
bus.  RiG. 

(17)  Hoc  solius  ipsius  est.  Dei  scilicct,  sive  Spi- 
rilus.  Ri6. 

(18)  Quis  enim  dimittit  delicta,  nisi  solus  Deusf 
In  primis  non  Christi,  sed  Pharisseorum  hsec  fuit  affir- 
matio  {Marc.  ii,  7;  Lu^.  v,  21).  Deinde  sibi  etiam 
tanquara  homini  communicatam  eam  poleslatem 
Chrisias  asserit,  cum  addit :  Ut  autem  sciaHs  quia 


Filius  hominis  habet  potestatem  in  terradimittendi 
peccata,  etc.  Et  vero  eamdem  potestatem  apostolis 
communicavit,  Matth.  xviii,  18,  et  maxime  Joan. 
XX,  23  :  Quorum  remiseritis,  inquit,  peccata^  re- 
mittentur  eis,  et  quorumretinueritis,  retenta  sunt, 
Qua  veritate  Auctor  conviclus,  etsi  eam  scripturam 
ex  proposito  omittat,  quia  sibi  contrariami  tamen 
negare  non  potest «  ipsos  beatos  apostolos  tale  ali- 
D  quid  indulsisse... »  Sed  depravat,  dum  adjicit,  «  non 
ex  disciplioa,  sed  ex  potestate fecisse;  »  cum  tamen... 
suae  ecclesise  montanisiicse  eam  potestatem  con- 
cessam  fateatur.  Pam. 

(19)  Exhibeigituretnunc  mihi,  apostolice.  Apos- 
tolicum  vocat  eadem  forma  qua  supra,  Pontificem 
maximum,  et  episcopum  episcoporum,  et  pastorem 
bonum,  et  benedictum  Papam.  Rig.  —  Cfum  haud 
dubie  de  Romano  Pontifice  loquatur,  vel  hinc  Eccle- 
siae  Romanse  confirmat  auctoritatem.  quod  ejus 
caput  apostolicum  vocet,  utpote  apostolorum  succes- 
sorem,  sicuti  ipse  apertius  lib.  iv  Carminum  adver^ 
sus  Marcionem,  cap.  8.  Remansit  autem  ea  appel- 
latio  in  hodiemum  diem.  Pam. 

(20)  Et  agnoscam  divinitatem.  Et  agnoscam  te  di- 
vina  virtute  ac  potestate  assignatum.  Rig. 

(21)  Quid  si  pseudopropheticus  spiritus  pronun- 
tiavit  ?  Verba  sunt  cathoiici,  quem  Psychicum  vo- 
cat.  RiG. 

(22)  Et  ad  te  derivasse  solvendi  et  alligandipo- 
testatem.  Major  fides  habenda  Auctori  cum  adhuc 
calholicus  esset,  quam  nunc  hseretico   et  contra 


1079 


TERTULLIANI  OPERUM  PARS  U.  -  SERIES  U,  HORALIA. 


loeo 


ad  te  derivaste  solvendi  et  alligandi  polestatem  (22),  ■  etiaoi  septuagies  delinqnenti  in  emn  fratri  iodul- 


B 


id  est  ad  omnem  Ecclesiam  Petri  propinquam  (23); 
qualis  es  evertens  atque  commutans  manifestam  Do- 
mini  intentionem  personaliter  hoc  Petro  confefen- 
tcm :  Super  te,  inq}i\i,(edificabo  Ecclesiammeam  (24); 
et  :  Dabo  tibi  claves,  non  Ecclesiae,  et :  QuoRCunque 
solveris  vel  alligaveris,  non  quae  solverint  vel  alli- 
gaverint.  Sic  enim  et  exitus  docet.  In  ipso  Ecclcsla 
exstrucla  est,  id  est  per  ipsum,  ipse  clavem  im- 
buit  (26) ;  vide  quam  :  Viri  Israelita^,  auribus  man- 
date  quce  dico :  Jesum  Nazarenum  virum  a  Deo  vobis 
destinatum  {Act.  ii,  22),  et  reliqua.  Ipse  denique 
primus  in  Ghristi  baplismo  reseravit  aditum  cce- 
lestis  regni,  quo  solvuntur  alligata  retro  delicta,  et 
alligantur  quae  non  fuerint  soluta,  secundum  veram 
salulem;  et  Ananiam  vinxit  vinculo  mortis;  et  de- 
bilem  pedibus  absolvit  vitio  valetudinis  {Act.  lu,  7). 
Sic  et  in  illa  disceptatione  custodiendee  necne 
legis,  primus  omnium  Petrus  Spirilu  instinctus, 
et  de  nationum  vocatione  prsefatus  :  Et  nunc,  in- 
quit,  cur  tentatis  Dominum  de  imponendo  jugo  fra" 
tribus  quod  neque  nos  nequ^  patres  nostris  sufferre 
valuerunt  ?  Sed  10I90  enimper  gratiamJesu  cre* 
dimusnos  salutemconsecuturossicut  etilli  {Act.  xv, 
10,  11).  Hsec  senteniia  et  solvit  quae  omissa  sunt  le- 
gis,  et  alligavit  quse  reservata  sunt.  Adeo  nihil  ad 
delicta  fidelium  capitalia  potestas  solvendi  et  alli- 
gandi  Petro  emancipata.  Cui  si  praeceperat  Dominus 

Variae  lectiones. 
1  Ecclesiae  alii.  ^  Gonfessione  Lat,  Neand.  Leop. 

Gommentarius. 


gere  (Matth.  xviii,  22);  utiqaenihil  postea  alligare, 
id  est  rctinere  mandasset,  nisi  forte  ea  quae  in  Do- 
minum,  non  ia  fratremquis  admiserit;  prsejudicatiir 
enim  non  dimittenda  in  Deum  delicta,  cum  in  tiomiae 
admissa  donantur.  Quid  nunc  et  ad  Ecclesiam,  et 
quidem  tuam,  psychice  ?  Secundam  enim  Petri  per- 
sonam  spiritalibus  potestas  ista  conveniet  (26)  aut 
apostolo,  aut  prophetae.  Nam  et  Ecclesia  proprie  et 
principaliter  ipse  est  Spiritus  io  quo  est  trinitas  (27) 
unius  divinitatis  (28),  Pater  et  Filius  et  Spiritos 
sanctus.  lilam  Ecclesiam  congregat,  quam  Dominus 
in  tribus  posuit.  Atque  ita  exinde  etiam  namenis 
omnis  qui  in  hanc  fidem  conspiraverint,  Ecclesia  ^ 
ab  auciore  el  consecratore  censetur.  Et  ideo  Ecclesia 
quidem  delicta  donabit ;  sed  Ecclesia  Spiritus  per 
spiritalem  hominem,  non  ecclesia  numeras  episco- 
porum  (29) :  Domini  enim,  non  famuli  est  jus  e( 
arbiirium ;  Dei  ipsius,  non  sacerdotis. 

GAPOT  XXII. 
At  lu  jam  et  in  martyras  tuos  effandis  hanc  po- 
testatem,  ut  quisque  ex  conseosione  ^  vincula  in- 
duit  adhuc  moUia  (30),  in  uovo  custodia;  nomine, 
stalim  ambiunt  10I97  mcechi,  statim  adeunt  for- 
nicaiores,  jam  preces  circumsonant,  jam  lacrym» 
circumstagnant  maculati  cujusque;  nec  ulli  magis 
aditum  carceris  redimunt,  quam  qui  Eocleaiam 
perdiderunt  (31).  Yiolantur  viri  ac  feminae  in  tene- 


Ecclesiam  ex  proposito  maxime  hoc  capite  scri-  Q 
benti.  Proinde  antidoti  loco  sufficient  loci  Auctoris 
({uibus  non  semel  super  Petrum  (non  modo  in  ipso, 
id  est  per  ipsum,  sicut  hic  calumniatur]  exstructam 
Ecclcsiam  fatetur,  nempe  lib.  de  Prcescnpt.  cap.  22, 
et  lib.  IV  adversus  Marcionem ;  vel  cum  in  haeresim 
lapsus  esset,  lib.  de  Monogamia,  cap.  8...  Et  vero 
non  personalitcr  B.  Petro  duntaxat  id  dictum,  sed 
derivatum  quoque  in  ejus  successores,  atque  adeo 
Ecclesiam  Romanam  ibidem  videre  est  ex  Patribus. 
Pam. 

(23)  Adomnem  Ecclesiam  Petri  propinquam.  Hoc 
cst,  qu8e  origincm  suam  ad  Pctrum  refcrre  possit. 
Sed  et  aliae  qua^  licet  nullum  ex  apostolis  vel  apo- 
stolicis  auctorem  suum  proferant,  tamen  in  eadem 
fide  conspirantcs,  non  minus  apostolicae  depuiantur, 
pro  consanguinilate  doctrinae.  Sic  ipse  libro  de  Pross- 
cript.  hcereticorum.  Rig.  D 

(24)  Commutans  manifestamDominiintentionem, 
personaliter  hoc  Petro  conferentem :  «  Super  te,  in- 
quit,  asdificaboEcclesiammeam.  »  Non  rectecitantur 
a  Septimio  verba  Gbristi,  quae  sunt  apud  Matth.  xvi, 
18.  Ad  ea  vero  sapientissimae  sunt  observationes 
Ghr^'sostomi.  Rig. 

(25)  Ipse  clavem  imbuit.  Primus  serae  clavem 
inseruit;  clave  a  Deo  concessa  uti  ccepit.  Sic  lib. 
de  Jejuniis  :  «  Ubi  jam  restitutio  hominis  imbui 
potuit.  *  RiG. 

(26)  Spiritalibus  potestas  ista  conveniet.  Paracle- 
ticis,  quos  opponit  Pyschicis.  Rio. 

(27)  Principaliter  tpse  est  spiritus,inquotnnitas. 
Spirilus  est  qjucm  Montano  tribuit,  ct  trinitatem,  ut 
putat  Pamelius,  intelligit  non  sine  stupore  et  de- 
montia,  Montanum,  Priscam  et  Maximillam.  Le  Pr. 

(28)  Spiritus,  in  quo  est  trinitasunius  Divinitatis. 


Haec  adjecisse  videtur  in  opprobrium  Pontificis  Ro- 
mani,  quasi  de  Trinitate  cum  Praxea  sentiret.  Sic 
emmadversus  Prax,  :  c  Duo  negotia  diaboli  Praxeas 
Romae  procuravit  :  prophetiam  expulil,  et  haeresim 
intulit;  Paracletum  fugavit,  et  Patrem  crucifixit.  > 

RlG. 

(29)  Non  Ecclesia  numerusepiscoporum.  Ecclesia, 
inquit,  delicta  donabit,  sed  Ecclesia  Spiritus,  boc  est 
Ecclesia  quae  Spiritu  gloriatar,  qui  Deus  est,  qm 
solus  delicta  donare  potest;  non  ecclesia  quse  vineit 
numero  episcoporum.  Paracleticam  sive  Montani- 
cam  suam  paucitatem  opponit  multitudini  Catboli- 
corum.  Sic  enim  ait  libro  de  Jejuniis,  majorem  vim 
imperftorum,  apud  gloriosissimam  scilicet  multita- 
dinem  Psychicorum.  Rig. 

(30)  Ut  (fuisQue  ex  consensione  vincula  induit 
adhuc  mollia.  Notat  quorumdam  Psychicorum  teefa- 
nas,  qui  ex  compacto  sese  in  carcerem  dabant,  et 
vincula  inducbant,  ut  incoepti  martyrii  fama  sim- 
plices  fidelium,  seu  viros,  seu  feminas,  ob  fomiea* 
tionem  fortc  ab  E^clcsia  relegatos,  coasolandi  mar- 
tyris  affectu  in  carcerem  ventitantes,  fallerent,  «c 
novis  libidinum  maculis  contaminatas  ad  Ecclesiam 
remitlerent  cum  litteris  pacis  ei  comrnunicationis. 
Quales  pacis  lilterae  ab  ejusmodi  nebulonibus,  ijm 
dc  sua  ipsi  pace  periclitabantur?  Haec  Septimms 
dc  Gaiholicis  sub  psychicorum  romine,  sed  jam 
infensus  auctoritati  Gatholicae.  Rig. 

Ex  eo  quod  sequitur  :  «  Illam  Ecclesiam  con^re- 
gat  quam  Dominus  in  tribus  posuit,  >  et  promde 
«  non  Ecclesia  numerus  episcoporum,  >  videor  mifai 
colligere,  etiam  eo  dementiae  vcnisse  Auctorem,  ut 
trium  nomine  in  quibus  consistit  Ecdesia,  intd- 
lexerit  Montanum,  Priscam  et  Maximillaro.  Pam. 

(3i)  Nec  ulli  magis  aditum  carceris  redimunt. 


1061 


LIBER  DE  PUDICITIA. 


1082 


bris  (32)  plane  ex  usu  Hbidinum  noiis,  et  pacem  j|  peccatd,  an,  Surge  et  ambula  ?  Igitur^  ut  sciatis 
ab  his  quaenmt  qui  de  sua  pericHlantur.  Alii  ad      Filium  hominis  habere  dimittendorum  peccatorum 


metalla  confngiunt  (33),  et  inde  communicatores 
reyertuntur,  ubi  jam  aHud  martyrium  necessarium 
est  deUctis  post  martyrium  novis.  Qui  enim  in 
terris  et  in  carne  sine  culpa  ?  quis  martyr  ssecuU 
incola,  denariis  3  supplex,  medico  obnoxius  et  fene- 
ratori  (34)?  Puta  nuoc  sub  gladio  (35)  jam  capite  * 
librato,  puta  in  patibulo  jam  corpore  expanso,  puta 
in  stipite  jam  leone  ^  concesso  (36),  puta  in  axe, 
jam  incendio  astructo  ^,  in  ipsa,  dico,  securitate 
et  possessione  martyrii,  quis  permittit  honiini  do- 
nare  quse  Deo  reservanda  sunt  ?  a  quo  ea  sine  ex- 


in  terris  potestatem,  tibi  dico,  paralytice,  Surge  et 
ambula  {Matth.  ix,  4  seqq.).  Si  Dominus  tantum 
de  potestatis  suae  probaiione  curavit,  uii  traduceret 
cogitatus  ct  ita  imperaret  sanitatem,  ne  non  cre- 
deretur  posse  delicta  dimittere,  non  licet  mihi 
eamdem  potestatem  in  aliquo  sine  eisdem  proba- 
tionibus  credere.  Cum  tamen  mcechis  et  fornica- 
toribus  a  martyre  expostulas  veniam,  ipse  confite- 
ris  ejusmodi  crimina  nonnisi  proprio  martyrio  di- 
luenda,  qui  praesumis  alieno.  Quod  si  est,  jam  et 
martyrium   aliud  erit  baptisma.  Habeo,  enim,  in- 


cusatione  damnata  sunt;  quae  nec  apostoli,  quod  p  quit,  et  aliud  baptisma  (Luc.  xii,  50).  Unde  et  ex 
sciam ,  martyres  et  ipsi ,  donabilia   judicaverunt.  ^  vulnere  lateris   Dominici  aqua  et  sanguis  utrius- 


Dcnique  jam  ad  bestias  depugnaverat  Paulus  Bphesi 
(/  Cor.  XV,  32),  cum  interitum  dccemit  incesto 
(/  Cor.  V,  3  seqq.).  Sufficiat  marlyri  (37)  propria 
delicta  purgasse.  Ingrati  vel  superbi  est  in  alios 
quoque  spargere  quod  pro  magno  fuerit  consecutus. 
Quis  alienam  mortem  sui  solvit,  nisi  solus  Dei 
FiUus  ?  Nam  et  in  ipsa  passione  Hberavit  latronem 
(Luc.  XXIII,  43).  Ad  hoc  enim  venerat,  ut  ipse  a 
deliclo  purus,  et  omnia  sanctas  pro  peccatoribus 
obiret  "^ .  Proinde ,  qui  illnm  aemnlaris  donando 
delicta,  si  nihil  ipse  deliquisti,  plane  patere  pro 
me :  si  vero  peccator  es,  quomodo  oleum   faculae 


que  lavacri  paratura,  manavit  {Joan.  xix,  34).  De- 
beo  ergo  et  primo  lavacro  alium  Uberare,  si  possum 
seeundo,  ingeramusque  ^  in  sinum  necesse  est  (39). 
Queecunque  auctorilas,  qusecunque  ratio  moecho 
et  fornicatori  pacem  ecclesiasticam  reddit,  eadem 
debebit  et  homicidae  et  idololairae  poenilcntibus 
subvenire,  certe  negalori,  et  ntique  ilH  quem  in 
prseHo  confessionis  tormentis  colluctalum  saevitia 
dejecit.  Cseterum,  indignum  Deo  et  iHius  miseri- 
cordia,  qui  poenitentiam  peccatoris  morti  praever- 
tit,  ut  faciiius  in  Ecclesiam  redeant,  qui  subando, 
quam  qui  dimicando  cecideruot.  Urget  nos  dicere 


tuae  sufficere  et  tibi  et  mihi  poterit  ?  Habeo  etiam  C  indiguitas.   Contaminata  potius  corpora   revocabis 


nunc  quo  probem  Christum  (38) .  Si  propterea 
Chrislus  in  martyre  est,  ut  mGechos  et  fornicatores 
martyr  absolval,  occulla  cordis  edicat,  ut  ita  de- 
Hcta  concedal,  et  Christus  est;  sic  enim  Dominus 
Jesua  Christus  potestalem  tOl^S  suam  ostendil : 
Quid  cogitatis  nequam  in  cordibus  vesiris  ?  quid 
enim  facilius  estdicereparalytico :  Dimittuntur  tibi 


quam  cruentata  ?  quse  poenitentia  miserabilior,  titil- 
latam  prostemeus  carnem,  an  vero  laniatam  ?  quae 
justior  venia  in  omnibus  causis,  quam  voluntarius, 
an  quam  invitus  peccator  implorat  ?  Nemo  volens 
negare  compellitur,  nemo  nolcns  fornicatur :  nulla 
ad  libidinem  vis  est,  nisi  ipsa ;  nescit  quod  libct 
cogi.  Negationem  porro   1099  quanta  compel- 


Yariae  lectiones. 
3  Donariis  Lat.  ^   Capiti  Lat.   ^  Leoni  Lat.    ^  Adstricto    Seml.    Oberth.  "^  Obediret  Seml,    Oberth. 
*  Jngeram  usque  Lat. 

Commentarius. 


auam  qui  Ecclesiam  perdiderunt.  Maluit  Lalinius, 
EcclestcBy  ul  de  Ecclesiae  aditu  intelligatur.  Perdi- 
disae   Ecclesiam,   sive  Ecclesiae  adilum  dicuntur , 

3ui  Ecclesia  sunl  ejecli ;  ut  contra,  reddi  Ecclesia 
icitur  quibus  reddunlur  jura  pacis  sive  commu- 
nionis  ecclesiaslicae.  Rig.  D 

(52)  Violantur  viri  ac  feminm  in  tenebris.  Quae  ab 
ethnicis  olim  adversus  Christianos  jaclabantur , 
atrociora  non  erant  istis  quse  Septimius  Psychicis 
suis  infligil.  Rig. 

(33)  Alii  ad  metalla  confugiunt.  Alii,  inquit,  ob 
iDoechiam  aut  fornicaiionem  ejecti,  ethnicis  procu- 
ratoribus  metallorum  corruptis,  ad  metalla  confu- 
giunt,  ac  pro  Christi  nomine  raptos  ad  ea  se  fuisse 
simulant:  unde  mox,  tanquam  degustato  martyrio, 
€d  ecclesiasticae  communionis  pacem  revertunlur. 
Inde  autem  reverluntur  ubi  jam  aUud  martyrium 
necessarium  est,  ob  ea  nimirum  deUcla  quae  dum 
apud  metalla  per  fraudem  iilicitae  pactionis  agerent, 
forma  negaUonis  non  levissima  contraxere.  Quis 
martyr !  in  sseculo  agens  intcr  ethnicos,  damnatis  sup- 
plex,  nempc  hostibus  Dei  et  Chrisli,  moecho  obnoxius 
et  fornicatori,  hoc  est,  idolorum  cultoribus,  veliisdem  • 
quoque  re  ipsa  moechis  et  fomicatoribus,  a  quibus 


tamen  suam   ipse  cum  Ecclesia  pacem  redemit  I 

RlG. 

(34)/)enariM  supplex,  medico  obnoxius  et  fenera- 
tori.  Conjecturam  protuli,  quam  tanti  facio,  quanti 
cssc  per  exemplaria  videbitur.  Rig. 

(35)  Puta  nunc  sub  gladio.  Quasi  diceret :  De- 
mus  autem  istos  de  quibus  supra  diclum  est,  veros 
esse  et  indubitatos  martyres.  Rig. 

(36)  Jam  leone  concesso.  Circo  videlicet  concla- 
manle  Christianis  leonem.  Sic  Ub.  de  Spectaculis : 
c  Illic   in   nos  quotidiani    leones  exposiulantur.   » 

RlG. 

(37)  Sufficiat  marlyri,  etc.  Aul  loquitur  de  mar- 
tyribus  qui  suo  martyrio  baptizabantur,  aut  intelli- 
git  de  omnimoda  purgatione  deUctorum  quam  soHs 
martyribus  tum  ipse  non  semel,  supra,  tum  R.  Cy- 
prianus,  cpist.  52,  ad  Antonianum  ascribit,  ita  ut 
nihil  restet  post  hanc  vitam  purgandum.  Pam. 

(38)  Habeo  nunc  quo  probem  Christum.  Hoc  est, 
habeo  nunc  quo  probem  Christum  pcccata  dimittere, 
non  martyrcm.  Rig. 

(39)  Ingeramusque  in  sinum  necesse  est.  In  sinum 
Psvchicorum,  ut  eorum  contumaciam  confundamus. 

Rl6. 


1063  TBRTULLIANI  OPBRUM  PARS  n.  --SBRIBS  II,  MORALU.  1084 

lunt  (40)  iogenia  carnificis   et  gmiera  poenarum  ?  a  ruot,  in  quas  adhuc  et  diabolos  ipee  svipiral,  ean 

Quis  magis  negavit,  qui  Christum  vexatus,  an  qui  sua  infelicilate,  sed  casta ;  cum  poenitentia  mcerente, 

delectatu?  amisit  ?  qui  cum  amitleret  ^,  doluil  ?  an  sed  non  erubescente  ad  Dominum  de  yenia.  Denoo 

qui  cum  amitteret  iusit  ?  Et  tamen  illae  cicatrices  dimittitur  eis  qui  piaculariter  negavemnt  (42) ;  solis 

Christiano   prselio  insculptae,   et    utique  invidiosse  illis  caro  infirma  esl  (43).  Atqui  nulla  tam  fortis  earo, 

apud  Cbristum  (41),  quia  vicisse  cupierunt,  et  sic  quam  quae  spiritum  elidit. 
quoque  lOSO  gloriosae,  quia  non  vincendo  eesse- 

Varis  lectiones. 
9  Averterei  SemU  Oberth. 

Commentarius. 

(40)  fiegationem  porro  quanta  compellunt^  etc.  qui  peculiariter  negaverunt.  »  Quasi  diceret :  Homi- 
Quid  hoc  est?  fornicaiioaem  idoloIatria'majorem  fa-  nibus  bene  vasatis  ei  bene  peculiatis  favent  Psy- 
cere  ?  ffopviCoc  quidem  peccatum  est  et  grave  et  let-  chici,  qui  poenitentiam  indulgent  moechis,  yase  ae 
halc :  at  idololairia  gravissimum^  pro  quo  tot  suppli-  peculio  suo  abutentibus,  adeoque  Christum  negan- 
cia  in  veteri  Ecclesia,  totque  inslituti  rilus  poenitendi.  tibus,quoties  membra  sua,qu8e  fnere  Christi,  fadnot 
Lb  Pr.                                                                    p  membra  meretricis.  Peculianter  Christum  negant  qoi 

(41)  Inmdiosoe  apud  ChrUtum.  lovidiam  facientes  B  de  peculiosuo  Iudunt,adversus  datam  Christo  fidem. 
Cbristo.  Sic  lib.  dePuga:  «  Malo  invidiam  ei  facere  Rio. 

Evr  voluntatem  ipsius  pereundo.  »  Diximus  supra.  (^43)   Solis  ilU$  caro  in/irma  est.  Libidinosis,  mce- 

iG.  cbis,  fornicaloribus.  Psychicorum  disciplinam  vitn, 

(42)  Denuo  dimittitur  eis  qui  piaculariter  netfa-  perat,  qui  de  tribus  deliclis  mortiferis,  idololatria 
verunt.  Cedat  ventati  pudor,  et  mutarc  scntentiam  sivn  negatione,  homicidio,  et  moechia,  solis  moechis 
nobis  liceat,  si  negare  non  licet  ia  authentico  scri-  Ecclesiam  redderent,  quse  magis  reddenda  videretnr 
ptum  fuisse,  »  Denuo  dimitiitur  eis  qui  pccuiiariter  idololatris,  sive  negantibus,  post  expre-ssam  violentia 
negaverunt.  «  Nam  id  clausula  sequens  evincit.  tormentorum  idololatriam  sivc  negalionem  poeni- 
Ludit  Afer  ambiguo  vocabuli,  et  jaculum  torquet  tentibus,  cum  isti,  non  nisi  asperitate  tormen- 
in  Psychicos,  quale  supra,  cum  exteriores  botulos  torum  coacti,  at  moechi  et  fomieatores,  per  Kbi- 
iisdem  objecit,  qui  luxuria  tenderentur^  et  nuptias  dinem  et  volnptatem  sponte  ipsi  suapte  peccafe» 
repetitas  probarent :  «  Denuo,  inquit,  dimittitur  eis  rint.  Rig. 


Q.  SEPT.  FLOR.  TERTULLIANI 

LIBER 

(1) 


DE  PALLIO  ^'\ 


Argumbntux.  —  Hoc  opusculnm  pro  pallio  apolo-  q  CAPUT^PRIMUM. 

giam  esse,  satirico  sale  inspersam,  apud  Carthagi-  Principes  semper  Africae  (2),  viri  CarthagioiaB- 

nenses  habitam  eruditi  consentiunt.  Cum  enim  a  ses,  vestutate  nobiles,  novitate  felices,  gaudeo  vos 

popularibus  suis  reprehenderetur,  quod  togam  pallio  tam  prosperos  tempornm,  cum  ita  vacat  ac  javat, 

commulasset,  boc  est,  quod  Christi  miliiise  nomen  habitus  denotare  (3).  Pacis  hsec  et  annonae  t  otia: 

dedisset,  satirica  hac  apologia  illi  occurrit:  noluitque  ab  imperio  et  a  coelo  bene  est.  Tamen  etvobis  habi- 

sibi  inconstantiae  crimen  adbaerere,  fuisseque  semper  tus  aliter  olim ;  tunicse  fuere,  et  quidem  in  fama  de 

in  orbe  uoiverso  ab  ipsins  conditu  oCKciorum  com-  subteminis  studio  (4),  et  luminis  concilio  ^  (5),  et 

mutationes.  mensnrse  temperamento ;  quod  neque  trans  crora 

Variae  lectiones. 
1  Bt  annona  et  otia  Salmasius.  ^  Consilio  Rhen.  Franeq.  Paris 

Commentarius. 

(1)  De  Pallio.  Mulla  in  hanc  reni,  adeoque  ad  q  —  Principes  semper  Africas.  Africae  priucipatam 
totius  opuscuJi  lucem  praeclara  tradidit  CI.  Salma-  ^  pcnes  Cartbaginienses  solos  fuisse  nemo  ambigit ; 
sius,  editione  ad  veterum  exemplarium  fidem  accu-  in  hunc  sensum  ita  locuius  est  Apuleius,  lib.  lu  Flo- 
ratissima.  Eam  vero  nos  ubique  fere  hic  sequimur.  rid.  cap.  1,  illudque  his  repetit :  quod  forte  aliis  ob* 
RiG.  servari  potuit.  Merc. 

(2)  Principes  semper  Africa^.  Cum  Tertullianus  (3)  Habitus  denotare.  Denotare  Tertullianus  usn^ 
toio  hoc  libeilo  de  variis  lotius  orbis,  urbium,  alia-      pat  pro  notare  sive  taxare.  Rhen. 

rumque  rerum  mutatiooibus  tractare  debeat,  deque  (4;  De  subteminis  studio.  Commendat  eas  tunicas 

ipdorum  etiam  Cartbagiuiensium  habitus  et  xoXitcCo^  de  subteminis  studio,  quod  studiose  nimirum  dili* 

mutatiooe,  nihil  tamen  eos  quantum  ad  primatum  genterque  textse  essent.  Per  subtemeit  fortaase  totaoi 

attinet  mutasse,  initio  Ubelli  hujus  staiim  cooteslaiur.  .  texturam  intelligit.  Saui. 

Salm.  (5)  De  luminis  concilio.  Eoc  eat,  ob  bene  eom- 


1085 


LIBER   DE  PALLIO. 


lOW 


prodigffi,  nec  intra  genua  inrereeunde,  nec  brachiis  ■  ad   Lydos,  a  Lydis  ad  Romanos,  ut  ab  hum«is 


parse  ^  (6)^  qoc  manibus  arctae,  sed  nec  cingulo 
sinus  dividere  ^  expetitam  (7)  :  quadrata  justiiia 
beatae  lOSl  ia  Tiris  sUbaol  (8).  Pallium  ^,  ex- 
trinsecus  ^  habitus,  et  ipse  quadraagulus,  ab  utro- 
que  iaterum  regestus,  et  cervicibus  circumstrrctus '', 
in  fibulae  morsu  (9)  humeris  adquiescebat  (10). 
Instar  ejus  hodie,  ^sculapio  jam  vestro  (11)  sacer- 
dotium  est.  Sic  ct  in  proximo  soror  civitas  (12) 
vestiebat,  et  sicubi  alibi  (13)  in  Africa  Tyros.  At 
oum  saecularium  sortium  variavit  urna,  ct  Romanis 
Deus  maluit  (14),  soror  quidem  civitas  sttopte  ar- 
bitrio  mutare  properavit,  ut  adpulsum  Scipionem 
ante  jam  de  habitu  salutaret  ^,  Romanum  ^  praeco- 
qua  (15).  Vobis  vero  post  injnrise  beneficium,  ut  B 
scnium,  non  fastigium  ^o  exemptis,  post  Gracchi 
obscena  omnia,  et  Lepidi  violenta  ludibria,  post 
irinas  Pompeii  aras,  et  iongas  Caesaris  raoras,  ubi 
moenia  Statilius  Taurus  imposuit^  solemnia  Sentius 
Saturninus  enarravit  (16),  cum  concordia  juvat,  toga 
oblata  est.  Proh  I  quanlum  circummcavit,  a  Pelasgis 


sublimioris  populi  Carthaginenses  complecteretur  1 
Exinde  tunicam  iongiorem  cinctu  arbitrante  suspen- 
dilis,  et  pallii  jam  teretis  (17)  redundantiam  tabu- 
lata  coDgregatione  (18)  fulcitis  :  el  si  quid  prseterea 
condilio,  vel  dignitas,  vel  temporalitas  (19)  vestit, 
pallium  tamcn  generaliter  vestrum  immemores 
etiam  dcnotatis.  Equidcm  haud  miror  prae  docu- 
mento  superiore.  Nam  et  arietem,  non  quem 
Laberius  reciprocicornem,  lanicutem,  testitrahum  ^^ 
sed  trabes  machina  est,  quae  muros  frangere  mili- 
tat  (20),  nemini  unquam  adhuc  libratum,  illa  dici- 
tur  Garthago. 

Stadiis  aansorriaia  belli. 

(\iT%,,  ^neid.,  lib.  i,  18.) 

108I9  Prima  omnium  (21)  armasse  in  oscil- 
lum  (22)  penduli  impetus,  commeniata  vim  tor- 
meoti  debile  ^  pecoris  caput  viadicantis.  Gum 
tamen  ultimant  tempora  patriae,  et  aries  jam  Ro- 
manus  (23)  in  muros  quondam  suos  andet,  stupuere 


Varise  lectiones. 
8  Parcae  Fran.  Par.  pare  Rhen.  *  Dividente  expedila  Rhen,  expeditum  Salm,  *  Pallii  cod,  mss.  •  Dividea- 
te  atque  quadrata  instila  invins  autem  exlrinsecus  Fran.^  clc.  "^  Circumslractus  Fran,  Par.  ^  Salutasset 
Venet.  Salm.  ^  Romaaa  Fran.  ^^  Fasiidium  Rhen.  ^^  Ei  lanientem  et  tesiilrahum  Leop.  ^^  De  bile  Salm. 

Commentarius. 

missa  et  comparata  colorum  temperameota.  Ipse  —  PrcBCoqm.  Quae  cum  secundo  belio  Punico  ab 
apertissimc  interpretatur,  lib.  de  Pudicitia.  Lumen  allero  Scipionc,  isiius  avo  qui  Carthaginem  evertit, 
de  purpura  dicitur.  Plinius,  ix,  ubi  de  purpura  :  frustra  tentaia  expugnari  non  poluisset,  ultro  se 
«  Omnem  vestem  illuminat,  >  et  apud  Trebellium  Q  Romanorum  diliom  subjecit,  stanlibus  adhuc  Africae 
Pollionem,  «  Chlamides  veri  luminis.  »  Concilium      rebus.  Merc. 


autem    intellige   conciliamentum,    seu   conciiiatio- 
nem.  Rig. 

(6)  ^ec  brachiis  parce.  Verissimum  est  quod  no- 
tavit  Salmasius  ex  veteribus  libris  legendum.  paras^ 
ut  dicatur  parus  (quemidmodum,  rarus).  Rig.  — 
A  quo  adjeciivo  ortum  esse  adverbium  parum, 
ut  a  nimis  nimium,  videtur  Salmasio.  Lbop. 

(7)  Sed  nec  cingulo  sinus  dividere  expetitum*  Sic 
veteres  libri.  Hoc  est,  Olim  noo  expetcbant  nec 
eurabant  Carthaginienses  sinns  veslis  dividere. 
Leop. 

(8)  Quadrata  justitia  beatce  in  viris  stabant.  Justi- 
tiam  tunicarum  dicit  eo  sensu,  quo  {advers.  Hermo^ 
genem),  justitiam  motationis  neutram  in  partem 
mclinantis.  Leop.  -^  Justiliam  vocat  ti{v  <ro(A[ieTp{av. 
Salm. 

(9)  In  fibulas  morsu.  In  fibulse  morsu  est  per 
fibulse  morsum.  Sic  Graeci  Iv  \[^ii  pro  $td[  (^^cu;. 
Salm. 

(10)  Humeris  adquiescebat.  Hoc  depallio  com- 
muni  gnecanico,  quod  in  humeris  fibula  nexum 
sedebat,  et  utrumque  bumeruoi  advelabat.  Salm. 

(11)  JEsculapio  jam  vestro.  Nam  prius  erat  Per- 
gamenorum  duntaxat.  Rig. 

(12)  Soror  civitas.  Utica,  quam  Strabo  secundam 
Tyriorum  coloniam  csse  tradit.  Rhbn. 

(13)  Sicubi  alibi.  Hoc  est,  si  in  aliqua  Africse 
regione  jacefalia  Tyros.  Aliam  vero  Tyrum  fjrae- 
ter  Uticam,  Adrumetum,  et  ipsam  Tyn  coloniam, 
significat.  Edd. 

(14)  Romanis  Deus  maluit.  Aliquanto  enim  tem- 
pore  nutavit  inter  utrumque  populum,  Romanum 
et  Carthaginiensem ,  tuitque  cum  variis  casibus 
immistis  in  ancipiti  spe  ac  metu  uierque  versa- 
rctur.  Merc. 

(15)  Rom>anum  prascoqua.  Praecoci  ac  praefesti- 
natt  Bomani  habitus  ausceptione.  Rie. 


(16)  Solemnia  enarravit.  Hoc  est,  solemnia  effa- 
tus  est  inaugurandae  coloniae  verba.  Rig. 

(17)  Pa//tt  jam  teretis.  Pallium  vestrum  quadra- 
tum  tereti  seu  rotundo  pallio  mutavistis,  hoc  est, 
toga  Romana.  Cui  interpretationi  appositissimum 
testem  Salmasins  adhibuit  veterem  Persii  scholia- 
stem,  qui  togam  esse  ait  purum  pallium  forma 
rotunda,  fusiore  atque  inundante  sinu.  Rig. 

(18)  Tabulata  congregatione.Vmbonecx  pluribns 
tabulalis  coacto,  seu  multiplici  contabulatione  sedi- 
ficato.  Ri6. 

(19)  Temporalitas.  Tempeslas  anni.  Rig.  —  Quia 
(scilicel)  aliter  ia  pace,  aliter  ia  bello,  hieme  aliler 
atque  aestaie.  Salm. 

(20)  Qua;  muros  frangere  militat.  Cujus  militia 
esi  muros  fraugere.  Ri6. 

(21)  Carthago  prima  omniumj  etc.  Machiaa  illa 
quae  aries  dicitur  puoicum  esi  inveatam;  illud  au- 

D  lem  in  oppugnatione  Gaditana  adinvenerunt.  (}u8e 
de  oscillo  postea  Rigaltius,  a  Salmasio  desumpta 
sunt.  Le  Pr. 

(22)  Oscillum.  Libratio,  atojpa,  machinse  ad  in- 
cussionem  et  impetum  libratee.  Sic  describitur  ab 
Athenaeo  Mechanico  Pephasmeni  cuiusdam  Tyrii 
commenlum  adversus  Gaditanos  :  lorbv  (rry^oSc^, 
xa\  SXXov  9LV^  a&Tou  TcXd^tov  apTi{aa(  7capa7cXy)o(u>;  Taf; 
Twv  ^u-jfwv  ^^a^^iv,  iTwrreE  xb  Tety^oc  Thutiyt  l^  ivTioTcaa- 
Tou  Tb  idd^tcv.  RiG.  Id  est :  Malum  cum  erexisset; 
et  ex  illo  alterum  transversum,  phalangum  /t- 
brarum  instar,  suspendisset,  murum  ferire  cospit, 
modo  reducens  transversum  illnm^  modo  promo- 
vens.  Edd. 

(23|  Ariesjam  Romanus.  Qui  olim  fuit  Carthagi- 
niensium.  Eodem  sensu  dixit  ante  :  /Esculapio  jam 
vestro,  qui  nimirum  aotea  Pergameaornm  erat  et 
Romanorum.  Salm. 


1087  TERTULLIANI  OPERIIM  PAR8 II.  -  SERIES  H,  MORALIA.  1068 

ilUeo  GarlhaginieDses,  nt  novum,  exlraneum  inge-  A  ^i^^^^^s,   nunc    sub   divo    splendidus  (29),  nune 


nium  (24) 

TaDtam  td\i  longinqna  valet  mutare  vetoslas. 

(jEn.  lib.  III,  V.  415.) 

Sic  denique  ncc  pallium  agnoscilur. 

CAPUT  U. 

Sit  nunc  aliunde  res,  ne  Poenicum  inter  Romanos 
aut  erubescat,  aut  doleal.  Certe  habilum  vertcre 
nalurift!  totuis  solemne  munus  est.  Fungitur  et  ipso 
mundus  interim  iste  qucm  incumbimus.  Viderit 
Annximander,  si  plures  putat  :  viderit  si  quis 
uspiam  alius  ad  Mcropas,  ul  Silenus,  penes  aures 
Midae  blatit,  aptas  sane  grandioribus  fabulis.  Sod 


nubilo  sordidus  :  aut  imbres  ruunt,  aut  si  qua 
missilia  cum  imbribus,  dehioc  substillum  (30),  et 
denuo  sudum.  Sic  el  mari  ^^  fides  infamis,  dum  et 
fiabris  seque  mutantibus,  de  tranquillo  probum  (31), 
dc  fluslris  tcmperatum  (32),  et  eiiemplo  de  decu- 
manis  inquietat  (33).  Sic  el  terram  si  recenseat 
temporatim  vestiri  amantem,  prope  sis  eamdem 
negare  memor  viridem  cum  conspicis  flavam,  moz 
risurus  et  canam.  Cseteri  quoque  ejus  ornatns 
quid  i^  non  aliud  ex  alio  mutant,  et  montium  sca- 
pulse  decurreodo  (34),  et  fontium  venae  cavil- 
lando  ^^  (35),  et  fluminum  viae  obhumando  ^^  (36). 
Mutavit  ei  totus  orbis   aliquando,  aquis  onmibos 


el  si  quem  Plaio  sestimat  cujus  imago  hic  sit,  etiam  g  obsilus.  Adhuc  maris  conchee,  et  buccinae  peregri- 


ille  habeat  necesse  est  proinde  mulare.  Quippe  si 
mundus,  ex  diversis  substantiis  officiisque  constabit 
ad  formam  ejus  quod  mundus  hic  est :  neque  enim 
mundus,  si  non  ut  mundus  proinde.  Diversa  in 
unum,  ex  d(;mutatione  diversa  sunt.  Deniqne  diver- 
siiutis  discordiam  vices  foederanl.  Ita  mutando  erit 
mundus  omnis  (25),  qui  et  diversitatibus  corpora- 
tus,  et  vicibus  temperatus.  Noslra^certe  metalio  (26), 
quod  clausis  vel  in  totum  11188  homericis  oculis 
Uquel,  totum  versiforme  est.  Dies  et  nox  invicem 
vertunt  Sol  stationibus  annuis,  luua  modulaliooi- 
bus  menstruis  variat.  Siderum  distincta  confusio  (27) 
intcrdum  dejicit  quid,  interdum  (28)  resuscitat.  Cceli 


naulur  in  montibu^,  cupienles  Plaioni  probare 
etiam  ardua  fluitasse.  Sed  et  enalando  rursus,  in 
forma  ^^  muiavii  rursus  orbis,  alius  ^^  idem.  Mutat 
et  nuno  localiler  habitus,  cum  1^M#  situs  laedi- 
tur ;  cum  inter  insulas  nulla  jam  Delos,  harenae  *^ 
Saroos  (37),  ct  (si  ille  (38)  non  mendax  ^o)  eum  ^ 
in  Adantico  Libyam  aut  Asiam  adaequans  quae- 
ritur  ^^ ;  cum  Italiae  quondam  latus,  Hadria  Tyrrhe- 
noque  (|ua^saniibus  mcdiotenus  iater  ceptum,  reli- 
quias  Siliciam  facit ;  cum  tota  illa  plaga  discidii, 
conlcntiosos  aequorum  coilus  angustis  ^^  (39)  relor- 
quens,  novum  vitii  (40)  mari  imbuit  ^\  non  ex- 
spuenlis  naufragia,  sed  devorantis.  Patitur  et  con- 


Variae  lectiones. 

13  Forte  maris,  JMO  sensu  dicitur  mare  infidum,  Edd.  ^*  Si  quid  Ven.  Seml.  ^^  Ebullando  Par.  Rhen, 
16  Obumbrau(io  Franeq.  Rhen.  "  loflrma  Rhen,  infima  a/.  ^^  Aliud  Ven,  ^^  Rhene  Pam. :  insulam 
exiguam  Delo  vicinam,  cui  nomen  Rhene,  commemorat  Septimius,  ^  Et  si  ille  non  mendax  Fran.  et 
Sibylla  non  mendax  Seml,  Ven.  Rig,  Leop.  ^^  JEon  Fran,  Pam,  Leop,  22  Quaerilur  nunc  Fran,  Leop,  nunc 
pro  cura  seq.  ^  Angusliis  Fran,  ^*  Induit  Pam.  Leop. 

Commentarius. 
(24)  Extraneum  ingenium  :  hik  xh  ^ivov  tou  (adx^  O     1^^)  MontiUm  scapuke  decurrendo,  Cum  abruptt 
vniflaToc.  RiG.  —  Sciiicet,  propler  machinee  insuetum      torreniium  impetu  de   scapulis  montium   saxa  in 


gcnus.  Edd. 

(25)  Ita  mutando  mundus  erit  omnis,  Hoc  est, 
nisi  mutaretur  mundus  non  esset,  ex  divcrsis 
qoippe  substantiis    composiius   et  compactus  est. 

SAUi. 

(2^)  Nostra  certe  metatio,  Hic  mundus  quem  in- 
cutiibimus,  in  quo  meiamur.  Salm. 

(27)  Siderum  distincta  confusio*  Optimus  erit 
ipse  sui  interpres,  libro  de  Resurrectione  Carnis : 
Redaccenduntur  et  stellatorum  globi,  redu£untur  et 
siderum  absentim^  quas  temporalis  cUstinctio  exe- 
merat.  Rig. 

(28)  Interdum  dejicit  quid^  interdum^  etc.  Nihil 
aliud  inteilexil  Auctor,  ruam  ortum  et  occasum 
stoUarum,  quse  dejici  et  decidere  dicuntur  cum  oc- 
cidunt,  resuscitari  cum  oriuntur.  Salm. 

(29)  Sub  divo  splendidus.  Subdivum  GTcatOptov, 
sereoum.  Rig. 

(30)  Substillum.  Cum  aqua  de  coelo  ca&ilat  gut- 
tatim.  GIossx,  Substillat,  arpaY^oupta.  Rig. 

(i\)De  tranquillo  pro^um. Tranquillilate  probum, 
tranqiiillum,  ut  de  eo  qucri  nemo  jure  possit.  RiG. 

(32)  De  flustris  temperatum.  Ycotis  agitatum, 
modo  violentis,  modo  remissioribus.  Bio.  —  An 
flusira  hic  temperato  mari  opponiiur  ?  ncquaquam, 
nam  flustra  malaciam  maris  significant.  Salm. 

(33)  De  decumanis  inquietat,  Fluctibus  decuma- 
nis  inquietatur.  Ipse  Tertuilianus,  infra,  «  De  para- 
diso  extermiuat,  »  pro  exterminatur,  et^  c  Posilis 
exuviis  novus  explicat,  »  boc  est,  expUcatur.  Salm. 


imum  devolvuntur.  Salm. 

(35)  Fontium  vence  cavillando.  Cavillari  dicuntar 
fontes,  cum  sui  copiam  facere  desiount,  cava  teliu- 
ris  subeundo  :  tunc  cnim  circumpositos  incolas 
fatlunt,  frustrantur,  et  fraudant.  Salm. 

(36)  Fluminum  vice  obhumando,  Alluvione  flumi- 
nis  alveus  limo  sive  humo  oppletur ;  iia  ut,  occu- 
pato  alvco,  flumen  divcrlerc,  et  viam  sibi  uovain 
facerc  cogatur.  Obhumalio  igitur  cst  alluvio,  icpoc- 
)(^(i)ai(.  Salm. 

(37)  Samos.  Haec  insula,  Plinio  tesle,  repente  e 
mari  emcrscrat.  Pam. 

(38)  Ille,  ScWicH  Plato,  qui  in  Timceo  scribit  in 
mari  Atlantico  insulam  ingentem  submersam.  Aiqui 
de  harum  aliarumque  insularum  interitu  ac  Sicilia, 

D  insula  ex  continente,  latius  in  Apolog,  (c.  40,  col. 
480  ct  481),  ubi  iisdcm  pene  verbis  Tertullianus 
ulitur.  Et  vero  «  nomen  vitii  quod  plaga  illa  disci- 
dii  mari  induit,  »  aut  (ut  Yatic.  codex)  imbuit, 
inlclligo  Rhegium,  quippc  quod  Graece  obrutum  si- 
giiificci  (a  ^i!Yvu|xt).  Frctum  ncmpe  intcr  Siciliam 
et  llaliam  ita  dictum,  quod,  cum  antea  conjuuctie 
csscnl,  medium  iilud  spatium  aquis  obrutum  esset, 
cl  pcr  angustiam  scissum,  sicuti  ex  Sallustio  cital 
Isidor.  Eiym.  lib.  iv,  in  voccm  :  Sicilia,  a  Servio 
mutuatus.  Pam.  el  Edd. 

(30)  Angustis,  id  cst  angustiis.  Edo.  —  Angusta 
dicit,  sicut  GVseci,  diEvi.  Rig. 

(40)  Novum  vitii,  Novum  \ilium.  Sic  ipse  infra, 
endormidis  solocem  pro  endormidem  soklcem.  Rm. 


1089 


LIBBR  DE  PALLIO. 


1090 


tincns  de  coelo,  aut  de  suo.  Aspice  ad  PalaesliDam,  k  telligitis  alibi  stipaotem  copiam,  alibi  deserenlem) 


qua  Jordanes  amnis  finium  arbiter^vastitas  ingens, 
et  orba  regio,  et  frusira  ager;  at  ^s  urbes  retro,  et 
populi  frequenles,  el  solus  audiebat  (41)  ;  dehinc,  ut 
Deus  censor  est  ^^  impietas  ignium  meruit  imbres. 
Hacienus  Sodoma,  cl  nulla  Gomorrha,  et  cinis  om- 
nia,  et  propinquitas  maris  (42)  juxta  cum  solo 
mortein  vivit  2g  (43),  e^  hujuscemodi  nubilo  et 
Tuscia  Vulsinios  ^s  deusta,  quo  magis  de  montibus 
suis  Campania  speret,  erepia  Pompeios  (44).  Sed 
absit !  Uiinam  et  Asia  secura  jam  sil  de  soli  inglu- 
vie  I  Ulinam  et  Africa  semel  voraginem  paverit, 
unicis  (45)  castris  fraudatis  1CI35  expiaia  I  Multa  et 
alia  bujusmodi  detrimenta  habilum  orbis  muta- 
vere  ^^  situsque  movere.  Bellis  quoque  plurimum 


runcare  atque  ruslare  (48)  instiluit,  ut  inde  velul 
ex  snrculis  et  propaginibus,  populi  de  populis, 
urbes  de  urbibus,  pcr  ubique  orbis  pangerentur. 
Transvolavere  redundantium  gentium  examina.  Scy- 
thaB  exubcrant  Persas  :  Phceniccs  in  Africameruclant; 
Romanos  Phryges  pariunt ;  Ghaldieum  semen  in 
iEgyplum  educatur ;  dcliinc,  inde  cum  transducilur, 
Judsea  gens  est.  Sic  et  Hcrculea  posterilas.  Temono 
paritcr  Pcloponnesum  occupando  producunt  ^^.  Sic 
et  lonesNelei  lHSOcomites  Asiam  novis  urbibus 
instruunt.  Sic  et  Gorintbii  cum  Archia  mceniunt 
Syracusas.  Sed  vanum  jam  antiquilas,  quando 
curricula  nostra  (49)  coram.  Quanlum  reformavit 
orbis  sseculum  istud!  quantum  urbium  aut  produxit. 


licuisse  et  tristitia  perget  ^^,  non  minus  quam  re    B  aut  auxit,  aut   reddidil  prsesentis  imperii  triplex 


gnorum  vices  recensere.  Quoties  et  ista  mutave- 
runt  3^  jam  inde  a  Nino  Beli  progenie !  si  tamen 
Ninus  regnaret  ^^  primus,  ut  autumat  superiorum 
profanitas  (46);  ferme  apud  vos  ultra  slylus  non 
solet.  Ab  Assyriis,  si  forte,  aevi  historise  patescunt  ; 
qui  vero  divinas  lectitamus,  ab  ipsius  mundi  nata- 
libus  compotes  sumus.  Sed  laeta  jam  malo  :  quippe 
et  Iseta  rautant.  Denique,  si  quid  mare  diluit, 
coelum  deussit,  terra  subduxit,  gladius  detotondit, 
alias  versura  compensati  (47)  redit.  Nam  et  primi- 
tus  majorem  ambitum  ^^  terra  cassa,  et  vacans 
hominum,  et  sicubi  aliqua  gens  occuparat,  sibimet 
soli  erat.  Itaque  colore  ^  omnia  (si  demum  ^  in« 


virtus  (50),  Deo  tot  Augustis  in  unum  favente ! 
quot  census  transcripti !  quot  populi  repugnati  ^t 
(51) !  quot  ordines  illuslrati  1  quot  barbari  cxclusi ! 
Revera  orbis,  cultissimum  bujus  imperii  rus  est, 
eradicato  omni  aconito  hostilitatis,  et  cacto  (52), 
et  rubo  subdolae  familiaritatis,  concultus  et  amoe- 
nus  ^  (53)  super  Alcinoi  pomeium  (54),  et  Midse 
rosetum. 

CAPUT  m. 


Laudans  igitur  orbem  mutantem,  quid  denotas 
hominem?  Mutant  et  bestise  pro  veste  formam : 
quanquam  et  pavo    pluma    vestis,  et  quidem  de 

Variae  lectiones. 

25  Ager  est  et  Fran.  ^^  Essel  Fran.  ^i  Bibit  Fran.  mortuum  ivit  Salm.  ^a  ^^d,  pristinos  Fran. 
29  Novavere  Fran,  ^o  Licuit.  Sed  piget  iristia  Fran*  Leop.  ^^  Mutaverint  Leop»  ^*  Regnavit  Fran, 
regnare  Salm,  33  Majore  ambitu  Fran,  ^  Geiore...  defereniem  Ven,  ^  Gogitans  omnia  si  domum  Fran. 
colere  omnia  sibi,  domum  Leop,  ^  A  Temeno  pariter  Peloponesum  0.  producuntur  Leop,  ^i  Repurgati 
Salm.  propaginati  Fran,  ^  Consitum  et  amoenum  Fran.  consultus  ct  amcenus,  codex. 

Commentarjus. 
(41)  Solus  audiebat.  Ager  ille  gui  nunc  frustra  est  Q  pensatio  alia  conversione.  Eod. 


(48)  Rustare.  Rustum  seu  ruscus  sunt  rubi  et 
sentes;  unde  ruscare,  sive  ruslare:  unde  et  ru- 
stariae  falccs,  seniibus  eradendis  paratae,  apud  Var- 
ronem,  lib.  i  de  Re  rustica.  Sic  in  Apologetico^ 
V  Edictorum  securibus  rustatis  et  cseditis,  >  c.  4, 
col.  286.  R16. 

(49)  Curricula  nostra.  Saeculum  noslrum,  annis 
currentibus.  R16. 

(50)  Trivlex  virtus.  Id  est,  tres  imperatores  seu 
Augusti,  ae  quibus  statim,  nempe  Severus  pater, 
Antoninus  et  Geta  filii.  R16. 

(51)  Quot  populi  repugnatu  Fiorus,  «  Poenos 
mari  repugnavit.  »  Rio. 

.  (52)  Cacto.  Gactus  folio  spinoso  describitur  a  Pli- 
nio  lib.  XXI,  i,  cap.  16,  et  veteribus  Glossis,  Cac^ 
tum^  dbtdvOa?  6^80;.  Hesychius,  Kdxio;  axavOa,  O^'  tj; 
I3tv     wXTjpi   vs6pb;    i^jpsTa    iyiti    ri   6axa    i^    oiXou;. 

a  quo  Assyriorum  repetenda  brigo,  diximus  olim  n  Rio. 

in  animadversionib.  contra  Prseadam.  De  eo  autem         (53)  Concuttus  et  amosnu^.  ConcuMnm  diciit  quod 


cum  nihil  ferat,  olim  in  ore  omnium  erat  ob  fertili- 
tatem,  et  vix  de  alio  sermones  crant.  R16. 

(42)  Propinquitas  maris.  Hoc  est,  mare  propin- 
quum,  quod  dicitur  mare  Mortuum.  R16. 

(43)  Mortem  vivit.  Veram  putamus  hanc  lectio- 
nem,  etsi  in  Garmine  de  Sodoma  legaiur:  «  Nec 
inare  vivit  ubi  mors  est  maris  illa  quieti.  «  Mare  il- 
lud  etiaranum  visitur  et  vivit,sed  mortuum  vocatur, 
itaque  non  vitam  vivit,  sed  mortem.  R16. 

(44)  Pompeios.  Hanc  urbem,  Vesuvii  obrutam  cine- 
ribus,  excitatam  e  ruinis  tandem  nostris  prope  tem- 
poribus  fuisse,  cuique  satis  notum  est.  Edd. 

(45)  Unicis  castris  fraudatis.  Non  potest  ambi^i 
qain  ista  sint  capienda  de  Cambysee  exercitu  in  Li- 
hycis  Syrtibus,  immensis  arenarum  cuniulis  cooperto 
atque  obruto.  Plat.  in  Alex.  Salm. 

(46)  Vt  autumat  superiorum  profanitas.  De  Nino, 


loquitur  Diodorus  lib.  11  :  HpuiTo;  t&v  e^;  (vioptav 
xa\  p-vi{(A7)V  irapa^E^ofxivuv ,  NTvo;  6  paatXebc  t-biv 
*Aaaup(cov ;  Primus  omnium  qui  in  historiam  et  me^ 
moriam  transierint,  Ninus  rex  Assyriorum.  Lb  Pr. 
(47)  Alias  versura  compensati.  Versura  hic  non 
est  usura  vel  feous,  ut  perperam  vulgo  interpre- 
tantur  ,  sed  ib  dvttaTpo^i&v  vel  I)  diyrtmof^,  ut 
Grsed  calciMones  vocant.  Salm.  —  Id  est,  m  eom- 


alias  simpliciter,  cultum ;  et  est  conirarium  incullo. 

RlG. 

(S4)  Super  Alcinoi  pometum.  Pomaria  Alcinoi 
regis  in  Corcyra  insula  celebrantur  a  Plinio,  lib. 
XIX,  cap.  4.  Meminit  ciiam  Homerus,  lib  vii  Odyss.^ 
CUJU8  verba  citantur  a  Justino  mart.  Adv.  gen. 
Pam. 


1091 


.  TERTULLIANl  UPERUM  PARS  II.  —  SERI6S  II,  MORALIA. 


1092 


cataclistis  ^  (55) ;  imo  omni  concliylio  pressior  *°  i  andaciam  et  Grseiam  ^  nominis  (63);  qnippe   nec 


(56),  qua  colla  florent  (57)  ;et  omni  patagio  (58)  inau- 
ratior,  qua  terga  fulgent ;  et  omni  syrmate  solu- 
tior  (59),  qua  caudac  jacent;  multicolor,  ct  discolor, 
et  vcrslcolor ;  nunquam  ipsa,  semper  alia ;  et  si 
semper  ipsa  quando  alia,  toiies  deuique  mutanda, 
quoties  movenda.  Nominandus  est  et  serpens,  licet 
pone  pavum :  nam  et  iste  quod  soriilus  es(  con- 
vertit,  corium  et  aevum.  Siquidem  ut  seuium  per- 
sensit,  in  angustias  ^^  stipat  (60),  pariterque  spe- 
cum  ingrediens,  ab  11137  ipso  siatim  limiue  era- 
sus,  exuviis  ibidem  relictis  novus  explicat  ^ :  cum 
squamis  et  anni  recusanlur  ^  (61).  Hysna,  si  ob- 
serves,  sexus  annalis  est;  marem  et  feminam  alter- 
nat.  Taceo  cervum,  quod  et  ipse  setatis  suae  arbiter, 
Aerpente  pastus,  veneno  languescit  in  juventutem*  v 
£st  et  quadrupes,  tardigrada,  agrestis,  humilis,' 
aspera ;  lestudinem  pacuvianam  putas  ?  uon  est : 
capit  et  aliis  (62)  bestiola  versiculum,  de  medio- 
cribus  oppido,  sed  nomen  grande  ;  chamaeleontem 
qui  audierisy  iiaud  ante  gnarus,  jam  timebis  ali- 
quid  amplius  cum  leone^  at  cum  offenderis  apud 
vineam   ferme  sub  pampino  totum,   ridebis  illico 


snc^us  est  corpori,  quo  minutioribus  multo  li- 
quet  4»  (64).  Chamaeleon  *^,  pcUicula,  vivit  (65) : 
capilulum  statim  a  dorso,  nam  deficit  cervix ; 
itaque  durum  reflecti,  sed  circumspectu  emissitii 
ocelli,  imo  luminis  puncta  vertiginant :  hebeSy 
fessus  vix  a  terra  suspendit,  molitur  incessnm  sto- 
pens  et  promovet,  gradum  magis  demonstrat  quam 
explicat,  jejunus  scilicet  semper  et  indefectos  ^'', 
osciians  vescilur,  foUicans  (66)  ruminat,  11189  de 
vento  cibns.  Tamen  et  chamaeleon  mutare  totus  ^ 
nec  alius,  valet.  Nam  cum  illi  coloris  proprietas 
una  sit,  ut  quid  accessit,  inde  suffunditur.  Hoc  soli 
ehamseleonli  datum,  quod  vulgo  dictum  est  de  corio 
suo  ludere  (67).  Multa  dicendum  fuit,  ut  ad  bomi- 
nem  prsestructim  pervenirclur  (68).  Honc  quoquo 
primordio  accipitis,  nudus  certe  et  investb  figulo 
8U0  constitit ;  post  demum  sapientiam,  haud  dum 
licitum  (69)  praereptam,  potitur.  Ibidem  quOd  io 
novo  corpore  indebitum  adhuc  pudori  erat,  prote- 
gere  festioans,  in  ficulneis  foliis  interim  circumdat : 
dehinc  cimi  de  originis  loco  exterminat  (70),  pelli- 
tus  orbi  ut  metallo  (71)  datur.  Sed  arcana  ista  nec 


Varise  lectiones. 

33  Cataclitis  Fran.  L^op.  ^  Depressior  Fran.  **  Angusta  se  Fran.  angustias.se  Leop.  ^  Novus  se 
explicat  Leap.  nomis  explicat  SemL  novum  se  explicat  Pam.  ^^  Recursantur  al.  recurantur  al.  ^  Et 
Grseci  jam  Hhen.  egre(|;iam  Salm.  ^  Qui  minutioribus  multo  lic^  Fran.  ^^  Si  inserit  Salm.  ^'^  lodefessus 
Paris.  ^^  Totus,  nec  aUud  Fran. 

Gommentarius. 

(55)  VesHs  de  cataclistis.  De  pretiosis  ac  diligen-  r  £t  Juvenalis : 
tius  asservalis.  Sic  Apuleio  lib.  xi:  «  Chorus  veste  "-      -^— . 

nivea  et  cataclista  pisenitens ;  »  et  Sexto  Empirico  : 
TC^Atov  xa\  xaiaxXefdTov.  Hesych.  KarrdbcXeKrrot,  Iv  Ko* 
p(vOa>  iTatpai  Ttve^,  qusB  scilicet  vulgo  minime  pa- 
rerenl,  qualis  illa  Catulli, 


Servanda  nigris  diligentius  nvis.  Ric. 

(56)  Omni  conchylio  pressior.  Pressa  purpura 
dicitur^  quae  puriu^  et  meracius  lucet.  Etenim  laus 
ei  summa  color  sanguinis  pressi  et  concreti,  nigri- 
cans  aspectu,  idemque  suspecto  refulgens.  Plin.  ix, 
38.  RiG. 

(57)  Qua  colla  /lorent.  Florere,  de  purpura  dici- 
tur.  Ipse  Tertull.  libro  de  IdoU  :  «  Qualis  de  hume- 
ris  cjus  purpura  floreret.  »  Rjg. 


Et  qnidqnid  Grscia  mendax 
Audet  in  historia.  Ric. 

—  Grasciam  nominis.  Sic  legitur  in  codice  Divio- 
nensi. 

(64)  Quo  minuticribus  multo  liquet.  Sic  habent 
libri  veteres,  nisi  cruod  scribunt,  Itcet,  pro  liquet^ 
nec  video  cur  aliiia  mutari  quidquam  debuerit.  Noo 
est,  inquit,  chamseleontis  corpori  succus,quo  mino- 
tioribus  mulio  inseciis  pleiisque  liquet :  hoc  est, 
cujus  liquore  minutiora  multo  non  carent.  Liqoet 
succo,  impersonalitcr  dicitur,  ut  in  prodigiis,  ploit 
lacte,  sanguine,  etc.  Rio. 

(65)  Chamofleon,  pellicula  vitnt.  Btsi  DihU  sit 
aliud  quam  pellicula,  tamen  vivit.  Ri6. 

(66)  Follicans.  In  modum  follis  inflatos.  Rio. 


(58)  Et  omni  patagio.  Paiagium,  unde  palagia  «  (^V  ^^  ^o^  suo  ludere.  Martialis,  m  Cerdonem 
vestis,  nihil  aliud  est  quam  clavus  aurens,  qui  ad  ■»  quenwiw?  tam  ambiUose  fatuum,  ut  de  pecnma 
summam  tunicam  assuebatur :  vulgo  in  matronis     sarciendis  pellibua  quaesita  gladiatores  populo  di- 


patagium  dicebator,  et  clavus  in  viris.  Le  Pr. 

(59)  Omni  syrmate  solutior.  Tragica  vestis :  inde 
et  mulieres  Uneicse  quoque  induebantur  solutim  et 
laxim.  Lac.  —  Ita  vocabantur  a  verbo  Graeco  o^p». 
quia  a  tergo  floebat  et  pone  talos  humi  protraheba- 
tur.  Edd. 

(60)  In  angustias  stipat.  Ipse^  lib.  ad  Martyras : 
<  Rogulus  iii  arcse  genus  stipatus.  »  Rio. 

(61)  £<  anni  recusantur.  Derelinquuniuruna  cum 
exuviis.  Modo  lectum  fuit  explicat,  pro  explicatur. 

Edd. 

(62)  Aliis.Vto  alia,  usurpatum  etiam  CatuUo.  Rio. 

(63)  Audaciam  et  Grosciam  nominis.  Quid  supra 
audaciam,  nisi  impudentiam  ?  Iiaque,  ut  etiam  aliquid 
supra  impudentiam  diceret,  dicit  Graeciam.  Yulgatum 
est  illud  Martialis; 

Sed  Grsci,  quibos  est  nihil  negatom. 


Ebrios  es,  nec  enim  faceres  id  sobrios  unquun, 
Ut  velles  corio  ladere,  Cerdo,  too.  Ric. 

(68)  Ut  ad  hominem  proistructim  pervenireiMr. 
Priestruenda  fuere  multa,  ut  ad  hominem  perve- 
niretur.  Rig.  —  Multa  dicendum  fmt.  Est  Grsecis- 
mos,  sive  imitatio  formse  in  verbalibus  Ttof,  a,  ov. 
adbibitae :  v.  g.  icoXX^  icpdb(Te6v  lart ,  id  est,  mulUk 
agenda  sunt,  de  verbo  ad  verbum,  multa  agendum 
est.  £dd. 

(69)  Haud  dum  licitum.  Adam  enim,  fructom 
vetitum  gustare  volendo,  sapientiam,  qua  ipsi  non- 
dum  liciium  erat  potiri,  praeripere  atteniaviL  Edd. 

(70)  Exterminat.  Id  est,  exterminatur,  expellitur 
de  ortginis  loco^  nempe  de  paradiso.  Eod. 

(71)  Orbi  ut  metallo.  Ut  servus  ad  metalla,  ita  ad 
apioas  et  tnboloa  damnatus  eit  protoparena.  Edd. 


1093 


LIBBR   DB  PALLIU. 


1094 


omnium  nosse.  Credo  jam  de  vestro,  qnod  iEgyptii  A  dehinc  devorat,  mox  ahro  "  reddere,  proinde  si 


narranl,  et  Alexander  digerit  (7i*),|et  mater  ^^  legit 
ea  tempestate  Osiridis,  qua  ad  iilom  ex  Libya  Ammon 
facit  (72),  ovium  dives.  Deniqne  cum  ipsi  so  Mer- 
curium  aulumant  forie  palpati  arietis  mollitie  de- 
lectalum,^  diglubasse  ^^  oviculam  ;  dumque  perten- 
tat,  et  quod  facilitas  materifle  suadebat  (73),  tracta 
proscqucnte  filum  eliquat  ^^  in  resiis  prislini  mo- 
dum,  quem  phylirae  lenus  juuxerat  (74)  exisse  ". 
1039  Scd  vos  omnem  lanicii  dispeosaiionem, 
siructuramque  telarum  Mincrvae  maluistis,  cum 
penes  Arachoen  diligentior  officina.  Exinde  ma- 
teria;  nec  de  ovibus  dico  Milesiis,  et  Selgicis  &«,  et 
Altinis,  aut  quis  Tarentum  vel  Boetica  cluit,  natura 
coloranle,  sed  quoniam  et  arbusta  vesliunt,  et  lini 


necaveris  (78)  animata  jam  stamina  ^  volves. 
Tantam  igitur  paraiuram  materiarum  ingenia  quo- 
que  veslificiose  prosecuta,  primum  tegendo  homini, 
qua  necessitas  praecessit,  dehiuc  et  ornando,  imo 
et  ioflando  qua  ambitio  successit,  varias  indumcn- 
torum  formas  promulgavere ;  quarum  pars  genti- 
litus  inbabitantur,  cseteris  incommunes ;  pars  vero 
passivitus  omnibus  uliles,  ut  hoc  pallium,  et  si 
Graecum  magis,  sed  lingua  jam  penes  Latium  est : 
cum  voce  veslis  intravit.  Atquc  adeo  ipse  qui 
Graecos  praeter  urbem  59  censebat  (79),  1040  lilte- 
ras  eorum  vocemque  senex  jam  eruditus,  idem  Cato 
juridicinse  suo  in  tempore  (80)  humerum  exer- 
tus  (81),  haud  minas  palliato  habitu  Grsecis  favit. 


herbida  post  virorem  lavacro  nivescunt ;  nec  fuit  C  Quid  nunc,  si  cst  Romanitas  omni  salus  (82),   nec 


salis  lunicam  pangere  et  serere,  ni  etiam  piscari 
vcstitiun  conligisset  (75):  nam  et  de  mari  vei- 
lera  (76),  quo  muscosse  lanositatis  plautiores  ^ 
conchae  (77)  comant.  Prorsus  haud  latet  bomby- 
oem,  vermiculi  genas  est,  quae  per  aerem  liquan- 
do  56  araneorum  horoscopis  idonius  sedes  tendit. 


honestis  tamen  modis  ad  Graios  estis  ®^  ?  Aut,  ni 
ita  est,  unde  gentium  in  provinciis  melius  exer- 
citis,  qaas  natura  agro  potius  eluctando  commoda- 
vit,  studia  palestrfle  male  senescentia  (83),  et  cas 
sum  laborantia,  et  lutea  unctio,  et  pnlverea  volu- 
tatio,  et  arida  saginatio  (84)  T  Unde  apud  aliquos 


Varise  lectiones. 


^  Afer  Fran.  —  Vasit  ovium.  5o  jpsig  [^p^  si  Deglabasse  Leop.  ^  Eliquasse  Fran.  ^3  In  restis  pristinae 
modum,  guam  philyra  tenui  vinxerat,  texuisse  edd.  vet.  ^  Salgicis  Fran.  ^  Lautiores  Fran,  ^  Auquando 
Fran.  5''  Yacuo  Salm.  seque  Pran.  ^  Stamine  Fran.  nematam  jam  stamen  evolves  Salm.  ^9  Pellendos  urbe 
Fran.  Rig.  ^  Admodum  Graecis  eatii  Fran.  Graeci  estis  aL 

Gommentarius. 

{li*)Quod^gyptiinarrant,etAlexanderdigerit.  d  clara  Piinii  indignatio  :  c  Quid  mari,  inquit,  cum 
Haec  ae  Alexandro  Polyhistore,  quem  SuidasMile-      vestibus;  si  tanta  ventri  cum  eo  societas,  ^uid  ter- 


siam  fuisse  refert,  et  belio  captum  in  Gomelii  Len- 
iali  familia  paedagogum  egisse,  posteaque  manumis- 
sum  Gomelii  nomine  vocitatum;  scripsisse  autem 
quamplurima,  unde  illi  cognomentum  Polyhistori. 
18  freauens  apparet  inter  auctores  a  Plinio  citatos 
libris  Historiae  naturalis.  Atque  ipsius  quidem  fuisse 
Tidentar  libri  de  rebus  Phrygiorum  et  JSgyptiomm 
ad  matrem  suam,  unde  haec  sumpta  qaae  de  Mer- 
curio  Septimius  boc  loco  notat.  Unde  etiam  sumpta, 
qua;  Athenagoras  in  Apol.,  quae  Cyprianns  de  Idol., 

Suae  Minutius  in  Octavio,  quae  et  Augustinus,  libris 
e  Civ.  Dei,  lib.  vii.  cap  5  et  »7,  el  lib.  xii,  cap. 
10,  Alexandro  Macedoni  Magno,  Pbilippi  filio  tri- 
buant,  decepti  fortasse  titulo,  Alexandri  de  rebus 
iBgypliorum  ad  matrem,  quam  statim  iinterpretati 
snnt  Olympiadem.  Itaque  iis  nasutior  fuit  Tertullia- 
nus.  RiG.  , 

(72)  Ea  tempestate  Oiiridis  qm  ad  illum  ex 
Liaya  Bamman  facit.  Hyginus  in  Ariete,  ex  Leone 
aoi  res  iE^ptias  conscripsit,  Hammonem  refert  ex 
Africa  vemsse  ad  Liberum.  Liber  aalem  apud  ^gyp- 
tios  (F.  lib.  de  Corona).  Rio. 

—  Qua  ad  illum  ex  Libya  Ammon  facit.  Facit» 
hoc  loco  est  facessit,  iter  vadit,  proficiscitur.  Sic  lib. 
de  Patientia^  Alterum  ad  alterum  non  facU,  id  est 
non  admittit.  Rig. 

(73)  Quod  facilitas  materias  madebat.  Materiae 
scilicet  seqoads  in  fila  lentiiiae.  Rig. 

(74)  Quim  philyrx  tenus  junxerat.  Prisci  illi  rc- 
stes  de  pjhilyra,  hoc  est,  de  tiiiae  membrana  fasciatim 
dissecta  intor^aebant.  Tenus  philyras,  est  tenia  sea 
laqueus  et  vioculum  ex  philyra.  Tenus  antera  et 
Tenia,  Graeca  sunt.  Hesychius ,  Tivai  C«vaL  Item 
Tlvai,  (wvai  ari^avoi,  Bea{iol,  Sio^>({&aTa.  Item,  TlwoCi 
&favToc  iXatvo^  l^l^  9ce7cXey{Uvoc.  RlG. 

(75)  Necfuit  satis  tunicam  panaere,  ni  etiam  jd^ 
scari  vestttum  contigisset.  Est  in  bunc  sensum  pne* 


gori  ?  Parum  sit,  nisi  qui  vescmiar  periculis,  etiam 
vestiamur,  >  etc.,  lib.  ix,  cap.  35.  Is  tamen  de  mu- 
scosa  ista  concbarum  lanositate  nihil.  Rig. 

(76)  Nam  et  de  mari  vellera.  Marinum  vellus 
Graeci  nCwivov,  seu  fciwutbv  Ipiov  dieant.  Rig. 

(77)  Plautiores  con^/ur,  xAaT&rcfai,  ad  plausum  ap- 
tiores :  ande  etiam  formatum  est  iatrans  Plauti  no- 
men.  Rig. 

(7)  Proinde  si  necaveris.  Sequenda  videtur  Sal- 
masii  lectio  haec,  proinde  si  necaverisy  nematam 
jam^  stamen  evolves.  Hoc  est,si  animalculum  illud 
necaveris  antequam  nema  suum  reddiderit,  ex  ima 
alvo  postea  evolves  stamen  quo  oppletur.  Lb  Pr. 

(79)  Prasterurbemcensebat.  Exurbepellebat.RiG. 

(80)  Juridicince  suas  tempore.  Hoc  est,  Praeturae. 

RlG. 

(8i)  Humerum  exertus.  Cincta  Gabino.  Lb  Pr. 

(82)  Quid  nunc  si  est  Romanitas  omni  salus,  etc. 
Hic  vero  ante  Salmasium  erant  tenebne  caliginosis- 
simae.  Sequimur  acoensa  face  praeeantem.Tertuilia- 
nus  Carthaginienses  suos  alloquitur :  Si  Romanos 
mores  amplecti  cunctis  populis  utiie  est  et  glorio- 
sum,  quid  nunc  per  studfia  prorsus  inbonesta  atque 
inutilia  ad  Graecos  abitis  ?  Ant  ni  sic  facitis»  unde 
gentium  palaestra  quae  solet  effcetum  corpus  tradere 
senectuii,  et  incassum  laborare,  vestras  provincias 
invasit  melius  exercitas,  et  ab  natura  telluri  potius 
subigendae  comparatas  ?  Unde  gentium,  msi  ex 
Graecia  ad  nos  venit  lutea  illa  unctio,  et  polverea 
volutatio,  et  arida  saginaiio  ?  Rig. 

(83)  Male  senescentia.  Duplex  hic  est  interpretatio: 
Aut  enim  palaestne  studia  male  senescentia  apud 
Carthaginieuses  dicaotur,  qui  cum  in  desuetudinem 
fere  abirent,  ea  renovavit  Sevems.  Aut  ideo  male 
senescentia  <Ucuntur,  quia  raro  senescant  pugiles* 
LbPr. 

(84)  Arida  saginaiio.  Emt  vir  maxlmas  qoi  ari- 


1095 


TERTULLIANI  OPBRUIl  PARS  IL  —  SERIES  II,  MORALIA. 


1096 


Namidas  (85),  eliam  eqnis  casariatos  (86),  juxta  A  enim  reddidil  sexum.  De  prelio  soDocrat,  nee  arma 


B 


outem  tonsor,  el  cullri  vertex  solus  immunis  (87)? 
Unde  apud  hirtos  et  birsutos,  tam  rapax  a  culo 
resina  (88),  lam  furax  a  mcnlo  volscila  (89)  ?  Pro- 
digium  est  ha^c  sine  pallio  fieri.  Illius  est  ha^c  lota 
res  Asia3.  Quid  tibi  Libya  et  Europa  cum  xistycis  '^^ 
mundiliis  (90),  quas  vestirc  non  nosli?  Revrra 
enim  quale  esl  Gra^calini  depilari  ^^  magis  quam 
amiciri? 

CAPUT  IV. 

Habitum  transfcrrc  (91)  ita  demum  culpae 
prope  ^3  est,  si  non  consuetudo,  sed  natura  mu- 
tetur.  Sat  rcfert  inter  honorem  temporis  et  reh- 
gionem.  Det  ^^  consuetudo  fidem  tempori  (92), 
oatura  Deo.  Naturam  itaque  1  O^il  concussit  Laris- 
sseus  heros  in  virginem  mutando :  ilie  ferarum 
meduUis  educatus,  unde  et  nominis  concilium  (93), 
quandoquidem  ]abiis  vacuerat  ab  uberum  guslu; 
ille  apud  rupicem,  et  silvicolam  (94),  et  monstrum 
eruditorem  (95)  scrupea  schola  eruditus.  Feras,  si 
in  puero  mairis  soUiciludinem  patiens,  certe  jam 
histriculus  ^^  (96) ,  certe  jam  virum  alicui  cian- 
culus  (97)  funcius  ^,  adhuc  sustinet  stolam 
fundere  (98),  comam  struere,  cuiem  fingere,  spccu- 
lam  consulere,  collum  demulcere,  aurem  quoque 
foratu  effeminatus,  quod  illi  apud  Sigseum  stron- 
gyla  6'' (99)servat.  Planepostea  milesest:  necessiias  C  genuini  inter  antias  adumbrati  '^^  (3).   Tota  oris 

Vanae  lectiones. 
«1  Exoiicis  Fran.  ruslicis  Rhen.  ^^  Depellari  Fran.  ^^  Cultus  probrum  Fran.  cult©  prope  Seml.  ^  Re- 
ligionem  Dei   edd.  vet  ^s  Usiricuhs  Fran.  ^  Alicujus  cianculo  Fran.  ^"^  Statua  Fran.  ^  Exodoralas 
Pran.  ^^  Sliria  Fran.  ciria  Seml.  '^^  Genuinos  i.  a.  adumbratos  Fran. 

Commentarius. 


longe.  Ipsum,  inquit,  fermm  virum  attrahit.  Ctete- 
rum  si  post  incentivum  quoque  puellam  perseveras- 
set,  poluil  et  nnbere.  Ecce  itaque  mutaiio,  roonstrum 
cquidem  geminum,  de  viro  femina,  mox  de  femina 
vir,  quando  neque  veritas  negari  debuisset,  oeque 
fallacia  confiteri.  Uterqne  habilus  mutandi  malus  : 
alter  adversus  naturam,  alier  contra  salutem.  Tur- 
pius  adhuc  libido  virum  cultu  transfiguravit,  quaro 
aliqua  materna  formido,  tametsi  adoratur  a  vobis 
qui  polius  erubescendus  est,  scytalosagiiti  pelliger 
ille,  qui  totam.  epitheti  sui  sortem  cum  mnliebri 
cultu  compensavii.  Tantum  Lydiae  clanculiarae  licuit, 
ut  Hercules  in  Omphale,  et  Omphale  in  Hereule 
prostitueretur.  Ubi  Diomedes,  et  cruenta  praesepia  ? 
ubi  Busiris  et  hustuaria  altaria  ?  ubi  Greryon  ter 
unus  ?  Cerebris  adhuc  eorum  clavi  foetere  malebat, 
cum  uBguenti  seffunderetur.  Yetus  jam  i049  Hy- 
drae  Centaurorumque  sanguis  in  sagittis  pumice  spe- 
culi  excludebatur  (i),  insultante  luxuria,  ul  poit 
monstra  transfixa  coronam  forsitan  suerent.  Ne  so- 
brise  mulieris  quidem  aut  viraginis  alicujus  scapnls, 
sub  exuvias  bestiae  tantae  introire  potuissent,  nisi  dio 
mollitas,  et  evigoratas,  et  exeduratas  ^,  qaod  apud 
Omphalem  balsamo  aut  telino  spero  factum.Credo  et 
jubas  pectinem  passas.  Ne  cervicem  enervem  inare- 
ret  sciria  ^  ieonina  (2),  hiatus  crinibus  infarsus, 


dam  saginationem  ^paXci^iiv  interpretatur,  cum  sit 
{i}po9oeY(a,  quse  athletarum  propria  erat.  Salm. 

(85)  Unde  apud  aliquos  Numidas.  Cartha^nienses 
dicil  esse  auadamtenus  Numidas,  quia  scilicet  Nu- 
midarum  atfmes.  Rio. 

(86)  Etiam  equis  ccesariatos.  Quibus  equina  ad 
galeam  eral  c^esaries.  Ric. 

(87)  Juxta  cutem  tonsor,  et  cultri  vertex  solus 
immunis.  Barba  juxta  cutem  rasa,  acriore  tonsura, 
8olo  capite  intonso.  Verticem  pro  capite  posuit.  Rig. 
.  ^88)  Tam  rapax  ab  ala  resina.  Hinc  alipilarius 
qui  resina  et  dropace  ahis  piiabat.  Nam  alipila  resina 
er^t,  qua.alae  pilabantur.  Salm. 

(89)  Tam  furax  a  mento  volsella.  Canis  interci- 
piendis,  suffurandis,  intervellendis.  Bio. 


datve,  tum  vero  naturae  ac  divinas  majestatis  rens 
est.  RiG. 

(93)  Unde et nominis  concHium.Vnde  sibi  nomen 
ascivit  et  concihavit.  Rig. 

(94)  Apud  rupicem  et  siluicolam.  Rupex  non  a 
rupibus,  nam  prima  corripiiur,  sed  a  Graeco  ptS>xs{, 
incultus,  sic  petrones  a  petris.  Salm. 

(95)  Monstrum  eruditorem.  Hoc  est,  monstrosom 
prseceptorem  sive  dociorem.  Chironem  significat,  ex 
equo  et  homine  Ceotaurum.  Rig. 

(96)  Jam  histriculus.  In  Glossis  histriculus^  et 
hirticuluSy  Bao^icpwxro;.  Rig. 

(97)  danculua  functus.  Clanculum.  Rig. 
h^Sstolam  fundere.ld  esi  stolafusiore  uU.Salh. 
(99)   Strongyla^  arpo-fTt^Xi),  statua  in   clypeo  ex- 


(90)Xysticis  munditiis.AihieUB  et  palsestritae  exer-  g  presso  cum  thorace  vultu.  Inde  est  ({uod  apud  nos 
cebanturin  xyslis  et  portidbus  nudi;  ideoque  summa  "^  etiam  plebecula 


illis  fuit  cura  corporis  et  munditiarum.  Rio. 

(91)  Habitum  transferre.  Idem  est  ac  si  diceret, 
habitum  transferre,  ita  demum  babiius  probrum  est, 
atqui  vestimentum  vestimenti  probrum  non  est,  sed 
hominis.  Salm. 

(92)  Det  consuetudo  fidem  ^empm.  Praeclare  hsec 
resiituit  Salmasius  ad  seusum  ei  manum  Tei  tuliiani. 
Sane  debet  consuetudo  fidem  tempori,  cum  ipsa  nihii 
sit  aliud  quam  temporb  usus  diuturni.  Ita  qui  con- 
suetudinem  mutat,  tempus  tantum  spemit.  At  natura 
fidem  dcbet  Deo,  nempe  auctori  sno ;  naturam  enim 
eondidit  Deus,  impressa  est  naturse  manuum  divina- 
rum  majesias.  Horoo  ipse  est  poriio  principalissima 
^iaturse.  Ipsa  igitur  hominit  natura  fidem  Deo  condi- 
tori  suo  debet.  Si  fidem  fallit,  si  naturam  suam  vir 
sui  effeminatione,  aut  alio  quovis  plagio  violat  frau- 


usurpat,  La  trogne  d*un  tel.  Rig. 
(i)  Pumice  specuH  excludebatur.  Scio  specula  olim 
de  argento  atciue  aere  fieri  vulgo  solita,  quse  pumice 
tergeri^  polirique  recte  possunt ;  sed  non  video 
quid  similitudinis  sit  inter  speculum  et  sagittas. 
Salm. 

(2)  Sciria  leonina,  aic(^^(a,  oxX])pci>Tc,  pellis  leo- 
nina,  quae  minime  subacta  est,  sed  cruao  gestata 
exarefacta  inhorruit.  Rig. 

(3)  Genuini  inter  antias  adumbrati.  Antiae  snot 
comae  hik  Tt5v  xpojcaf  ov  xpspuouevflu,  seu  ut  gloss.  tUiud 
habet  'Pjp^x^  (MTa^  tujv  xepoT&v  tSv  ^omv.  Didici  an- 
tem  a  Saimasio  comas  alias  esse  tac  Oir^p  to  [«iTwxov 
quae  capronae  dicuntur,  alias  Ik\  iOloyCou  que  antiae  et 
remulsae  ac  ante  pendulae  ApuleiOi  aiias  denique  x«- 
%6nvi  nutritas  fuisse.  Lb  Pa. 


1097 


LIBBR  DB   PALLIO. 


1098 


coatumelia  mugiret,  si  posset :  Nemea  eerte,  si  quis 
loci  genius,  ingemebat  :  tunc  enim  se  circumspexit 
leonem  pcrdidisse.  Qualis  ille  Hercules  in  serico 
Omphales  fuerit,  jam  Omphale  in  Herculis  scorto 
designata  descripsit.  Sed  et  qui  antc  Tirynlhium  (4) 
acccsseral  pugil  Cleomachus,  post  Olympise  cum 
incredibili  mutatu  de  masculo  fluxisset  5),  inira 
cutem  caesus  ct  ulira,  inter  fullones  jam  No- 
vianos  coronandus,  meriioque  mimographo  Len- 
tulo  in  Calinensibus  commemoratus,  utique  sicut 
vestigia  "^*  cestuum  viriis  "^^  occupavit  (6),  ita  el 
endromidis  solocem  (7)  aliqua  multicia  synihesi  (8) 
eztrusit  "^^.  Pbysconem  et  Sardanapalum  tacendum 
est,  qui  nisi  insignes  libidinum,  alias  reges  nemo 
Qosset.  Tacendum  autem,  ne  quid  et  illi  de  Caesa- 


adbuc  ab  opere  belli,  ut  mollius,  'venlilante  serico 
exstinxit.  Non  erat  satis  animi  tumens  Maccdo,  ni 
illum  eliam  vestis  inflatior  dejectasset.  Nisi  quod  et 
philosophi  puto  ipsi  aliquid  ejusmodi  affectant. 
Audio  enim  in  purpara  philosophatum.  Si  philoso- 
phus  in  purpura,  cur  non  et  in  baxa  (ll)?Tyrium  '^^ 
calciari  nisi  auro,  minime  graecatur.  Dicet  '^^,  atquia 
alius  etsericatus,  et  crepidam  (eratus  incessit?  digne 
quidem,  ut  bacchantibus  indumentis  aliquid  subtin- 
nirct,  cymbalo  incessit.  Quod  si  jam  tunc  locorum 
Diogenes  de  dolio  latraret,  non  csenulentis  pedibus» 
ut  thori  Platonici  sciunt,  sed  omniao  totum  Empedo- 
clem  in  adyta  cloacinarum  (12)  detulisset,  ut  qui  se 
ccelitem  delirarat,  sorores  prius  suas  (13),  dehinc 
homines  deus  '^'^  salutaret.  Tales  igitur  habitus   qui 


ribus  quibusdam  vestris  obmussitent,   pariter  pro-  B  de  natura  el  modestia  transferunt,  et  acie  figere,  ct 


pudiosis  :  ne  caninse  ''^  forte  constantiae  mandatum 
sit,  impuriorem  Physcone,  et  moUiorem  Sardanapalo 
Caesarem  designare,  ei  quidem  Subneronem  (9).  Nec 
tepidior  vis  \anse  quoque  gloriae  mutandis  lO^iS 
induviis,  et  jam  viro  salvo.  Calor  estonmis  affectus  : 
verum  cum  in  affectaiionem  flabellaiur, jam  de  incen- 
dio  gioriae  ardor  est.  Habes  igitur  ex  isto  fomite  sestu- 
antem  magnum  regem,  sola  gloria  minorem.  Vicerat 
Medicam  gentem,  et  victus  est  Medica  veste.  Trium- 
phalem  cataphracten  amolitus,  in  captiva  sarabara 
decessit  (10) :  pectus  squamarum  signaculis  discul- 
ptum,  teitu  pellucido  tegendo  nudavit,  et  anhelum 


digito  destinare  (14),  et  auta  tradere  merito  sit. 
Prorsus  si  quis  Menandrico  fluxu  delicatam  vestem 
humi  protrahat,  audiat  penes  seet  comicus,  qualem^ 
demens  iste  chlamydem  disperdit?  1044  Enim- 
vero  jamdudum  censorise  intentionis  episcynio  di- 
sperso  (15)  quantum  denotatui,  passivitas  offert 
libertinos  in  equestribus,  subverbustos  in  liberali- 
bus  (16),  dedititios  in  iogenuis,  rupices  in  urbanis, 
scurras  in  forcnsibus,  paganos  in  mililaribus: 
vespillo,  leno,  lanista  tecum  vestiuntur.  Converte 
et  ad  feminas,  habes  spectare  quod  Caecina  Sc- 
verus  graviter  senalui  impressit,  matronas  sine  stola 


Variae  lectiones. 
■'i  Fastigia  Fran.  "^^  Viriosa  Fran.  ''3  Exstruxit  Fran.  ''*  Nec  magnae  Fran,  "  Baxea  tyria  fran,  '^^  Nisi 
aunim  minime  grsecatos  decet  Fran,  "^"^  Deas  Fran, 

Commentarias. 

(4)    Ante  Tirynthium,   Auclor    certe    Hercules  r  cum  induit  captiva  sarabara.  En  sunt  vestimenta 
gymaicorum    certammum  :   sed  ille  vi,    non  arte      barbarorum,  /juos  ille  praelio  superavcrat,  cseserat- 


pngiliabal  et  luctabatur ;  hinc  vires  corporis,  et 
geniiivum  robur,  uon  arlem  ejus  in  cerlaminibus 
veteres  commendarunt.  Salm. 

(5)  De  masculo  fluxisset,  Pugilem  significat  io 
muliebris  patientiae  mollitiem  solutum,  uaguenio 
delibutum,  vestitu  alfluentem.  Rig. 

(6)  Yestigia  cestuum  viriis  occupavit.  Loco  ces- 
tuum  armillas  induit  brachiis.  RiG. 

(7)  Endromidis  solocem.  Endromidem  solocem, 
floloci,  hoc  est,  rudi  et  crasso  fllo  contexlam.  Rig. 

(8)  Multicia  synthesis.  Dicunlur  etiam  multicia, 
testes  qutelibet  molles,  delicatse,  ac  pellucidse,  ut 
tolent  eue  femioaram.  Quod  satis  innuunt  illa 
Javenahs, 

Scd  quid 
Non  facient  alii,  cum  tu  multicia  sumas, 
Gretiee? 

£t  in  VI : 

Hnmida  suspeclis  reforens  multicia  rugis.  Ric. 

(9)  Subneronem,  Domilianum,  qui  portio  Neronis 
diciiuT^  Apolog,  coL  293.  Subnero,  ut  Submarius, 
Cic.  X,  op.  1.  Rig. 

Subneronem.  Hoc  est  qui  ad  Neronem  proxime 
accederet;  Domiiianus  enim  sui  temporis  Nero 
dictus.  Sic  Tull.  ep.  1,  lib.  x  ad  Attic,  Submarium 
dixit  pro  homine  sua  crudeliiate  Marium  auaequante. 
Lb  Pr. 

(10)  Cataphracten  amolitus  in  captiva  sarabara 
dscessit*  Detracio  sibi  cataphracie  in  quo  triumpha- 
verat,  de  fastigio  illo  decessit,ac  pene  subegit  sese, 

Patrol.  U. 


que.  Le  Pa. 

In  captiva  sarabara  decessit.  Annon  ridiculi  sunt 
interpreles,  qui  Aiexaudrum  in  suis  braccis  deces- 
sisse  volunt?  ita  enim  hoc  verbum  decessit  accepc- 

runt,  quasi  in  sarabaris  suis  mortuus  sit.  Salm. 

In  captiva  sarabara.  Patarem  hic  iegendum  sara^ 
balla,  locus  enim  Danielis  iii,  habet  saraballim. 
a^SaiDj  hoc  est  chlamydes  fert  vel  pallia,  Lb  Pr. 

(11)  Curnonetin  baxa?  Ipselib.  de  Idololatria^ 
pag.  108  :  Soccus  et  baxa  quotidie  inaurantur,  Rig. 
—  Baxa  genus  calceamenti  deaurati  ei  muliebris. 
Salm. 

(12)  In  adyta  cloacinarum,  In  cloacas  quarum 
prsesides  Gloacinae,  tot  igitur  Cloacinse  quot  cloacse. 
At  Venerem  Cloacinam  PliniuSv  non  a  cloacis  qui« 
bus  prseesset  sed  a  cluendo,  id  est  purgando  deno* 

Q  minatam  asserit ;  hic  autem  ideo  Afer  Cloacinat 
^  dixit,  non  Cloacinam.  Salm. 

(13)  Sorores  prius  suas,  Convenienter  sane  putido 
illi  Deo  Empedocli  sorores  putidissimas  dedit  Cloa- 
cinas  deas.  Rig. 

(14)  Digito  destinare,  Idem  est  quod  directo  di- 
gito  aliqucm  monstrare  ac  denotare.  Salm. 

(15)  Episcynio  disperso,  Supercilio  minus  adstri- 
cto  ccniractoque,  minus  severo,  quantum  ad  deno- 
tatioocm  et  increpationem.  Rig. 

(16)  Subverbustos  in  liberalibus,  Mastigias  adhu 
verberum  quibus  usti  sunt  vibicibus  notatos,  in  libe- 
ralibus  veslimenlis  videss,  hoc  est,  hominum  liben 
romm  vestibus  indutos.  Rig. 

'0  ^Moxijiaii  seu  aTiv|jL«tt««,  stigmaticus  TuIIio, 
stigmosus  Plinio.  Le  Pr. 

31^ 


1099 


TBRTULLUNI  OPBRUM  PARS  11.  —  SBRIBS  1.  HORAUA. 


UQO 


in  publieo.  Deoique  Lentuli  auguris  consullis  (17),  i  galeri  (24)  Cereri  ioitiantur  :  cum  ob  diversam 

..  .  ,  A  _  _«  r#       »•         4    __  _i-     •  ••         r^M^  .     .     ,    •     • 


quae    ita    sese     exauctorasset,     pro   stupro   eral 

poeua  (18) :  quoniam  quidem  indices   custodesque 

dignitatis  habitus,   ut  lenocinii  factilandi  impedi- 

menia,  seduHo  quaedam  desuefecerant.  Al  nunc  in 

semetipsas  lenocinando,  quo  planius  adeantur,   ct 

slolam,  et  supparum  (49),  et  crepidulam,  et  calien- 

drum ,  ipse  quoque  jam  lecticas ,  ct  sellas ,  queis 

in  publico  quoque  domestice  ac  secrete  babebantur, 

ejeravere.   Sed  alius  exstinguit  sua  lumina,   alius 

non  sua  accendit.   Aspice  lupas  popularium  libidi- 

num    nundinas,  ipsas  quoque  fictrices  (20),   et  si 

prsesiat  ocalos  abducere  ab-  cjusmodi  propudiis 

occisse  in   publico    caslitatis,    aspice    tamen    v^l 

8ublimi8(21),  jam  matronas  videbis.  £t  cum  lalri- 

narum  antistes  sericum  ventilat,   et  immundiorem  B  reountiatorem. 

loco  cervicem  monilibus  consolatur  (22),    et  ar- 

millis  quas  ex  virorum  fortium  donis  ipsae  quoque 

matronse  temere  usurpassent,  omnium  pudendorum 

conscias  manus  inserit,  impuro  cruri  purum  (23)  aut 

mulleolum  inducit  calceum  :  cur  islos  non  spectas, 

vel  illos  1045    item  habitus  qui  novitati  suae 

stare  relligionem  mentiuntur?  cum  ob  cultum  om- 

nia  candidatum,  et  ob  notam  vittae,  et  privilegium 


affectionem  tenebricae  vestis  (25),  et  tetrici  sapra 
capul  velleris  (26),  in  Bellonde,  mentes  ''^  fogan- 
tur  (27)  :  cum  latioris  purpurae  ambitio  (28),  et  gt- 
laiici  ruboris  (29)  superjeclio  Saturnum  commendat : 
cum  ipsum  boc  pallium  morosius  ordinatum,  et 
crepidae  graecatum  ^^  (30)  ^culapio  adulantur. 
Quanto  tunc  magis  arguas  iliud,  et  urgeas  ocuiis, 
ct  si  jam  simplicis  et  inafTectatae,  tamen  super- 
sitionis  reum  ?  Enimvero  cum  hanc  primum  sapien- 
tiam  vestit,  quae  vanissimis  superstilionibus  renuit, 
tunc  certissime  pallium  super  omnes  exuyias  eC. 
peplos  augusta  vestis  superque  omnes  apices  ^  et 
tutulos  sacerdos  suggestus  (31).  Deduc  ocuIob 
suadeo,  reverere  babitum  unius  interim  erroris  toi 


CAPUT  V. 

Tamen,  inquis,  ita  a  toga,  adpallium?  quidenim 
si  a  diademaie  ct  a  sceptro  ?  an  aliter  muiavit  Ana- 
charsis,  cum  regno  Scythiae  philosophiam  praeveriii? 
NuIIa  in  meiius  traosgressi  ^^  sint  signa,  est  faahitiis 
iste  quod  faciat.  Prius  etiam  ad  simpllcem  lOM 
capiatelam  ^'  (32)  ejus,  nuUo  taedio  constat :  adeo 


Variae  lectiones. 

^  Montes  Fran.  ''^  Gretatie  {praecatim  Fran.  ^  Apioes  et  titulos  SemU  ^t  Transgressus  Pran.  ^^  SpeeUti- 
lam  Fran. 

Gommentarins. 

(17)  Lentuliauguris  couniltis,  Gn.  Lentulus  augur     seu  Minerva  calceata  furvis  galeam  formls.  Ipsc  Ter- 
cum  Publ.  Lentulo  primum,  iterum  cum  M.  Grasso      tull.  de  Testim.  an.  pag.  82.  Rio. 
consul  fuit  Augusti  tempore  :  ejus  consulti  quod  de  C     {2:7)  In  Bellonas  mentes  fugantur.  Mentem  fagatnr 
matronarum  habitu  sub  eo  factum  est,  nulla  mentio      fanaticus,  qui  in  aede  Bclloaae  furore  corripitur.  Bel- 


lonarius,  Oeo^opctSpLcvoc  RiG.  —  Vulgo  legitur  ia 
Bellonae  montes  fugantur,  et  antequam  prima  Ter- 
tulliani  prodiret  editio  nostra,  soiebamus  apud  Aa- 

fustinnm  in  actis  pur|;aliooi8  Caeciliani,  mentiooea 
eri  montis  Belionae,  juxta  Garthaginem,  qne  noo- 
nulli  sese  tunc  in  persecuiione  contoleranl.  Sei 
cunH  aui  montes  Bellonae  complures,  aul  BeUooa* 
rios  in  Belionae  montes  fugatos  fuisse  nemo  hacie- 
nus  monstraverit ;  imo  fanaticos  vehementi  forore 
in  fano  Bellopse  correptos,  ideo  Bellonarios  did  ao- 
ctores  antiquifli^imi  tradiderint,  facile  passi  samoi 
persuaderi  nobis,  vulgatam  leciionem  hoe  looo  da- 
fendi  nulio  modo  posse,  adeoque  legendom  in  Bal- 
lonae  mentes  fugantur.  In  BelionsB,  acilioet  ka^ 
mentes  fugantur,  illi  nempe  queis  mens  et  ntb  f&t 
furorem  eripitur,  eodemc[oe  modo,   menles  foipri 


apud  Senecam  et  Suetonium  qui  de  eo  locuti  sunt. 
Merg. 

(18)  Pro  stupro  erat  posna.  Tam  foedae  exauctora- 
tioni  eadem  poena,  quae  stupro.  Rig. 

(1 9)  Et  stolam  et  supparum,  ctc.  Turnebus  crepido- 
lam  legit,  sed  ma^is  placet  vulgata  lectio.  Nam  ere- 
pitulum  Pesto  significat  ornamentum  capitis,  quod 
m  capitis  motu  crepitum  facit.  Galiendrum,  inquit 
Tumcbus,  operimentum  capitis  significat  a  Graeco 
xot^xavov ;  usurpatum  etiam  Arnobio  nb.  vi  adv.  Gen^ 
tes.  Pam. 

(20)  Ipsas  quoque  /ictriees.  Fictricem  adjungit 
lupae,  lenam  meretrici.  Fictrix,  simulatrix,  quae 
condliando  amori  exitlove  cerea  simulacra  fingit, 
venefica,  lena.  Rio. 

(21)  Vel  sublimis,  Oculls  scilicet  transversom 
toeniibus.  Rie.  dicuntur,  guomodo  et  ratio  fogere/et  neniea 

(22)  Immundiarem  loco cervieemmonilibus  con*  D  ri,  alienari,  moveri,  praecipitari,  agitari,  el  e 
solatu.  Cervioes  suasinfelici  latrime  lavandae  mini- 
sterio  damnataa    absurdjsairai    luxua    impodentia 
consolator.  Bio. 

(23)  Impuro  cruri  purum^  etc.  Quoniam  calcei 
apud  Romanos  croris  partera  velabant,  cothumi, 
unde  Ovid.  lib.  lu  de  Arte  : 

Pes  malus  in  nivea  semper  celetnr  aluta. 
Mullei  autem  calcei,  alii  perones  erant,  alii  on- 
cinati,  qui  magiatratibus  functi  fuerant,   gestabant 
mulleos,  milites  fuimentalos,   caeteri  perones  gere- 
bant  et  calceos  M(jio6upa(vou(.  Lb  Pb. 

(24)  Ob  notam  mttas  et  privilegium  galeri.  Notae 
maironaleSfSeu  privilegia  matronaua,  vitta  et  galerus, 
et  matronarum  quidem  Cereri  ioitiatarom,  ualerum 
autem  intellige  candidum.  Rig. 

(25)  Tenebrica:  vestis.  Nigrse.  Rie. 

(26)  Tetrid  supra  caput  velleris.  Tetri,  Bellona 


rio  sensu  redire.  Salmasio  placet,  mentes  fugantwr^ 

?[ua  forma  Graed  dicunt  Uiaaon  $^  fPtvdc.   Mentei 
ugantur  dixit  Sepiimius,  ut  col.  1034.  Carapania 
erepta  Pompeio.  Lb  Pr. 

(28)  Latioris  purpura:  ambitio.  Satomnai  anUt 
et  vestit  latior  purpura.  Rig. 

(29)  Galatici  ruboris.  Coccinei.  Plinios,  Coccnm 
Galatim  rubens  granum.  Rio. 

(30^  Crepidm  grascatum.  Crepidce  grmiaUity  eil 
crepida  Graecanica.  Rig. 

(31)  Sacerdos  suggestus.  Sacerdotalis  oraatai» 
sic  Persius  Sat.  1  : 


Ecce  modo  heroas  sensos  adfarre  docemos 

Nogari  solitos  GraBce, 
hoc  esi,  heroos,  seu  hcroicos  sensus.  Rig. 

(32)  Adsimplicem  captatelam.  Sicre»\iUiii  Sakai- 
sius  ex  veteris  scriptorae  vestiglis,  boc  esi^  »i* 


1101 


LIBERDB  PALUO. 


1102 


nec  ariificem  necesse  est,  qai  pridie  rugas  ab  exor-  m  cumfulcit,  nihil  circumslringit,  nihil  de  tabularum 

J*  1"  a  A*JJJ  &*•!*  fi)    i***>\       g   n  .  j.»injT.-r»«m.n.     * "      aji^      t^V^^,^^t  f  't  '  A  f         't  I*      ••  •* 


dio  formei,  et  inde  deducat  in.talias  ^  (33),  toiumque 
contracti  umbonis  figmentum  cnstodibus  forcipibus 
assignet,  dehinc  diluculo  tunica  prius  cingulo  corre- 
pta,  quam  praeslabat  moderationem^  texuisse,  reco- 
gniio  rursus  umbone,  et  si  quid  exorbitavit  refor- 
mato,  parlem  quidem  de  isevo  promittat,  ambitum 
vero  ejus  ex  quo  sinus  nascitur  jam  deficientibus  ta. 
bulis,  retrahat  a  scapulis,  et  exclusa  dextra  in  Isevam 
adbuc  congerat  (34)  cam  alio  pars  tabulo  in  tergade- 
voto  (3B),  atque  ita  bomincm  sarcina  vesiiat.  Gon- 
scientiam  denique  tuam  perrogabo,  quid  te  prius 
in  toga  sentias  indutum,  anne  onustum  ?  Si  nega- 
bis,  domam  consequar,  videbo  qaid  statim  a  limine 
properes.  Nuiiius  profecto  alterias  indumenti  expo- 


fide  laborat,  facile  sese  regit,  facile  reficit :  etiam 
cum  exponitur  ^^,  nulii  cruci  ^  in  crastinum  deman- 
datur  (40).  Si  quid  inleruise  subler  est  ^,  vacat  zo- 
nae  tormentum  :  si  quid  calceatus  inducitur,  mun- 
dissimum  opus  est :  aut  pedes  nudi  magis,  certe  vi- 
riles  magis  quam  in  caleeis.  Uasc  pro  pallio  interim, 
quantum  nomine  comitiasti  ^  (41).  Jam  vero  et  de 
negotio  provocal  (42).  Ego,  inquit,  nihil  foro,  nihil 
campo,  nihil  curiae  debeo  :  nulli  officio  advigilo, 
nalia  rostra  prseoccupo, .  nuila  prseloria  observo  : 
canales  non  odoro  (43),  cancellos  non  adoro  (44), 
subsellia  non  contundo,  jura  non  conlurbo,  caussas 
non  elatro,  non  judico,  non  milito,  secessi  de  populo, 
in  me  unicnm  negblium  mihi  est  (46),  nisi  aliud 


sitio  quam  togse  gralaiatur.  Galceos  nihil  dicimus,  B  non  curo  quam  ne  curem.  Yita  meliore  magia  in 


proprium  togae  tormentum  (36),  immundiaaimam  pe- 
dum  tutelam,  verum  et  falsam,  qaem  enim  noo 
expediat  in  algore  et  ardore  rigere  nudipedem, 
quam  in  calceo  vincipedem  ^?  magnum  incessai 
munimentum  sutrinse  venetiae  prospexere  (37), 
perones  effeminatos.  At  enim  pallio  nihii  expeditius, 
etiam  si  duplex,  quod  Gratetis  mora  nosqoam  ves- 
tiendo  cum  ponitur  ^ :  quippe  tota  molitio  ejos  (38) 
operire  1047  est  solutim  (39).  Id  ex  uno  eireum- 
jeciu  licet  equidem  nusquam  inbumano,  ita  omnia 
hominis  simul  contegit.  Uumerum  velans  exponit  vel 
includit,  cseteroquin  hamerum  adhaeret ;  nihil  cir- 


successu  fruare  quam  in  promptu,  sed  ignavam  in- 
famabis  ^K  Scilicet  patrise  et  imperio,  reique  viven- 
dum  est.  Erat  olim  ista  sententia.  Nemo  alii  nasci* 
tur  moriturus  sibi.  Cerle  cum  ad  Epicuros  (46)  et 
Zenonas  ventum  esset,  sapientes  vocas,  totum  quie- 
tis  magisterium,  qui  eam  summse  atque  unicae  vo- 
luptatis  nomine  consecravere.  Tamen  propemodam 
nihil  quoque  licebit  in  10#S  publicum  prodesse. 
Soleo  de  quaiibet  margine  vel  ara  (47)  ntedicinas 
moribus  dicere,  quse  felicius  publicis  rebus,  et  civi- 
tatibus  et  imperiis  bonas  valetudines  conferent, 
quam  tuse  operse.  Quippe  si  pergam  ad  acuta  (48) 


Varise  lectiones. 

83  Tilias  Fran.  ^  Moderationem  Sem.  ^  Oncipeden  Fran.  ^  More  n.  v.  componitur  Fran.  ^  Reponitur 
Fran.  ^  Cippo  Fran.  ^  Super  est  Fran.  ^  Goncitasti  Fran,  ^*  Sed  ignava  infamique  Fran. 

Gommentarios. 

plicem  capiendi  vestiendique  commoditatem.  No-  o  eostodibus.  Rio. 

Tuit  Teriullianus  dicere  capturam  :  nam  hoc  ad         (41)  Quantum  nomine  comitiatti.  Quantum  mihi 

ptllii  nomine  in  comitio  exprobrasti.  Incomitiare 
aixit  Plautus  in  Gurculiooe,  et  opposait  inforare 
obsceno  senso.  Ria.  ' 


praedas  pertinet.  Noloit  eaptianem;  nam  hoc  ad 
fraudes.  Noluit  captum;  nam  hoc  ad  ingenium. 
(}ua  forma  igitur  alibi  dicit,  peccatelam,  et  monclam 
et  fovelam ;  qua  forma  item  vulgus  tutelam,  et  cau- 
telam,  et  loquclam,  maluit  dicere  captatelam.  Rig. 

(33)  Deducat  in  talias.  In  rugas  el  plicaturas, 
quasi  scissuras.  Taleas  et  taleolas  dixere  scripto- 
res  rerum  rusticarom.  Rio. 

(34)  Et  exclusa  dextera  in  lanmm  adhuc  conge- 
rat.  Apod  veteres  Romaoos,  manus  intra  vestem  seu 
togam  continebantur ;  at  vero  postea  factum  ot  toga 
sub  brachio  dextro  eo^jiceretur,  manum  liberam 
relinqueret,  de  posteriori  ratiooe  hic  Septimius. 
Ita  Graecise  philosophi  pallium  jgestaboot.  Lb  Pa. 

(35)  In  terga  devoto*  Dedicato  ae  reservato  io 
eum  usum,  ut  etiam  terga  oroentur.  Rig. 

(36)  Cakeos 
calceos  simul 


(42)  Jam  vero  et  de  negotio  provocat.  Palliam 
deinceps  ioquiiur,  vel  potins  philosophus  in  pallio. 

RlG. 


(43)  Canales  non  odoro.  Prima  editio  Rhenani, 
eanales  non  adoro.  Recte  emeodavit  Salmasius, 
Odoro  :  Ganales  forenses  dicti  auctore  Festo,  quod 
circa  canales  fori  consisterent.  Verum  haec  de  toro. 
obi  mercimonia  emuntur  venduntarque.  Rig. 

(44)  Cancellos  non  adoro.  Proba  forsan  lectio. 
nescio  tamen  an  pariter  legi  posset  non  adorior. 
Nam  causidici  dam  caussam  susdpiant  et  sistuot  se 
apud  ludice^,  cancellos  dicuotur  adoriri.  Lb  Pe. 

(45)  In  me  unicum  negotium  est.  Totus  io  eo  som, 
proprium  togas  tormentum.  Eteoim  n  oe  quid  peccem.  Satis  negotii  mihi  circa  meipsum. 
cum  toga  sumebant.  Itaqae  togam  ^  Sic  iile  Epicteticae  sapientise  studiosos,  eavendum 


bajulabant  in  calceo  viocipedes.  Rig. 

(37)  Sutrince  venetice  prospexere.  Venerise  olim 
male  Icgebatur ;  sunt  autem  sutrinee  venetise,  in 
quibus  venetae  pelles  ad  conficiendos  calceos  accom- 
modarentur.  Ut  enim  in  Venetorum  tractu  magna 
armentorum  copia,  ita  et  peilium  ad  calceos.  Lb  Pe. 

(38)  Tota  moiitio  ejus.  Philosophicum  pallium 
uno  circum  jectu  liberum  ac  solutum  corpus  adstrin- 
git  et  circumdat.  Lb  Pr. 

(39)  Operire  solutim.  Ambitione  soluta,  ooo  cir- 
cumjectu.  Rig. 

(40)  Nulli  in  orastinum  cruci  demandatur.  Idem 
est  quod  supra  dixiu  Nallis  forcipibus  assigoaiur 


sibi  esse  oovit  a  semetipso,  taoquam  ab  ioimico  et 
iosidiatore,  'Evi  Tt  Xd^co,  d^  Ix^pov  (ootbv  xapafuXdb- 
911,  xal  iTS&why».  Ri6. 

(46)  Certe  cum  ad  Epicuros^  etc.  Memioisse  opor- 
tet  attentum  lectorem  pallium  Gratetis,  hoe  est, 
cynicum  ista  loqoi,  non  Ghristianum.  Salm. 

(47)  De  qualibet  margine  vel  aura.  Nempe  hic  in 
paliio  loquitur  philosophus,  non  Christiaotts.  Noo 
eoim  puto  Ghristiaoum  ullum  adduci  tuoc  potuisse, 
ut  io  aram  saliret  coacioois  ergo^  quippe  aras  et 
sacrificia  detestabaotur  et  exsufuabantur  transeun- 
tes  tunc  temporis  Ghrisiiaui.  Rig. 

(48)  Sipergam  ad  acuta.  Si  pergam  acutis  et  de^ 


1103 


TERTULLIANI  OPERUM  PARS  11.  —  SBRIBS  I,  MORALIA. 


1104 


set.  Taeeo  Nerones  et  Apicios  et  Rufos  :  dabo 
catharlicum  impuritati  Scauri,  et  alese  Curii,  ct 
Tioolentiffi  Antonii  :  et  memento  istos  interim  (57) 
ex  multis  togatos  fuisse.  Quales  apnd  pallium? 
Haud  facile  has  purulentias  civitatis  quis  elidec, 
et  exsuppurabit  ^^,  ni  sermo  palliatus. 

CAPUT  VI. 

Sermone,  inquit,  me  suasisti,  medicamine  sa- 
pientissimo.  Yerum,  et  si  eloquium  quiescat  aut  ia- 
fantia  subductum  aut  yerecundia  retentom^  nam  et 
elinguis  philosophia  vita  contenta  esi,  ipse  habitus 
sonat.  Sic  denique  auditur  philosopbus,  dum  vide- 


tecum,  plus  togse  Isesere  rempubiicam,  quam  loricse.  a  pretiosa  dehausit,  credo  ne  mendicius  patre  coenas- 

Atquin  nullis  fitiis  adulor,  nullis  yeternis  parco,      "*    '^ ^^ '  .— ••-       ...  * 

nulli  impetigini.  Adigo  cauierem  ambitioni  qua 
M.  Tullius  quingentis  millibus  nummum  orbem  citri 
emit :  quas  bis  tantum  Asinius  Gallus  pro  mensa 
ejusdem  Mauritianae  numerat.  Hem  quantis  facul- 
tatibus  sestimavere  ligneas  maculas  I  item  qua  lan- 
ces  centenarii  ponderis  Sulla  molitur  1  Y ereor  sane 
ne  parva  sit  ista  trutina,  cum  Drusillanus,  cquidem 
aervus  Claudii,  qningenariam  promulsidem  (49)  sedi- 
ficat,  suprascriplis  fortasse  mensis  necessariam, 
cui  si  officina  exstrucla  est,  debuit  et  triclinium. 
Immergo  seque  scapellum  acerbitati  ei  qua  Yedius 

Pollio  servos  mursenis  invadendos  objectabat.  Nova  .  ,        ^ , 

scilicet  saevitia  delecUto  (50)  terrense  bestiae  (51),  n  tur.  De  occursu  meo  vita  suffundo.  Quis  lOMIaoa 

et  edentulae,  et  exunguis,  et  excornis,  de  piscibus      semulum  suum  cum  videt,  patitur  ?  Qais  oculis  io 

placuit  feras  (52]  cogere,  utique  siatim  coquendis,      eum  potest,  in  quem  menlibus  non  potest?  Graode 

ut  in  visceribus  earum,  aliquid  de  servorum  suo- 

rum  corporibus  et  ipse  gustaret.  Prsecidam  gulam, 

qua  Horlensius  orator  primus  pavum  cibi  caussa 

potuit  occidere  :  qua  Ausidius  Lurco  primus  sagina 

eorpora  vitiavit,  et  coactis  alimentis  (53)  in  adul- 

terinum    provexit   saporem   :   qua  Asinius  Celer 

mulli  unius  obsonium  (54)  sex  sestertiis  1049 

detulit  :  qua  iEsopus  hislrio  ex  avibus  ejusdem 

pretiositatis,  ut  canoris  et  loquacibus  (55)  quibus- 

que,  centum  ^^  millium  patiaam  confiscavit  (56). 

Filius  ejus  post  tale  pulpamenlum  poluit  sumpiuo- 

sius  esurire  :  margarita  namque  vel  ipso  nomine 

Variae  lectiones. 
52  Sexcentonmi  Fran.  w  Exvaporavit  Fran.  ^  Enodator  Venet. 

Conuuentarius. 
ereloriis  armis  tecum  pugnare,  non  prolusoriis  et  Q  nummos  aequare  :  sed  vel  duo  vel  nemo  illad  adt. 


pallii  benefidum  est,  sub  cujus  recogitaiu  improbi 
mores  vel  erubescunt.  Yiderit  nunc  philosophii 
quid  prosit  :  nec  enim  sola  mecum  est.  Habeo  et 
aiias  artes  in  publico  utiles.  De  meo  vestiuntur  et 
primus  informator  litterarum,  et  pnmus  edomator^ 
vocis  (68),  et  primus  numerorum  arenarius  (59),  ei 
grammaticus,  et  rhetor,  et  sophista,  et  medicas, 
et  poeta,  et  qui  musicam  pulsat,  et  qui  stellarem 
conjeclal  (60),  et  qui  volalicam  speclai.  Omnis  ii- 
beralilas  studiorum  quatuor  meis  angulis  tegitar. 
Plane  post  Romanos  equites,  veram  et  accendooa 
(61),  et  omnis  gladiorum   ignomioia   togata  pro- 


bebetibus.  Ovid    . 
PonUejam  gladios  hebeteSfpupnetur  acutis.SkLii. 

(49)  Quingenariam  promuistaem,  Lancem  quin- 
gentarum  libr.  argenti.  Lancem  vocat  Plinius  quem 
nic  TcrtuIIianus  promulsidem.  Quantum  est  hodie 
eruditorum,  promulsidem  volunt  esse  ante  coenam 
But  gusiationem.  Sed  omnis  antiquitas  semper  hoc 
yerbi  pro  vase  ac  lance  usurpavit.  Rio. 

(50)  Nova  scilicet  sasvitia  delectato.  Hanc  saevi- 
Ciam  notat  Seneca,  simui  et  historiam  narrat,  III 
de  Ira,  cap.  40.  Pregerat  unus  ex  servis  crystalli- 
num  :  rapi  eum  Yedius  jussit,  nec  vulgari  quidem 
periturum  morte,  muraenis  objici  jubebatur,  quas 
mgens  piscina  continebat.  Quis  non  hoc  illum  pu- 
taret  luxurise  caussa  facere  ?  ssevitia  erat,  etc.  Pii- 
nius,  IX,  23.  Rio. 

(51)  Terrenof  bestia^.  Terrenos  pisces  vocat  PJi- 


cum  sestertii  dicuntur,  subintelligi  oummos  :  coii 
sesiertia,  subaudiri  pondo ;  sic  unam  sesterliabi  pon- 
do  duas  argenti  iibras  cum  semisse  valebat,  ut  ms 
sestertius  assis,  duos  asses  et  semissem,  ei  seste^ 
tius  pes  ct  similia;  sed  sestertius  nummus  postei 
qualuor  assibus  permutari  coepii,  qui  daobasttft- 
tum  assibus  et  semisse  olim  permuiabatur.  Sau. 

(55)  Exavibuscanorisetloguacibus.  CanUi  atiqao 
aut  humano  sermone  vocaiibus,  Plinius.  Ric. 

(56)  Centum  milUum  patinam  confiscavit.  Cea- 
tum  miUia  in  confiscato  habuit,  que  pro  patiiia  illi 
numeraret.  Rig. 

(57)  £/  memento  istos  interim.  Omnin6  lagendoB, 
sicut  edidit  Rhenanus  :  «  Et  memento  isto?iBimi 
ex  multis  togatos  fuisse ;  qualis  apad  palliam  baad 
facile.  Has  purulentias  civitatis  quis  eliciet  et  «• 
suppurabit  ni  sermo  palliatus.  »  Rig. 


nius,  degentes  in  cavernis  aquas  habenlibus.  Rec-  n     (58)  Et  primus  edomator  vocis.  Edomatoren  fo- 
tissime  conjecit,  qui  haec  io  primo  casu  pluralia  ^  cis  de  pbonasco  accipi 


Seplimio  dici  censuit,  adeoque  sequenlia  sic  legenda 
exuagues  et  exeornes  Plin.  xii,  23  :  tanquam  ad 
hoc  feris  terrarum  non  sufficientibus,  et  quia  iu 
alio  genere  totum  pariter  hominem  distrahi  spectarc 
non  poterat.  Rig. 

(52)  De  piscibus  placuit  feraSy  etc.  Includere  vi- 
variis  piscmis,  Plinius,  quas  ingens  piscina  conti- 
aebat.  Rig. 


riunt,  non  recte,  nec  enim  pho- 

nasco  pueros  olim  dedisse  operam  crediderim,  io- 
ter  prima  lUa  rudimenta  iittemrum,  nisi  si  qoi  cm- 
lorea  tragici  velieai  esse  aut  comoedi.  Salm/ 

(59)  £^  primus  numerorum  arenarius.  Arithmcti- 
cum  significal  varias  numerorum  compositiones  io 
abaco  pulvere  coosparso  discipulis  suis  moottno- 
tem.  RiG. 

(60)  Et  qui  stellarem  conjectat.  Stellaram  inter- 


(53)  Coactis  alimentif.  Sic  habent  libri  veteres ;  pres  lib.  i  de  CuUu  fem,  Rig. 
«oaciis  alimentis,  hoc  est,  objectis  in  pastum  qu®'  (61)  iicc^ndone*.  Sic  habent  veleres  libri  Aaeii- 
aoimahum  natara  minime  appeteret.  Rig.  dones  dicit  lanislas,  qui  gladiatorcs  ad  certinMHc- 

(54)  Mulhumus  obsonium.  Sciunt  rei  nummariae  cendunt.  Sic  Uberius  appetones  dixit  aui  Seflom 
velerw  penu,  smguU  sesterua    mille    sestertios  appetant;  eadomque  forma  Varro,  comedoo«-Am- 


1105  APPENDIX  I.  —  AOV.  MARGIONBM.  1106 

dudlur.  Haec  niminim  iodignitas  erit,  a  toga  ad  p&l-  »  fero.  Graude,  pallium,  et  exsulta,  melior  jam  te  phi- 
lium,  sed  ista  pallium  loquilur.  At  ego  jam  illi "  losophia  dignata  eat,  ex  quo  Christianum  vestire 
etiam  divinae  sects  ac  disciplinae  commercium  con-      coepisti. 

Commentarias. 
mianus  Marcellinus,  reposcones.  Sed  cur  non  ac-      vocaii  aceedere  solent?  Nam  et  adseclse  dicuntur  e^ 
cedones  Septimius  dixerit  parasitos;  qui  etiam  in-     scarrse.  Salm. 


APPENDIGES 


AD  GENUINA 


0.     SEPT.    FLOR.    TERTULLIANI 


APPENDIX  PRIMA 

GARMINA  TERTULLIANO  ADSGRIPTA. 


loter    eruditoSy    nemine    refragantei    hodiedum  n  Talibas  in  vit^B  spatio  laudabilis  egit, 

reoeptum  est  supposititia  esse  ac  perperam  Tertulhani  '  ^^  «^;>^«  ^'^  ""^"«"^  prophetica  jura  teneret. 

Domen  pr»  se  ferre,  carmina  quse  in  operam  ejus  Tertullianus,  seriem   successorum  sancti  Petri  in 

libro  Pamelius  inserenda  ceusuit.  Sic,  inquit  Lum-  Sede  Romana  describens  Ub.  de  Prasscriptione  hcsre- 

per,   quinque  libri  conlra  Marcionem  carmiaibus  ^icoram,  cap.  32,  Clementem  Petro  successisse  imme- 

cooscripti,  Tertuiliani  non  sunt.   !•  Indignos  nam-  ^iate  docet.  At  contrarium  habet   auclor  libri  ui 

qoe  esse  tam  praestantis  ingenii  viro,  satis  evincit  Carminum  contra  Marcionem,  his  versibus ; 

•«  stylus,  toties  violatae  prosodiae  reus,  toties  rebus  Hac  cathedra  Petnis,  qua  sederat  ipse  locatnm 

tnctandU  impar.  loties  lclis  in  hoslem  slringendi.  ^l^i^^Sl^aeVJJ  «  £"  g"  g^m  t"4i?U.. 

bebes.  »  2*  TertuUianus  ipse  lib.  i  contra  Marcio-  Hajus  Anacletus  successor  sorte  iocatus, 

nem,    cap.    1 ,  secundo  ac  tertio    adornalum  a  se  Qaem  sequitur  Ciemens..... 

opus  contra  illum  hseresiarcham  prsefatur,  ac  deinde  Qui^  credat  Tertullianum  ita  sui  oblitum,  nt  taro 

pleniore  compositione  rescissum  :  certe  eodem  ora-  contraria  tamque  sibi  invicem  repugnantia  dixerit? 

tionis  genere  opus  illud  rescissum  esl,  quo  prope-  Q^  porro  fuerit  auctor  illius  poematis,  incertum 

nUomfuerat.  Cum  itaque  opu»  contra  Marcionem,  «sl.  Gaeterum  hoc  poema  contra  Marcionem  com- 

qno  priorem  compositionem  Tertullianus  rescidit,  ^  mendari  meretur  ob  qusedam  tum   historica,  tum 

mt  dispulatio,  non  poema;  sequitur  et  prius  opus  dogmalica  puncta.  In  primis  seternitatem  Verbi,  et 

disputationem  fuisse  properaiam,  non  poeticam  Ju-  duplicem  in  Ghristo  Jesu  naturam  adstruit,  Apoca- 

«ttbralionem.  3»  VersusillifucruntaFabHcio,  unius  lypsin  sub  nomine  Joannis  discipuli  ciUt,  Jesum 

eodicis,  ignoti  quidem  et  obscuri,  auctoritate,  Ter-  Chrislum  eadem  die,  eodemque  loco,  in  quo  Ada- 

tolliano  inscriptL  4»  Terlullianum  1051  inter  ve-  ™us  lapsus  fuit,  passum  fuisse  tradit;  Jesu  Christo 

terc»  poetas  connumeravit  veterum  nemo.  6«  Ho-  nomen  Spiritus  sancti  attribuit ,  Hermam  cogno* 

rom  librorum  aucior  aperte  contradicit  Tertulliano.  nu*^®  Pastorem  fratrem  Pii  papee  putat,  atque  deni- 

Nam  Tertullianus  hb.  de  Anima,  cap.   57,  asserit  q^e  Eadram  plenum  Spiritu  divino  deperditos  pro- 

nonSamuelem  ipsum,  sed  phantasma  aPylhonissa  pbetarum  libros  adjuvante  solum  sua  propria  me- 

fuisse  malis  artibus  exciutum  :  c  Absit  alioquin,  in-  ^0"»  iterum  dictasse,  et  Canoui  SS.  Scriplurarum 

quit,  ut  animam  cujuslibet  sancti,  nedum  prophe-  reslitmsse. 

tae,  a   dffimonio  credamus   extractam,  edocti  quod  Tertulliano  etiam   falso  adscripta  sunt  poemaU 

ipse  Satanas  transfiguratur  in  angeium  lucis,  ne-  de  tO&9  Judicio  Domint,de  Genesi,ei  de Sodama. 
dum  in  hominem  lucis,  etiam  Deum  se  adseveratu-  Q  Neque  enim  Untum  virum  Um  iraUs  unquam  ha- 

fu«,  »  etc.  At  contraria  habct  auctor  libri  iii  Car-  buisse  musas  credendum  est  (ut  eloganter  ait  Ri- 

minum  adversus  Marcionem  his  versibus  :  galtius).  Eodem  loco  habendum  est  Carmcn  (ie  /ona 

Miriiica.  Samoel,  cui  reges  ungere  primum  «*  ^^^^'  ^«^  «  Codice  V.  Cl.  P.  Pithoei  edidit 

Prccepium,  dare  cbrisma  viros  ostendere  christos;  Blargariiius  Bigneus  ad  calcem  tom.  VIII  Bibliothe^ 


1107 


AD  GENOmA  TERtULLlANI  OPERA. 


1108 


c(B  Patrum.  Garmen  tandem  ad  Senatorem,  qaod 
inter  Cypriani  Opera,  tomo  III,  legitur,  ante  Con- 
slantini  lempora  conscriplum  arbilralur  Alixius,  a 
viris  doclis  omnino  Tertulliano  abjudicatur.  Quod 
autem  spectat  librum  Gennadii  de  definitionibus 
fidei  et  dogmatum  ecclesiaslicorum,  olim  Tcrtul- 
liano  adscriptum,  nemo  erudilorum  hoJie  eidem 
adjudicat,  cum  ibi  multa  repcriantur  saeculo  tertio 
posteriora  eidemque  haud  convenicntia. 

De  supposititiis  Terlulliani  operibus  consulendi 
sunt  Natalis  AhxmdrlHist  eccla.  saec.  ii;  D.  Rem. 
Ceillier,  Histoire  des  dcrits  eccUsiastigues ;  Dupin, 
Biblioth,  eccL  t.  I,  p.  252;  Tillemont,  Mim.  EccUs. 
t.  ni,  ad  vit,  Tertull,  art.  14;  P.  Allix,  Dissert, 
de  Vita  et  scriptis  TertuL  X,  31 ;  Walchii,  Biblioih. 
Patrist,  cap.  4,  §  46 ;  cap.  7,  §  70.  P.  Alixius,  in 
Dissert.  praefata,  carmen  de  Judicio  ait  esse  Vere- 
cundi,  eiiscopi  Africani,  qui  circa  medium  saecul. 


m  vi  floruit.  Libros  eontra  HardoDem  idem  snspiea- 
tur  post  Hieronymi  tempora  exaratos. 

Prodiere  multoties  opera  TertnlUani  poetica, 
nempe  ut  et  plures  poetae  Chrisliani  in  Ge.  Fabricii 
Poetar.  vetust.  opp,  Christ.  Basileas,  1564;  Mich. 
Maittarii  Opp.  et  fragmm,  vett.  Poetar.  Latinor, 
Lond.  1715.  —  In  Collect.  Pisaur^  omn,  poemat. 
Latinor,  Pesaur,  1766.,  t.  V,  p.  1.  16.  Carmen  de 
Jona  et  Ninive  cum  castigationibus  Francisci  Jureti 
in  Biblioth.  PP.  t.  YIII,  et  Lips.  1681.  in-8,  ad 
calcem  Paulini  Petrocorii  ed.  Daumianae  1681.  Ter- 
tulliani  demum  omnia  opera  poetica  edid  Andreas 
Rivinus,  ac  post  Pamelium,  Junium,  Barthinm,  bre- 
ves  notas  addidit.  Goth.  1651.  —  Non  tanti  mo- 
menti  visa  fuere  haec  poemata,  quam  nt  ea  amplis 

B  adornaremQS  commentariis;  Pameiii  igitur  adoo- 
tationes,  utcumque  exiguas  et  leves,  satis  fuit  edi- 
disse.  Edd. 


ADVERSUS  IHARGIONEIKE 

LIBRI  QUINQUE. 


AD  LECTOREM. 


Adversus  Marcionem  poemata  qnae  sequuntur, 
omitti  placuerat;  non  tantum  quod  parum  digna 
TertuIIiano  videantur,  sed  prseserlim  quod  ea  mi- 
nime  esse  TertuIIiani  Septimius  ipse  testetur.  Plane 
indigna  esse  tam  excelleniis  ingenii  viro  satis  in- 
dicat  stylus,  toties  violatae  prosodise  reus,  toties  re- 
bus  tractandis  impar,  toties  telis  in  hostem  strin- 
gendis  hebes  et  inficetus.  Denique  ipse  TeriuIIianus 
principio  suarum  adversus  Marcionem  disputatio- 
num,  unde  adserendis  versibus  istis  argumenta 
video  peti,  manifeste  praefatur  iterum  ac  tertio  cu- 
ratum  abs  se  opus;  earum  vero  curarum  poeticam 
fuisse  ullam  non  tradit,  imo  nullum  fuisse  poeticam 
significat,  qui  primum  se  opusculum  quasi  prope- 
ratum  pleniore  postea  compositione  rescidisse  ait. 
Nam  si  quid  versibus  in  Marcionem  praeluserat, 
id  properatum  quidem  dici  potuit  et  prselusum ;  sed 
quod  pleniore  postea  compositione  rescidit,  si  poe- 
sis  fuit,  poesi  pleniore  rescindi  debuit;  non  rhe- 
torica  dissertatione,  non  disputatione  diilectica  : 
etenim  diverso  scribendi  genere  diversa  raanserit 
ejusdem  argumenti  tractatio;  partes  egerit  suas 
poeta,  suas  dialecticus,  suas  rhetor.  'Quae  de  Virgi" 
nibus  velandis,  quse  de  Corona^  quse  de  Speciaculis 
Graeco  stylo  vulgaverat,  edidit  posiea  Laiino.  Latiuis 
autcm  Graeca  non  rescidit,  sed  Graecis  addidit  La- 
tina.  Quod  si  Graeca  rescindcre  voluisset,  sane  pos- 
terioribus  quoque  Graecis  priora  illa  retractando 
reformassi&t.  Ita  qnidqnid  scriptionis  adversus  Mar- 
cionem  snse  resddit,  dispntatio  fuit,  non  poema. 


Q  Disputationem  properatam,  nec  satis  absolntaio, 
pleniore  postea  disputatione  rescidit,  et  prioris  exi- 
litatem  posterioris  abundantia  mersit.  Hsee  de  primo 
ac  secundo  foetn  dixisse  sufficiat :  nisi  hoc  etiam 
adjecisse  profuerit,  quod  in  editione  tertii  Septi- 
mius  necessario  de  tribns  illis  praefandum  sibi  esse 
duxit,  ne  quem  varietas  operis  in  disperso  reperta 
confunderet.  Qnae  verba  fidem  sane  faeiunt  iis  qnae 
supra  diximus,  trinm  scilicet  adversus  Mardonein 
curamm  nullam  fnisse  t05S  poeticam.  Nam,  si 
ulla  fuisset,  ea  ntique  de  reKqaaram  eooditioae 
excipienda  fuerat,  qnam  styli  diversitas  ab  omni 
confusione  vindicabat.  nhid  etiam  observandoa, 
quod  primam  illam  foeturam  se  rcscidisse  ait  Sep- 
timius,  nec  in  vulgus  exisse  eam  queritur;  ot  jaa 

D  credibile  non  sit  ejus  snperfuisse  qnicqnam  pneter 
ea  quae  ipse  in  secundam  pleniorem  transfodit. 
Transfndisse  autem  poetica  si  credimns,  hoc  eciam 
fateamur  necesse  est  sic  disjectum  fuisse  pootam, 
ut  jam  membra  ejus  inveniri  nequeant  nlla;  imo, 
si  quid  poeticnm  in  praedaris  istis  disputationibus 
notabitur,  qualis  ea  forte  Ponti,  qnae  pnefationem 
sequitur,  descriptio,  ejus  vestigium  in  totis  quinqoe 
Carminum  libris  non  apparet.  Postremo,  quod  om- 
nem  adimat  dubitationem,  si  prima  foetura  versos 
in  Marcionem  fudit  Septimius,  eam  cum  rescidit, 
versus  ipse  suos  pessum  dedit ;  et  fmsta  qnserimos. 
Secundum  vero  non  fuisse  poeticam  tcrtia  declarat. 
quam  IIMMI  de  secunde  emeodatione  et  aapli- 
ficatione  compositam  Septimius  profiletor.  Sic  igi- 


1109 


APPENDIX  I.  -  ADV.  MARCIONEM. 


1110 


lur  absolvimus :  Yersus  istos  qualescunqae  Ter-  M 
tulliani  nomine  fuisse  a  Fabricio,  sola  manuscri- 
pti  codicis  nescio  cujus  auctoritate  adducto,  in- 
scriptos.  Quodquam  leve  ac  frivolum  haberi  debeat, 
prsesertim  cum  neminem  codicis  illius  notorem 
saiis  idoneum  Fabricius  dederit,  sciunt  hujusmodi 
rerum  perili,  quornm  manibus  versata  quaesitissimi 
auctoris  exemplaria  velera  nihil  poeticum  renuntia- 
vere.  Sed  nec  velerum  scriptorum  quisquam  inter 


poetas  Ghristianos  Tertulliannm  connumeravit.  Cae- 
terum,  haec  poemata,  quamvis  inaequali  versificatore 
male  depexa,  non  adeo  spernimus,  ut  in  iis  esse  boni 
aliquid  negemus :  imo  plerisque  locis  utilit^r  cum 
Septimianis  Marcionibus  commilti  et  componi  affir- 
mamus.  Itaque  et  hic  conspici  patimur  tanquam  ap- 
pendices.  Atquia  certumnescimusauctorem,  damus 
nomen  Incerti.  Ed.  Yenet. 


LIBER  PRIMUS 

DE  DEO  UNICO. 


ABeUMBNTUM  LIBRI  PRIMI,  EX  IPSO  TEETULLUNO,  AD 

LIBRI  QUINTI  AUSPICIUM. 

Primus  erit  referens  inimici  ex  ordine  verba, 
Qu8e  refuga  illicite  molitus  protulit  amens ; 
Hinc  eliam  carnis  spes  et  victoria  Ghrisii, 
£t  species  breviter  falsarum  dicta  viarum. 

Adjecit  istud  tiiulo,  brevis  instar  argumenti,  sicuti  etiam  primi  libri  aduersus  Marcionem.  Pamelius^  qu^ 
solus  totum  kocce  carmenadnotavityOpuscula  istametrica  Tertullianonecabjudicandaexi^timavit.EDn. 

Libros  hos  quinque    qui    primus  inter    poeta-  d  figuris ;  aliqua  festinationi  auctoris  tribuenda  sunt, 
_  ecclesiaticorum     opera    Christiana      qui  cogitaverit  opus  suum  quasi  delinealum  sub 


rum    veterum 

in  lucem  edidit  Georgius  Fabricius,  eos  esse  existi- 
mat  (in  quo  et  ego  non  dissentio)  quorum  facit 
mentionem  Tertullianus  ioitio  libri  primi  adversus 
Marcionem  in  haec  verba:  «  Si  quid  fetro  gestum 
esi  nobis  adversus  Marcionemy  jam  hinc  viderit. 
Novam  rem  aggredimur  ex  vetere.  Primum  opuscu- 
lum  quasi  properatum,  pleniore  postea  composi- 
liooe  rescideram.  Banc  quoque  nondam  exemplariis 
suffectam,  fraude  tunc  fratris  dehine  apostat» 
amisi,  qui  forte  descripserat  quaedam  mendosissime, 
et  exhibuit  frequentise.  »  Quod  ipsum  de  hoc  operd 
verissimum  cum  Fabricio  eonfiteor ;  qui  conque- 
ritur,  quot  pene  verba,  tot  fuisse  menda,  quot 
versus,  tot  maculas,  addens,  quanquam  plurimos 
errores  sustulerit  e  vesligiis  antiquee  scriptionis 
(vides  fuisse  illi  ms.  cxemplar  a  Joanne  Heroldo 
seeum  communicatum),  tamen  in  reliquiis,  inquit, 
lector  videbit  quantum  adhuc  supersit  quod  emen- 
datione  indigeat.  In  quo  nos  etiam  aliquid  conatos 
ez  adnotationibus  nostris  deprehendet  lector,  et 
ersmus  plusculum  aliquis  facturi,  si  ad  manum 
fuisset  codex  aliquis  ms.  Addit  idem  :  <  TertuIIiaoi 
hoc  opus  imperfectum  esse,  rem  declarare.  Nam 
impetum    suum,  inquit,  secutus,  donec    emenda- 


incudem,  ut  dicitur,  revocare.  Qualia  sunt  quod 
C9esuram  libenter  facit,  item  quod  ablativum  primae 
declinationis  corripit,  item  quod  collisionibus  non 
usitatis  indulget.  Imitandi  itaque  gratia  non  propo- 
nuntur  haec  carmina,  sed  agnoscendi  propler  pie- 
talem,  quse  in  isto  viro  singularis  et  gravis  fuit,  et 
studium  quod  in  res  sacras  ad  doctrinam  universae 
posteritatis  collocavit.  »  Hactenus  ille.  Si  quis  licen- 
tiam  poetarum  veterum  Ghristianorum,  atque  adeo 
Auctoris  nostri  desideret  nosse  exactius,  legat 
Yener.  Bedse  librum  de  Arte  metrica.  Pam. 

CAPUT  PRIMUM. 

Impietas  profunda  mali,  mens  invida  vit8e(4), 
Seductos  homines  spe  potsquam  cepit  inani, 
11155  Nudavit,  suadendo  nefas  sibi  credere  falsumi 
Non  impune  quidem ;  facli  nam  protinus  ille 
Ut  reus,  et  tanti  sceleris  temerarius  auctor 
Accepit  maledicta  merens.  Sic  postea  demens 
Amplius  aggressus,  desperatissimus  hostis, 
Infudit  mentes  hominum  caligine  mersas ; 
OblilosDominum,  docuit  spem  linquere  certam, 
Idola  vana  sequi  (2),  turbam  sibi  fingere  divum; 


tionis  tempus  daretur,  multa  contra  praecepta  me-  D  Sortes,  auguria,  steliarum  nomina  falsa, 
tricafecit;  quorum  aliqua  excusationem  temporis    '  Nascentum  geneses  conslringere  (3),  posse  videre 
habenty  aliqua  possunt    excusari    grammaticorum      Exstorum  inspiciis,  resque  exspectare  futuras  ; 

Gommentarius. 


(i )  Impietas  profunda  mali^  mens  invida  vitcBy  etc. 
Caput  hoc  inscripsimus  :  c  De  prima  hominis  seduc- 
tione,  deinde  et  ad  idololatriam  per  diabolum ;  » 
tum  enim  more  Terlullianico  malum  appellat.  Cas- 
tigavimus  vero  paulo  post  posse  viderct  pro  videri. 

(2)  Idola  vana  se^ui^  etc.  Idolumt  Bcda  leste 
libro  de  Arte  metnca  ,  medio  correpia  semper, 
Ecclesia&tici,    fortassis    indulgentes    consnetudini 


vulgi,  usurparunt:  atque  adeo  est  contra  fidem 
vetustse  lectiouis,  quod  quidam  in  Prudentio,  Se- 
dulio  et  Aralorc  loca  aliquot  ita  mutarint,  ut  produ- 
catur. 

(3)  Nascentumgeneses  constringere,  etc.  Adversus 
Genethliacos,  qui  nascentum  geneses,  id  est  ortus, 
constringere  nituntur  ad  certos  eventus ;  plurea  iocos 
habes  supra. 


1111 


AD  6ENUINA  TBRTDLLIANI  OPERA. 


1112 


Terribilis  magiete  refagarnm  (4)  audacia  ducios  (5),  A  Judex  et  Dominus  Tenit,  rez  ioelytas  orbis 


Confictam  molem  miranles,  speraere  vitam, 
Impulit  in  praeceps,  scelerata  insania  mersos, 
Sanguine  gaudenles,  homicidia  saeva  minari, 
Corpore  in  allerius  tunc  carnisvulnus  amare, 
Ardentes  etiam,  calida  dulcedine  captos, 
FcEdera  naturse  transcendere,  corpora  munda 
Complexu  infando  sexum  maculare  virilem ; 
Femineos  usus  vulgi  contamine  (6)  mixtos 
IUicitos ;  castosque  sinus,  generique  dicalos, 
In  coilum  obscoenam  pro  luxu  suasit  haberi, 
Talia,  praeterilo  grassatus  tempore  gessit, 
Per  latebras  animse,  sepis  manante  veneno  (7). 
Non  quia  culparent  homines,  nam  sponte  sccuti, 
Ule  dolo  suasit,  homo  libertate  peregit. 

CAPUT  U. 

Hsec  dum  continuo  per  saecula  perfidus  halal  (8), 
Consiliumque  suum  seductis  cordibus  infert;  [habere, 
1050  Sperans,  heul  scelerisque  viam,  se  stultus 
Ignarus  qualis  maneat  sententia  facti. 
Turba  prophetarum  tectis  sapientia  verbis 
Spiritu  deque  Dei  (9)  prffisaga  voce  loquentum 
Publice  non  audens  Dominum  maledicere  nude, 
Secreto  ingenio  sperans  se  posse  latere ; 
Tandem  lux  animse  carnis  capiiva  tenetur, 
Desperatorum  certat  spes  fortior  hosle, 
Ipse  figurato,  renovator  corporis  ipse ; 
Gloria  vera  Patris,  Dei  Filius,  unicus  Auctor, 


B 


Oppressis  veniam  dare  promptus^  solvere  vinetos, 
Cujus  amicitia  auxilio,  patientia  poenae, 
Et  Deus  et  renovatus  homo  miscetur  in  unum  (10). 
Yirgo  sancta  parit,  patuit  ^  nova  janua  vitse  ; 
Dicta  prophetarum  factis  impleta  probantur ; 
Templa  sacerdotes  linquunt  ;  stellae  quoque  ducla 
Mirantur  Dominuhi,  lantum  secernere  parlum. 
In  vinum  vertuntur  aquse,  memorabile  visu ; 
Lumina  redduntur  csecis,  jussuque  trementes 
Dsemones  expulsi  clamant,  Christumque  faientar. 
Omnia  sanantur  verbo  jam  labida  membra, 
Jam  graditur  claudus,  surdus  spem  protinus  audit, 
Dat  dextram  mancus,  loquitur  magnalia  mutus ; 
Fit  mare  tranquillum  jussu,  ventique  quiescunt. 
Omnia  cognoscunt  Dominum;  confunditur  hostis, 
Jamque  triumphatus  ferus  armis  parel  iniqais. 

CAPUT  UI. 


Omnia  cum  revocata  videt  quae  ceperal  ipse  (ii) 
1057  Cladis  in  ipteritum,  mersam  jam  surgere  car- 
In  CGclos  hominem  devicta  morte  levari,      [aem  (43), 
Signari  populos,  effuso  pignore  sancto,  . 
Mirandae  virtutis  opus,  invisaque  facta; 
Audit  exlremas  flammarum  in  gurgite  poeoas 
A  Domino  sibi  perpetuas,  tenebrasque  paratas, 
Irrevocata  Dei  sententia,  nudus,  inermis, 
Damnatus,  victus,  periturus  morte  perenni, 
C  Jam  reus,  et  nullam  veoiam  se  certus  habere ; 


*  Patefit.  Pam,  Oherth. 


Variae  lectiones. 
Commentarius. 


(i)Refugarumj  etc.  Similiter  infra,  cap.  6. 
Terribilis  refuga  attribuit  fera  munera  mortis, 

accipiens  refugam  pro  transfuga,  sieuti  etiam  Pru- 
denlius  Peristephanos.  Et  rursum  lib.  ii,  initio,  re- 
fugis  spirantibusy  et  cap.  4,  refugarum  immane 
tropceum,  ac  lib.  v,  quce  refuga^M.yfrotulit  amens, 

(5)  Audacia  ductos^  etc,  Haud  aliter  paulo  post, 
scelerata  insania  m^rso^, etcap.  seq.,  tectis  sapien- 
tiaverbis;  item,  patientia  pcence^  denique  cap.  7, 
magicoi  dementia  plenos^  ac  cap.  9,  suu  parte  re» 
lictat  etc. :  sapientia  fecit  et  arte,  ac,  sua  gloria 
vestity  et  frequentissime  his  libris  quinque,  corri- 
piens  ablativos  in  a,  qui  a  veteribus  produci  solent, 
more  Christianorum  poelarum,  sicuti  tradidit  Beda, 
lib.  de  Arte  metrica. 

(6)  Contamine,  etc.  Eadem  voce  utitur  infra,  lib. 
IX,  cap.  4,  plebem  contamine  plenam^  pro  re  conta- 
minata,  sive  spurcitia  et  ignominia. 

(l)Sepis  manante  veneno,  etc.Seps,  inquit  Epiph,, 
Rceres.  36,  est  reptile  quadrupes,  stelhoni  simile, 
cujus  morsus  detrimenlum  pro  nihilo  reputantur, 
sputum  autem  in  cibum  aut  potum  ejaculatum,  sta- 
tim  mortem  sumentibus  inducit.  Unde  aptissima  est 
comparatio  cum  serpente  diabolo,  qui  per  pomi  vetiti 
sumplionem,  veneno  infecithominem.Atquiibi,  non 
quia  culparent  homines,  etc,  obscurum  est  illud, 
culparent^  nisi  subintelligatur  diabolum. 

(8)  Hasc  dum  continuo  per  scecula  perfidus  ha- 
/a^.etc.  Titulum  huic  capiti  dedimus,(i&  Chrlstoho- 
minis  lapsi  redemptore.  Halat  vero  hic  accipiiur  pro 
halitu  inhcere  et  corrumpere.  Atqui  est  hic  locus 
mutilas  ad  versum  illum :  Turba  prophetarum^  etc., 
eum  sequcnti,  quasi  voluerit  dicere  auctor :  Quan- 


quam  speraret  hostis  humani  generis  se  sceleris  viam 
perpetuo  retenturum  apud  homines,  primam  per 
prophetarum  verba  impeditum,  et  cum  nlhilominus 
quod  publice  non  audebat,  secreto  pergeret  attentare, 
venisse  Chrislum  redemptorem. 

(9)  Spiritu  deque  Dei,  etc.  Non  hie  modo,  sed  fire- 
quenter  postca  in  iibris  carminum  corripit,  at  litte- 
ram  ancipitem  in  fine  versuum.  Tale  est  illud  lib.  n, 
infra,  c.  5:  c  Pignusque  suo  de  spiritu  fudit,  »  ac, 
«  de  spiritu  vita ;  »  et  lib.  w,  cap.  2 :  c  Nallus  locus 
ambitu  claudit. »  Quale  quid  et  ab  aliis  poetis  Chris- 
lianis  usurpari  annotat  Beda.  Ejusdem  farinae  est 
quod  e  in  fine  corripitur  in  voce  publice,  ct  i  paalo 
post  in  illo,  Dei  filius.  Atqui  ad  phrasim  Teriullia- 
nicam  jam  antiquatam  pertinet :  Dominum  maledi" 
Q  cere,  tum  hic,  tum  infra,  cap.  6.  Item,  figurator 
^  mox  accipitur  pro  eo  qui  figuram  indidit,  sicuti  etiam 
infra,  cap.  4 : 

Qoiqae  figaravit  carnem  spiramine  vivam. 

Et  alicubi  supra. 

(10)  Et  Deus  et  renovatus  homo  miscetur  in 
unum,  etc.  Veram  de  incarnatione  Christi  et  duabus 
ejus  naturis  divina  et  humana  sententiam,  habcs 
supra,  lib.  adv.  Praxean,  cap.  27. 

(11)  Omnia  cum  revocata  videt,  quce  ceperat 
ipse^  etc.  Inscriptionem  huic  capiii  fecimus :  De  fuere- 
seon  aspersione  per  diabolum. 

(12)  Mersam  jam  surgere  camem,  etc.  Istud  ad 
baplismi  caeremonias  pertinet,  de  quibus  supra  la- 
tius,  lib.  de  Baptismo^  sicuti  et  illud  :  Signori  popU" 
los,  ad  confirmationis  sacramentum,  de  quo  etiam 
ibidem,  cap.  8,  ac  lib.  de  Prasseript.  ado.  hasr., 
cap.  40. 


Iil3 


APPENDIX  L  —  ADV.  MWICIONEM. 


1114 


Protinus  extremum  nefas  ausus  (13),  spargere  passim  a  Perfecit  proprie,  sua,  non  aliena  requirens. 


Auribus  horrendum  verbum,  neque  voce  loquendum 
Abjectos  a  plebe  Dei,  sine  luce  vaganles, 
Inventos  sine  mente  viros,  lerrena  sequentes, 
Aggressus  pravi  pravos  docet  esse  magistros. 

CAPUT  IV. 

Prsedicat  his  duos  esse  patres,divisaque  regna  (44) ; 
Esse  mali  caussam  Dominum,  qui  condidit  orbem, 
Quique  figuravit  carnem  spiramine  vivam, 
Quique  dedit  legem,  et  vatum  qui  voce  locutns  ; 
Uunc  negat  esse  bonum,  justum  tamen  esse  fatetur, 
Crudelem,  durum,  belli  cui  ssva  voluptas, 
Judiciohorrendum,  precibus  mansnescere  nullis. 
Esse  alium  suadens,  nulli  qui  cognitns  nnquam, 
Qui  non  est  usquam,  falsum  sine  nomine  numen, 
Conslituens  nihil,  et  nulla  praecepta  loculus; 
Hunc  ait  esse  bonum,  nullum  qui  judicat,  aeque 
Sed  spargil  cunclis  vitam,  non  invidet  ulli. 
Judicium  negat  esse  reis,  dulcique  cruentum 
Circnmfert  miseris  mixtum  cum  melle  venenum. 
Surgere  posse  negat  carnem,  cui  caussa  ruinae 
Ipse  fuit,  quam  contemptam  spoliavit  inique  : 
Propterea  maledictushabet  sine  finedolorem; 
Hostis  huie  semper,  vario  quia  vulnere  vilam 
Nititur  exculere,  et  de  qna  ruit  ipse  salntem. 
Inque  hoc  et  Christum  terris  venisse  repente, 
Sed  nulla  socium  camis  compagine  factum, 
Spiritus  at  forma,  et  fictum  sub  imagine  corpus, 
Fallere  vult  horoines,  quod  non  est,  esse  videri. 

i05»  CAPUT  V. 

Hoc  docet  ergoDeum,  caligine  ludere  suasos(15), 
Mentiri,  nefas,  authominem  se  dicere  falso. 
Portatur,  gradilur,  vestitur,  rite  quiescit, 
Tractatur,  patilur,  suspenditur  et  sepelitur  ; 
Omnia  sunt  hominis  quae  sancto  in  corpore  versans, 
A  Patre  vero  Deo  missus,  qui  cuncta  creavit. 


Gognitus  ipso  opere,  populis  sperantibus  olim, 
Perque  prophelarum  vocem  notissimus  orbi, 
Et  nunc  errantem  manifesto  in  limine  morlis 
Ignotum  Dominum  quaerunt,  notumque  relinquunt : 
Quornm  falsa  fides,  falsus  deus,  irrita  merces  (15), 
Falsa  resurrcclio,  morlis  devictio  falsa, 
Marlyria  et  vacua,  et  Christi  quoque  nomen  inane ; 
Quem  magicae  nebulae  similem  venisse  docentes, 
Mendacem  faeti  dementes  esse  fatentur ; 
Nequidquam  passum,  popnlnm  sine  crimine  fictum« 
Sic  verax  Deus,  hiDomino  referuntur  honores? 
Heu  miseri !  gralis  ingrata  morte  perempti, 
Qui  caeco  duce  praecipites  in  fossa  ruistis  (17) ; 
Et  velut  in  somnis  thesauri  munere  dives 
D  Exsultat,  manibusque  tenet,  spelusus  inani, 
Decepti,vacuamsperatis  muneris  umbram. 

CAPUT    VI. 

Ah  I  tabidi,  rictus  (18),  funestave  prseda  draconis, 
Speralis  pro  pace  truces  homicidia  blanda; 
Audetis  culpare  Deum,  qui  tanta  creavit ; 
In  cujus.lerris,  nimia  pietate  profusa, 
Immemores,  large  laudatis  dona  ruentes, 
Ipsum  factorem  reprobatis,  facta  probanles, 
Artificem  mundi,  cujusve  ^  opus  estis  et  ipsi? 
Qui  vobis  magnos  parvis  donavit  honores, 
Prosevit  fruges,  animalia  cuncta  subegil , 
Tempora  qui  certis  fcecundat  mensibns  anni , 
Dulcores,  potus  varios,  pingues  et  odores, 
Q  Jucundos  flores,  nemorumque  umbracula  grata, 
1059  Mirificos  tribuit  succos  pubentibus  herbis, 
Fontes  et  fluvios  diffundit  dulcibus  undis, 
Sideribus  coelum,  totumque  illuminat  orbem, 
Immensus  solus  Dominus,  justusque  bonusque, 
Cognitus  ex  opere,  aspectu  non  cognitus  ulli  : 
Quem  stultse  quamvis  gentes  errore  copertae  (19). 
Florentes  opibus,  alieno  nomine  laudent, 


2  Cujusne  Oberth, 


Variae  lectiones. 
Commentarius. 


(15)  Extremum  nefas  ausuSt  elc.  Peculiare  est         (15)  Hoc  decet  ergo  Deum^  caligine  ludere  sua- 

Tertuliiano  n^/ifi^  uUima  brevi,  tumhic,  tum  in  illo,      sos^  etc.  Titulum  huic  capili  imponimus  :  Confulatio 

cap.5:  ha^reseos  de  ficto  Christi  corpore.   Quod   argumen- 

Menliri  nefas  aal  hominem  se  dicere  falso.  Q  t»m  traclavit  lalius    supra  auctor ,    lib.    de   Came 

Cuisimileestinitiocap.seq.,duo5e«^pa<re5,quaIe      ^^»^"-  »»c  vero    castigavimus  «    quae  sancto   - 


quid  dc  littera  i  in  finedictionum  correpta  adootavit 
Beda  ex  Prudentio,  Seduiio  et  Fortunato.  Atqui  mox 
castigavimus  : 

Aggrcssus  pravi,  pravos  docet  esse  magistros, 
pro  decet. 

(14)  Prasdicat  his  duos  esse  patres^  divisaaue 
regna,  eic.  Caput  hoc  iiiscripsimus  :  De  ha^resihus 
Marcionis,  utpoie  istis , «  Praedicat  his  duos  esse  pa- 
tres  »  id  est,  deos;  «  esse  malicaussam  Dominum; 
judicium  negat  esse  reis ;  »  contra  quae  infra  est 
liber  de  Judicio  Dei,  «  surgere  posse  negat  car- 
nem  »,  denique  «  Christum,  fictum  sub  imaginc 
corpus  »,  de  quibus  omnibus  iii  genere  latius  su- 
pra  dicto,  lib.  de  Prasscript.  adv.  hcer.y  c.  51,  haer. 
17,  et  peculiariter  de  singulis  librum  v  adv*  Marc. 
Atqui  paulo  post  castigavimus,  c  falsum  sine  nomi- 
ne  numen,  »  pro  nomen. 


m 
corpore  versans  »,  pro  versis,  «  A  paire  vero  Deo 
missus  »,  eic.,pro  eo  quod  erat,  Deo  vero,  maxi- 
me  cum  et  a  Tertulliano  et  ab  aliis  Christianis 
poetis  corripi  soleat  o  in  fine  dictionis,  etiam 
adjectivorum. 

({%)  Irrita  mercesy  etc.  Pertinet  hoc  ad  merce- 
dem  operum,  de  qua  supra  non  semel ;  in  sequeu- 
iibus  afludit  ad  cip.  15  prioris  Epist.  ad  Cor. 

(17)  Atqui  illud,  in  fossa  ruistis,  recte  interpre- 
taiur  Fabricius,  in  defossaj  in  sentes  latentes. 

(iH)  Ah!  tabidi  rictus,  etc.  Inscriptionem  huic 
capiti  fecimus  :  Adversus  hceresin  de  Deo  malorum 
auctore^  contra  quam  habes  supra,  lib.  ii  adv.  Marc. 
Necessario  autem  castigavimus  tabidif  pro  tacidis, 
maxime  quod  illud  draconis  epithetum  sit. 

(19)  Copertas  ^ro  coopertaSt  sicuti  etiam  infra  lib. 
II,  cap.  1  :  c  Hastas  macrone  coperto ;  »  ac  lib.^  y,  cap. 


1115 


AD  ammk  TBOTBLLIAm  OPfiRA, 


1116 


Factoremque  tamea  gnari  culpare  Tereniur. 
Nec  quisquam  tantum,nisi  ▼osnova  porta  gehemifle» 
Ingrati  eligitis  Dominum  maledicere  vestrum. 
Haec  vobis  per  Marcionem,  Cerdone  magistro  (20), 
Terribilis  refoga  adtribuit  fera  munera  mortis  ; 
Nec  venit  in  mentem  quod  vos,  a  nomine  Christi 
Seductos,  ad  Mardonis  tuUt  inlima  nomen. 
Dicite,  de  multis  quid  vobis  dispUcet  unum  t 
Quidve  Deus  fecit  quod  non  sit  laude  vehendum  ? 
Aut  iUud,  quod  yos,  nimium  patientia  larga 
Indignos,  dulcem  permittil  cemere  lucem  ? 
Qui  legitis  vera,  et  concisa  ea  falsa  docetis, 
Qu8e  sunt  postque  futura,  prius  haec  facta  pnobatis : 
Aut  incredibile  quid  differt  credere  vestmm  ? 

CAPUT  VIL 


f^  Tantos  esse  deos  BasiUdem  credere  jnssit  (25). 
Quantos  et  dies  annus  habet ;  tot  denique  mnndos. 
Marcus  per  numeros  argumentatus  acute  (26). 
Tradidit  in  magicae  formam  violare  pndicam, 
Offerri  calicem,  precibusque  in  saognine  vcrti. 
Hebioni  Christum  suasit  de  semine  natum  (27), 
Bt  circumcidi  docuit,  legique  vacare, 
Fontibus  amissis  elementa  resnmere  legis. 
Extremum  facinus  verbis  extendere  nolo, 
Aut  omnes  caussas,  aut  nomina  dicere  euncta. 
Est  per  panca  satis  crudeHa  multa  notare, 
Infandosque  homiiy^s  atque  organa  saeva  draoonis, 
Per  qnos  nunc  tantum  sceleris  sine  teste  locuU, 
Semper  factorura  mnndi  culpare  laborant. 

B  CAPDT  Vffl. 

Sed  revocate  pedem  (28)  saevi  latronis  ab  antro, 
Dum  spalium  daiur,  et  patiens  pietate  perennis 
Facia  per  errorem  miseris  Deus  omnia  donat. 
Credite  vero  Patri  vero  qui  condidit  orbem, 
Verum  qui  Dominum  misit  renovare  ruinam 
Imparibus  legi,  peccati  in  gurgite  mersis, 
Per  vates  olim  promissam  afferre  salutem. 
Qui  mandata  dedit,  bic  et  peccata  remittit. 
Exigit  hic  aliquid  merito,  qnia  credidit  anle, 
Aut  donat  large  Dominus,  quasi  debita  servis, 
Deniqne  conclusos  populos  poenamqne  merentes 
Deleto  5  elogio  cunctos  jubet  ipse  lavari  (29). 


Nec  mirum  si  vos  versutus  cepit  inermes  (21), 
Persuadeus  duos  esse  patres,  damnatus  ab  uno, 
Esse  deos,  qui  principio  seduxerat  omnes. 
Postea  multiplici  manantem  vulnere  pestem 
Distribuit  muliis,  et  inemendabile  crimen. 
Infandos  omni  magicae  dementia  plenos  (22), 
Persnasit  3  «ese  virtutem  dicere  suramara ; 
Fingere  cnm  meretrice,  nefas  peragrare,  volare,  [aevo 
1060  Namqne  Valentino  (23)  Deus  est  insanus,  et 
Triginta  tribuit  coelos»  patremque  Profundum  ; 
Bis  docuit  tingui  \  transducto  corpore  flamma  (24). 

Variae  lectiones. 
3  Pervasit  Pam.  OberU  *  Tingi  Obert.  Deleci.  Obert. 

Gommentarius.  «  .  u       i.      o       u- 

9,  c  Fiuctaque  fretoque  copertis:  t  quafigura  etiam  n  De  hac  haeresi  Basilidis  late  Epiphan.  haer  31,  nbi 
in  praeteritis  utitur  )ib.  ui,  cap.  4,  ^  c  deos  365,  quantos  et  dles  annns  habet,  »  nomioa- 

tim  enumerat.   De    eadem    etiam   aliquid    supra 


Peccati  votum  vioienta  merte  eoperoit. 

(20)  Cerdone  magUtro,  etc.  De  Cerdonis  magistri 
Maraonis  haeresibus  vide  dicti  lib.  de  Praucript. 
advers.  hcer.,  cap.  51,  haer.  16. 

(21)  Nec  mirum  si  vos  versutus  cepit  inermes^ 
etc.  Castigavinus :  Nec  mirum,  pro  ntmirum,  Est 
autem  notatu  dignum  quod  haeresin  vocet  inemen^ 
dabile  crimen,  quippe  cum  experientia  quotidiana  id 
verissimum  esse  comperiamus  in  eis  qui  semel 
haeretici  fuerint. 

(22}  Infandosomnimagicoi  dementia  plenos,  etc. 
Alludit  ad  Simonera  Magum,  de  guo,  quod  virtu- 
tem  sese  summamdixeritM<^Q  dicti  lib  de  Proescript. 
advers.  hasr,^  cap.  46,  haer.,  1  :  simul  etiam  de 


diximus  dicto  lib.  de  Prxscrip.  adv,  Hasr.,  cap, 
46,  haer.  4.  Peculiare  vero  est  illud  anctoriy  quod 
addit :  «  Tot  denique  mundos.  » 

(26)  Marcus  per  numsros  argumentatus  ocuie.  etc 
Prorsus  sic  castigandum  hic  Marcus  pro  Marcion ; 
neutrum  enim  de  Marcione  scribitur,  sed  et  hae- 
resi  Marci  ex  Grascorum  alphabetico  composita, 
in  qa^pernumerosargumentatusest  usquead  888... 
De  praestigiis  vero  magicof^  quibus  utebatur  in 
oblatione  caliciSt  lib.  adv.  Valent,,  cap.  4.  Atque 
facit  pro  confirmatione  sacrificii  Christiani  eliam 
istud,  quod  offerri  calicem  dicat  auctor. 

{%l)Bebioni  Christum  suasit  desemine  natum,  etc 
De  hac  haeresi  Hebionis  vide  supra  lib.  de  Came 
Christif  toiocap.  18,  eideeoqvLOdlegemproposuerit 
cum  EvangeliOy  dicto  lib.  de  Pra^scr,  adv.  ka^ei.t 


Helena  ejus  meretrice,  lib.  de  Anima^  cap.  34.  De 
volatu  autem   ejus  vide   Egesippum   de  excidio. 
Bieros.f  lib.  ii,  cap.  2,  et  B.  Maximum  serm.  de  ■%  cap*  ^^j  ^^^-  ^^* 
SS.  Petro  et  Paulo.  "     (28)  Sed  revocare  pedem,  etc.  Necessario  castiga- 

(23)  Namque  Vakntino,  elc.  De  hoc  vide  dictum     vimus  :  Revocate,  pro  revocare,  eidum  spatium 


librum,   cap.  49,   haer.    12,  et    integrum  librum 
adversus  Valentinianos. 

(24)  Bis  docuit  tinguty  transducto  corpore  flam^ 
ma^  etc.  Intelligit  bflereiicos  quosdam  qui  bis  baptiza- 
rent,  semel  in  aqua,  semel  in  igne,  qnorum  tamen 
alibi  nullam  mentionem  reperi  ;  praeierquam  quod 
Philastrius,  quan({nam  adhuc  subobscure,  lib.  de 
Ba^res.y  Herminianis  et  Seleucianis  attribuere 
videatur  quod  non  in  aqua,  sed  in  igne  baptiza- 
rent,  praetextu  iliius  Joannis  Baptistae,  Matih.  ui : 
t  Ipae  vos  baptizabit  in  ipiritu  et  igne.  »  Substi- 
tuimus  autera  more  Tertullianico  tinMi  pro  tvigi. 

(25)  Tantos  esse  deos  Basiliden  creaere  jussit,  etc 


daturj  pro  detur,  Usurpatur  deinde  vero  conjuncUo 
ultima  brevi,  dum  legitur  :  Credite  vero  Patri  vero, 
et  ibi,  quia  credidit  ante,  accipitur  credere  pro 
concreaere.  Videtur  vero  corruptum  illud,  denique 
conclusos.  Sed  emendavimus  ptsnamau€  merentes  pro 
merentem,  eo  quod  praecedat  populos. 

(29)  Deleto  elogio  cunctos  jubet  ipse  lavari,  etc. 
Accijpi  hic  elogium  ab  auctore  pro  certa  alicujus 
rei  lustitutiooe  annotavit  Fabricius,  nec  male  si 
retineatur  vetus  lectio  :  Deleto  elogio,  sed  cam 
locis  supra  ciiatis  Apolog.  c.  2,  et  alibi,  quantom 
memini  semper,  in  malam  partera  pro  accosatio- 
num  titulo,  haec  vox  ab  auctore  accipiatur,  puta- 


1117  APPBRDIX  I.  -  ADV.  MARCIONEM.  lllfi 

-  ^^  .  r  A  Dnrnr  A  *  •••  ^*^  P®^*  requiem ,  haec  ferro  in  pul  vere  fusa, 

1  voi  LAf  ui  lA.  Piscibus,  alitibus.  tabo  cinerique  relicta  est. 

Ergo  totns  bomo  credit,  totnsque  layatur.  Frangitnr  infelix  laniata,  sparsa  liqnescit, 

Abstinet  aut  patitur  pro  nomine  vulnera  vere.  Surgere  non  menut?  quid  enim  committere  sola 

Verus  surgit  homo,  vere  mors  victa  silebit ;  Exanimis  potuitt  qi»  Sic  causa  invida  vit» 

Sed  non  pars  bominis  anima,  sua  parte  relicta .  Impedit  attt  probibet  Dei  dona  eapessere  carnem, 

Percipiet  palmam  (30),  socia  qoam  carne  iaborana  Gumque  sua  socia  conjunctam  vivcre  semper? 

In  stadio  luctata,  simul  conjuncta  meretur.  Cernere  quid  fuerit  eonversa  in  puhrere  quondam? 

Grande  nefas,  portare  duos  per  vincula  pondus,  Post  meritos  renovata  ferat  Deo  laudis  honores, 

Quorum  sit  locuples  unus  atque  alter  egenus,  Non  ignara  sui,  fragilis,  mortalis  et  sgra : 

El  miserum  sperni,  felieiprsemia  reddi.  Certatis,  magni  possit  quid  vivida  virtus, 

Non  facit  hoc  justus,  mercedis  redditorsequns,  Qai  bonusatque  potens  vitam  non  invidetulli. 

Et  bonus,  et  dives,  quem  eredimils  omtiia  posse,  Hsec  captiva  fuit  mortis,  hsec  vincta  peribit, 

Suavis  in  ingratos,  miserandi  plena  voluntafl.  Quam  Dominns  mira  sapientia  fedt  et  arte? 

Quin  potius,  cui  major  inest  mortalis  egestas,  Hanc  virtute  sua  miranda  suscitat  ipse, 

Possit  ut  aequari,  socio  prariatus,  id  ultro,  "  Hanc  revocat  dux  ipse,  tet  hancsua  gloria  veslit. 

Quicquid  egei,  Iribuet  locuples;  sic  credere  jussum.  Ergo  Dei  aptavit  ars  et  sapientia  corpus , 

Nec  velle  illidie  Dominum  culpare  docendo     [nam,  Quod  cupit,  his  fieri;  deest  hoc  virtute  reduci? 

Suscitet,  aut  quem  animam,  tanquam  sit  passa  mi-  Caussa  poiest  pietati  nuUa  resistere  sanct»; 

Liberel  a  morte,  et  vivenii  facta  maneret  Ne  major  sit  caussa  mali,  quam  summa  potestas, 

Copia  de  solo  merito,  quia  fortiter  egit.  Ui  cognoscat  homo  jam  nunc  Dei  munere  salvus, 

Et  caro  communem  semper  sortita  laborem,  Morlalis  quondam,  nunc  inviolabile  et  ingens 

Linquatur  terrae,  mortis  sit  prssda  perennis.  Vesliius  lumen,  vivus  cum  corpore  tolus, 

Ergo  hominis  anima  placuitDeo  fortibus  actis?  Immensum  virtute  Deum,  pietate  perennem, 

Nullo  sola  modo  potuit  sine  cameplacerc.  Per  Christum  regem,  per  quem  via  lucis  aperta  esl; 

Vincla  tulit,  poenas,  caro  membris  vincula  gessit ,  Et  jam  luce  nova,  jam  dono  plenus  ulroque, 

Contempsit  morlem,  sed  caraem  morte  reliquit.  Fractibus  et  viv»  paradisi  Iffitus  amoenis 

nia  dolens  genuit,  haec  vita  a  vulnere  csesa  est:  Laudet  in  setemum  coelesti  dives  in  aula. 

Gommentarins. 

vimus  polius  esse  legendum  :  Deleto  elogiOy  non  p  et,  de  solo  meritOy  denique,  post  meritos^  etc.,  ho- 
aliter  atque  ibidem  lib.  ad  Scapulam  c.  4,  dixit :  **  nores.  Atqui  corrupti  viaentur  illi  versus 
scisso  elogio  ut  alludat  ad  illud  Apostoli  Coloss,  ii :      Nec  velle  ilUciie  Dominum  culpare  doccndo, 
veiens  quoa  aaversus  nos  erat  chirographum  de^      Sascitet^autqnemaDimamtauqaamsit  passaniinam.etc. 
licti,  -  ... 

(30)  Percipiet  palmam,  etc.  Facil  istud  ad  con-      *'®™'  ®^ "'® ' 
firmandam  mercedem  pro  meritis  operam,    sicuti      Cemere  qnid  fuerit  conversa  in  pulvere  qnondam. 
et  illud,  prasmia reddi,  SLcmereedis  redditor  asquuSj     Ubi  videlur  locus  mntilus. 


LIBER  SECUNDUS. 

DE  CONCORDIA  VETERIS  ET  NOV^  LEGIS. 

ABGUMBirnni  uinu  n,  btiam  ipsius  auctobis. 

Indesequens  ooigancta  docet  mysteria  legis, 
Inde  novo  Deus  qusB  foedere  tradidit  unus. 

Porro  his  verbis,  satis  obscuris,  indicat  auctor  scrij^tum  esse  hunc  librum  de  consonantia  veteris  et  novas 
legis,  quod  adeo  recens  titulo  adjecimus.  ProuteUam  castigavimus  Deus,  pro  divis  tum  quod  non  semel 
Ubris  producat  priorem  syllabam  dictionis  Deus,  tum  quod  non  soleant  veteres  aliquos  dtvos  vocare,  tum 
denique  quod  ad  institutum  faciat  Deus  unus  contra  plures  Marcionis  deos.  Pam. 

CAPDT    PRIMUM  D  ^°^^"^°*  ^"^^*  ^^  miscuit  impia  verba, 

Inque  bonum  semen  lolium  miserabile  sevtt. 
Postquam  fracla  fides  refugis  spirantibus  hostia     Inde  volens  omnetti  caussam  constare  rain» 
Et  glomerata  dolis,  emersit  pestis  operta        [(3i),      Scilicet  ut  sua  facta  Deo  subsignet  iniqua 
Sponte  sna,  mendax  contempto  Numine  scnsus  Ocius,  et  possit  suasos  infigere  pcenis ; 

1II8G  Confixit  plagas^  fallaci  tramite  pallens  Yeris  falsa  tegens,  et  lenibus  aspera  vertens ; 

Gommeiitarias. 

(31)  Postquam  fracta  fides    refugis   spiritihus     pro  pectis;  quod  vitio  typographico  videbator   ir- 
hostis^  etc.  Emendavimus   emersit  pestis  operta^     repsisae ;  sicuti  etiam  paulo  post : 


1119 


AD  6ENUINA    TE&TULLIANI  OPBRA. 


1120 


Et  roseis  serlU  haste  mucrone  coperto, 
Improvise  necans  incautos  morte  suprema. 
Supremum  nefas,  in  tantum  dementia  mersos 
Abruptos  homines,  Numen  sine  fine  tremcndum 
Dividere  in  partes;  Christi  sublimia  facia 
Falsa  laude  sequi,  culpareque  gesta  priora, 
Innumerata  Dei  miracula,  visa  nec  unquam  (32), 
Ante  nec  audita,  contentaque  ^  corde  nec  ullo. 
Tam  temere  scelus  illicitum  componere  verbis, 
Adversum  sese  duo  Testamenta  sonare, 
Contra  prophetarum  Domini  committere  verba, 
Dissimili  longe  sententia  velle  probare. 
Omnem  Legis  "^  et  infamem  deducere  caussam ; 
Sanctorumque  Patrum  vitam  reprobare  priorem, 
Quos  in  amicitiam  adlexit  Deus,  ad  sua  dooa. 
Aceipitur  sine  principio  pro  parte  niinori, 
Quattuor  ex  uno  cum  sint,  ex  quatluorunum; 
His  lameii  una  placet,  reprobat  tres  denique  partes, 
Auctoremque  sui  Paulum  per  multa  capessunt. 
Necnon  ex  ipso  furiebat  in  extima  verba, 
Omnia  quae  veteri  de  foedere  cum  que  locuius, 
Dura  videntur  eis,  merilo  quia  corde  gravatis. 
Pondus  apostolicum,  fulgentis  gratia  verbi 
Lumina  praeducit  menti,  neque  cernere  possunt ; 
Spirilu  lata  putant  hebetes,  animalia  digna. 

CAPUT  II. 

Sed  vos,  qui  nondum  peniius,  duce  numine  falso 
Mente  ipsa  reprobi,  penetrastis  ad  intima  mortis, . 
1IM4  Discitedefontefluviummanare  pprennem(33) 
Qai  nutrit  illum,  bissonos  gratia  fructus, 
Exit  et  in  terram,  ventosque  in  quattuor  orbis, 
Tot  fluit  in  partes  footis  color  et  sapor  unus. 
Sic  et  apostolico  decurrit  Ecclesia  verbo, 
Ex  utero  Christi,  Patris  omnis  gloria  plena , 
Sordes  diluere  et  facta  morlua  vi\ificare. 


J^  Quaituor  in  numero  diffusum  in  gentibus  unum, 
Electaque  fide  suseeptum,  doctor  opimus 
Tradit  Bvangelium  Paulussine  crimine  mundum, 
Absque  hoc  et  Galatas  vetuit  diseedere  sanctos, 
Quos  falsi  fratres  se  circumcidece  suasos, 
Atque  elementa  sequi,  nova  liberlate  relicta, 
Un^ra  futurorum  veteri  servire  docebant. 
Has  habuit  Galatis  causas  conscribere  Paulus, 
Non  ut  Evangelii  partem  pro  corpore  toto 
Exciperent  modicam,  majori  parte  relicti, 
Atque  adeo  nou  verba  libri,  sed  missus  in  orbem 
Ipse  Christus,  Evangelium  est,  si  cernere  vultis, 
A  Patre  qui  venit,  solus  bona  nuntia  portans 

g  Testificata  prius;  cujus  ingens  gloria  complet, 
Ostendens  opere  quantus  sit  conditor  orbis. 
CojQs  facta,  simul  dictis  conjuncta,  fideles 
Illi,  MatthBeuSf  Marcus,  Lucasque,  Joannes, 
Gonscripsere,  mera,  non  extera  verba  loeuti. 
Spiritu  sancta  Dei,  tanto  prsesente  magstro. 

CAPUT  III. 
His  agnus  Paschse  suspenditur  hostia  ligno  (34) : 
Hunc  Paulus  phase^  conscribens  decreta  Corinlbo, 
Occisum  tradit  vitamque,  Deumque  futurum 
Promissum  patribus,  quos  illectaverat  ante. 
Cernite  quid  yirtus,  quis  Paschae  possit  imago, 
Sic  verum  quid  sit  poteritis  Pascha  videre. 

p  Ne  fidns  pater,  et  vates  (35)  cui  pigous  et  hseres 
Charus  erat,  quem  forte  Deus  donaverat  illi, 
10G5  Hunc  Deomactaret,  merito  tentatus  amore; 
Supplicium  magoum,  sanctus  pro  sanguine  sanguii 
Connexus  capite  spinis  ostenditur  agnus 
Hostia  sancta  Deo.  Cujus  de  morte  piati 
Bsset  ut  in  signum  et  vastatse  pignora  gentis, 
Sanguine  signantur  posles  et  limina  mulia, 
Immane  auxilium,  caro  testi<>  creditur  esca. 
Jesus  transgressus  Jordan  terraque  potitus, 


Variae  lectiones. 
6  Contemplaque  Obert,  ^  Et  non  legit  Obert. 


Improvise  necans  incantos  morte  soprema, 
pro  Improinsa  negans.  Atqui  pertinet  ad  phrasin 
Tertullianicam  illud :  Ut  sua  facta  Deo  consignet 
iniqua,  etsuasos,  pro  persuasos,  infigere  pasnis,  et 
paulo  post :  Domini  committere  verba. 

(32)  Innumerata  Dei  miracula^  visa  nec  un- 
guamy  etc.  Isti  versui  conjunximus : 

Ante  nec  audita,  contentaque  corde  nec  uno, 
et  post  posuimus  illum : 

Tam  temere  scelus  illicilnm  componere  verbis  ; 
eoquod  illie  aliudat  ad  illud  Isai.  Lxiv  et  I  Cor.,  n : 
Quod  oculus  non  vidit,  nec  auris  audivit^  nec  in  cor 
hominis  ascendit ;  quo  fit  ut  etiam  castigaverimus : 
contentaquet  pro  contemptaque:  sicut  etiam  paulo 
post:  quia  corde  gravatis^  pro  gravati,  Porro  etiam 
ibi  mendum  subesse  videtnr : 

Spiritu  lata  putant  hebetes,  animalia  digna  ; 

aut  locus  mutilus,  cui  absque  ms.  cod.  mederi  non 
iieuit. 

(33)  De  fonte  ^uvium  manareperennem,  etc.  So- 
lemne  esse,  Beaa  teste,  poetis  Chrislianis,  ut  «  in 
fine  prodttcant,  duahus  in  dictione  altera  conso- 


Commentarius. 

nantibus  sequentibus ;  sicuti,  exempU  gratia,  tuni 
hic  auctori,  et  non  semel  postmodum,  tuni  Ju- 
venco,  I.  IV  :  Aspicite  scribas;ei  Prudmlio  Ca- 
ther.  ca:de  stupenda.  Alludit  autem  ad  bissenos 
apostolos,  quorum  sonus  Exivit  in  omnem  terram 
et  in  ventos  quatuor  orbis,  id  est  in  fines  orbis 
n  terraum,  sicuti  legitur  Psal.  xviii.  Atqui  emenda- 
^  y'm\is :  Sordes  diluere,  pro  sordide,  ubi  nove  ac- 
dpit  fata  mortua,  pro  mortuis  hominibus^  et  mox: 
Electaquefide,  pro  electoque. 

(34)  Hic  agnus  Paschce  suspenditur  hostia  li- 
gno^  etc.  AJIudil  ad  illud  I  Cor.  v  :  Pascha  nostrum 
immolatusest  C^n>/tt5;etiIIud:  Vitamque  Deum- 
que  futurum^  refertur  ad  quod  sequitur:  Promis 
sumy  ubi  sequitur  vox  antiqua  illectaverat,  et  mux 
poetico  more  producta  in  penultima  vox,  poteritis. 

(35)  Ne  fidus  pater,  et  vates,  etc.  Abrahamum 
intelliffit,  cui  (Gen.  xxii)  pro  Isaac  ejus  filio  ad 
immoTandum, 

Conneius  canite  spinis  ostenditur  a^naS, 
aicuti  in  eo  quoa  sequitur : 

cujus  de  morte  piati 
Esset  ut  in  signam, 


1121 


APPENDIX  I.  —  ADV.  MARCIONBM. 


1122 


Lege  dedil  Pascham,  gaudens  atque  immolat  agnum.  j^  Consimilis  patitur,  quapropier  dicitur  agnus; 

Et  reliqui  magni  reges  sanctique  prophetae, 

Non  ignorantes  certse  promissa  salutis, 

Ingcnlemque,  meta  plcni,  transcendere  lcgem, 

Vcnluram  summae  virtulis  imagine  molem, 

Inspcctam  e  speculo  celcbraruntordine  Pascham. 

Denique,  si  celeri  primordia  mente  recurras^ 

Invenies  funesta  nimis,  post  impia  verba  : 

Credulus,  heu !  facile  nudatus  tegmine  vil», 

Pellibus  ul  tegeretur  homo,  suspenditur  agnus, 

Aut  peccaia  necat,  aut  sanguine  funera  delet, 

Aut  coperit  nudos,  fovet  aut  suo  vellere  vulnus  (36), 

Non  pecoris  sanguis  humaoo  sanguine  pluris, 

Ut  pro  peccatis  oblatus  dirimat  iram, 

Aut  muUae  plebis,  veiuti  si  charior  agiius. 

Aux  lium  immane,  tantae  tutcla  salutis, 

Oblatus  potuit  pretium  satis  esse  redemptis  ^. 

At  Deus  omnipotens,  coeli  terraeque  creator, 

Immensus,  vivus,  pcrfecius,  luce  perennis, 

His  non  placatur,  pecudum  ncque  sanguine  gaudet. 

Omnia  mactentur  pecora,  grex  omnis  in  aras 

Decremet,  ut  veniam  vcl  peccati  expiet  unus : 

Nequaquam  Domini  sapiens  macuiata  figura, 

Tam  vili  pretio  caro  foeda  paravit  honores; 

Sed  spes  et  promissa  fides  mortalibus  olim, 

Haec  operata  tulit,  magnae  ratioois  imago, 

Praemeditala  Patris,  nimia  pietate  parata 

Venturum  Christum  terris,  hominemque  futurum ; 

Quem  visum  Joannes,  bapiismi  primus  apertor, 

Et  vatum  socius,  necnon  et  apostolus  ingens, 

Praecursor  missus  certus,  testisque  fidelis, 

Augustus  vita,  sublimi  laude  notatus, 

Olim  Pascha  Dei,  verum  quserenlibus  agnum, 

Ostendit  tandem  venisse,  piacula  facti, 

Qui  delicta  suo  muliorum  sanguine  solvat. 

Pro  reprobis  probus,  et  charns,  pro  vilibus  unus, 

Corpore  homo  vilaque  Deus,  mactatus  ut  agnus, 

Acciperet  nos  et  nobis  se  effunderel  ipsum.     [bam  ; 

106B  Sic  piacuit  Domino  mortem  spoliare  super- 

Sic  poterit  miserandus  homo  sperare  salutem. 

Hunc  Pascham  Paulus  mactatum  prsedicat  agnum ; 

Nec  species  Domini  pecoris  sublimis  inertis 


Sed  quia  lanilies  renovata  bsec  corpora  vestit, 
Dat  tegimen  muilis,  unquara  nec  deficit  ipse. 

CAPUT  IV. 

Sic  Dominusfirtute  Patris,quos  morte  redemit(37), 
Exutos  sua  luce  tegit,  quse  semper  in  illo  est. 
Ergo  Pastor  ovem  qui  perdidit,  ipse  requirit. 
Is  robur  spinasque  uvse  calcare  paratus, 
Aut  rabiem  superare  lupi,  pecudumque  potiri. 
Eripere  fortis,  contemptis  dentibus  uUro, 
Objcctat  sese  leo  pelle  obtectus  ovili, 
Decipiens  habitu,  rapturus  sanguine  fauces. 
Adam  vi  captum  sic  quaerit  Christus  ubique, 
Ipse  viam  gradiens,  qua  mors  operata  ruinam  est 
Omnia  periustrans  veterum  monumeota  viroi  um, 

B  Singula  perspiciens,  exemplis  omnibus  unus, 
Ex  utero  incipiens  inimicam  expellere  mortcm, 
Conceptae  simul  in  grcmio  cum  semine  carnis 
JUates  omnes  tacita  sapientia  lustrans, 
Debita  suscipiens,  cunctos  mundare  paratus, 
Aeddere  factori  multos,  quos  sparserat  unus. 
Es  quia  terribilis  puteo  dcmersus  iniquo 
Vir  cecidit,  suasit  virgo  subducta  dracooe  ; 
Consilio  placuit,  tegmen  coeleste  reliquit; 
Arguit  hos  lignum  nudos,  mors  atra  coegit, 
Ex  eadem  massa  simiii  ration^  relecta 
Jam  renovata^  redit  flos  carnis,  et  hospita  pacis, 
Virgine  desponsa  caro,  non  ex  semine  nato  , 

Q  Artitid  conjuncta  suo,  sine  debito  moriis 
Angelus  hsec  mandata  Patris,  per  sidera  defert 
Lucida,  ut  angelica  eredantur  nuntia  fama, 
Virginis  nt  virgo;  carnis  caro  debita  solvat. 
Talibus  ingressus  sequitur  vestigia  mortis 
Parvulus  immanis,  senior  puer  et  juvenis  vir. 
Post,  ubi  justa  viri  completa  esi  roboris  setas, 
Paulatim  soiitus  socia  deperdere  vita ; 
In  foedas  etiam  rugas  et  inertia  membra 
Mutari  specie  vacuatis  sanguine  venis 
Constiiit,  haud  habitum  passus  veterascere  carnis. 
Quave  manum  extendit  temere  contingere  lignum. 
Quadie  quoveloco  cecidit  clarissimus  Adam  (38), 


«  Salutis  Pam,  Venet.  ®  Paucis  Pam. 


Vari»  lectiones. 


Commentarius* 


ad  Exod.c.  xii,  ubi  «an^m^  acfni  paschalisjubentur  n  enim  legimus  e  in  fine  producta,  pro  eo  quod  erat 

iminamulta,  pro  quo  malim  legere      eriperet.  Item,  virgo  subducta  dracone;  item  non 


signaripostesetlimina 

muta ;  sed  nihil  immutavi.  Quibus  adjicit  et  PascHam 
celebraiam,  Jos.  v.  Castigavimus  autem  paulo  post, 
aut  sanguine  funera  delet,  pro  dolet. 

(36)  Fovet  aut  suo  vellerevulnus,  etc.  Hic  per  li- 
ceiiiiam  poeiicam  corripitur  o  liiiera  in  fine  dictio* 
nis  suOy  sicut  etiam  frequenter  postea  in  hisce  ii- 
bris,  de  aliis  Christianis  poelis  idipsum  vide  apud 
fiedam.  Emendavimus  etiam  ut  pro  peccatiSj  pro 
autj  ut  id  quod  prsecedit,  non  pecoris,  sit  interro- 
gntio,  et  accipiatur  more.  Terluiiianico,  Aon,  pro 
lionne.  Porro  agnum  Christum  probat  etiam  ex 
Evangelio  Joan.  i. 

(37)  Sic  Dominus  virtute  Patris,  etc.  TerluIIia- 
nicum  est  pecudumque  potiri,  et  eripere  fortis;  sic 


miuto  post  sine  debito  mortis,  sic  enim  castigavimus 
pro  debita,  sicuti  eiiam  vestigia  mortis^  pro  mor^ 
tem.  Rursus  vero  ad  stylum  auctoris  pertmet  ma^ 
num  extendity  etc,  contingere  lignum. 

(38)  Qua  die ,  quove  ioco  cecidit  clarissimus 
i4efam,eic.  Sic  emendavimus,  pro  charissimus.  A\q\ii 
quod  hic  dicit,  et  mox  clarius  repelit  liis  verbis  : 

Golgotha  locas  est,  capilis  Galvaria  quondam,  ete. 
Os  magnam  liic  veleres  uoslri  docuere  repertam, 
Uic  hominem  primum  sascepimus  esse  sepaltaro,  ete. 

Rabes  etiam  apud  B.  Cyprianum  tract.  de  Resurr. 
Christit  ubi  vide  similes  veterum  locos  in  annota- 
tionibus  nostrii ,  nom.  3«  Auctori   peculiare    es( 


1123 


AD  6RNUINA  TB&TULLIANI  OPBRA. 


tm 


lOGT  Hac  eadem  redeunte  die  volventibus  annis 

In  stadio  ligni,  fortis  congressus  athleta; 

Extenditque  manus,  pcenam  et  pro  laude  secutus 

Devicit  mortem,  quia  mortem  sponte  reliquit, 

Exuit  exuvias  carnis  et  debita  mortis ; 

Serpentis  spolium,  devicto  principe  mundi, 

Adfixit  ligno,  refugarum  immaoe  tropseum. 

In  cujus  signum  Moses  suspenderat  anguem» 

Et  quotquot  faerant  multis  serpenlibus  icti, 

Adspicerent  ipsum  fictum  fixumque  draconem. 

Post,  ubi  seeretas  infemi  venit  ad  undas, 

Atque  suum  vietor  captivum  luce  retexit, 

Adstanti  jussumqae  Patris  virtute  peregit, 

Sponte  suum  corpus  quod  liquerat,  ipse  recepit. 

Caussa  haec  mortis  erat,  eadem  via  facta  salutis ; 

Nuntius  ille  doli,  sed  pacis  nantius  iste ; 

Sponsa  virum  necuit,  genuit  sed  sponsa  leonem. 

Yirgo  viro  nocuit,  sed  vir  de  virgine  vicit. 

Cujus  in  exemplum,  sopito  corpore  somno, 

Sumitur  ex  latere  muller,  quae  costa  mariti ; 

Quam  carnem  de  came  sua  dequc  ossibus  ossa; 

Evigilans  dixit,  praesaga  menle  locutus. 

Mira  fides,  merito  Paulus  certissimus  aactor, 

Christum  de  coelis  Adam  docet  esse  secundum. 

Yeritas  ipsa  suis  exemplis  usa  refulget; 

Nec  cupit  ex  alieno  acres  ostendere  gressus  : 

Pauperis  hoc  opus  est,  proprise  virtutis  egeni : 

Hsec  Paulus  docuit  magnus  mysteria  docta, 

Scilicet  in  Christo  esse  decus,  tuum,  Ecclesia ,  cer- 

Hujus  de  latere,  ligno  pendentis  io  alto  [nens  (39)  C  Jam  liquidae  stringentur  aquae;  stridente  rigore 


a   Pulvis  Adse  ut  possit  veteris  cum  sanfuiae  Gbristi 
Commixtus,  stillaotis  aquae  virtute  levari  ^^. 
Hsec  ovis  est  una  quam  se  per  Sabbata  vivam  (41) 
Inferni  e  puteo  statuit  subduoere  pastor. 
Propterea  cunctse  carnis  praemortua  membra 
Curabat  sabbatis,  aut  caeci  a  gemine  nati 
Lumina,  quae  nondum  dederat,  ceraendo  peregit; 
Aut  hominem  totum  exanimem,  per  Sabbata  vivum 
Deque  sepultura,  praesenti  plebe,  voca^it : 
Ipse  novi  factor,  veteris  bonus  ipse  refector, 
Aut  quae  defuerunt  supplens,  aut  perdita  reddens. 
Haee  ineunte  die  sancto  sperantibua  in  se 
Faclurus  plene  pro  pacto,  posse  docdiat. 

B  CAPDT  V. 

(2aid?  caro  si  moritur,nec  spes  datur  ulla  8alati8(42)i 
Quas  habuit  caussas  homioem  se  fingere  Cbristus. 
£t  medicare  homines,  aut  curam  carais  habere  ? 
Gorraptela  potens  liquefactum  solvere  eorpas  : 
Non  poterit  virtus  Domioi  revocaresolutum? 
Credunt  interita  qui  non  sua  corpora  solvi, 
Non  credunt  Domino,  sua  qui  vult  mersa  levare, 
Aut  nolle  praestare  bonum,  neque  posse  potentem 
Dicunt,  ignari  quanto  de  crimine  lactent, 
Infirmas  ausi  caussas  praeponere  morti. 
In  grano  latet  arbor,  et  hoc  nisi  tinrra  sepuUam 
Putrescat,  non  dat  decoratos  arbore  fructus. 


Corporis  exanimi  sanguis  manavit  et  humor. 
Femina  sanguis  erat,  aquae  erant  nova  dona  lavacri, 
Haec  populi  vera  est  viventis  Eccleaia  mater, 
De  Christi  nova  carne  caro,  deque  ossibas  ossum  ^o. 
Golgotha  locus  est,  capitis  calvaria  quondam  (40); 
Lingua  paterna  prior  sic  illum  nomine  dixit : 
Hic  medium  terrae  est,  bic  est  victoria  signum  : 
Os  magnum  hic  veteres  ^^  nostri  docuere  repertum 
Hic  hominem  primum  suseepimus  esse  sepultam; 
tOGS  Hic  patitur  Christus,   pio  aanguine  terra 

[madesciri 


Saxa  fient,  et  semper  e^ unl,  nisi  magna  poieatas 
Solverit  inducto  molli  spirante  tepore. 
Yiticulae  in  gracili  latet  ingens  corpore  botras ; 
Si  quaeras,  non  est :  cum  vult  Deas,  esse  videtor. 
Arboribus  folia,  spinis  rosa,  germina  campis 
Mortua  deficiuot,  et  rursus  viva  resurgunt. 
Haec  homini  Deus  ante  oculos  revocata  reformat, 
Propter  quem  locuples  primus  large  omnia  fecit. 
Omnia  nuda  cadunt,  suo  corpore  singula  vesiit : 
Cur  hominem  solum,  cui  tantos  fudit  honores, 
Non  tantum  revocet  sibi,  quem  super  omnia  fecit? 


Yariae  iectiones. 
io  Ossa  Yenet.  ^^  Veteris  OberU  ^^  Levare  Obert. 

Commentarins. 
quod  etiam  eodem  diepassum  scribit  Christum  quo  Q  apad  Cyp.  cornpilur  : 

Eit  iooat,  est  omm  mediss  qaem  ceroimos  orbe. 


Adam  cecidit, 

(39)  SciUcet  in  Ckristo  esse  decus,  tuum  Ecclesia 
cemenSf  etc.  Corruptus  est  hic  versus,  cui,  quod  de- 
esseut  ms.  codd.,  roedere  nou  potui;  ubi  interim 
prima  syllaba  y ocis  Ecclesia  coTTup\l\xr,  quodpecu- 
liare  estauciori  tum  supra  hujus  i.  vi,  c.  2,  De- 
currit  Ecclesia  verbo^  tum  hic,  tum  paulo  post : 

Hsee  popoli  vera  es t  vivontis  Ecclesia  maUr, 
et  lib.  III ;  infra,  cap.  7. 

Essecaput  Cbristum,  sunt  cujus  Eoelesia  membra. 
Sttspicor  autem  etiam  ibi  mendum  subesse :  Femina 

sanguiserat.  «    ^    .      ...  ,. 

(40)  Golgotha  locus  est^  ete.  Prodoeitar  hie  media 
hujus  vodB  syliaba,  quae  Uymno  de  Pascha  Domini , 


Golgotba  Jad»i  patrio  cognomine  dicant. 

iicati  etiam  a  Juvenco,  lib.  nr :  c  Ubi  ruris  Golgotba 
nomen.  »  Castigavimus  autera  mox  :  «  Stillantis 
aquae  virtute  levari,  »  pro  levare. 

(41)  Aut  baminem  totum  exanimem  per  sabbata 
yttmm,  etc.  Peculiare  esi  hoc  auctori,  quod  insinuet 
resuseitationem  Laaari  (Joan.  ii)  factam  in  Sab- 
bato;  nam  de  illo  illum  loqui  manifestum  fit  ex  eo 
quod  aequitur :  HoiC  ineunte  die  sancto^  etc. 

(48)  Quid  caro  simoritur,  nec  spes  datur  ulla  sa  • 
Ztttu,  etc.  Bmendavimus :  Quid  pro  quod^  et  satu^ 
Us,  pro  saluH.  £at  autem  Tertnliianicam,  medt" 
care,  eic. ;  Non  poterit,  etc.,  pro  :  Nonne. 


1125 


APPBNDIX  I.  -  ADV.  MARGIONBH. 


1126 


IHSO  Ergo  cag>  et  sanguu  Dei  regoo  digna  ne-  a  f  070  Radids  veteris  nova  gemiina  gloria  siutans 

[gatur  (43),      Ablutnm  corpus  jam  non  de  carne  vocari  ; 


Tanquam  sit  Paulus  proprie  de  carne  locutus. 

Ille  quldem  magna  docuit,  sed  inania  corda . 

Carnali  sermone  putent ;  nam  pristina  facta 

Sanguiais  et  carnis  voluit  sub  nomine  dicta, 

Goelestis  magni  memoratus  verba  magislri, 

Qui  per  aquam  de  se  genitis  sui  nomen  honoa 

Donavit,  pigimsque  suo  de  spiritu  furiit;  % 

Ut  cujus  fuerani  homiaes  virtute  redempti, 

Hujus  et  accipercnt  renovati  nomen  honoris. 

Ergo,  quia  populis,  nondum  suo  fonte  renatis, 

Sordibus  aniiquis  tectis,  et  debito  mortis 

£x  veteri,  caussa  regnum  coeleste  negavit, 

Dicens  humanum  rursus  debere  renasci ; 

Quod  naium  est  de  carne,  caro  est,  despiritu^  viia,  B 

Commeutarias. 


Hoc  sequitur  Paulus,  sic  est  de  carne  locutus, 
Denique  dixit  oportere  superindui  vestem(44), 
Hunc  habitum  fragilem,  mortalem  conlegi  formam. 
Non  aliud  corpus  dari,  sed  prius  illud  inernem 
Undigoe  regno  Dei  lato  circumdari  totum, 
Momento  aspectus  oculi  mutabitur,  inqait, 
Ut  rufae  cerae  facies  disiMtfiditur  herba, 
Et  mutat  proprium  candenti  sole  colorem : 
Sic  eadem  caro  fulgenti  de  gloria  sumens, 
Gaudebit  semper  gaudens  et  morte  carebit, 
Devictum  clamans  crudelem  cor  poris  hostcm, 
Glutitam  mortem,  fortis  victoria  Ghristus, 
Ingentes  Deo  summa  ferens  ad  sidera  laudes. 


(43)  Ergo  caro  et  sanguU  Dei  regno  digna 
nQgatur^  etc.  Pulcbre  interpretatur  illud  Apost.  I 
Gor.  IV :  Caro  et  sanguis  regnum  Dei  possidere 
non  possunt;  de  quo  latius  supra  L.  de  Resurr. 
carn.  c.  46,  49,  51.  Gastigamus  autem  mox 
Carnali  sermone  putent^  ut  derivetur  a  pti- 
tere »  pro  putant ,  ac  paulo  post  rursum  et 
debito    mortis ,    pro    debita.    Iiem     humanum 


(nempe  genus)  rursus  debererenasci,  pro  humano. 
(44)  Denique  dixit:  Oportere  superindui  car' 
nent,ctc.De  hocApost.  II  Gor.  v,  loco  etiam  supra- 
dictolib.  latius,  cap.  41,  42  el43;  sicuti  etiam  de 
illo  linatomo^  inmomentaneo  motu  ocuU^  ibidcm. 
Atqui  rufam  ceram  more  suo  rubeam  intelligil,  et 
glutitam  usurpat  pro  deglutiiam. 


LIBER   TERTIUS. 

DE  CONCORDIA  PP.  N.  ET  V.  TESTAMENTI. 


416UllBimj|l,  BTUII  IPSIU8  AUGT0118. 

Tertias,  ingenua  gentem  de  matre  creatam, 
Yalibas  et  patribus  sacratos  esae  ministros. 

Vbi  subintelligi  debet  tradit,  aut  ^uid  simile  :  tractat  enim  libro  teriio  {quod  adeo  etiam  titulo  adjeci" 
mus)  de  concordia  Patrum  vetens  et  novi  Tastementi,  occasione  illius  Apostoli  (Gal.  rv,  ex  Isa.  c.  liv  : 

SCRIPTUMESTENm  :  L£TARB,  STER1L18  QUiB  NON  PARIS;  ERUMPB  ET  GLAMA,  QUiE  NON  PARTURI8,  etC,  Et  |7- 
HUS  :  ILLA  QUiB  SURSUM  EST  JERUSALEM  LIBBRA  BST  QUiE  EST  MATER  N08TRA.  HOC  Onim  (CSt)  (fUOd  indictO 

argumento  dicitur :  ingbnua  gentem  de  matrb  crbatam.  Plura  autem  habet  auctor  initio  hbri  v,  sed  ita 
obscura,  ut  prasstet  suo  loco  dumtaxat  tractare.    ' 


GAPUT  PRMUM. 

Jamgenait,quondam8teriliscognomiitt»ina|ter(45), 
Jamque  iiovas  gaadet  populus  de  libera  natus, 
Expulsa  famula  merito  eum  prole  taperba; 
yiveniis  quoque  fontis  aquas  ingrata  reliquit, 
Et  tepidis  errans  ardenti  sidere  potat. 
Jam  possunt  gentes  Abrabam  clamare  parcntemt 
Quse  vocemlDomini  simili  ralione  secutse, 
Omnia  liquerunt  peregre  sesistere  vitse. 


Q  Lsetare,  o  sterilis,  promissam  eoneipe  plebem ; 
Erampe  et  dama,  qua  nalla  prole  betta. 
De  qua  dicebat  per  vales  Spiritos  oiim  t 
Hsee  geniut  geolemmultis  ex  gentiboe  aoam, 
Gujus  prindpio  semper  pia  membra  laboraat. 

GAPUT  IF. 

H.UJ08  Abel  jostua,  pastor  pecadamque  magister, 
Fraternse  occidit  quem  olim  violentia  dextrse ; 
Hu  ]U8  Enocb ,  insigne  decus,  de  corpore  mem  [brum  ( 46) 


Gommentaritts. 


(45)  Jam  genuit,  quondam  sterilis  cognomine 
mater,  etc,  veterumque  Patrum  et  nostra  Eccle- 
sia  (Galat.  lY)  incarnem  redegit,  iia  cum  subdit: 
Viventis  quoque  fontis  aquasy  ctc,  aliudit  ad  il- 
lad  Gen.  xxi,  ubi  Agar  legitur  utre  aquse  in  scapulis 
imposite  errasse  in  soiitudine.  Yidctor  interim 
alia  aliqua  vox   substilnenda  pro  tepidls,  sed  non 


licuit  ob  inopiam  cod.  ms.  corrigere. 

(46)  Hujus  Enochf  etc  Peculiare  boc  est  AU' 
ctori,  quod  scribat  :  «  Enocb  a  Deo  digressos  po- 
pulos  consilio  revocasse,  »  qui  etiam  per  praeoo- 
cupationem  gigant^s  nuncupat  impios  civitatis 
diaboli  ministros,  de  quibus  6en.  n  sub  Noe 
primum  fit  mentio  in  Scriptaris. 


1127 


AD  GBNUINA  TERTULLIANI  OPERA. 


\m 


lOll  A  13  Deo  digres809  populos  facinnsque  se-  a  Cujqs  de  facie  lux  etnitorore  refukit; 


[quentes, 

Deum  furit  in  terris  refugarum  turba  latronum ; 
Sacriiegum  genus  ui  fngcret  crudele  gigantum» 
Consilio  revocabal,  in  omnibus  ipse  fidelis. 
Ingenti  gcmitu  placuit,  meritoque  labore 
Translatum  magno  pignus  servatur  bonore.       ^ 
Perfectus  laude  el  sine  culpa  Noe  repertus  (47) 
Testificante  Deo  justus  in  adultera  plebe, 
Bis  quinquagenis  arcam  qui  lexuit  annis^ 
Yenturum  excidium  faclis  et  voc3  ferebat ; 
Promeruil  tantis  ereptus  morlis  ab  undis, 
£l  cum  prole  sua  servatus.  Gente  sequente 
Est  Abraham,  cujus  gnatos  vos  esse  negatis, 
Qui  primus,  geoere  etpatria  et  genitore  relicto, 
VoceDei  suasus,  secessiiin  exteraregna, 
Tanto  Dei  meruit  sublimisdignus  honore  ^^, 
Gentibus  ut  pater  et  populis  credentibus  esset. 
Cuin  pairibus  Jacob,  quorum  pater  ipse,  per  omne 
Viiae  suse  spatium  Isetissima  tempora  Christi 
Prsececinii  veibis,  actu,  virtuie,  labore. 
Hunc  sequilur  Josepb,  foedae  sine  sorde  juveiitse, 
Carceris  et  durae  conficta  calumnia  poense ; 
Gloria  post  gemitus,  regnique  secunda  corona, 
Inque  fame  panis  tribueodi  larga  potestas. 
Tam  propria  Cbristi,  tam  lucida  lucis  imago 
Omnibus  est  manifesia,  quibus  sunt  lumina  menti, 
Ut  speculo  vnltus  firmam  spem  cemere  possint. 
Judas  ipse  pater»  regaUs  sortis  origo,    • 
Undeducesgeniti»  cijyus  de  semine  reges 
Nunquam  defueruni,  donee  ventura  potestas 
Gentibus  exspectatadiu  promissa  veniret. 

GAPUT  III. 
Dux  populi  Moses,  qui  limina  regia.liquit» 
Spemens  diviiias  florentes  tempore  parvo, 
Maluit  adfiictus  populi  portare  labores 
Subnixa  oervioe,  minis  non  territus  ullis, 
Quam  sibi  delicias  multasque  remittere  poenas, 
Pro  magnaque  fide,  pro  tanio  mirus  amore, 
Armaius  virtute  Dei  magnalia  gessit: 
Percussit  gentem  plagis,  terramque  reliquit, 
Confundii  regem  durum,  popuiumque  reducit; 
Calcavii  flucttts,  hostes  demertit  in  undis ; 
Fecit  aqnam  dulcero  per  lignumy  semp^r  amaram, 
Cum  CbriAii  populo  manifeste  multa  loeutus, 


Acceptam  legem  per  paucos  fudit  in  orbemy    [mm, 
1079  Exempla  implicita  propriomm  ecrta  labo- 
Percussit  petraro,  jussus  quoqae  flumina  fudit ; 
Extenditque  manus,  nt  signo  vinceret  bostem. 
Omnia  de  Christo,  per  Christum  cuncta  loquunlur. 
Hic  probus  et  magnus  cum  laudis  pace  qnievit. 
At  Jesus  Nave  filius,  Auscs  ante  vocatus, 
Spirilus   hunc  sanctus  socium  sibi  nomine  junxit; 
Hinc  fluvium  scidit,  et  popuium  transire  coegit ; 
*  Dislribuit  terram  gratis,  promissa  paterna ; 
Solem  cum  luna  statuit,  dum  vinceret  hostem ; 
Expulit  extcmas  gentes  prolemque  gigantum ; 
Excidit  lucos,aras  ettempla  snbegit; 
Omnia  legitima  solemnia  mente  peregit; 
B  Nominis  exemplum  Cbristi,  virtutis  imago. 

CAPUT  iV. 

Quid  de  Judicibus  populi  per  singula  dicam? 
Quomm  virtutes  si  conscrlbantur  in  unumy 
Verborum  spatio  numerosa  volumina  eomplent. 
Attamen  ex  multis  paucorum  dicere  vitam, 
Corporis  explendi  verbomm  postulat  ordo. 
Ex  quibus  ut  Gedeon  dux  agminis,  acer  in  hostem 
Non  virlute  sua  tntelam  acquirere  genti, 
Firmatusque  fide  signum  petit  excita  meuti, 
Quo  vel  non  posset  vel  posset  vinccre  bellum, 
Vellus  ut  in  noctem  positum  de  rore  maderet, 
Et  telius  omnis  drcum  siccata  jacerety 

r  Hoc  inimicorum  palmam  coalescere  mundo ; 
Alque  itemm  solo  remaoenti  vellere  sicco  t9 
Hoc  eadem  tellns  roraret  nocle  liqnore ; 
Hoc  etenim  signo  praedonum  stravit  aceryos, 
Congressus  populo  Christi,  sine  milite  mu!to, 
Tercenteno  equite  (numerus  Tau   littera  Graeca  (48) 
Armatis  facibusque  et  cornibus  ore  canentom. 
Vellus  erat  populus  ovium  de  semine  sancto  ; 
Nam  tellus  varise  gentes  fusaeque  per  orbem ; 
Yerbum  quod  nutrit,  sed  nox  est  monis  imago, 
Tau  signum  crucis,  et  cornu  prseconia  vitae, 
Lucentesque  faces  in  ulychno,  spiritus  ardeos 
Scilicet  hoc  testamen  erat  virlutis  imago, 

Q  Non  prius  angelica  mortis  fera  praeiia  vinei, 
Quampopuloindocili  merito  sua  eulpa  relieto, 
Florentesquefide  gentes  in  laude  receptae. 


Varise  lectiones. 
t^  A  abest  ap.  OberU  ^^  Tantos  honores  Gbert.  ts  Pnco  ParU. 

CommeiUarius. 


(47)  Perfectus  laude  et  sine  culpa  Noe,  eic.  Quod 
de  Noe  tradil,  magis  cum  Scriptura  convenil,  ubi 
cum  legatur  :  Erunt  dies  illorum  centum  viginti 
annoruniy  tacite  interpretaiur  ( omissis  duntaxut 
20  aunis,  forte  quod  in  carmen  uon  tam  commode 
posset  referri)  de  spalio  poenitentiae  impiis  relicto, 
dum  dicil : 

Bis  quioquagenis  arcam  qul  texuit  annis. 

(48)  Numerus  Tau  littera  Grmca^  etc.  Hoc  sibi 
vult,  Tau  litteram  Grcecam  exprimere  numerum 
^^cen/^nufn quod,praeierquam  quod  notiussit  quam 


ut  probalione  indigeat,  etiam  supra  ostensum  est 
ex  Tertulliano,  Ireuaej,  et  aliis  lib.  de  Prcescript. 
adv.  Aer.,  cap.  50,  haer.  15,  de  hceresi  Mard,  ex 
Graecorum  Alphabeto.  Hic  vero  propterea  huc  il- 
lud  affert,  ut  probet  Gedeonem  in  ngnra  Tau  signi 
crucis  tercenteno  equite  (ubi  accepit  equitem  carmi- 
nis  gratia,  pro  omni  miliie.  Nam  Jos.  vii  solum 
legitur  de  30  viris)  strauisse  pradonum  acervos.  De 
quo  signo  Tau  plura  supra  lib.  lu  advert.  Marc^ 
cap.  23  et  lib.  adv.  Jud.  cap.  11.  Atqui  paulo  poti 
testamen  usurpat  Anctor  pro  testamento. 


1129 


APPBNDIX  I.  —  ADV.  MARCIONEM. 


1130 


Debbora  quin  mulier  supcr  omnem  roaxima  formam,  s  Obliiis  '^  legcm  qui  restauravit  iniquis, 


Pro  patria  quae  belligero  subnixa  labori, 
SUpite  sub  palmae  populumvicissecanebat  (49), 
t073  Quaproptcr  vicii  simul  hostes  tergadcdere  : 
Sisara  dux  fugit,  cui  nonvir,necmanas  ulla 
Restitit.  Hic  Baal  Christi  vicloria  signo 
Exemplo  refuga,  devidt  femina  liguo. 
Jephtha  fide  Grma,  qui  duro  vulnere  volum 
Ausns  mercedem  belli  Deodicere  grandem, 
Hic  quia  quae  non  vult  Domiuus,  promiserat  amens. 
Occurrit  primo  charum  sibi  pectore  pignus  : 
Nulli  sperata  cecidit  quod  sorte  rcpente, 
Promissum  ut  staret,  solvit  pia  jura  parentis, 
Peccati  votum  violenta  mente  coperuit  (50) 
Immanis  timor  orbatae  solatia  vitse 
Pro  scelere  obtinuitfamam,  pro  crimine  landem, 
Necnon  Sansonis  super  omnia  corpora  vires, 
Spirilus  hoc  donum  capiti  concessa  potestas, 
Pro  populo  solus,  nullo  mucrone,  nec  armis, 
Os  retinens  asini,  prostravit  corpora  mille : 
VincuIanuUa  virum  vinctum  potuere  tenere; 
Gloria  sed  postquam  captivi  mola  recessit, 
Occidit,  atque  hostes  victus  sua  morte  redemit. 

CAPUT  V. 

Mirificus  Samuel  (54),  cui  reges  ungere  primum 
Praeceptum,  darechrisma,  viros  ostendere  christos, 
Tatibus  in  vitae  spatio  laudabilis  egit,  C 

Ut  quaque  ^^  post  requiem  prophetica  jura  tencret. 
Psalmographus   David,    niagnus  rex  alque  prophe- 
Passurum  Christum  submissa  vocecanebat,  [ta  (52), 
Sponte  quod  ingratus  populus  sine  lege  peregit, 
Cui  Deus  ex  utero  fructum  promiserat  olim 
Prolem  sublimi  solio  suo  poncrc  sanctam  : 
Fixa  fidcs  Domini  quae  spondcrat,  omnia  fecit. 
JEmulus  Ezechias,  populi  correclor  inertis, 


Haec  olim  mandata  Dci  prior  omnia  jussit, 
Qui  precibus  bellum,  non  ferri  cuspide  solvit. 
Hic  moriens,  lacrymis  annos  ac  tcmpora  \ilae 
Accepit,  merito  lalem  tulit  aclus  honorem. 
Ingenti  zelo  Josias,  rector  et  ipse, 
Tantum  nemo  supra  nec  postea  taliter  egit : 
Idola  destituit,  destruxit  templa  nefanda, 
Atque  sacerdotes  super  aras  igne  cremavit, 
Ossa  prophctarum  falsorum  cuncla  refodif, 
1074  Incendilque  aras  adolenda  caditlera  lignis. 
Insignis  fidei  in  laudem  (memorabile)  tactus 
Nobilis  Helias,  qui  nondum  debita  mortis 
p  Gustavit,  quoniam  rursum  venturus  in  Orbem  c^t: 
Ergo  infracia  fides,   populum  regemque   furenlcm, 
Militiam  Domini  qui  deseruere  beatam, 
Yerberibus  flammis  castigans  hostes  amaris» 
Sidcra  conclusit,  tenuitque  in  nubibus  imbrcm. 
Essc  Deum  ostendit  cunctis,  apparuit  error : 
Nam  madiae  partes  hosliae  fluvio,  super  aras 
De  coclo  prccibus,  veniens  vi,  flamma  comedit; 
Et  quotieus  voluit,  totiens  ruit  ignis  ab  alto  : 
Divisit  fluvium  transgrcssus  ct  avia  fccil ; 
Sublaius  curru  paradisi  vectus  in  aulam  est. 
Hujus  discipulus  sortis  successor  Heliscus, 
Qui  duplicem  Hcliae  petiit  sibi  sumere  sortem 
Ad  casiigandam  violento  verbere  plebem ; 
Tantum  pro  Domino  et  talera  spiravit  amorem  : 
Jordane  percusso,  pedibus  via  facla  regressus, 
Demersam  fluvio  relevavit  virga  securim ; 
Mortificumquc  cibum  in  vilalem  transtulit  escam; 
Detinuit  pluvias  terato  tcmpore  duplo; 
Mandavitquc  lepras;  hoslescaligine  cepit: 
Cujus  post  obitum  jam  condita  membra  sepulcliro, 
Abjoctus  quidam,  mactalus  caede  latronum, 
Mortuus  ut  teligit,  rcvocata  luce  revixit. 


Variae  lecliones. 
16  Quoque  Obert.  *^  Ablatis  Venet. 

Gommentarius. 

U9)Stipite  subpalm(Bvopulumvicissecanebatyeie.  eiiam  ad    licenliam  poelicam    illud  :  coperuit,  in 

Alludit  ad  Canticum  DeDborae,  quo  celebrat  Sisa-  fine  carminis  heroici.  Alqui  paulo  posl  de   Samsone 

ram  in  temporibus  clavo,  sive,  uti  habent  LXX,  castigavimus :  Hostes  victus   sua    morte  redcmitj 

palo  tabernaculi,  quos   ex  palma.olim   confici   so-  pro :  hostis  victos^ipse  enim  jam  victus,  in  vincu- 

icre  indicat  auctor,  qui  etiam  istud   tradit  signum  n  lis  utpole  conslitutus,  hosles  suos  concussione  co- 

fuisse  Chrisiivictorice  in  ligno,  verbis  licet  obscurio-  **  lumnarum  una  secum  pererail. 

ribus,  ei  quantum  apparet  mendosis.  (M)  Mirificus  Samuel,  eic.  Inlelligit  unclionem 

(50)  Peccati  votum  violenta  mente  coperuitf  etc.  rognura  Saulis  et  Davidis,  i  Rcg.  x  ct  jxci;  deindc 


Eodem  perlinet  quod  sequitur: 
Pro  scelere  oblinuit  formam,  pro  crimine  laudem, 

de  Jephte^  qui  ex  voto  quod  amens  Deo  promiserat, 
filiam  8uam  immolavit  in  holocaustum.  Quomodo 
autem  crimen  illi  imputetur,  cum  tamen  ab  Apo- 
stolo  {Ilebr.  u)  in  justorum  rccenseatur  catalogo, 
tractat  late  auctor  Quaesl.  et  Respons.  inter  opera 
B.  Juslini  Martyris,  dicens  permisisse  Deum  illud 
criminis,  ut  posieri  documenlum  acciierent,  nc 
unquam  vota  sua  Deo  infinite  nuncuparent ,  et 
in  justorum  nomenclaturam  nomon  ejus  csse  inser- 
lum  quod  pietalis  suae  erga  Deum  observationcm 
filiae  suae  mactatione  declaravcril.  Quale  quid  etiam 
habet  B.  August.  Qucest  in  lib.  Jud.,  cap.  xlix,  et 
€x  partelib.  de  civitate  Dei,  cap.  21.  Pertinet  vero 

Pateol.  II. 


alludii  ad  I  Reg.  xii,  de  innocentia   Sanriuelis,  et 
XXV,  de  morte  ejusdem. 

(52)  Psalmographus  David,  magnus  rex  at(jue 
propheta,  elc.  Paucis  comprehendit  omnes  Davidis 
qualilates,  de  quo  sequentem  versum  casligavimus : 

Passurum  Christum  submissa  voce  cancbat, 

pro  cujus  se  voce  canebat :  sicuti  et  de  Ezechia 
illud, 

Ablatis  legem  qui  restaaravit,  iniquis, 

pro  oblitis;  per  iniqua  enim  intclligil  quae  cxcelsa 
vocnntur  in  Scripturis.  Paulo  post  obscurum  est 
illuddeJosia: 

locenditque  aras  adolenda  cadavera  lignis, 
nisi  subintelligatur  :  ad  adolenda, 

36 


1131 


CAPCT  VI. 


Esaias,  locuples  vatcs,  cui  fontcs  aperti, 
Tam  maDifesta  tidcs,  vcrbum  Dei  ore  profudit, 
Lar^aquc  pcr  Chrislum  Palris  est  promissavoluntas, 
Pra^lcstata  viam  vilae  atque  probata  per   ipsum  cst : 
Quem  populus  sectum  ligno  siac  labe  repertum, 
Immeritum  demens  crudeli  morte  percmit. 
Sanctus  Hiercmias  quem  gentibus  esse  prophetam 
i£tcrni  virtusjussit,  dixitque  futurum  ; 
Qui  quoniagi  plebis  facta  inlaudanda  revolvit, 
Et  fore  captivam,  nisi  poenitaisset  iniqaos, 
In  famulos  fieri  praesaga  voce  iocutas, 
Yincula  duratulit,  squalenti  carcerc  ^^  clausus, 
Inque  luto  putei  fames  hausit  tabida  membra : 
Scd  postquam  quae  noluerant  ^^  audire  probavit, 
Atque  hostes  vinctum  populum  duxere  triumphis, 
1075  Horrida  vix  tandem  caruit  saa  dextra  catenis; 
Ntilla  morte  virum  conslat,  nequecaedeperemptum. 
Ezechiel  fidus  ^^,  dives  cui  gralia  verbi 
Concessa  est ;  peccatorum  secreta  videre, 
Aftlictus  lugere  suos,  veniamque  precari, 
Cernere  vindictam  sanctorum  caede  futuram, 
Sanctorumque  locum  regoi,  camisque  salutem 
Spiritu  implicitus,  gressus  aditusque  videre. 
Osea,  Amos,  et  Micheas,  Joei  ^^  Abdia,  Jonas  (53) 
Atque  Naum  Habacuc,  Sophonias,  Aggaeusque, 
Zacharias  vim  passus,  et  angelus   ipse  Malachim  ; 
Hi  vates  Domini,  quorum  chorus  usque  canentum, 
Ac  pariter  laudis  propriam  meruere  coronam. 
Quam  magnus  Daniel  !  qualis  vir!  qaanta  potestas  I  C 
Qui  falsostestcs  ipsorum  prodidit  ore  (54) 
Servavitque  animam  damnatam  crimine  ficto« 
Somnia  secrcta  et  regis  prior  ore  resolvit; 
Praevidit  Christum  regnorum  solvere  membra  ; 
Pro  Domino  reus  est,  factusquoque  praeda  Jeonum; 
Scrvatisque  palam  cunctis,  in  pacc  quievit. 
Hujus  tres  socii  vix  digna  laude  canendi  (55), 
Ex  numero  lanto  decretum  regis  iniquum 
Contempscre  pii,  quorumdata  corpora  tlammis, 
Tradere  se  pcBais  polius  prx)  nomine  magno^ 
Quam  genibus  nixi  simulacro  pandere  palmas : 


AD  GBNUINA  TBRTDLLIANI  OPERA  1132 

l^  Esdras  vates,  legis  doctor  et  ipse  sacerdos, 
Qui  populum  captum  post  tempora  plena  rednxit, 
Ignibus  et  multa   consumpta  vohimina  vatum  (56) 
Spiritus  complctus,  memori  omnia  reddidil  ore. 

CAPUT  VII. 

Grandis  Joannes  super  omnes  semine  natos  ; 
Cujus  difficile  poterimus  dicere  laudes: 
Ablutor  carnis,  Domini  praecursor  aperlus, 
Ablutor  Christi,  prior  ipse  renatus  ab  ilio, 
Foederis  ille  novi  primus  veterisque  aupremQSy 
Proque  via  vera  prior  bostia  cseaua  obivit. 
Ecce  Deus  Chriatus  :  pariter  biasena  javentust 
Omnibus  una  fides,  amor  unus  et  una  potestas, 
1O7OFI0S  hominum,mundo  lucenleslamiiie  Ghristi, 
B  Etcomites  et  apostolici,  qui  vera  locuti, 
Auribus  audivere,  oculis  videre  salutem^ 
Traciavere  manu  corpns  de  morte  receptum, 
Convixere  cibo  assidue,  testantur  ut  ipsi. 
Hune  Paulus,pr8elecius  apostolus  ia  vice  missiis  (57), 
In  coelos  raptus  vidit  quoque ;  missus  ab  illo, 
Barnaba  cum  comite,  sociisque  prioribus,  uno 
Foedere  conjunctis,  per  gentes  tradil  ubique 
Esse  capul  Christum,  suntcujus  Ecclcsia  membra, 
Corporis  ipse  salas,  membrorum  vita  perennis ; 
Ipse  caro  factus,  pro  cunctis  ipse  perempius, 
Ipse  resurrexit  primus,  spes  una  salutis, 
Discipulisque  suis  formam  dedit :  hi  simul  onmes 
Indignas  varie  pcenas  pro  nomine  passi. 

CAPUT  vni. 


Talia  membra  gerit  specioso  corpore  maier 
Libera^  quodnunquamDominiprsecepta  reliquit, 
Inque  domo  senuit,  Domino  lectissima  semper, 
Invidiam,  poenasejus  pro  nomine  passa  : 
Nam  sterilis  quoniam,  nondum  sccura  futori, 
Ediderit  populum  coelesti  seminenatum. 
Atque  suae  famulae,  porlavit  spreta  dolorem, 
Hanc  steriiem  quondam,  nunc  tempus  oemere  mi-, 
Haeredem  natum  suse  liberlatis  habere,  [trem 

Non  similem  famulae,  quanquam  de  semine  coeli 
Conceptum  genuit,  sibi  conditione  jugalum : 


Jam  prseclara  fides,  jam  spes  super  omnia  fulgens  Q  Absit  ut  illicitis  verbis,  temeraria  voce 
Exstinxit  rabidos  ignes,  et  vicit  iniqnos.  Egregios  homines,  ardentia  sidera  coell, 

Varise  lectiones. 
»8  Currere  alii.  ^^  Voluerant  alii.  20  Sidus  alii,  21  Simul  Obert. 

Gommentarius. 


(53)  OseaSt  Amos  et  Micheas,  Joel^  Abdia^  Jonas^ 
etc.  Similiter  et  hic  necessario  substituimus  :  Joel. 
pro  5tmu/,  utpote  cum  inter  12  prophetas  minores, 
quos  commemorat,  ille  unus  sil. 

(54)Qwi  falsos  testes  ipsorum  prodidit  ore,  etc. 
Eliam  hinc  confirmatur  historia  Susannse,  Dauiclis 
xui,  quam  cum  Grsecis  inter  prima  D.inielis  facta 
reccnsct  auctor,  de  cujus  auctoritate  latius  supra 
tom.  II,  lib.  de  Corona  milit.  cap.  4,  num.  43. 
Est  autem  obscurus,  et  fortassis  mcndosus  ille  ver- 
sus: 

Senratisque  palam  cunclis  in  pace  quievit. 

(55)  Hujus  tres  socii,  ctc.  Intellexit  Ananiam, 
Azariam  et  Misaelem,  de  quibus  ubi  dicit:  Tradere 


se   poenis  ,  etc,  subintelligendum  malenles,  asl 
quid  simile. 

(56)  l^nibus  et  multa  consumpta  volumina  va- 
tum  etc.  De  omni  instrumento  Judaicof  litteratwra 
per  Esdram  instaurato^  vide  supra  tom.  U,  iib.  <<^ 
aabit.mulieb,  cap.'  3,  num.  33.Quibus  adde  qnod  id 
satis  judicetur  his  verbis,  I  Esdr.  vii:  Esdras  nan- 
vit  cor  suum  utqua^reret  legem  Domini^  et :  Esdm 
sacerdoti,  scribce  libri  sermonum  mandatorumqus 
Domini. 

(57)  Hunc  Paulus  praslectus  apostolus^  etc  Sic 
castigavimus  hunc  versum,  pro  eo  quod  erat  ilHne. 
Loquilur  enim  de  Christo,  quem  Paulus  ia  oodoi 
raptus  vidii,  item  :  Missus  ab  illo.  Rursum  aotefli 
ibi :  pro  nomine,  accipitur  Christi  nomeo« 


1133 


APPBNDIX  I.  —  ADV.  MAHGIONEH. 


1134 


Semine  conjunctos  lanluni,  vel  snnguine  plebi, 
In  solidum  passim  famnlum  dicatis  atrocem, 
Aut  populum  Domini  legls  mandata  secutum, 
Servili  specie  quisquam  putet  esse  toqucndnm. 
Sed  peccatorum  vacuam  sine  mentc  catervam, 
Qui  promissa  Dei,  dubia  spe,  corde  locarunt, 
Praesenlis  vitse  misera  dulcedine  victos, 
Debila  servilio  capilis  sua  culpa  subisset, 
Si  legem  plebi  peccati  caussa  jugabit. 
Nam  servire  Deo,  toloque  incumbere  corde 
Intemerata  fides,  libertas  sponte  paratar. 
lOTT  Ergo  patres  justi,  sancti,  sine  labe  prophelae, 
Adventum  Domini  multt  cecinere  futurum ; 
Testanturque  fide  coolestia  jussa  profanis, 
Cum  quibus  immanes  satiati  gloriaChristi, 
Consortes  virtutis,  verba  sacrata  replentes 
Firmaverefidem,  factis  prsedicla  probando. 

CAPUT  IX. 

Quorum  discipuli,  qui  successere  per  orbem, 
Conilati  virtute  viri,  nostriqne  magistri, 
Conjunctos  operis  nobis  tribucre  honores. 
Ex  quibus  electum  magnum  plcbique  probatum 
Haec  cathedra,  Petrus  qua  sederat  ipse,  locatum 
Maxima  Roma  Linum,  primum  considere  jussit. 


f^  Post  quero  Cletus  et  ipse  gregem  suscepit  ovilis. 
Hujus  Anacleras  successor  sortc  locatus  : 
Quem  sequitur  Clcmcns;  is  apostolicis  bene  notus 
Evarislus  ab  hoc  rexit  sine  crimine  legem. 
Scxtus  A^exander  Sixto  commendat  ovilc : 
Post  cxpleta  sui  qui  luslri  tempora  tradil 
lOTS  Telesphoro  :  excellens  hic  erat,  martyrque 
Post  illum  socius  legis,  certusque  magister ;  [Bdelis : 
Cum  vestri  sceleris  socius^  praecursor  et  auctor 
Advenit  Romam  Cerdo,  nova  vulnera  gestans : 
Detectus,  quoniam  voces  et  verba  veneni 
Spargebat  furtim,  quapropter  ab  agmine  pulsus, 
Sacrilegum  genus  hoc  gennit  spirante  dracone. 
Constabat  pietale  vigens  Ecclesia  Romae 
Composita  a  Petro,  cujus  successor  et  ipse 


8 


Jamque  loco  nono  cathedram  suscepit  Hyginus. 
Posl  hunc  deinde  Pius,  Hcrmas  cui  gennlite  frater 
Aogelicus  pastor,  quia  tradita  verba  locutus : 
Atque  pio  suscepit  Anicetus  ordine  sortem  : 
Sub  quo  Marcion  hic  veniens,  nova  Pontica  pcstis, 
Nondum  secretum  facinus  suocordoreclusum, 
Passim  vulgoloquens  latebrosa  porfidus  artc. 
Sed  postquam  cocpit  mortis  proferre  sagitlas, 
Abjectus  merito  tam  ssevi  criminis  auctor, 
Asanctis  reprobus,  patuit  mirabile  monstrum. 


LIBER  QDARTUS 

INGERTI,  DE  MARCIONIS  ANTITHE&IBUS. 

Quartus  et  ipse  refert  obscura  piacula  Legis 
Esse  lypnm  veteris,  quse  paruit  hostia  vere, 
Jamdudum  exspeclata  piis  cum  semine  sancto. 

QtUlmi  verbis,  alias  satis  obscuris,  indicat  piaculafid  est  sacrificia  veteris  leaisyfuisse  typum  veras  fwstias 
Christi.  Qua  expUcatione  cum  antitheses  Marcionii  dissolvat,quas  hoc  Iwro  amulamenta  nuncupat ; 
libri  hujus  titulo  adjecimus  :  m  mabgiomis  antitiibsibus. 

r  Prsedonisquc  plagam  sanctis  aperire  copertam 

Ex  improviso  ne  quis  rudis,  inscius,  audax 

Incidatf  et  captus  coelestia  dona  relinquat. 


CAPUT  PRIMUM. 


Hsec  populo  juveni,  qui  dives,  liber  et  hseres  (58) 
Possidet  aeternam  spem  laudis  jure  dicatam, 
Non  ut  doctores  (solus  daret  omnia  Christus), 
Sed  famulos  Christi,  jubet  inviolala  polestas 
Ingenti  zclo  flagrantcs,  pacis  amore 
Armatos,  molem  belli  dcducere  terra; 
Excelsas  turres,  et  moenia  sseva  malorum, 
Surgentesque  minas,  populi  contra  agmina  sancii 
Detrahere,  vacuas  voces  dissolvere  vento. 
Quapropter  merito  nos  semulamenta  locuti 
Ipsius  ex  verbis,  etiam  monumenta  salulis 
Nitimur  exprimere,  quae  gratia  larga  profudit, 


CAPUT   II. 

Ergo  Deus  cunctis  mortatibus  unns  ubiquc  est  ("9), 
^iernum  regnum,  profundffi  lucis  origo, 
Fons  vilae,  potus  sapientia  conditus  omni. 
Protulit  ipse  orbem,  cujus  sinus  omnia  cingit : 
NuIIa  illum  regio,  nullus  locus  ambilu  claudil; 
Materies  nulla  est  facta,  ut  si  sponte  percnnis, 
Quse  luerit  scmper,  nullo  facto  recrcata; 
Coelorum,  tcrrae,  maris  infcrnique  locator. 
Spiritus  aeris  est  divisor,  conditor,  auclor, 


Commentarius. 

(58)  Ha^c   populo  juveni,  etc.  Obscurissimum  est  n  pro  antithesibus :  quarum  frequens  menlio  supra, 
illnd,  et  fortassis  mendosum  :  ^  libris  quinque  adv.  Marcion. 

(59)  Ergo  Deus  cunctis  mortalibus  unus^  etc.  Hic 


Non  ut  doctores  (solus  daret  omnia  Christus). 
Correximus  vero  : 

ExceUas  turres,  et  moenia  ssva  malorum,  etc. 

Detrahere,  pro  :  Detraheret.  Accipit  autcm,  uti 
in  argumento    quoque  dicturo  est^  asmulamenta. 


^i^Kxxixxxm^ :  potus  sapientia  conditus  omni,  ut  sa- 
pientia  Ablativus  sit  more  auctoris,  correpta  ultinia 
syllaba :  ubi  castigavimus  :  conditus^  pro  creditus. 
iJegimus  etiam  :|  Vt  sit  sponte  perennis,  pro  peren" 
nif  etc. :  Infemique  locator,  pro  locatur. 


1135 


AD  GENUINA  TERTULLIANI  OPERA 


1136 


Solus  perpetuus  Dcus  est,  immcnsa  potestas. 
Uunc  lcx  esse  Dcum  populo  monstraverat  unum, 
10T9  Gujus  vox  Mosi  pollens  in  monte  locuta  est. 
Illius  haec  virtus,  sapicntia,  gloria,  verbum, 
Filius,  immenso  genitum  de  luminc  lumen, 
Pcr  vatum  voces  hunc  unum  clamitat  csse. 
Ordine  suscipiens  Paulus,  sic  tradit  et  ipse 
Unum  hunc  esse  Patrem,  per  quera  sunt  omnia  facta ; 
Atquc  unum  Ghristum,  per  quem  Deus  omuia  fecit, 
Ad  quem  sc  curvare  genu  plane  omne  fatelur, 
Ex  quo  omnis  patria  in  coelo  terraque  vocatur  (60) ; 
Qui  zelat  popuium  sunimo  piclatis  amore 
Ut  Pater,  et  sanctevult  omncm  vivere  carnem, 
Apparere  sibi  mundam  sine  crimine  plebem, 
Hoc  zelo  nosiram  custodit  lcge  salutem, 
Legilimos  monct  esse,  jubet,  castigatct  instat, 
Gorripiais  Gaialas  fralres  et  apostoius  idem, 
Talem  se  Paulus  zelum  se  scripsit  habcre. 

GAPUT  m. 
Reddidit  crgo  Deus  gratis  peccata  patcrna 
In  cataclysmo  enccans  pariter  cum  proie  parentes ; 
Gcnteque  jam  quarta  genitos  de  stirpe  nepoles, 
Gum  fere  nongentos  hos  tunc  adjuverit  annos. 
Judicium  durum,  senlentia  saeva  videtur, 
Parvulus  et  Sodomis  adhuc  insons,  mollis,  incrmis, 
Ut  carcat  vita;  quidcnim  peccaverat  infans? 
Quod  crudcie  putes,  hoc  est  pietatis  honcstura ; 
Auctores  sceleris,  facinus  ne  cresceret  ultra, 
Exslinxit  subolemque  patrum  peccata  sequentum. 
Sed  non  cum  patribus  pocnas  innoxius  infans 
Perpetuas  luit;  ignarus,  neque  criminis  auctus,         ' 
Nc  fieret  seleris,  consors  aetatis  adultse^ 
Spoute  futura  mala^  mors  immatura  resolvit. 

GAPUT  IV. 

Gur  Deus  ergo  jubet  pecoruro  sibi  sangnine  fiui- 

[di(61)? 
Legeque  constringit,  ne  quis  iranscender  et  crrans 
In  populo,  lapidum  praesenti  morte  minatus? 
Atque  iterum  haec  reprobat,  negat  hsec  sibi  munera 
Gorripiens  plebem  peccati  examine  pressam?  [graia, 
Ipse  jubet  verax,  jusius  simul  ipse  repellit : 
Si  qua^ris  causas,  errans  desiste  moveri ; 
Gausa  etenim  fidei  rationis  imagine  major. 
Aspice  per  speculum  fulgentis  tuminis  umbram. 


A  Sanguine  nam  vituli  populum,  simul  omnia  vasa, 
Atque  saccrdotes  et  scripta  volumina  legis, 
1090  Sparsit  aqua;  mixto  vates  sicjussus  abalto, 
Non  22  propriam  spcm,  nec  speciem  virtute  vacaa- 
Exemplo  vituli  passurum  in  corpore  Ghristum ;  [tem^ 
Qui  juga  dura  ferens  humeris,  temonis  aratro 
Foriiter  abrupit  sua  peciora  vomcre  ferri, 
Infundens  sulcis  animae  sui  sanguinis  undam  : 
Nam  templi  vasa  ha;c  designant  corpora  nostra. 
Ipse  Dei  templum  verum,  non  ante  dicatnm, 
Namque  suo  socios  homincs  sibi  sanguine  fecit 
Atque  sacerdotes  voluit  sui  corporis  esso  (62), 
Ipse  Patris  summi  perfectus  jure  sacerdos. 
Auditum,  visum,  gressum  mandavit  inertem, 
Aspersitque  libro  testes  praesaga  locutus, 

p  Demonstrans  legem  suo  vinctam  sanguine  sancto, 
Hanc  et  per  vitulam  manifestat  victima  causara, 
Sanguine  dc  cujus  pro  plebe  piacula  sumens 
Intra  velamen  primus  lcvita  ferebat| 
Gastrorum  exira  fores  corpus  jussuque  cremavit, 
Gujus  de  cinere  raundabat  corpora  lapsa 
Hoc  Dominus  noster,  qni  nos  sua  morte  redemit, 
Extra  castra,  volens  populi  vim  passus  iniqui, 
Impievit  lcgem,  factis  praedicta  probando, 
Qui  vere  mundatplebem  contamiDe  plenam^ 
Omnia  concedens,  quasi  dives  corporis  auctor, 
Intra  velamen  coeli  cum  sanguine  gressus, 
Effundit  quem  pro  multorum  morlibus  unns. 
Ergo  sacerdotem  magnum  decet  hostia  sancta, 

^  Quam  digne  perfectus  habens,  offerre  probetur : 

^  Gorpus  habet,  hsec  esl  mortalibus  hostia  viva  : 
Hanc  dignam  magnis,  pro  cunctis  obtulit  unam, 
Hircorum  species  homioes  dicat  esse  repulsos 
Ex  duobus  populis  steriles,  sine  fructibus  ambos, 
Quos  in  Evangeiio  Dominus  quoque  dixit,  et  bsedos 
Abs  ovibus  cerni  stantes  in  parte  sinistra, 
Esse  quidem  quosdam  Domini  pro  nomine  pasaot; 
Sic  actum  sterilem,  fructum  velasse,  supremo 
Hos  merito  dignos  arse,  decet  esse  prophetas ; 
Abjectos  alios,  Lazaro  ut  dives  iniquus, 
In  sua  duritie  qui  permansere  repulsi. 

GAPUT  V. 

Nam  velum  in  medio  pendens   cernebat  utroa- 


Quid  vilulis  sanguis,  vituliB  cinis,  hircus  uterque;      D  Inque  duas  partes  aedem  diviseral  unam.  [que  (63), 
Hic  dimissus  abit,  cadit  alter  ut  hostia  templo :  Inicriora  quidem  sanctorum  sancta  vocata. 

Variae  lectiones. 
22  Nam  Obert. 

Commentarius. 
(60)  Ex  quo  omnis  patna  in  coslo  terraque  yoca-     nis  Domini,  supra  adnotavimus  i.  iv,  adv.  Marc.  e. 


tur.  Rcservaia  est  ab  auctore  in  hac  scripinra 
Ephes.  III  vox  Graeca  Tcorpt^,  de  qua  B.  Hierony- 
mus,  adv.  Helvid.  scribens,  fatetur  Latinos  paier- 
nilates  vocare,  qnos  Graeci  vocant  Tcarptas,  cum 
ex  una  radice  multa  gcneris  turba  diffunditur. 

(6i)  Cur  Deus  ergojubet  pecorum  sibi  sanguine 
fundi,  etc.  Pulchre  expiicat  sacrificia^  vituli  vitulce^ 
et  hirci  utriusque  :  alludens  iterum  ad  e.  9  Epist. 
ad  Hebr. 

(62)  Atque  sacerdotes  voluit  sui  corporis  esse,  etc 
His  verbis  confirmari  veritatem  corporis  et  sangui" 


40,  n.  662,  ubi  ea  de  re  latins.  Rursus  antem  paulo 
post,  dum  vituUe  victimam  expiicat,  utitur  voce: 
contaminCj  pro  contaminatione.  Atqui  deinceps,  de 
duobus  hircts  agit. 

(63)  Nam  velum  in  medio  pendenscemebat  utro^' 
que^  elc.  Accipitur  cemebat^  pro :  discemebat;  ut- 
pote  quod  rtistingueret  inter  Sancta  sanctorum^  qao 
solus  ingrediel^tur  summus  pontifex,  ct  sanctt 
sivc  tnbemacuium,  in  quod  intromittcbautnr  caeteri 
sacerdotes. 


1137 


APPBNDIX  I.  —  ADV.  MARQONEM. 


1138 


Isthic  ara  sita  cffulgebat  nobilis  auro, 
Testameata  simul,  tabularum  legis  et  arca, 
Pellibus  agnorum  coeli  contecta  colore, 
lOSl  Interius  vestita  auro,  media  omnia  ligno. 
Hic  tabulae  legis,  bic  manna  est  uma  repleta, 
Ilic  Aaron  est  virga,  crucis  quae  germina  profert  (64), 
Ipsi  dissimilis,  styracis  tamen  arbore  nata. 
Atquesuper  Chcrubin  per  formamquattuor  unam  (65) 
Pendebant  pennas,  ct  sagmiaa  jussa  tcgebant. 
Exterius  velum,  pars  aedis  aperta  patebat  (66), 
In  faciem  lato  gravis  seris  stabal  aheno, 
£t  candelabrum  bis  ternis  undique  ramis 
Connexis  medio  calamo,  totidemque  lucemae. 
Aurea  materies  complebat  lumine  templum. 

CAPUT   VI. 

Ergo  prior  templi  facies  communis,  aperta, 
Declaral  ritum  populi  sub  lege  morantis, 
In  cujus  tencbris  septemplex  Spiritus,  unus 
Lucebat  sanctus  semper  plebemque  tegebat; 
Hoc  candelabrum  verum  vivaeque  luccrnae. 
Per  legem  et  vaics  perluccns  corJe  subactis, 
Inde  typum  terrae  facta  ara  credilur  esse, 
Hic  operae  populi,  quas  non  sine  saoguine  semper 
Obtulit,  effuso,  vitam  sine  lege,  cruore, 
In  patulo  passim  comparuit  omnibus  olim ; 
Isthic  et  Dominus  pro  cunctis  hoslia  factus 
Totam  designat  terram,  speciaiiteraram. 
Fcederis  hinc  etiam  novi  inenarrabilis  auctor  (67) , 
Discipulus  Joannes  animas  pro  nomine  passas 
Testatur  tali  sese  vidissc  sub  ara, 
Glamantes  Dei  vindictam  pro  caede  potentis ; 
Isthic  interdum  requies ;  sub  corpore  terrae 
In  parte  ignota  quidam  locus  cxslat  apertus, 


A  Luce  sua  fretus,  Abrahae  sinus  isle  vocatur  (68), 
Allior  a  tenebris,  longe  semotus  ab  igne, 
Sub  terra  tamen  :  haec  ara  vocatur  ahena, 
In  qua  velamen  pullum  memoravimus  esse ; 
Dividil  haec  partes  ambas,  unaque  recludit 
10S!9  Dis?itam  ab  aelerna,  cultura  el  temporis  usu, 
Non  inimica  sibi  quamvis  distantis  amoris, 
Tempore  divisa  et  spatio,  et  ratione  ligata ; 
Una  domus,  quamvis  velo  partita  videtur, 
Atque  adeo  posse  Domino,  velamine  rupto, 
Coelestes  patuere  plagae,  caelataque  sancta  rennis. 
Atque  duplex  quondam  facta  est  domus  una  pe- 

CAPUT  VII. 

Interius  templum  (69),popuIum  de  nomine  Cliristi 
g  Coelesti  cullu,  ipsa  Dei  mandata  sequentem 
(Personae  hic  propriae  vere  non  umbra  ligatur), 
Perfectis  rebus  completum  tradidit  ordo. 
Arca,  sub  exemplo,  corpus  venerabile  Christi 
Ostendit,  sacro  per  lignum  spiritu  junctum. 
Aeriae  pelles  caro,  non  ex  scmine  nala, 
Extensa  in  ligno,  simul  intus  spiritus  ardens 
Aurigera  spccie  conflatus,  jungitur  illi, 
Ut  caro  pace  dala,  cum  spiritu  mixta  vigeret. 
Carais  et  uraa  typum  Domini  fert  aurea  plena, 
Foederis  ipsa  novi  Dominum  declarat  aperte; 
Manna,quod  est  panis  ocelestis  verus,  in  illum 
Traditus  a  Patre,  quem  tribuit  pro  pignore  sanctis, 
Q  Perfecte  dabit  hunc  illis,  qui  vincula  pacis 
Semper  amatores  operum  tenuere  bonomm. 
Et  tabulae  duplices  conscriptae  legis,  in  arca, 
Significant  simul  haec  in  Christo  condita  semper, 
Qui  velus  atque  novum  mandatum  pertulit  ipse : 


GommeDtarius. 


(61)  Hic  Aaron  est  virga^  etc.  In  eo  quod  addi- 
tur :  crucis  quas  germina  profertj  videtur  esse  men- 
dosum  illud :  cruct^;  vocemautem  Graecam  xapua, 
quam  Numer.  xvii,  inlerpres  Yulgatus  vcrtit  ex 
Hebraeo  amygdala^  auctor  styracis  nuces  interpreta- 
tur.  Et  vero  communis  esl  vox  Graeca  ad  utrumque : 
utpoie  qua  omnis  generis  nuces  signiiicet.  Quod 
vero  significavit  Mariam  virginem  virga  Aaron^ 
habes  infra  cap.  7. 

(63)  AtquesuperCheriibinper  formam  quattuor 
unam,  etc.  Alludit  partim  ad  Cherubim  duo  obum- 
branlia    propiliatorium,    de   quibus    Exod.    xxv. 


adscribit  et  Rvangelium  (quod  fmdus  novum  nun- 
cupat)  et  Apocalypsin  (de  qua  latius  lib.  iv  adv, 
Marcion.  cap.  5),  utpote  cum  citet  Apoc.  cap.  vi. 
Atqui  hic  pcr  caesuram  absumi  debet  littera  ultima 
in  dicttone  discipulus^  juxta  morem  Christianis 
poetis,  et  auctori  supra  usitalum. 

(68)  Abrahce  sinus  iste  vocaiur,  etc.  De  hoc  vide 
supra,  I.  IV  adv,  Marc.^  c.  34.  Hic,  praeterquam 
quod  etiam  «  sinum  Abrahae  ab  inferni  tenebns  et 
igne  longe  semotum  »  scribit,  sicuti  ibi,  addit  : 
«  Sub  tcrra  tamen,  >  et  magis  ad  communem 
accedit  theologorum  sententiam  in  eo  quod  habet : 


partim  ad  quatuor  animalia,  Lzech.  i,  quae  Cheru-  Q  c   Passo  Domino ,  ex  duplici    domo  (nempe  sinu 

him  nuncupantur,  Ezech.  x,  et  quae  auctor,  c.  7 

infra,  qualuor  evangelistas  interprelatur.  Correxi- 

mus  proinde  ex  his  Scripturae  locis  :  Pandebant 

fennas,  pro  :  pinnas,  sicuti    rnrsus :  Et  sagmina 

jussu    tegebantf  pro  :  jussa,  quamquam  interim 

▼ox :  sagmina,  quid  sibi  velit,  uon  iDtelligam,  ne- 

que  enim   apta  est  significatio   vcrbenarum,  quas 

sagmina  vocabant,  in  indicendis    bellis  aut    pace 

usitatarum,  ad  iatera  propitialorii. 

(66)  Exterius  velum^  ctc.  Accipitur  exterius  ad- 
verbialiter,  pro  extra  .Gum  aulem  dicit,  totidemque 
lucemce,  septem  intelligit;  nam  et  «  candelabrum 
bis  ternis  ramis  consfins  cum  medio  calamo  » 
septenarium  conficil,  undc  fil  ut  cap.scq.  de  spiritu 
septempliciy  candelabrum  intcrpretatur. 

{61)Fosderis  hinc  etiam  novi  inenarrabilis  auctor, 
discipulus  JoanneSt  etc.  Eiiam  hic  eidem  Joanni 


Abrahae,  et  aeterna  gloria)  factam  esse  unam  do- 
mumperennem,  »  cum 

Coelestes  patuere  plagse,  caelataqne  sancta. 

Atqui  adeo,  cum  scriberet,  noodum  in     errorem 
millenariorum  inciderat,  de  quo  latius  inter  prole- 
gomena. 
(69)  Interius  templum^  etc.  Illud  vero  : 

PersoDse  hic  propria)  vere,  noD  umbra  ligatur, 

parenthesi  inclusimus,  quamquam  adhuc  mendomm 
sit  et  mutilum*  Atqui  castigamus  :  Aerias  pelles, 
pro  :  Aeria;  nam  explicat  a  pellos  aguorum,  quibus 
coeli  colorc  arca  contccta  fuit,  »  uti  cap.  5  df- 
ctum  est.  Quae  deniquc  de  urna  mannoi  subjungit 
paulo  obscuriora  sunt. 


tl39                                          AD  GBNUINA  TRRTULLIANI  OPERA  IIW 

Arca  Patris  summi,  per  quem  dedit  omnia  dives.  /^  Significat  verbo  simul  omnia  clausa  vidcri; 

Et  virga  styracis  fructus  nucia  adlulii  ipsa  Nam  vitreum  flammae  mixtum  marc,  dona  lavacri 

(VirgiDis  hajc  species,  gcnuit  qua;  sanguine  corpus).  IO»'i  Spiritu  conflato  credentibus  essc  iribuU. 

Conjuncta  in  ligno,  scdabit  mortisamarum  Quae  pietes  Domini!  quis  tantum  dicere  possit, 

Inlerius  fructum  dulcem,  de  Spiritu  sancto,  Ante  tribunale,  ante  pavimentum  qu»23  paravit 

Sicut  Esaias  virgam  de  seminc  Jesse  Ut  fora  judiciumque  sibi  antidpare  volentcs, 

Prsedixit  Mariam  de  qua  flos  cxit  in  orbem.  Et  fugerent,  esset  properanli  copia  laU! 

I093  Ara  nilens  auro  ccelum  declarat  in  alto, 

Quo  sanctae  subiere  preces,  sine  crimine  missae;  CAPUT    VIII. 

Hanc  aram  Dominus  dixil,  qua  muncra  si  quis 

Offcrt,  ut  primum  pacem  cum  fiatrc  retractet,  Sic  igitur  Lex  et  miri  cecinere  prophctae, 

Sic  demum  flagrarc  prcces  ad  sidera  possunt.  Omnia  sic  conjuncta  vigent,  veterisque  noviqae 

Hoc  Christus,  victor  solus  primusque  sacerdos  Foederis,  illa  sacra  et  verborum  immania  dicta. 

Obtulit  incensum,  precibus  non  arbore  natum.  Sic  et  apostolicae  voces  tesUntur  ubique, 

Nam  Chcrubin  cum  sit  bis  binis  vultibus  unum,  Nec  quidquam  veteris  nonest  novodenique  junctum. 

Est  unum  verbum,  per  quattuor  ordinc  ductum,  B  sic  errant,  et  dictorum  sic  facta  rctorquent, 

De  Patre  qu»  Christus  plenissima  pertulit  ipso  Qui  falsas  finxere  vias;  Dominumque  Deamque 

Mandata  sperata  novi,  solatia  vitae.  JSternum  regem,  qui  Untum  protulil  orbem, 

Ast  quater  alae  sex  (70),  veteris  prseconia  verbi,  Detreclanl;  aliud  quaerunt  sub  nomine  ficto; 

Testificantis  ea  quae  postea  facU  docemur  ;  Mentibus  orbati,  quas  amisere  furentes ; 

His  ctiam  Chrisli  sanguls  contextus  habctur,  Externum  legi  Christum  afllrmare  voleates, 

Obscura;  vatum  prsesago  dictus  ab  ore.  Ncc  mundi  Dominum,  carnis  neque  velle  sadulem, 

Alarum  numerus  antiqua  voiumina  signat,  Nec  virtute  Patris,  faclorem  corporis  ipsum  ; 

Esse  saiis  ccrta  viginti  quattuor  ista,  Quos  obturatis  fugiendum  est  auribus  ultro, 

Qua;  Domini  cecinere  vias  et  tcmpora  pacis.  Ne  sermonc  suo  maculent  innoxia  corda. 

Haic  cohaerere  novo  cum  fcederc  cuncU  videmus:  Nos  igitur,  quos  tanta  Dei  pcrfudit  honesUs, 

Sic  quoque  Joannes,  sic  pandit  spirilus  illi  Veraque  doctoris  coelestia  verba  magistri 

Tot  numcro  solio  senioribus  insuper  albis,  Inslitaere  bonis,  recta  et  monumeuia  dedere, 

Atque  coronalis  cohibenlibus  omnia  milra.  Semper  honoremus  Dominum,  sine  flne  canamus, 

Ad  solium  Domini,  vitrcum  et  marc,  sUre  sub  igne,  £  Gaudentes  puraque  fide  ccrtaque  salute 

Quattuor  aligcra  atque  oculis  animalia  plena.  (Nati  vero  Deo  nutrimur  pane  perenni) 

Intus  et  extcrius,  quse  sunt  arcana  patere,  ^ternam  toto  sperantcs  pcctore  vitam. 

Variac  lectiones. 
23  Pavimcniumquc  Obert,  Paris, 

CommenUrius. 

(70)  Ast  guater  alas  sex^  etc.  Rursus  hic  more  Cum  autem  subnectit:  alarum  numeruSf  ctc.,  ad- 

suo  cxtribus  locis,  sicul   supra   cap.  5   (utripsius  ludct  ad  veteris  TesUmenti  volumina   vigioti  qvt- 

verbis  loquar),   ccntenario  more  unam  facit  :  nam  tuor  Hcbraica  et  Graeca  quoquc  litterarum  elementa. 
illud  de  quater  sex  alis   sive  pennis  legiturEzech.i. 


LIBER  QUINTUS 

DE  VARIIS  MARCIONIS  HyERESIRUS. 

ARGaHBNTUM. 

Hic  quintus  multos  nexus  nodosque  resolvit, 
In  planum  mala  convolvit  quaecumque  latebant. 

Tractat  enim   pene  omnes  Marcionis  hasreses,  et  ad  argumenta  ejus  paucis  respondet :  quo  fit  ut  ti- 

tulo  adjecerimus  :  db  VARns  ejus  h^rbsibus. 

CAPUT    PRIMUM  D  ^^^^^  ®'^*™  carnis  spes  et  victoria  Cbristi^ 

Et  species  breviler  falsarum  dicia  viarum. 
Primus   erat  (7i)  referens    inimici    ex    ordine      Inde  sequens  conjuncU  docet  mysteria  legis, 
Quae  refuga  iilicite  molitus  protulit  amens ;     [verba,      Inque  novo  Deus  quse  fcedere  tradidit  unus. 

Commentarius. 

(71)  Primus  erat  referens^eic.  Marcionem  refu-      iholica  desciverit,  quemadmodum  iatius  videre  esi 
gam  non  semel  his  libris  appcllat,  quod  a  tidc  ca-      lib.  de  Pra^ript.  advers,  iuer.  cap.  30,  et  lib.  t 


1141 


APPBNDIX  I.   —  ADV.  MARdONBM. 


il42 


Tertius  ingenua  geatem  de  raatre  creatam, 
Yatibus  et  patribus  sacratos  cssc  ministros, 
Quos  numero  bis  sex  de  cunctis,  Chriate,  legcbas ; 
Majorum  natu  cum  nominc.tempora  lustri 
Tempora  servati,  sceleris  cui  paruit  auctor 
Ignotus,  sine  lege,  vagus,  cum  prole  relictus. 
Quartus  et  ipse  refert  obscura  piacula  legis 
Esse  typum  veteris,  quse  paruit  hostia  vere, 
Jamdudum  exspectata  piis  cum  scmine  sancto. 
Hic  quintus  multos  nexus  nodosque  resolvit ; 
In  planum  roala  eonvolvit  qusecumque  latebant : 
Argumenta  trahens,  sed  non  sine  teste  propheta. 
IOS5  Et  quamvis  hostes  muniti  fortibus  armis  (72) 
Yincamus;  tamen  inlicita,  polluta,  nefanda, 
Gommaculata  simul,  sic  miscuit  omnia  serpens, 
Csecorum  sine  luce  viam,  contamine  vocem  ; 
Ut  dum  factorem  mundi  contendimus  ipsum 
Eise  Deum  solum,  vatum  quoqne  voce  locutum, 
Ignotumque  alium  quemquam  non  esse  probamus; 
Yix  mundam  linguam  sermonis  culpa  rescrvet, 
Complexu  vario  noium  dum  laude  sequentes 
Culpamusque  alias  ignoti  tempora  sera ; 
Sed  oogunt  nos  multa  doli  cselata  venena, 
Ancipiti  quamquam  cum  crimine,  pandere  verba. 

CAPUT  II. 

Quisnam  ergo  Deus  ?  quem  verum  dicitis  esse 
Ignotum  populis,  alienum  denique  mundo  ? 
Hunc  quem  nemo  prius  norat,  hic  venit  ab  alto? 
Si  sua,  cur  tam  scra  petit?  si  non  sua,  quare 
Ut  pnedo  rapit,  et  populum  sub  lege  morantcm 
Ignotis  totiens  per  legem  vocibus  opplet  ? 
Si  misereri  etiam  vcnit  et  succurrere  cunctis, 
Et  relevare  gravi  devinctos  funere  raortis, 
Camis  et  obscoeno  spiramen  solvere  vinclo, 
Qui  cohibetur  homo  interior,  concisus  inique, 
Cur  tam  sero  pius  ^^  vigilans,  semperque  benignus 
Qui  numquam  prius  omnino  se  prsebuit  ulli 
Traosmissis  numero  alif  nos  ore  requirens, 
Nunquam  exspectatus,  non  notus,  missns  in  orbcm. 

CAPUT  in. 

Pa-torovem  quserens  (73),  quam  non  amiseratante 
Debuit  exutus  carnera,  quasi  victor  et  ^  ipse 
Spiritus,  ut  fuerat  semper,  talesque  volebat, 


B 


A  Omnes  expulsas  animas  sine  corpore  passim 
Eripere,  et  carnem  spoliatam  liaqucre  terrae  ; 
Una  die  pariter  complere  cadavere  mundum, 
Evacuare  orbem,  atque  animas  adlollere  coelo. 
Progenies  hominum  nasci  cessasset  in  unumi 
Et  nulla  posthac  generis  prosapia  vestri 
Nata  foret,  postemque  novam  fudisset  in  orbem. 
Yel  quia  tunc  nihil  ex  his  factum  ostendilur  esse, 
Debuerat  finem  generi  statuisse  futuro, 
Connubii  solido  complexus  corde  replesset, 
Fccisset  corpore  viros,  sine  germine  fructus, 
Feminei  sexus  cubitus  taedere  dedisset, 
Clausisset  penitus  carnis  genitalia  membra,    [culta^. 
1096  Nulla  voluntas  nostro  animo,  neque  posse  fa- 
Post  haec  posset  et  interior  homo  sanguine  junciis 
Haererc  infusus  carni,  semperque  periret. 
Semper  ovis  perit,  ergo  nec  est  servarc  potestas  ? 
Cum  semper  nascatur  homo,  sub  crimine  mortis 
Quod  pastons  opus,  si  sic  inventa  docentur  ? 
Inquaesita  ergo,  sed  non  erepta  probatur. 
Nunc  vero  delectus  adest  connubia  adire, 
Ut  semper  fuit,  quera  junxit  certa  propago, 
Nascuntur  gentes  et  vix  numerabile  vulgus, 
Accipiunt  animas  nascentum  corpora  viva ; 
Nec  Paulum  decuit,  quamvis  pro  tempore  quosvis  ^^ 
Hortari,  velut  ipse  fuit,  pari  sorto  manere, 
Temporis  angusti  cernens  instanlia  multa ; 
Nam  teneras  aiias  aelates  nubere  jussit, 
Ncc  se  fraudari,  sed  debita  reddere  pacto. 

p  Yos  autem  astuta  quis  suasit  fraude  manere, 
Divisio  prolis  sccuros  degere  amore, 
Crimen  adulterii  commitiere,  perdere  vitam  ? 
Et  quamquam  perit,  id  falsare  agnomine  vcrbi  ? 
Quaproptcr  vocis  tam  dulcia  cuncta  profundit 
Impavidi  quidquid  placet,  ut  faciatis  oportet, 
In  faciem  casti,  maculati  crimine  furtim, 
Hac  causa  vos  connubio  privavit  honesto. 
Sed  quid  plura  ?  bene  est  disjunctos  scilicet  esso, 
Expedit  et  mundo,  ne  vestri  germinis  uUus 
Nascatur,  tandem  cessabunt  organa  mortis. 

CAPUT  IV. 

D     Partem  hominis,  dum  speratis  retinere  salutem, 
Totus  homo  vester  deperdit  mente  profana, 


Variae  lectiones. 

2*  Prius  ParU.  25  Ut  Obert.  ^  Quosdara  Obert. 

Commentarius. 


adv,  Marc.  Casligavimus  autem  tum  in  argumentis 
siogulis  libris  praefixis,  lum  boc  loco  :  «  Inque  novo 
Deus  quae  fcedere,  «  etc.  pro  Divis,  et  piacula 
legis,  pro  regis.  Oplassemus  etiam  mss.  cxemplana 
ad  recognosccndum  quod  hic  afferl  dc  libro  tertio  ; 
quod  adco  cum  obscurum  esset,  et  fortassis  corrup- 
tum,  araumento  supra  non  adjunxi. 

(72)  Et  quamvis  hostcs,  etc.  Pulcher  locus  contra 
eos  qui  libenter  vcrsantur  in  libris  h»reticorum,  cum 
vel  in  argumeniis  eorum  confutandis,  hic  testc  Ter 

tu  lliano  *. 


Vix  mnndam  linguam  sermonis  culpa  reservet. 

Quo  pertinet  etiam  illud  :  «  Ancipiti  quamquam 
rum  crimino.  »  Sunt  autom  rursus  TortuIIianica 
inlicita^  producta  ultima,  el  contamine. 

(73)  Pastor  ovem  qua^rens,  ctc.  Quasi  aliud  agens, 
adliuc  persistens  in  absurditale,  quae  oritur  ex  deo 
novo,  transit  ad  confirmationem  connubiorum^  q»ie 
Marcion  respuebat,  de  quibus  supra  lib.  I  adv.  Marc. 
cap.  penult. 


1143 


AD  GENUINA  TBRTULLIANI  OPBRA 


ilU 


iDterior  simul  ct  vctercm  qucm  dicitis  hosiem ;  i 

Sed  el  ^*'  homo  solum  spiramcn  diciiur  esse ; 
Ncc  vctus  est  homo  dicta  caro,  nec  sunt  inimica 
Spiritus  el  caro,  vcrus  homo  ^s  soeialus  in  uno, 
Ncc  sibi  privatos  sensus  cernunlur  habere,        [que; 
Ilajc  23  regitur,  regit  ille,  gemil,   gaudctque,  dolet- 
Diiigit,  ip.^^e  suae  cariii  carissimus  idem,     [liabelur; 
Per  quam  parct  homo  (74),  cum  qua  commixtus 
Yulneribus  curas  adhibct,  lacrymasque  profundit. 
Nulrimenta  cibicupide  per  membra  resumil, 
Hanc  optal  secum  immortalem  sempcr  habere, 
Quam  fraogi  gemit,  et  dolet  evacuare  per  artus ; 
109T  Uli  rcors  miserse  dominatur  tempore  certo, 
Quo  renovata  levi  de  pulvere  mors  inimica 
Dcficiat  tandem,  caro  cum  resoluta  resurgit, 
Haec  erit  exspeciata  diu  victoria  summa, 
Quam  fccit  virlute  Patris  venerandus  in  aevum 
Factus  verus  homo,  hominis  qui  membra  redempta 
In  coelos  tulit  atque  aditus  spc  dives  aperuit 
Principio  gentis  in  linguis  omnibus,  inde 
Hic  ubi  semper  opus,  patria  pietale  minister. 
Yisus  ab  inciso,  missus  patiendo  peregit. 

CAPUT  Y. 

Quid  nunc  infandse  voces  ?  quid  perdita  turba  ? 
Si  non  ipse  dedit  legcs^  Deus  ipse  Greator  (75), 
Mgypli  de  calle  viam  qui  stravit  in  undis, 
Et  sedes  gratis  dedit  has  quas  dixerat  olim  ; 
Ipsa  cur  in  genle  venit  terraque  dicata  ? 
Non  alios  populos  aut  altera  regna  petivit  ? 
Gur  jam  per  vates,  prsedicto  nomine  toto, 
Non  proprio  suo,  se  vocitatum  tradidit  esse 
Unde  etiam  potuit  baptismi  dona  bcnigna 
Promissa  abs  alio  tamquam  sua  promere  facta. 
Ui£C  mandata  Dci  transgrcssi,  sorde  reperti 
Optabant,  veniamque  fera  de  morte  pctcbant ; 
Exspectata  diu  merito  venere,  sed  illis 
Qui  prius  audita,  al  nunc  agnovere  reperla, 
Hoc  det  vera  manus  Chrisli,  Piiter  ipse  Creator 
Scmpcr  ab  selerno  manel,  et  pia  voce  rcquiril ; 
Quodquc  hguravil,  fovct  atque  figurat  ct  armat, 
Et  jam  despcctum  victor  sua  luce  rcvesiit, 
Ut  maneat  virtutis  opus  cum  laude  percnni. 


GAPUT  YI. 


B 


Quid  praestare  Deus,  quid  possit  homo  pati  ul  om- 
Agnoscant,  vivant,  quod  fedt  viva  potestas  ?      [ncs 
Sed  quia  nec  praedicta  prius^^nec  facta  soprema 
Dcmentes  homines  possunt  suadere  furenlcs  ^o 
Essc  hominem  factum  Deum,  passumque,  sepullum, 
Surrexisse,  ut  eis  tantis  clamantibus  oiim 
Coelesti  verbo  complexis  testibus,  ambo 
Terrestri  saltem  rationi  credere  discant. 
Gum  Dominus  Ghristus  caro  nascens,  venit  in  orbcm 
Augusti  regis  Romani  tcmpore,  primum 
Decreto  gentes  censu  numerantur  ubique 
Idcm  hoc  rex  forte  tulit,  quia  summa  volantas 
In  cujus  manu,  regnantis  cor,  legibus  essei, 
Fecit  primus,  et  in  numerum  scriptara  rcdacta  est. 
Tunc  etiam  Joseph,  Maria  cum  conjuge  foela, 
Goelesli  pariter  gnato  numerantur  et  ipsi 
lOS  Hinc  instrumentis  hamana  astutia  nisa 
Qui  testes  sancti  verbi,  prsebere  probantes 
Inquirant,  vel  sic  invento  postea  victi 
Poeniteant,  veniamque  rogent,  dum  tempus  habeiar. 


GAPUT  YII. 

Judaei  grave  qui  scelus  admisisse  fatentur, 
Dum  detractantes  ^^  ardent,  nobisque  resistant, 
Nec  genus  ignotum  dicunt,  neque  dicere  possaoi 
Suspendisse  hominem  se  ligno,  vcra  locutam 
C  Ignari  Domino  carnem  sine  semine  vicuim. 
Sed  pro  partequidem  reticent,  propartetriumphant, 
Namque  Deum  populis  hominem  valgare  laborant. 
Aspicile  errorem  qui  vos  expugnat  utrosque ; 
Pro  nobis  hic  crit,  dum  vobis  certa  probamas. 
Illi  Deum,  vos  falso  hominem  sine  corpore  corpos 
Dicitis,  et  varia  heu  mentis  vesania  mergit, 
Quod  qui  prsesampsit,  mergentes  spargitis  ambo : 
Namque  hominem  pariterque  Dcum,  tunc  facla  proba- 
Commixtum,  nec  pauca  dabit  signacula  mundus.  [baol 

CAPUT  vm. 

Filius  ipsc  Dci  dum  carnis  membra  requirit, 
0  Jam  praetextaius  palmarum  sustinct  ictus, 
Gonspuitur  vulius,  spinis  iunexa  corona 


Variae  lectioiics. 
2T  Nec  Obert.  ^  Est  addit  Oberi.  29  Ncc  OberU  ^  Ferentes  Obert,  3»  Detractantes  Obert, 


Commentarias. 


(74)  Per  qmm  paret  homo,  etc.  Accipilur  etiam 
hic  phrasi  lertuUianica  para/  pro  apparet;  cui  est 
similc  ct  illud  infra^  c.  9  : 

Hic  palribus  sanctis  parens  ab  origine  mnndi. 

Pcrtinet  etiam  ad  licentiam  poeticam  illud,  ipse  di- 
ves  aperuit,  sicut  etiam  infra,  c.  8  :  Ffox  atra  cope" 
ruit,  Est  autem  obscurus  versus,  et  quantum  vjfle- 
tur,  mendosus  : 

Visas  ab  inciso,  missus  paliendo  peregit. 


(67)  Si  non  ipse  dedit  leges  Deus  ipse  Creator. 
Sic  castigamus,  pro  :  Si  non  ipse  Deus,  etc.  Atque 
hic  locus  hoc  velie  vidctur  quod  aiibi  non  semel  di- 
xit,  et  infra  prosequitur,  c.  9  :  Christum  (non  Deum 
Palrcm)  semper  retro  visum  csse,  alque  adeo  eum- 
dcm  esse  Deum  qui  et  in  Yeteri  Tcstamento  et  in 
Novo  apparuerit;  de  quo  interim  latius  inter  Paradoxa 
auctorii  in  Proiegomenis  :  sicuti  etiam  de  eo  quod 
videatur  et  Christum  appellare  Deum  creatorem.noa 
solum  Deum  Patrem. 


1145 


Compangit  capul,  el  ligno  suffigilur  ipsc. 
Potalur  scriblila  (76)  ct  fel  miscetnr  aceto, 
Dividilur  vestis,  sortcs  miltuntur  in  illa  ; 
Quod  rapuit  sibi  quisque  lenet;  caligine  muUa, 
Exspirante  Deo  tacite  de  corpore  carnis, 
In  tenebris  iremefacia  dies  cum  sole  rcfugit; 
Bis  fuit  una  dies,  mediam  nox  atra  coperuit  : 
A  fundamentis  montes  agiianlur  in  orbem, 
Commota  est  tellus,  patuere  scpulchra  piorufn, 
Cunclaque  quem  norunl,  passam  timuere  tidere. 
Exanimum  telo  miles  latus  haurit  aperto; 
Profluit  et  sanguis,  ncc  aqua  minus  inde  secuta . 
Haec  illi  pacto  celant,  noluntque  fateri 
Admissi  factum,  nefas  occultarc  volentes. 
Spiritus  ergo  potest  gerere  sine  corpore  vestem, 
Aut  poenam  capit,  aut  fert  violentia  vulnus  ? 
Aut  moritur,  surgitque,  et  sanguis  funditur  inde 
De  qua  carne,  quia  illum  vos  habuisse  negatis  ? 
Aut  finxit  potius,  si  vos  dicere  tulum  est  ? 
Quamquam  praecipites  dicatis,  plura  tacendo. 
Non  ergo  manifesta  hdes,  non  omnia  flxa 
Ante  diem,  quam  cum  patcretur  Pascha  celebraus, 
Discipulisque  suis  tradens  memorabile  factum  ; 
Acceptum  panem  pariter  vitisque  liquorem, 
10S9  Corpus  ait,  sanguisque  meus  qui  funditur 
Pro  vobis;  fieri  semper  quod  postea  jussit.      [hicce 
Quave  crcatura  pancm  vinumqne  putatis 
Esse  suum  corpuscum  sanguine?qu8equc  fatenda  ? 
Non  se  factorem  mundi  per  facta  probavit, 
Et  portare  simul  de  carne  et  sanguine  corpus  ? 

CAPUT  IX 

Hic  Deus,  hic  et  homo  verus,  verumque  locutus, 
De  Patre  principium,  genitum  dc  lumine  lumen, 
Spiritus  et  Yerbum,  Patris  imagine  ^3  yirtus; 
Cum  Patre  semper  erat,  unitus  gloria  et  aevo ; 
Omnitenentis  enim  solus  quia  verba  ministrat, 
Quem  capit  in  lerris,  et  per  quem  cuncta  creaviL 
Filius  ipse  Dei,  charissimus  ipse  minibter  : 
Uinc  genus,  hinc  et  n6men   hab  ;t,    hinc  deniqoc 

[regnum, 
De  Domino  Dominus,  fluvius  dc  fonte  perenni, 
IJic  patribus  sanctis  parcns  ab  orginc  mundi, 
Teste  Deo,  quicumque  Deum  vidissse  fatetur. 
Promissa  et  memoranda  Patris  patefecit  ab  alto, 
Eduxit  populum,  gentem  percussit  iniquam ; 


APP8NDIX  I.  -  AU?.  MARCaONBM.  1146 

A  Ipse  cotnmna  fait  lacis  nubisqac  rigons^ 
Siccavilque  mare,ctpopulo8  jubet  ire  pcr  undas, 
Hostibus  implicitis,  fluctuque  fretoque  copertis; 
Per  dcserta  viam  fedt  sua  jussa  secutis  ; 
De  coelo  populo  panem  dimisit  in  umbris ; 
Eripitque  petram,  sitieutes  unda  rigavit, 
A  Deo  mandatum  legis  Mosique  locutus 
Cum  tonitru  cantuque  tubse,  flammaeque  columna 
Terribili  visu,  tromebundo  corde  tirora^. 
Post  bis  viccQoii  complctis  mensibus  inilOB, 
Jordane  diviso,  patuit  via,  constitit  unda; 
Partirique  tribus  terram  promissa  paterna. 
1<I90  Ipse  prophetarum  Yerbum  Patris  ore  locu- 
E^seqiie  venturum  terris,  hominemquc  futurum    [tus, 

B  Praedixit,  Cbrislum  terris  manifeste  profatus. 


CAPDT  X. 

Exspectatus  in  auxilium,  spes  unica  vitae, 
Mundatur  camis  ferae,  morlisque  fugator : 
Tandem  venit  ab  imperio  Patris  omnipotentis, 
Humanis  sesc  vestivit  et  artubus  ille. 
Adam,  virgo,  draco,  Hgnum,  quae  caussa  ruinae, 
Et  via  qua  nos  mors  temeraria  vicerat  omnes, 
Hac  eadcm  gradiens  pastor,  pecudemque  requirens ; 
Angeio,  virgine,  carne  sua,  ligoique  medela. 
Ex  quo  victus  homo,  viclos  periturus  obibat; 
Hinc  interpositus  pro  captis  omnibus  unus, 

p  Sustinuii  patiens  inimicam  in  corpore  poenam, 
Morle  sua  spolians  mortem,  fit  caussa  saluiis, 
Nec  non  in  terris  suo  postquam  corpore  sancto 
Omnia  perpessus,  persolvit  debita  nostra ; 
Infcmum  pelit ;  hic  animas  pro  crimiue  vinctas, 
Quae  sine  praesidio,  conclusae  pondere  le^is, 
Olim  promissa,  et  spcrata,  ct  tarda  rogabant, 
Sanctorum  inrequiem  dedit,  et  cum  luce  rctraxit. 
Tertia  namque  die  subiens  cum  corpore  victor, 
Immani  virtute  Patris,  via  facta  salutis ; 
Inque  creatura  portans  hominemque  Deumque, 
Conscendit  coelos,  captivas  ille  reducens 
Primitias,  munus  Domino  charamque  figuram  ; 
Conseditque  Patri  lucis  virtute   recepta, 
Gioria  qua  munitus  erat,  dum  vincerct  hostcm, 
Spiritu  conjunctus  dc  nobis  carne  ligalus,  [Deumque 

D  Hunc  Pater  et  Dominum  et   Christum   Regemque 
Judicio  regnoquedalo  missurus  in  orbem  est. 


Variae  lectiones. 


33  Christi  sub  imagine   Obert. 


Commentarius. 


(76)  Poiatur  Scriblita,  etc.  Scriblita  etiam  pen- 
ultima  contra  naturam  correpta,  abutitur  auctor 
pro  potioQC  amaraChristo  a  Judaeis  propinata,  cum 
alioqui  Plauto  et  Catoni  potius  sil  cibi  seu  placcu- 
tae    genus.   Sequiiur  Grajcorura    lectionem,    qui 


acetum  ligunt  cum  felle  mixtum,  pro  eo  quod  Latine 
plerique  vmum ;  quae  varietas  nata  ex  vicinia  vo- 
cum  5$o;  €t  ofvo(.  Pufiuus  in  Symbolo  utrumque 
expressit,  viuum  myrrhatuui  et  acetum. 


1147 


AD  (Smjak  TBRTULLIARI  OPBRA 


1148 


SeqoeBtia  q«oqoe  Poemata  snb  TertulUani  nomiiie  vulgo  traduntur.  Nos  taotnm  ?iram  tam  iratas  on- 
quam  habuisse  Musas  non  credimus.  Ea  tamen  qualiacumque  8unt,hic  subjid  patimur,  quia  lucis  etiam  non- 
nihil  Tertulliano  conferunt ;  nec  procul  ab  illins  sevo  Garthagine  condita  videntur.  Et  miratores  habeal 
etiam  cum  faecibus  snis  amphorae  Punic»  senectus.  Rig. 


INCERTI  Wm  Dl  JMO  DOMffiH. 


CAPUT  PRIMUM. 
Quis  mihi  rnricolas  aptabitcarmineMusaa  ? 
Et  vemi  roteas  titulabit  floribus  auras  ? 
^stivffiquegravesmaturas  messis  aristas  ? 
Quis  dabit  el  tumidas  autumni  vitibus  uvas  ? 
Quisve  hyemi  placidas  semper  laudabit  olivas  ? 
Recludetque  ipsis  reoovatas  fontibus  undas  ? 
Frondentesque  vago  csedet  de  gramine  flores  ? 
Protinus  setherei  modulabor  luminis  auras. 
Jam  mihi  luciferas  liceat  contingere  Musas, 
Pandere  secretas  fluviali  vertice  lymphas ; 
Et  laetas  alio  positas  snb  sidere  syWas, 
^temasque  simul  modulabor  carmine  flammas, 
Unde  mare  tumidum,  immensa  fluctuet  unda, 
Quse  virtus  solidas  moveatque  tremiscere  terras, 
Et  lux  unde  novo  praefulserit  aurea  mundo, 
Quisve  hominem  Iseto  posuissetfingere  limo, 
Unde  genus  vacuo  potuisset  crescere  sseclo ; 
Et  quaevivendi  populo  sit  multa  cupido, 
Quseve  creata  malo,  moriendi  quseve  propago, 
Unde  bonus  roseis  sit  odcrque  ruborque  coronis. 
Quid  faciat  laetis  ut  vitis  absestuet  uvis, 
Ct  plena  e  teneris  tendantur  ut  horrea  cnlmis, 
Arbor  ut  in  glacie  nigris  pubescat  olivis. 
Germinibus  quis  det  varii  incrementa  vigoris, 
MoUibns  et  mairem  pullonim  protegat  umbris. 
Omnianosse  bonum  quae  sint  miracula  rerum, 
Ut  Dominum  liceat  per  cuncta  agnoscere  verum, 
1 IMII  Qui  lucem maria et coelum,  terramque  paravit, 
Omarilque  novnm  variato  sidere  mundum  ; 
Et  pecudes  primum  etvolttoresprocederejussii, 
Et  dedit  sequoreas  ci(unpleri  piscibus  undas, 
Et  foecundaliis  animabus  -cogit  arenas. 
Talia  eomposi&lleducam  carmina  Musis, 
Atque  salutares  exponam  fontibns  undas, 
£t  laetum  placidis  venientem  nubibus  imbrem, 
[nque  animas  hominum  penitns,  ultroque  fluentem , 
Excipiat  plenis  in  nosira  novalia  rivis. 

CAPUr  U. 
Nunc  age,securum  vivamque  adtingere  lympham, 
Et  celeres  vitam  amissam  reparare  per  undas 
Si  velit,  aeteraae  et  poenas  cvaderc  flammse, 
Ignarusque  Dei,  venturique  inscius  sevi, 
Et  potius  venturse  adipisci  praemia  viiae ; 
Honc  onummemioiaaeDeom,  solomque  precandum, 
Qui  totum  in  libra  posuit  sub  limine  mundum, 
^ternomque  manens,  semperque  fnturus  in  sevum, 


A  Saccula  cuncta  tenens,  ante  omnia  saecnla  eolus 
logenitus,  siiie  fine  Deus^  sedemque  supernam 
Solus  habens,  solus  coelos  supereminet  altos, 
Omnipotens  solus,  cui  parcnt  omnia  remm ; 
Qui  sibi  complacitum  hominem  formavit  in  aevom, 
Pastorem  pecudum,  et  domioum  dedit  essc  ferarum ; 
Qui  sermone  tenns  potuit  protendere  coelom, 
Et  solidam  verbo  potuit  suspendere  terram» 
Et  dicto  citius  disjunxerat  sequoris  undam, 
Ac  manibus  charam  dilexit  fingere  formam, 
Atque  suam  voluit  faciem  quoque  inesse  decoram, 
Spiritnque  adflavit  vivendi  vultibus  auram. 


B 


CAPUT  m. 


Immemor  ille  Dei,  temcre  commitlere  tale 
Non  ultra  monitum  quidquam  contingeret  unum 
Unde  malum  sciret,  pariter  dignosceret  aequum, 
Protinus  inlicitnm  vetuit  contingere  pomum. 
QuantaDeus  homini  permisit  munera  mundi? 
Kt  prsedulce  sui  signavit  pignus  amoris  ? 
Jusque  dedit  volucrum,  pontumque  solumqne  do- 
Utilia  et  chane  tribuit  mandata  saluiis.      [manluro, 
Sub  ditione  dedit  terras  animasque  volantum, 
Pennatumque  genus;  pecudum  genus  omne  ferarom 
Et  genus  aequorrum,  et  deformia  monstra  nataatom. 
Sed  quoniam  primo  trangressus  crimine  legem, 
f%  Jamjam  primus  homo  Domini  maudata  reliqait, 
Conjuge  quae  mala  cuncta  suasit,  morte  peribat. 
Peccatiqoc  malom  commisit  fcmina  primum, 
Transgressaque  suum  decepit  lege  maritum, 
Eva  inducta  dolo  patefecit  limina  letho, 
Et  sibi  cnm  genere  procreavit  funera  toto, 
Uinc  nefas  incautom ,  mors  hinc  quasi  semen  in  aevimi 
Spargitor,  inde  magis  fadnns  percrebuit  atrox, 
Atque  labor  eormptum  agitavit  saevior  orbem. 
Callidos  hoc  zelo  serpens  inlexit  in  ipso, 
Inde  magis  populi  accersunt  commissa  malorom. 
Atque  ncfanda  malis  peperemnt  semina  factis. 

CAPUT  IV. 

D 

Idcirco  Dominus  solus,  cui  summa  potesias, 
11199  Et  super  alta  tenens  summi   fastigia  coeU, 
Altum  in  praecelsis  habitans  in  saecola  lumen, 
Praesentisque  memor,  quoque  praescius  aote  futuri, 
Progeniemmeriti  decreium  servat  in  aevum, 
Et  cunctaa  animas,  tum  corpora  tarda  goberaans, 


1149 


APFENDIX  l.  -  DB  JUDIGIO  DOHIMI 


1150 


Quae  rationc  movent  homincrn  pcr  muUa  vagantem; 
Ut  primum  posiii  merabroram  pondera  cedant; 
Terrcnisque  lcvcs  resolutis  nexibus  ibunt, 
Ac  proprias  capient  diversis  partibus  oras 
Ast  alias  laetis  revocari  prolinus  auris, 
Servari  pcnitus  decretae  ad  praemia  legis, 
Dum  motis  iterum  revirescant  corpora  membris. 
Illic  occultis  claudcntur  prava  tencbris. 
Tunc  homines  primae  pcnsare  praemia  viSae 
Incipient,  crimenque  suum  culpasque  putare, 
Et  poenis  relincre,  procul  de  morte  futnris, 
Judiciisqne  Dei  memores  adstarc  piorum, 
Exspectare  suam  suorumque  cx  crimine  poenam ; 
Fundilus  aut  pecorum  sine  nomine  vivere  vitum , 
Incassumque  Deo  jam  surdo  funderc  flctum. 

CAPUT  V. 

An  Deus  omnipotens,  cujus  sub  lege  re;;untur 
Omnia,  non  valeat  post  mortem  reddere  vitam? 
Aul  aliquid  Dominus  rerum  non  posse  videtur? 
Si  poiuit  tenebris  pulsis  extendere  lucem, 
Atque  oranem  verbo  subito  componere  molem, 
Omnia  de  nihilo  quoque  voce  potenie  parare, 
Cur  non  ex  aliquo  possit  componere  notam, 
Quae  fucrat  quondam,  quam  finxcrat  ante,  figura? 
Adsimilemque  sibi  jubeat  resurgere  formam  ? 
Cum  sint  cuncta  Dei,  reddit  magis  omnia  tellus, 
Jussa  retcxet  CDim  quidquid  contexerat  olim. 
Si  quem  forte  rogis  abolevil  flamma  sepultum, 
Aut  aliquem  caecis  disjecerit  aequor  in  undis, 
Si  cnjusque  fame  satiarunt  viscera  pisces, 
Aul  fixere  ferae  crudelia  funera  membri^, 
Alitibus  jacuil  raptato  corpore  sanguis, 
Ultima  non  Domino  rapient  sua  mnnera  magno 
Apparere  Deo  vivos  de  raorte  necesse  est, 
Resumptisque  suis  homines  adstare  figuris. 
Arida  sic  vacnis  redduntur  semina  terris, 
Et  penitus  fixis  putrescunt  mortua  sulcis. 
Nonne  animatur  et  hinc  reparatis  culmen  aristis, 
Atque  itenim  vivis  flavescunt  fortia  granis, 
Consurguntque  novae  vario  cum  foenore  messes? 
Sidera  cuncta  cadunt,  iterumquc  renata  nitcscunt. 
Et  dies  in  densa  moriiur  cum  luraine  nocte, 
Occidit  et  jam  nox  rcbus  mox  lucc  rctectis, 
Jamque  suis  alia  atque  alia  dies  surgit  ab  astris, 
Solque  cadit,  splendorifcro  qui  lumine  clarus ; 
Lux  perit  umbralo  venienti  vespere  mundo 
El  renovata  suo  vivit  fuUgine  phcenix, 
Et  sua  mox  volucris  (mirum)  post  busta  resurgit. 
Tempore  nuda  suis  foliis  quoque  fruticat  arbor, 
Pomorumque  iterum  curvantur  germine  rami: 


H  CAPUT  VI. 

Ad  vocem  ergo  Dei  mundo  per  cuncta  trement6t 
Et  motis  pnilus  virtutlbus  aeris  alti, 
Tunc  fragor  insolitas,  tunc  maxima  murmura  coeli, 
III98  Adveniente  Deo,  totias  jadicc  mundi. 
Protinus  innumeri  concurrunt  ire  ministri, 
CoQvallantquQ  Deum  cum  majestate  supema; 
Angelica  in  terras  descendent  agmina  coelo; 
Omnes,  turba  Doi,  quibus  est  divina  facultaS| 
YuUibus  et  forma  virtutis  spiritus  omnes. 
Igneus  his  vigor  est|  rutiiantia  corpora,  coeli 
Vis  divina  micat,  hinc  totus  marmurat  orbis, 
Hioc  trepidans  penitus,  vel  quanta  est,  terra  remugil, 
Parturiens  homines,  quos  reddere  jassa  docebit. 

n  Omnes  mirantur,  lurbaotur  deniqoe  nimbi, 
Astraque  mota  pavent,  subiiae  virtulis  ab  alto. 
Sic  veniente  Deo,  sonitus  cum  voce  poteotis; 
Omnia  continuo  ruptis  per  regna  sepulcris, 
Omnis  humus  latis  effuadit  hiatibus  ossa, 
Vivcntesque  patans  populos  eructat  arena, 
Haerent  membra  comis,  nectuntarqae  ossa  meduUis, 
Consertiquo  regunt  spirantia  corpora  nervi, 
Et  simul  infuso  motantur  sanguine  venae, 
Dimissisque  cavis,  animae  redduntur  apertis, 
Organa  quaeque  sua  repetant  snrgentia  parte. 
Proh,  miranda  fides,  hicc  omnis  puUulat  aetas  (77); 
Pullulat  antiquo  mortuorum  palvere  turba^ 
Matres  atque  patres  repetita  luce  resargant, 

r  Mngnanimi  juvenes,  pueri,  innuptseqae  puellae, 
Defunctique  senes  animis  virentibas  adstant, 
Infanlumque  gemens  resonat  vagitibus  orbis, 
Tam  variae  gentes  venient  de  sedibus  imis, 
Eoumque  manus,  et  quas  videt  ultima  telias, 
Quaeque  colunt  medii  devexo  in  climate  mandi, 
Ripbaeasqae  tenent  algentis  sideris  arces. 
Omnis  adest,  pavidus  finis  cujasqac;  colonuSf 
Rusticus,  Atrides  posito  diademate  regni, 
Pauperibas  mixtus  coaequalis  in  agmioe  divea. 
Altus  ubique  tremor,  precibus  tunc  ingemit  orbis. 
Tendentes  que  manus  popuiiclamore  siapescunt. 

CAPUT  VII. 

Ipse  sedens  Dominus,  sublimi  lumiae  clarus, 
Atque  potens  cunctis  micat  in  virtutibus  ignis, 
Excelsoque  throno  eoelesti  sede  coruscat ; 
Martyribus  sepluSy  numero  candente  virorum, 
Delectisque  suis  comitatus  vatibas  exstat, 
Clara  quibus  niveis  effulgent  corpora  stolis. 
Jamque  sacerdotes  nitidis  in  vestibus  adstant, 
1IW4  Gestantes  ruiilas  insigni  fronte  coronas, 
Submissique  omnes  gcnibus  veneranier  adorant. 


Commentarius. 


(77)  Hinc  omnis  pullulat  ceia$,  elc.  Eodem  spec- 
tat  quod  subjicit  auctor  :  fueri,  et  : 

infantumque  gemens  res^nat  vagitibns  orbis. 

Sed  sane  haec  inlelligenda  sunt,  quod  ncmpc  etiam 
pueri  el  infantes  resurgent;  non  lamen  in  eadcm 
aetate,  sed  (juxta  quod  Apostolus  scribit  Ephes.  ii) 


in  mensuram  aetatis  plenitudinis  Christi.  Quia 
unusquique  (inquii  B.  Aug.  lib.  xxii  de  Civ,  Dei, 
c.  15)  suam  recipict  mensuram  corporis,  quam 
vel  hdbuit  in  juvenlnte,  eliam  si  scnex  obiii,  vcl 
fucrat  habiturus,  si  ante  est  defunctus.  iEtas  vero 
erit  illa,  ad  quam  pervenit  Chriitus,  citra  30 
annos. 


IIU 


AD  6BNUINA  TERTULLIANI  OPBRA 


1152 


Hagie,  hagie,  sancteDeus;  vox  omnibus  una  est. 
Hic  Dominus  g«)miaam  mandabit  sistere  plebem; 
Imperat  ct  juxla  numerum  discemere  pravos, 
Appetlans  placidis  verbis  sua  jussa  secutos, 
Indulosque  jubet,  devicta  morte,  vigorem, 
Semper  inexstinctas  habilare  ad  luminis  auras; 
Ire  per  aniiquum  semper  florentia  rcgna 
Promissas  per  opcs,  per  semper  amoena  vireta, 
Degerc  perpetuam  praeclaro  in  eorpore  vilam. 

CAPUT  vm. 

Est  locus  Eois  Domino  dilectus  in  oris, 
Lux  nbi  clara,  nitens,  spiratque  salubrior  aura, 
^ternusque  dies,  atque  immutabile  tempus; 
Est  secreta  Deo  regio,  diiissima  campis, 
Atque  beata  nimis,  sudaeque  in  cardine  sedis. 
Aer  Istus  ibi,  semperque  in  lucc  futurus, 
Lenis  ct  adspirans  vitalia  flamina  ventus* 
Omnia  fert  foecunda,  solo  prsedivite,  tellus, 
Flores  in  pratis  fragrant,  et  purpura  campis 
Omnia  praerutila  miscet  non  invida  luce. 
Fios  alium  Isetus  suo  lumine  veslit  amictus, 
Roscidaquc  hic  muKo  varianiur  semine  rura, 
Et  roscis  nivea  crispanlnr  floribus  arva. 
Nesciiur  quibus  usque  locis  felicior  aura, 
Quse  melior  specic,  vel  plus  prsecellat  bonore. 
Talia  florigeris  numquam  nascuntnr  in  hortis 
Lilia,  nec  nostris  efflorent  taiia  campis, 
Nec  sic  nata  rubent,  mox  ut  rosa  panditur  aura 
Purpura  nec  Tyrio  sic  est  intincta  rubore. 
Genuna  coloratis  fulget  speciosa  lapillis; 
Inde  nitet  prasinus  (78),  illinc  carbunculus  ardet, 
Herbosaque  viret  prsegrandis  luce  smaragdus; 
Hic  et  odoriferis  nascuntur  cynnama  virgis  (79), 
Et  spisso  laetum  folio  conflagrat  amomum* 
Hic  jacet  ingenitum  radianiis  luminis  aurum, 
Et  nemora  alta  tenent  florenti  tempore  coelum, 
Yirentesque  gravant  uberrima  germina  ramos. 
Porrexit  similes  non  illis  India  lucos, 
Non  ita  densa  lcval  in  monte  cacumina  pinus, 
Nec  sic  allicoma  est  umbra  crispata  cupressus; 
Nec  vemus  melius  floret  cum  tempore  ramus. 
Hic  abietes  colso  florent  in  vertice  nigne. 
1IMI5  JEtemumque    virent  solse    sine  grandinc 
Nulla  cadunt  folia,  et  nuUo  flos  tcmpore  defit.  [sylva). 
Flos  quoque  florel  ibi  rubens,  cen  purpura  Tarsi, 
Flos  hic,  credo,  rosa  est,  rubor  alque  odor  acer  in 

[ipso, 


A  Sic  foliis  specicm  praefert,  sic  spirat  odorem. 
Arbos  stat,  cum  flore  novo,  pulchcrrima  pomis, 
Yttalem  et  frugem  felicia  robora  densant. 
Hella  viridanti  conflagrant  pinguia  canna, 
Lac  etiam  plcois  manat  potabile  rivis; 
Vitam  aspirat  ibi  quicquid  pia  tcrra  virescit, 
Et  pulchre  redolct  munus  medicabile  Cretse. 
Fons  illic  placidis  levi  fluil  agminc  campis; 
Qualtuor  inde  rigant  pariitas  flumina  terras. 
Yer,  puto,  sempcr  agii  veslitus  floribus  horlus, 
Non  frigus  variat  hiberni  sideris  auram. 
Et  reficit  foetam  meliori  flamiue  terram. 
Nox  ibi  nulla,  suas  defenduni  astra  tenebras; 
Iraeque  insidiaeque  absunt,  et  dira  cupido, 
Exclususque  metus,  pulsae  de  limine  curae. 

B  Hic  malus  extorris,  dignas  exivit  in  oras. 
Nec  vetitos  unquara  datur  huic  contingere  lucos, 
Ulic  prisca  fides  electa  in  sede  quiescit, 
Insistit  gaudens  aelcrno  in  foedere  vita, 
Et  secura  salus  placidis  Isetaiur  in  arvis, 
Sempcr  victura,  semperque  in  luce  fuiura. 
Hic  quicumque  pius,  sequique  bonique  colonus, 
Quique  Deum  metuit  sincera  mcnte  tonantem, 
Atque  sUos  coluit  sacra  pieiate  parentes, 
Et  degit  reliquam  semper  sine  criroine  vitam, 
Aut  inopem  fidis  opibus  solatus  amicum  est, 
Atque  laboranti  nimium  subvenit  egeno, 
Pauperis  adjutor,  pupillorumque  patronus, 
Eruil  innocuos,  subvenit  crimine  pressis, 

p  Hospitibus  largse  tribuit  sua  pignora  mcnsse, 
Omnia  divine  gcssit,  pia  munera  jussit, 
Non  alicui  nocuit,  non  unquam  aliena  cupivit, 
Illi  exsultantes  divinis  laudibus  omnes, 
Hortantesque  simul  refemnt  ad  sidcra  voces, 
Psallentes  Domino  celebrant  pcr  gaudia  grates^ 
Innocuamque  viam  nuntiis  comilantibus  ibunt. 

CAPUT  IX. 

Usec  postquam  Dominus  felicia  dona  peregit, 
Et  pariter  justos  setema  in  regna  remisit ; 
Tum  miseranda  vcnit,  lugens  sua  crimina  turba, 
Effundit  gemitus  lacrymls  arenlibus  omnes, 
Et  sua  testatur  crebris  ululatibus  acta, 
D  Flammas  pro  meritis,  slagnaniia  lela  tremiscuaU 
Corripit  angelicus  coelus,  prohibctque  prccari, 
Et  prohibet  seras  clamando  fundere  voces; 
Sublata  vcnia,  fundum  jaciuntur  in  imum. 
0  miseri,  quoties  majcstas  cognila  vobis ! 


Commentarius. 


(78)  Inde  nitet  prasinus,  etc.  Appcllalur  Plinio 
prasius,  sive  uti  auctor  :  prasinus,  e  gcmmarum 
viridaotium  gcncre,  lib.  xxxvii,  cap.  8  :  at  prasi- 
nus  colorem  viridem  significat.  De  carhuncuio  et 
smaragdo  vide  supra  lib.  ii,  adv.  Marc.  cap.  iO, 
Dum.  64. 

(79)  Hic  et  odoriferis  nascuntur cynnama  virgis, 
Et  spisso  lastum  folio  conflagrat  amomum^  eic. 
Auciorem  non  modo  in  csetcns  hujus  capitis,  sed  ma- 
xime  in  hoc  loco  videtur  imitatus  Lactantius  car- 
minc  de  Pha^nice.  ubi  dixit : 


Cvnnama  dehinc,  auramque  procul  spirttntis  amomi 

Congerit.., 
De  cynnamo  vcro,  sive  cynnamomo,  vide  Plinium 
lib.  XXII,  cap.  19.  De  amomo  ejusdem  lib.  cap.  13. 
Emcndavimus  vcro  virentesque^  etc.  ramos,  pro  : 
viventesque,  sicuti  post  aliquot  lineas  : 

£t  pulchre  redolet  mnnns  mcdicabile  Crets, 
pro  :  PulchroR  redolent ;  ubi  alludit  ad  herbarum 
Cretensium  varia  genera,  quorum  in  medictnis  usus 
est  praicipuus  ,  utpoie  quod  in  ea  insula  nullum 
venesatum  nascatur  animal. 


1153 


APPBNDIX  1.  —  DB  JUDIGIO  DOHINI. 


1154 


Audisiis  sonitus,  vidistis  fulgura  cocU, 
Assiduas  pluyias,  ventorum  ei  grandinis  iras 
Experti  I  quolies  noctesque  diesque  sereni 
Tempora  foecundant  pulchris  Dei  mnnera  donis, 
Ycrnabanique  rosoe,  frugum  nec  defuit  aestas, 
Autumnus  varie  fundebat  moliia  poma, 
ltl90  Aspera  hycmsquamvis  glaciales  fregitolivas ; 
Cuncta  Dens  tribuit,  bonitasnec  defuit  ejus, 
Tcrra  Dcum  tremuit,  pontus  de  voce  pependit 
Et  fluvius  siccas  trepidus  refugii  arenas ; 
El  genitura  Deum  qusevis  pcr  cuncta  fatetur ; 
Vos  miseri,  Dominum  coeli  terrseque  negastis, 
Prseconcsque  Dei  (horrendum)  s^sepe  fugaslis, 
Et  juslos  polius  crudeii  csede  nccastis, 
Et  fraus  in  vobis  post  crimen  semper  inhaesit. 
Ergo  sementis  fructum  capietis  iniquse : 
Nosciiis  csse,  Deumque  tamen  ridere  solelis ; 
Ibiiis  in  tenebras  iguis  et  sulphuris  altas, 
Passuri  ardenles  justas  33  cruciatibus  iras, 
JSternaeDeusossajubet  descendere  pcenae, 
Ire  sub  ardorem  rabidae  sine  fine  gehennae, 
Urgcri  molem  per  slagna  rotantia  flanmise, 
In  flammamque  jubet  converti   elementa  minantem, 
Alquc  omncm  coeli  dcsccnderenubibus  ignem. 

CAPUT  X. 
Tunc  avidus  rapido  est  inclusus  tartanis  igne, 
Atqueproccllosisflamma  inlus  fluctuat  undis, 
Totaquc  vertentes  confundit  terra  favillas. 
Flammeus  cst  sulcus,  dentcs  vertuntur  acuti, 
Omnibus  el  torrens  armabilur  igneus  annis. 
Impetu  34  tarlareo  frcndent  incendia  mundo, 
Illic  prsecipiti  cursu  torrcnturinaestu, 
Hinc  fugiunt,  iliinc  cursu  rcfcruntur  acuto ; 
Obvia  fit  ssevseflammae  fugienlibus  ira, 
Agnoscuntque  suam  jam  lum  decrimine  poenam. 
Jamque  vaga  a  nullo  tcllus  possessa  colono, 
<£quoris  extremo  press^  et  sub  fine  profundo, 
Qua  sol  emenso  radiodisterminatorbem, 
Et  qua  transacto  conduntur  sidera  mundo ; 
^ther  gliscit,  atris  obstrusa  luce  tenebris, 
Ultima  secretis  stagnanl  flammantia  rivis« 
Et  natura  loci  signatis  ignea  poenis, 
Infernisque  palus  candens  ardoribus  atrox. 
Intonat  horrificis  facinus  pcenale  caminis, 
iBstuat,  et  rapitur  lato  de  vortice  flammse, 
In  tormenta  ruens,  fluctuque  et  gurgite  ssevo, 
Turbida  caenoso  fundo  miscetur  arena; 
Hac  captiva  gcmens  miitetur  turba  malorum. 


1  Magnus  plangor  ibi  luctus  soeiantc  boatu, 
Et  stridor  rabidus,  ululaius  et  inde  dolentam. 
Exsurgent  flammaeque  procul,  artusque  sonori, 
Ignis  inardcscet  gemitusque  ferctur  ad  auras, 
Tunc  humana  mali  pendet  commissa  propago, 
Incipietque  saas  ad  coelum  tendere  palmas, 
Et  Dominum  tunc  nosse  volet,  quem  nosse  volebat 
Antea  non,  cum  nosse  illis  foret  utile  tempus  ; 
Illic  quisque  suse  profitebitur  effera  vitse, 
Iiijustasquemanus,  et  saevae  crimina  mentis, 
Horrescetque  susequae  moverit  impia  vitae. 
Jam  primum  quicumque  Deum  male  senserit  ante, 
Et  vaga  mentito  coluisset  numine  saxa, 
ltl9T  Atque  crueutiferis  signis  sacraveril  aras, 
El  picluratas  timuit  sine  voce  figuras, 

B  Ac  falsi  tenues  veneraius  numinis  umbras, 
El  quoscumque  malus  seduxit  protinus  error. 
Si  quis  adultererat,'^!  natos  ense  nccarat, 
Si  raptor  grassatus  crat,  si  fraude  clientes 
Distulerat,  si  mente  parum  versatus  amica ; 
Sive  suas  hominum    macularat   sanguine  palmas, 
Miscueralve  Iatebros£(  si  morte  venenum, 
Aut  si  vestiius  scelerato  pectora  fuco, 
Sive  malo  alterius,  lucro  et  gaudebat  iniquo  ; 
Admisit  quicumque  nefas  quodcumque  malorum  ; 
Ingens  ardor  eum,  atquc  ignis  torqucbit  amarus. 
Suppliciumque  dabunt  peracerbo  funcre  cuncti. 
Plurima  sic  hominum  moerentum  turba  jacebit. 

Q  CAPUT  XI. 

Hocquoties  olimsancticecinere  prophelae, 
Flatu  el  saepe  Dei  moniti  dixere  futura  ; 
Nemo  suas  (miserum)  nemo,  eheu  !  prsebuit  aares. 
Sed  Deus  omnipotens  voluit  sua  praemia  nosci, 
Atque  minas  positae  per  piurima  talia  tegis. 
Mittendo  statuit  plures,  el  verba  sonantes 
Divina ;  excitosque  jubet  prodire  sepulcris 
Secum,  cum  fracto  surrexerat  ipse  sepulcro. 
Obstupuere  quidem  plures  patuisse  sepalcra, 
El  cerni  in  clara  praemortua  corpora  luce; 
Miratique  pios  sermones,  dulcia  dicta, 
Ipsa  voce  suas  tendunt  ad  sidera  palmas, 
Gratanturque  Deo,  et  victori  talia  Christo, 
lilos  non  tumulos  certum  est  repetisse  silentes, 

D  Amplius  aut  terrae  retineri  viscere  clausos  ; 
Reliqua  sed  recubat  nunc  turba  cubilibus  imis  ; 
llMISIIte  dies  donec,  completo  tempore,  magnus 
Adveniat :  Cuncti  Dominum  jam  agnoscite  veram(80), 
Qui  solus  facit  hanc  animam  sua  cernoreluce, 
Eamdemque  potest  in  tartara  subdere  poenis, 


Arsurumque  nefast  sceierati  corporis  agmen, 

Yariae  lectiones. 
33  Jusiis  fortasse  melius.  ^  Annon  potius  impete. 

Commentarius. 

UUimus  ille  dies ;  ubi  in  eo  quod  sequitur,  emen- 
damus :  mortis  quia  lege  tenetur  pro  quiy  incipien- 
tes  novam  periodum  ibi. 

Quod  pretium  sujferesty  carce  invigilate  saluti; 
quamquam  vox  pretium  corrupta  sit,  nisi  accipiatur 
pro  precum. 


(80)  Cuncti  Dominum  jam  agnoscite  verum.  — 
Castigamus  vero  sua  cernere  luce^  pro  suam  cemere 
lucem,  Emoresuo  accipit  auctor;  quam  ^  pro  an- 
tequam,  cum  subjicit : 


....  Qnam  terminusiBvi 
Obmat  incaulos,  et  nescia  Inmina  solvat. 


1155 


AD  GEmiUUL  TBRTULLUNI  (NPBRA 


1156 


Et  cui  cuQCta  patet  viCe  mortisqae  potestas, 
Posse  Deum,  nam  velle  siit  est,  factumque  loquendo 
Implet,  etobstando  pUne  nibilimpedit  illum. 
Ille  mens  solus,  cui  credo  sensibus  imis, 
At  quoniara  leto  cursus  concludilur  omnis, 
Quicumque  est  hodie,  secum  putet  onmia  mentc, 
Atqueideo  dum  vita  manet,  dum  cernerelucem, 
Dum  vitam  mutare  licei;  quam  terminus  aevi 
Obrual  incautos,  et  nescia  lamina  solvat 
Ultimus  ille  dies,  mortis  qaia  lege  tenelur ; 
Quod  pretiam  superest,  carte  invigilate  salati, 
Et  faciles  oeriiqae  bonum  decurrite  cursum. 
Abstergete  piia  commissa  piaeula  sacris, 
Atquc  vagas  nimium  mandi  vitate  procellas ; 


a  Tum  rectas  et  adiie  vias,  et  sancta  tenete. 
Hine  lietis  animis  pravum  depelHte  crimen : 
Et  concreta  diu  proluatur  pectore  culpa, 
Commissasque  mali  labes  abolete  ncfandas. 
iEternisque  Deum  precibus  placale  Iremendom, 
Pessima  cuncta  bonis  cedant  mortalia  vivis, 
£t  servate  novam  jamjam  sine  crimine  vitain« 
lacipiantque  bonis  verisque  assaescere  mentes, 
Laudibus  et  faciles  divinisredditevoces. 
Sic  meliora  piis  flagrabunt  omnia  vobis, 
Sic  quoque  coelesiis  capietis  manera  vitse, 
Gumque  Deo  longum  semper  vivetis  in  sevom, 
Aureasiderei  eementes  gaadia  regnu 


INCERTI  AUCTORIS  GENESIS. 


PrincipioDominuscoelumterramquecreavit,  ^ 
Namque  eral  informis,  fluctuque  abscondita  tcllus, 
Immensusque  Deus  super  sequora  vasta  meabal, 
Dum  chaos  et  nigrse  fuscabant  cuncta  tenebrae. 
Has  dum  d*jangi  jussit  de  cardine,  fatur : 
Lux  fiat,  claro  et  ^  nitueraot  omnia  mundo. 
Cum  Dominas  primi  complesset  facla  diei, 
Condidit  albentcm  nebulis  nascentibus  axem, 
Accipit  immensus  verrentia  ^"^  littora  pontus, 
Bf  aliipliees  sapiens  validiscum  tractibus  amnes. 
Tertia  lux  facicm  terrarum  fuiva  retexit, 
Arida  mox  posiio  narratur  nomine  terrae, 
Florea  ventosis  consurgunt  gcrmina  campis, 
Pomiferique  simul  procurvant  brachia  rami. 
Quarta  dies  generat  solis  cum  lampade  lunam, 
Et  stellas  tremulo  radiantes  lumine  fingit, 
Haec  elcmenta  dedit  subjecto  insignia  mundo, 
Tempora  quae  dooeant  varios  mutanda  per  ortas. 
At  quinta  aocipiant  liquentia  flumina  pisces, 
Et  volucres  varias  suspendunt  aere  ^  pennas. 
Sexla  prsegelidos  in  spiras  lubricat  angues. 
Quadnipedamque  greges  lotos  diffundit  in  agros; 
Gunctaque  muliiplici  mandavit  crescere  passim 
Germine,  et  immen^errare  et  pascere  terris. 
Haecubi  oonstituit  divina  potentia  jussu^ 
Reetorem  inspiciens  mandanis  defore  rebus , 
IHMI  Hflec  memorat :  Nostris  hominem  faciamus 

[ad  39  unguem, 
Vultibas  adsimilem,  toto  qui  regnet  in  orbc, 
Et  licet  hunc  uno  possel  componere  verbo, 
Ipse  tamen  sancla  dignatus  ducere  dextra, 
Inspirat  brutum  divino  a  pectore  pectus. 


g      Quem  postquam  effigie  formatum,  ceu  saa  ^  vi- 
Metitur  ^<  solum  mordaces  solvere  curas.  [dit, 

Illicet  irriguo  persuadit  lumioa  somno, 
MoIIius  ut  vulsa  formetur  femina  costa, 
Atque  artus  mixtu  gcmino  substantia  firmet. 
Indilur  et  nomen  vitse,  quod  dicitur  Eva. 
Quapropter  nati  linquunt  de  morte  parentes. 
Gonjugibusque  suis  positiscumsedibusbaerent: 
Septima  quaodo  Deus  factorum,  finequievit, 
Sacrata  statuens  venturi  gaudia  ^^  ssecli  ; 
Illicet  jcxhibitus  animantumex  ordine  turbis, 
Yiritim  ^  cunclis  nomen  quod  permanet  indit, 
Adamia  Domioo  donatascientia  ^^solers. 
Quem  Deus  alloquio,  junciam  dignatur  et  Bvam: 
Crescilemaltimodo  ventura  in  tempora  pariu. 
Ut  poluset  plenaevestro  sint  germine  terrae, 
Haeredesque  mei,  varios  decerpite  fractus, 
Quos  ncmoraet  pingui  reddunt  ^  de  cespitccampL 
Haec  ubi  disseruit,  laeta  paradisas  in  aula 
Instruitur,  primique  aspectat  lumina  solis. 
Gignitur  hac  inter,  pomis  lctalibus  arbor, 
Conjunctum  generans  viiae  mortisque  saporem. 
JEdibusin  mediis  puro  fuitagmine  flumen, 
Quod  rigat  insignes  liquidis  de  fluctibus  ortas, 
Quadrifidesque  secatandantcex  fonle  meatus. 
Phison  auriferis  praedives  fluctuat  undis, 
Gonspicuasque  terit  rauco  dc  gurgite  gemmas ; 
Prasinus  huic  nomen,  illi  est  carbunculus  ardcn^ 
Pcrspicuusquc  vadis  lerram  praelambit  EvilaL 

D  Post  hunc  ^thiopas  Gason  adlapsus  opimat,  . 
Teriius  est  Tigris,  Euphrali  adjunctus  amoeno, 
Assyriam  celeri  discretim  flumine  sulcans. 


Variae  lectiones. 

35  Locavit,  cod.  Victorinus.  ^  Claro.  Sic  Pamelius  post  Fabricium.  Clari  Morel.  et  cod.  Viclor. 
^  Errantia,  Baluz.  ex  cod.  Vict.  ^  Corpore,  Morel.  cod.  Victor.  "^  In,  Morel.  cod.  Viclor.  *o  Arti^ 
formatum  in  imagine,  editor  Oxoniensis,  Baluz.  **  Non  patitur  conjic.  Baluzius  *2  Sacratam  5.  t».  ad  gau* 
diaj  cod.  Victor.  Bal.  ^^Distinctim  edit.  Oxon.  ^^  Prudentia  Morei.  Pamel.  Adamus  donata  sibi  pruden' 
tia.  cod.  Vict.  «  Reddent  Vici. 


1157 


APmimx  L «-  oBRBas. 


1158 


Hie  positos  custos  Adamiis  cnm  conjoge  fida, 
Atqoe  opifeXy  tali  formator  voce  Tonaotis  : 
Ne  trepidate  simul  licitos  praecerpere  fructus, 
Quos  nemus  intonsum  ramo  frondente  creavit : 
Solliciti  ne  forte  malum  noxale  legaiis, 
Quod  viret  ex  gemino  discreto  ad  munia  succo. 
Ncc  niinus  interea  ceecos  nox  alta  tonebat, 
Ac  modo  formatos  nec  vestis  texerat  artus. 

Has  inter  sedes,  et  baccis  mitibus  ortus, 
Spumeus  astulo  vincens  animalia  sensu, 
Serpebat  tadte  spiris  frigeniibus  anguis; 
Livida  mordaci  volvens  mendacia  senso, 
Femineo  tentat  sub  pectore  mollia  corda. 
Dic  mihi  cur  metuas  felicia  germina  mali? 
Numquid  poma  Deus  non  omnia  nota  sacravit? 
E  queis  si  studeas  meUitos  carpere  victus, 
Aureus  astrigoro  rcmeabit  cardioe  mundus. 
1  lOO  Ila  negat,  vetitosque  timet  contingere  ramos ; 
Sed  tamen  infirmo  vincuntur  peetora  sensu. 
IHicet  ut  niveo  jam  mitia  deote  momordit, 
Adfulsit  nulla  maculatum  nube  serenum. 
Tum  sapor  illecebram  melliiis  faucibus  indens, 
Gompulit  insueto  munus  deferre  marito. 
Quod  simul  ac  sumpsit,  detersa  noete,  nitentes 
Emicnere  oculi,  mundo  splendenie,  sereni. 
Ergo  ubi  nudatum  prospexit  corpus  uterqoe, 
Cumque  pudenda  vident,  ficulnis  frondibus  umbrant. 
Forte  sub  oeciduo  Domini  jam  lumine  solis 
Agnoscnnt  soniium,  trepidique  ad  devia  tendunt. 
Tum  Dominus  coeli  mcestum  oompellat  Adamum* : 
Dic  ubi  nunc  degas  ?  Respondit  talia  supplex  : 
0  Domine,  adfatus  pavido  sub  corde  iremisco, 
Magne,  tuos;  nudnsque  metn  frigente  fatigor. 
Tum  Domious  :  Quis  poma  dedit  noxalia  vobis? 
Tradidit  hec  mulier,  dum  dieit  lumina  promptim 
Caiidenli  perfusa  die,  liqnidumque  serennm 
Adfulsisse  sibi,  solemqne  et  sidera  cceli. 
Protious  ira  Dei  tnrbatam  territat  Evam, 
Auctorem  vetiii  dum  quaerit  inaximus  aeti. 
llia  sub  haec  pandit :  Serpentis  suasa  loquentis 
Aecepi,  fallente  dolo,  blandoque  rogatu ; 
Nam  sua  vipereis  intexens  verba  venenis, 
Hsec  mihi  prse  cunclis  narravit  dulcia  pomis. 
Uieet  omnipotens  eondemnat  gesta  draconis, 
Prsecipiens  cunctis  invisum  visere  monstrum, 
Pectore  mox  fuso  prorepere,  tum  sola  morsu 
Mandere,  mansuro  qusecumque  in  tempora  bello, 
Humanos  inter  sensus,  ipsumque  labantem , 
Yertice  ut  abjecto  pronus  post  erura  virorum 
Serperet,  ut  calcet  dum  labens  cominus  instat. 
Femina  fraudigeris  misere  decepta  loquelis, 


11  Praecipitnr  duro  diserimine  ponere  partum, 
Serviiinmque  sui  stndio  perferre  mariti. 
Tu  vero  cui  visa  fuit  acntentia  verax 
Conjugia,  immiti  eessit  qie  victa  draeoni, 
Deflebis  misemm  per  tempora  longa  laborem, 
Nam  tibi  triticeae  surget  pro  germine  messis 
Ihrduus,  et  spinis  multnm  paliurus  acutis  : 
tTt  enm  viseeribns  laasts  et  peetore  moesto, 
Plurima  soliicitos  prfistent  snspiria  victus  : 
Donec  in  occiduo  venientis  tcmpore  mortis, 
Unde  geris  corpus  terrae  reddare  jacenti» 
His  actis,  Dominns  trepidis  dnt  tsedia  vitse, 
Dejeetosqne  proeul  sacratis  dimovet  iMKtis» 
Obveriosqne  locat,  medioque  elimioal  Igoi, 
In  quo  perceleri  Cherubin  evolvitur  sestu, 

B  Dum  calidus  defervet  apex,  flammasqne  volutat. 
Queis  Dominns,  pigro  ne  frigore  membra  rigerent, 
Consnit  evulaas  pecttdum  de  viscere  pelies, 
Operiens  nudoa  eaiidis  de  vestibns  arUii. 

Ergo  ubi  conjugio  sese  jam  fidna  AdaauB 
1  lOl  Esse  virum  lensity  nomea  genilricii  amatse 
Exhibet  uxori.  fiino  qui  germine  faetna  ^^ 
Continuo  genitor,  diversis  nnncupal  orais  : 
Atque  Cain  hic  nomen  babet,  eni  juDdus  Abelns. 
Innoeuas  bujus  servabat  eura  bidentea, 
Ast  alius  eurvo  terram  vertebat  aratro. 
Hi  eum  perpetuo  ferrent  sna  dona  Tonanti, 
Dissimiles  fruetus  sensu  snadente  dedere. 
Nam  prior  nberibus  fuerant  qn«  prosata  glebis, 

Q  Obtulii;  ast  alius  miti  se  devovel  agno, 
Exta  manu  sinoera  gerens,  adipeflM|tte  nivalem; 
Confestimque  plaeet  Domino  pia  vota  toenti. 
Quod  propter  gelida  Cain  ineanduit  ira. 
Queis  Deui  adloquio  digaatus,  talibua  infit : 
Die  mihi,  si  rectum  vivas,  et  noxia  cemas, 
Degere  non  poasis  eontraelo  a  crimiBe  pumaT 
lllKt  Desine  mordaci  fratrem  disperdere  seiian  ; 
Qui  tibi  een  domino  snbieetna  colla  datnras  : 
Nee  tamen  hia  fraclua,  fratrem  deducil  ad  arra, 
Atque  ubi  deprensum  deserto  in  gramioe  #idit, 
Elidit,  geminia  frangena  ^'^  pia  gutturt  palmia. 
Quod  factum  dominus  ccelo  speculatua  ab  alto, 
Disquirit,  quonam  terrarnra  degal  Abelus  T 

Q  Ille  negat  positum  custodem  se  fore  fratris. 
Cui  Deus  effatnr  :  Nunuiam  ^^  vox  aanguinia  ejoa 
Ad  me  miaaa  sonat^  celsumque  ascendtl  ad  axera? 
Nosce  igitur  mansura  libi  pro  criraine  lanto  : 
Nam  modo  quse  maduit  germani  aanguine  terra, 
Inviso  maledicta  tibi  commissa  negabit 
Semina,  et  adsumptis  fmctum  bob  proferel  herbie, 
Torpidus  nt  multo  collidens  membra  tremore. 


Varim   lectiones. 
*6  Binos  q.  g.  factos.  cod.  Vict. «  Fraudant,  Morel.  *«  Nonne  Morel. 


1159 


AD  GBKDIMA  TBRTULLIAm  OPBRA 


1160 


INCERTI  AUCTORIS  SODOMA. 


CAPUT  PRIMUM. 

Jam  Deus  omnipotens  primaeyt  tempora  ssecU, 
yindiGe  diluvio,  cunctis  aboleverat  undis, 
Quas  ccelum  sparsit  terrae,  maris  exspuit  aequor; 
Hactenus,  haud  liquido  poenas  decemere  pactus 
Excidio,  quoiies  hycmes  induceret  aer ; 
Fraenandis  varium  pluviis  mandaverat  arcum, 
Purpurco  et  viridi  signantem  nubila  limbo. 

GAPUT  II. 

Sed  recidiva  hominum  pariter  cum  gente  secunda 
Impietas,  iterumque  mali  nova  pullulat  setas, 
Excidio  jam  non  imbres  sortita,  scd  ignes . 
Sic  Sodomam  meruit  tellus  ardentibus  nri 
Roribus  ^^  et  finis  portendere  signa  futuri 
Effera  luxuries  illic,  inimica  pudoris, 
Instar  legis  erat,  fugerct  quam  prsescius  hospes ; 
Ante  vel  ad  Scythicas,  vel  apud  Bnsiridis  aras 
Exoptans  per  saera  necem,  csesusquc  cruorem 
Fundere  Bebrycium,  et  Libycas  satiare  palsestras, 
Anieque  vel  Circea  novas  per  pocula  formas 
Sumere,  quam  laesum  Sodomisamiitcresexum. 
Pulsabant  coelum  invidia,  coonubia  mixta 
Incesta  parili,  generis  natura  rebellis, 
In  sesc,  Isesumque  viri  cum  corpore  nomen. 
Tempore  scd  certo  Deus  omnia  perspeculatus, 
Judicat  injustos  patiens,  ubi  criminis  setas 
Ccssandi  spatium  vis  nullacoegerit  irae. 
Jamque  dies  uitrix  aderat,  duo  de  grege  missi 
Angelico  ^  forma  juvenes,  qui  spiritus  ambo 
Diva  ministerio  Domini  mandata  ferebant, 
Succedunt  Sodomis;  illie  de  siirpe  piorum 
Transvena  Loth  aderat,  sapiens,  justique  colonus, 
Unus  erat  meminisse  Deum ;  solet  utilisarbor 
In  sylvis  latitare  feris  ^^  velut  hospita  fructu. 
Is  tunc  pro  porta  residens  (vix  noenia  adibant 
Coelicolae)  quamquam  divinos  nescius,  ultro 
Advocat,  appellat,  patrio  veneratur  honore, 
Hospitioque  vocat,  longe  stabulare  parantes ; 
Enisus  longis  precibus,  pia  pignora  mensa 
Officiisque  probis  sludio  dispungit  amicos. 
Nox  requicm  dederat,  luxsoiverataltera  noclcm, 
Et  Sodoma  in  foribus  strepitat  conquesta  ruden- 

[  dum  *2. 


B 


f^  Lolh  contra  supplex :  Ne  vos  nunc  pacta  ^  libido 
Incendat,  juvenes,  ipsam  foedare  juventam; 
Quo  lucus  genitura  vocat  ?  quo  semina  frustra? 
Quo  nullae  nuptant  animse ;  non  lustra  colentes; 
Non  stabulisreducesynon  undis  subter  hiantes; 
Nec  quae  pennarum  modulis  prope  nubila  pendent, 
Nec  quaj  per  terram  protracto  corpore  mananl. 
Omne  genus,  Inxus  gcnus  est ;  nisi  fcmina  coDJux 
Omnibus,  et  nunquam  cuiquam  nisi  femina  mater. 
Nunc  si  fas  juvenilis  habet  vastare  pudorem 
Sunt  intus  natae  bijugcs  mihi,  nubilis  aetas, 
Yirginitas  in  flore  tumet,  jam  dedita  messi, 
Signa  cupido  viris,  tulcrit  quam  vestra  voluplas; 
Gedo  pater  proque  hospitibus  pensabo  dolorem. 
Yulgus  ad  bsec  demens  :  Quis  nam  tu,  quaatas»  et 
Qui  nobis  domineris,  aii,  legesque  rccondas,  [unde? 
Transvena  correclor  ^  Sodomorum  ?  duplicat  ^  irai: 
lt03  Nunc  igitur  tute  ipse  lues,  quod  nostra  cu- 

[  pido  est 
Pro  natisy  qnoque  hospitibus;  salis  unus  in  omDes. 
Dicla  et  facla  simul,  vulgi  mora  nulla  furentis. 
Turbidus  hiberno  ut  dum  volvitur  impete  toreDs 
Rivorum  in  numeros  ^^  uno  pede  fertur  in  onioes  ^\ 
Si  qua  illic  arbor  rapidis  offcnditur  undis, 
Haud  mansura  diu ;  quantum  jradice  licebit 
Crinitas  durare  moras,  ubi  subter  adesam 
Perdit  humum  circumfosso  cum  caudice  |>endcDs, 
Huc  illuc  certam  differt  inccrta  ruinam  : 
Haud  aliter  Loth  in  media  vcrtigine  vulgi, 
Nutabat  vinci  propejam  ;  sed  diva  potestas 

C  Subvenit;  angelici  juvenes  de  limine  raptum 
Restituunt  teciis,  demens  sed  vulgus  ibidem 
Poenarum  auspiciis  multatur  lumine  dira  ^. 

CAPUT  lU. 

Tunc  decreta  59  Dei  reserant,  dignam  adforc  poenam 
De  coelo  Sodomis,  ipsum  meruisse  salutem 
Juslitiae  titulo.  Quin  ergo  accingeris  isthinc 
Fcstinarc  fugam,  pariterque  educere  si  quid 
Gentis  habes  ?  nos  exitium  jam  inducimus  urbi. 
Loih  generos  cilus   adloquilur,  sed  dura  homiDum 
Q  Credere  despexit  monitum,  risitque  timorem.    [mens 


Variae  lectiones. 

*^  Flammis  Fabric.  Pamel.  fascibus  Cauchius,  fontibus  cod.  Vict.  factbus  Morel.  at  roribus  Baluz.  ex 
cod.  Colb.  ^^Angelica  duo  mss.  codices.  ^^  Feras  alii.  ^^  Cum  lege  pudenda  Baluz.  ex  cod.  Colb.  cum 
lege  rudendam  Vict.  congesta  rudentumOxon,  ^3  Pasta  ed.  Oxon.  ^*  Num  rector  Baluz.  conrector  cod. 
Vicl.  non  rector  Colbert.  ^^  Vt  ingerat  Baluz.  ex  cod.  Vicl.  et  Morel.  ataue  ingerit^  cd  Oxod.  ^  In 
numero5,sic  Baluz.  cx  cod.  Colb.  numeros  2X11.  ^'^  Amnes^  sic  Baluz.  excod.  Vict.  omnes  alii,  pro  fertur, 
vehitur  cod.  Vict.  Colb.  ^lnterdum  lumine  multant,  Morel.  et  duo  codices  mss.  nisi  quod  Viclo.nnus 
habet  lumina^  Interdiu  legendum  videtur  Balnzio.  '^  Secreta  Colbert. 


1161 


APPBNDIX  L  -  SODOHA. 


1162 


Tempore  mox  quo  lux  lenebras  conscendere  lentat, 
Et  bicolor  coeli  facies  de  nocte  dieque  est, 
Inslabant  juvenes  Ghald»am  edacere  gentem 
Ex  Sodomis,  justamque  domum  donare  saluti  : 
Eia,  age,  Lot,  exsurge  tuamque  adsume  jugalemi 
Et  natas  duplices,  atque  hinc  exterminus  ito. 
Prseveniena  Sodomum  poenas  (manibus  qaoque]amicis 
Producunt  trepidos)  atquehsec  tibi  cielera  mando; 
Serva,  Lot,  animam,  ne  visum  in  terga  retrorsum 
Vertere  forte  velis,  coeplum  vel  sistere  gressum. 
In  montem  propcra.  Timuit  Lot  ardua  tardo 
Ereptare  granu,  coelestes  ne  prius  irae 
Opprimerent,  alios  igitur  deposcere  portus 
Adgredilur,  parvam  quam  contra  aspexerat  urbcm. 
Huc,  inquit,  contendo  fugas,  vix  moenibus  ^  exsiat 
Nec  1onge,necmagna.  Iliifavere  peienti  ^^ 
Urbis  et  ipsius  pariter  gesscre  salntem. 
Inde  Segor  vico :  nomen  vox  barbara  novit. 
Tunc  Lot  ingreditur  Segor;  simul  exoritur  sol, 
Ultirausille  quidem,in  Sodomamque  incendiafervcns 
Inferl  ;  nam  totos  radios  armavcrat  ignis, 
iEmuIa  subsequitur  caligo  includere  luccm 
Goeptans,  atque  globos  confuso  intexere  coelo ; 
Fumantes  coeunt  nubes,  novus  irruit  imber,  [aelhcr, 
110'i  Sulphura  cum  ilammis  flagrantibus  aestuat 
Exustus  crepitat  liquidis  ardoribus  aether. 
Hinc  babct  in  falso  de  vcro  fabula  famam 
Solis  progeuicm  currus  optasse  patemos^ 
Nec  valuisse  levem  puerum  frenare  superbos 
Ignis  equos,  arsisse  orbera  ;  tunc  fulmine  raplum 
Anrigam  ;  illicitum  planctum  mutasse  sorores. 
Yiderit  Eridanns,  si  qua  illic  populus  albet, 
Aut  si  quis  plumat  senio  modulalior  ales. 
Hic  aliler  versse  moerent  miracula  formse.  [legis 

Namque  comes  conjux,  heu  me  !  male  tum  quoque 
Fcmlna  non  patiens,  divina  ad  murmura  coeli 
Audaces  oculos  ne  quidquam  sola  retorsit, 
Nec  habitura  loqui  quod  viderit ;  et  simul  illic 
In  fragilem  mutaia  salem>stctitipsa  sepulcrum, 
Ipsaque  imago  sibi  formam  siue  corpore  servans  ^^. 
Durat  adhuc  eienim  nuda  stationc  sub  aethram, 
Nec  pluviis  dilapsa  situ,  nec  diruta  venlis. 
Quin  etiam  si  quis  mutilaverit  adveua  formam, 


B 


II  Protinus  ex  sese  suggestu  vulnera  complet. 
Dicitur  et  vivens  alio  jam  corpore,  sexus 
Munlficos  solito  dispungere  sanguine  menses. 
Nusquam  sunt  Sodomi,nusquam  illorum  impia  lucent 
Moenia  ;cum  dominisdomus  omnis  inops  ita  nusquam 
Tota  rogus  regio  est ,  hinc  atro  horrore  favillae, 
Hincque  situ  cano  cineres  incendia  signant. 
Occidit  illa  prior  feritas  ^  quam  prospiciens  Lot, 
NuIIus  arat  frustra  piceas  fuligine  glebas. 
Semiperempta  etiam  si  qua  illic  jugera  laetas 
Aulumni  conanlur  opes,  facile  optima  sese 
Promittunt  oculis,  pira,  persica,  et  omnia  mala, 
Donec  carpuntm* ;  nam  protinus  indice  tactum 
Solvitur  in  cinerem,  Bt  vana  favillaque  pomum  ^. 
Sic  igitur  coelo  pariter  terraque  sepultis, 
Nec  mare  vixit  ibi,  mors  est  maris  illa  quieti, 
Quod  nullos  anunat  ^  per  anhela  volumina  fluctus  ^^; 
Quodque  etiam  patrio  nunquam  saspirat  ab  austro, 
Quodque  nequit  proferre  aliquam  de  gurgite  gentem 
Squamigeram,  laevive  cuti  vel  cortice  septam, 
Yel  crispam  concham,  aut  duplid  compagine  clausam. 
Solum  illic  proprio  menlitur  fruge  bitumen, 
Exusti  fuligo  maris  ;  quod  vividus  ardor 
Subter  stagna  coquens,   de  sulphuris  et  salis  aestu 
Temperat  inque  picem  dat  terrse  hserere   marinam. 
Invehitur  proprio  cum  tempore  pingue  crcmatse 
Yirus  aquae,  spumisque  cutis  super  sequora  nigra 
lt05  Texitur;  appellunt  queis  est  ea  captio  mercis. 
Acclimant  leves  latcrum  libramine  lembos, 
Ut  semel  impositam  doceant  consccnderevenam. 
Nam  se  sponte  levans  adnabit  mercis  ad  ora 
Navigii,  pretiumque  dabit  pro  munere  largo, 
Ni  plaga  conligerit,  quam  mensis  femina  vestit. 
Ecce  aliud  monstrum  pelagi  de  clade  notatur  ; 
Guncta  iliic  immissa  ^  natant ;  natura  recessit 
1  tOG  Mergendis  data  corporibus;  si  deniqueteste 
Luciferam  narcm  insistens,  qua  spiritus  igni  est, 
Yelificavit  apex,  flammae  si  flamma  perempta  est, 
Ibit  subter  aquas  destructio  naufraga  lucis. 
Hae  Sodomum  et  Gomorum  signata;  in  saecula  poenae 
Gentibus  injustis,  queis  pcctora  dura  ^"^  timorem 
Descruere  Dci ;  dc  coelo  jura  lucri, 
Inque  unnm  rcrum  Dominum  spectare  docobunt. 


Variae  lectiones. 

^  Fuga,  8i  certe  manibus  Golb.  ^^  Mthi  est :  favere  precanti  Golb.  Vict.  Morel,  nisi  qnod  iste  Icgit  , 
favelc,  t>3  Camc  rcservans  cod.CoIb.  forma  Morcl,  pro  formam.  ^^  Occidit  ille  yrior  feriias,  Obscwrns 
versus,  ubisi  faritas  pro  fortitate  accipialur  ratione  carminis,  constabil scnsus,  uli  feriias  ^fciendo  dica- 
tnr.  Vox  eo  significalu  nunc  obsolcta.  Pam. 

Comiptum  locum  sic  emendari  et  expleri  posse  putat  editor  Oxoniensis  : 

Occidit  illaprior  species,  quam  prospiciens  Lot 
Deseruisse  pii  fertur  commercia  fratris.  Baluz. 

^  Vacui  favillaquc  pomi  duo  cod.  mss.  ^  Quod  nullos  animat  Golb.  Morel.  Idqueanima  mullus  Fabric. 
et  edit.  Oxon.  ^  Invita  duo  cod.  mss.  ^'  Corda  ohdura  Baluz.  cod.  Golb.  corpora  dura  Morel.  cod.  Vicior. 
Paulo  post  jura  veteri,  Golb. 


Pathol.  IL 


37 


1163 


AD  GBNUINA  TERTULLIANi  OPBRA 


IIM 


ARGUMENTUM  LIBRI  AD  SENATOREM, 

EX  CHRISTIANA  RELIGIONE  AD  IDOLORUM   SERVITUTEM  CONVERSUM;  PER    JACOBUM  PAMELIUM. 

Senatorem  graviter  increpat,  quod  antea  Christianus  et  consul,  Isidis  seu  Matris  Deum  sacerdos  fien 
non  sit  veritus  ;  hortatur  itaqueut  saltem  in  senectute  resipiscat,Porro  cum  etiam  hic  quasdam  sini 
Tertullianica,  ego  illi  ascribere  malui  quam  B,  Cypriano, 


AD  SENATOREM 
Ex  Christiana  religione  ad  idolorum  servitulem  conversum. 


CAPDT  PRIMUM. 

Cura  le  diversis  ilerum  vanisque  viderem 

Inservire  sacris,  priscoque  errore  teneri; 

Obslipui  monilus  (84);  quiacarraina  semper  amasli, 

Carmine  respondens,  properavi  scribere  versus; 

Ut  te  corriperem,  tenebras  prseponere  luci. 

Quis  paliatur  enim,  te  Matrem  credere  magnara 

Posse  Deam  dici^  rursusque  putare  colendam, 

Cujus  cultores  infamia  turpis  inurit  ? 

Namque  sacerdoles  (82)  tunicis  muliebribus  iidem 

Interius  ritum  cultu  interiore  fatentur; 

Idque  licere  pulant,  quod  non  licet ;  unde  per  orbem 

Leviter  incedunt^  moUita  voce  iDquentes, 

Lapsatosque  tenentextenso  pollice  iumbos, 

Et  proprium  mutant  vulgato  crimine  sexum. 

Cumque  suos  celcbrant  ritus,  his  esse  diebus 

Se  castos  memorant  (83);  at  si  tantummodo  tunc  su  .t, 

Ul  perhibent,  casti;  reliquo  jam  tempore  quid  sunt? 

Sed  quia  coguntur  saltem  semel  esse  pudici, 

Mente  fremunl,  lacerant  corpus,  fundunique  cruorem. 

Quale  sacrum  est  vero,  quod  fertur  nomine  sanguis? 

CAPUT  11. 

Nunc  eiiam  dicis,  quod  te  non  fecerit  setas, 
Sed  tua  religio  calvum,  caligaque  reraota  (84) 
Gallica,  sit  pedibus  molii  redimita  papyro. 
Res  miranda  salis  dcjcclaque  culmine  sammo. 
Si  quis  ablsiaco  consulprocedat  in  urbem, 
Risus  oris  crit :  quis  te  non  rideat  autem, 
Qui  fueris  consul,  nunc  Isidis  esse  ministrum? 
Quodque  pudet  primo,  te  non  pudet  esse  secundo  : 
Ingeniumque  tuum  turpes  damnarc  per  bymnos 


^  Respond  ente  tibi  vulgo  et  iacerante  senatu, 
Teque  domo  propria  pictum  cum  fascibus  ante, 
Nunc  quoque  cum  sistro  faciera  portare  caninam. 
Haec  non  hiunililas  sed  humilitatis  imago  est. 
^dibus  illa  tuis  semper  monumenta  manebunt. 
Rumor  ei  ad  nostras  pervenit  publicus  aures, 
Te  dixisse :  Dea,  erravi,  ignosce,  redivi. 
Dic  mihi  si  valeas,  cum  talis  saepe  rogares, 
Et  veniam  peteres;  quse  tecura  verba  locuta  est? 
Yere  mente  cares,  sequeris  qui  menle  carentcs. 
Haec  iterum  repetis,  nec  te  delinquere  sentis. 
Quid  mereare  vide ;  minus  esses  forte  notandas, 
Si  tantum  hoc  scires,  et  iu  hoc  errore  maaeres , 
At  cum  vericolae  pcnetravcris  ostia  legis, 
Et  tibi  nosse  Deum  paucis  acccsserit  annis; 

B  Cur  linquenda  tenes,  aut  cur  retinenda  relinqais? 
Nilque  colis,  dum  cuncta  colis;  nec  corde  retractts 
Vcra  quid  a  falsis,  quid  ab  urabris    iamint  disteiiL 
Philosophum  fingis,  cum  te  senlentia  mulet; 
Nam  libi  si  stomachum  popularis  moverit  aura; 
El  Judaeus  eris,  totusque  incertus  haberis . 
Indulge  dictis,  sapienda  non  placet  alta; 
Omne  quod  est  niraium,  contra  cadit,  unom  operantor 
1107  Et  calorelfrigus;  sic  hoc,  sic  iUudadarit; 
Sic  tenebrae  visum,  sic  sol  contrarius  aufert ; 
Et  pariter  laedunl  gelidum  fervensque  lavacrum; 
Esca  aliiur  corpus,  corpus  corrumpitur  esca  ; 
Yimque  suam  minuit,  si  quid  proienditar  ultra. 

Q  Dcnique  si  sedeas,  requies  esl  magna  laboris  : 
Si  rauitum  scdeas,  labor  est.  Maro  namque  poeta 
Pro  poena  posuit  :  Sedei,  aeternumque  sedebit 
lufelix  Thcscus  (85) ;  seraper  nocet  ulile  longam , 
Prandia  longa  nocent,  jejunia  longa  faligant ; 


Commentarius. 

(81)  Obstipui  monituSy  etc.  Est  haec  phrasis  non  n  (83)  His  esse  diebus  se  castos  memorant^  etc.  De 
modo  Cyprianica,  qua  alibi  dixit :  mens  obstipuit,  "  Castis  Isidis  sacris  vide  infra  Tertallianum  tom  Y, 
_-j  _.  n. — II :_„:_>   .:....: ..:j^ i:u    j.      jijj^  ^^  Jejuniisadv.  Psychicos.    Est  ante  etiamiile 

versus  obscurus,  et  forte  mendosus  : 
Quale  sacmm  est  vero,  quod  ferlur  Domine  saDffois? 

(84)  Caligaque  remota^  etc.  De  militia  caligaia 
vide  supra  tom.  II,  lib.  de  IdoloL  cap.  19,  num.  147. 
Alqui  corripitur  etiara  a  in  ablativo  qui  seqaitor  : 

Gallica,  sit  pedibus  molli  redimila  papyro. 
Casligaviraus  vcro  recens :  Consul  procedat  in  «r- 
bem^  pro  orbem.  Et  mox  Hcec  non  humilitaSf  pro 
Ihec  tua  humilitas. 

(85)  Sedet  cetemumque  sedebit  infelix  Thc 
seus^ 


scd  et  Tertuilianica,  sicuti  supra  videre  est  lib.  de 
Judic.  Dominij  c:ip.  u,  ubi  legilur  : 

Obslipuere  quidem  plures,  paluisse  sepulcra. 
Gasligavimus  aulcm  monitus,  pro  motus. 

(82)  Namque  sacerdotes^  clc.  Em^  ndavimus  iidem 
pro  idertij  ct  paulo  post :  reliquo  jam  tempore  quid 
sunt,  pro  corpore.  Atqui  dc  saccrdoiibus  Isidis  ct 
ipsa  Iside  siipra  non  scrael  saiis  dictura  est.  Hic 
illistribuit  tunicasmuliebres^mutatum  sexum,  lace- 
rationem  corporis  ac  fusionem  cruorisy  calviticm 
et  pedes  Gallicana  papyro  rcdemitos^  denique  cum 
sistro  faciem  caninam. 


116S 


APPBNDIX  1.  —  DB  JONA  BT  NINITB. 


1166 


Sic  nimium  sapere  sluUum  facit  improba  secla. 
Mc  dea  sic  docuh,  moderameQ  amabile,  dixil. 
Sed  tu  nec  seclam  modo,  nec  moderamina  curas, 
Mcns  autem  stabilis  nullo  pcrvertitur  aestu, 
Ipsaquc  simplicitss  nunquam  mala  cogilat  ulla. 
Hinc  sincera  Hdes  ajierna  Gde  fruetur ; 
Et  coDlra  dolus  longo  cruciabilur  igni. 
1  lOS  Elige  quid  velis,  ut  digna  piacuia  vites. 
Sic  tamen  hanc  vcniam  mereatur  creditor,  inquam ; 
Ut  leve  crimen  erit^  si  nolis  nosc^re  vera ; 
Non  levecrimen  erit,  si  cognita  vera  relinquas. 
Sed  te  corrcctum  forsan  matura  senectus 


In  meiius  revocat  satiatum  erroribus  istis  : 


Tempus  enim  mutat  mala,  digerit  omnia  tempus. 
Tunc  igitur  cum  te  consulta  reduxcrit  aetas, 
Disce  Deo  servare  fidem,  ne  forle  bis  unum 
Incurras  lapsum,  quia  vere  dicitur  illud  : 
Qui  pedis  offensi  japidem  vilare  secundo 
Nescit,  et  incanlus  ilerum  vexavcril  artus, 
Imputet  ipse  sibi,  nec  casibus  impulet  ullis. 
Gorrige  delictum  fidaminc  (86),  corrige  mentem. 
Suffecit  peccare  semel,  desiste  vereri : 
B  Non  erit  in  culpa,  quem  poenitet  ante  fuisse. 


Commentarius. 

etc.  Istud  Virgilianum'est  ex  vi  JEneidos.  Pror-      fiducia  seu  spe  magis  baud   dubie  TertuIlianiaBm 
sus  auiem  lcgo :  Nec  casibus  imputet  ullis.  phrasin  sapit  quam  Gyprianicam. 

(86)  Corrige  delictum  fidamine,  etc.  Fidamen  pro 


CARMEN  DE  JONA  ET  NINIVE, 

CUM  ADNOTATIONIBUS  FRANCISCI  JURETI. 


ARGUMENTDM. 
Carmen  hoc,  nunquam  antea  visum  nec  lectum 
repertnm  fuit  in  vetusto  codice  manuscripto,  cujus 
copiam  mihi  fecit  P.  Pithoeus  i.  c.  saluti  priscorum 
auclorum  natus.  Tcrmlliani  vero  genuinum  esse 
opus,  duse  res  docent  :  primum,  quia  in  eodem  v.  c. 
Tertulliano  tribuitur,  quemadmodum  etiam  aliud 
carmen  de  Sodomis  quod  postremum  olim  prodiit 
io  lucem  sub  nomine  divi  Cypriani,  sed  nuper  as- 
scrtum  TcriuUiano,  ex  conjeciura,  a  Jac.  Pamelio 
viro  multae  lectionis  et  judicii.  Unde  obiter  confir- 
mabo  sentenliam  ipsius  Pamelii,  et  monebo  stu-> 
diosos  ne  ampliusaddubitent  de  vero  auctore  car- 
minis  de  Sodomis.  Deinde  prorsus  redolet  phrasim 
Tcrtullianicam,  ut  obscuram  et  aspcrara,  sic  etiam 
eruditam.  III ud  dolendum  est  quod   in  membranis 


Q  inscribebatur  in  v.  c.  de  Ninive.  Sed  cum  tota  nar- 
ratio  pertineai  ad  Jonam,  visum  est  inscribere 
etiam  :  de  Jona,  Suspicio  tamen  est  Tertullianum 
cxpressisse  carmine  intcgram  historiAn  Jonse,  ut 
in  sacris  Bibliis  exstat. 

Post  Sodomum  et  Gomorum  viventia  funcra  in  aevum, 
Et  cinerum  senio  signata  (87)  incendia,  poenae, 
Et  frustra  solis  oculis  nascenlia  pauca, 
Et  pariter  facli  mortem  maris  (88)  el  solis  illic 
Si  quid^mo  est  pnenam  muiato  corpore  servans  : 
Pcne  alios  igues  (89)  supcri  decusserat  imbris, 
Urbs  aequi  justique  fuerant  (90)  transgressa  Ninivc. 
Nam  quis  subversse  menti  mctus  omnia  vulgo 
Poenarum  documenta  vacant,  ubi  possidct  error. 
At  bonus  (91),  el  noslri  patiens,  et  plectere  serus, 
Omnipotens  Dominus  nullam  jaculabilur  iram. 


imperite  opus   descriptum  exstilit  ab   antiquario.  Q  ^i  prius  admoncat,  durataquc  pcctora  pulset, 
Proposui  igitur  bona  fide  lectionem  v.  c.  et  con-      Praesagos  agitans  angusta  mente,  propheiam  (92) 
junctim  emendationes,  ne  cui  fucum  facerem,  donec      Namque  Ninivitum  mcrilis  mandaral  Jonam 
aliud  exemplar  manuscriptum  erui  possil,  unde  cae-      Praefari  cxitium  Dominus ;  sed  conscius  ille 
terae  labeculae  eluantur.  Quod  attinet  ad  titulum, 

Commentarius. 


(87)  Cinerum  senio  signata,  Ila  correxi,  pro  quo 
erai  in  v.  c.  cinerum  senios  ignara.  Conjecturam 
mcam  confirmat  aperte  alter  ejusdem  Tertulliani 
vcrsus  de  Sodomis,  ubi  sic  : 

Tota  ro^us  rcgio  est,  hinc  atro  horrore  favillae. 
Inde  situ  cano  cineres  incendia  signant. 

Sic  enim  obitcr  Icgo  ex  vestigiis  v.  c.  in  quo :  liinc 
de  situ ;  vuigo  est :  Hincque  situ. 

(88)  Facti  mortem  maris,  Inielligit  mare  Mor- 
tuum,  de  quo  ipscmet  in  carmine  de  Sodomis  : 

Nec  mare  vivit  ibi,  mors  est  maris,  illa  quieli. 

(89)  Pene  alios  ignes,   Placei  haec  emendaiio, 


ducla  conjectura  P.  Pilhoei  :  acccdit  cnim  propc 
ad  vestigia  scripturae  v.  c.  in  quo  : 

Pane  alio  ignes  superis  dcccsserat  imbris. 

(90)  Justique  fuerant.  Varias  recipit  conjectnraff; 
dubium  enim  est  an  auclor  scripserit  justique  forenh^ 
vel  justi  fines,  ut  censet  idem  Pilhceus  :  staiim 
f cripsi,  transgressa  Ninive  pro  quo  v.  c.  transgressi 
Ninivitas, 

(91)  At  bonus.  V.  c.  at  boni, 

(92)  Mente  prophetam.  Foric  prophetas,  \\i  cdu- 
jungatur,  cum  vocc  prcesagos. 


1167 


AD  GBNUINA  TBRTCLLIANI  OPERA 


1168 


I  llWParcere  subjectis,  et  debito  cedere  poense  (92*)  « 

Supplicibus;  facilemque  boni,  cessabat  abire  (93),     ^ 

Ne  vanum  caaeret,  cessura  pace  minarum. 

Mox  fuga  consilium,  si  qaa  est  tamen  ista  facultas, 

Kvitare  Deum,  Dominique  evadere  dextram, 

Qua  subter  (94)  tolus  Irepidans  compescilur  orbis, 

At  ratus  esl  (95)  quod  agit  sancto  de  corde  prophetes. 

Liltoris  in  labio  (96)  portu  celeberrima  fido 
Urbs  ora  est  Gilicum;  contra  libraiur  Joppen. 
Inde  igilur  Tharsos  (97j  properus  rate  scandii  Jonas. 
Ejusdem  fert  acta  Deus,  nec  denique  mirum, 
Si  Dominum  in  terris  fugiens,  invenit  in  undis. 
Parvula  nam  subito  maculaverat  aera  nubes, 
Feller  sulfureo  de  semine  coucita  venii  (98), 
Pantotimquc  globus  pariter  cum  sole  cohaesit, 
Deceptumque  diem  (99)  caliginis  agmine  clusit.  % 


lilO  Fit  speculum  cceli  pelagus,  niger  ambitos 
Inficit,  in  tenebras  ruit  aether/  et  mare  surgit.  [andas 
Nequidquam  medios  fiuctus  dum  nubila  tangunt 
Gloria  venlorum  quos  omnes  turbine  miscet. 
Diversus  furor  in  profugum  frendebat  Jonam. 
Una  ratis  certamen  erat  cocloque  fretoque, 
Tunditur  hinc  illinc,  tremit  omnis  silva  sub  icta 
Fluctifrago  (1),  subter  concussa  est  spira  carinae. 
Palpitat  antemma  stridens  (2),  labor  horrei  ab  alto  (3), 
Ipsa  etiam  iafringi  dobitans  infiectilur  arbor. 
Nauticusintcrea  geminus  clamor  (4)  omDia  tentat, 
Pro  rate  proque  anima,  spiras  (4)  mundare  morantet 
Oblaqueare  mithram  (5),  clavorum  stringere  nisas, 
Yel  reluctantes  impellere  pectoregyros  (7) : 
Parsmaris  iaterniputeum  graveolere  (8)vicissim. 


(92*)  Debita  cedere  voenoe,  Ita  emendavi,  cum 
corrupte  esset  in  v.  c.  dehitam  cedere  pcenam ;  ce- 
dere  posuit  pro  remittere. 

(93)  Cessabat  obire.  Id  est,  recusabat  Jonas  im- 
plere  officium  admonendi.  Plane  eodem  colore  Pni- 
dentius  excusat  Jonam,  hymno  7  Cathem,,  ubi  hsec 
historia  describilur  : 

Jonam  prophetam  mitis  ultor  excilat 
PoensD  imminentis  iret  ut  pracnnntius, 
Sed  nosset  ille  cum  minacem  Judicem 
Servare  malle  quam  ferire  ac  plectere, 
Tectam  latenler  vertit  in  Tharsos  figuram. 

Verum  alii  scriptores  aiunt  Jonam  contemptu   id 
fecisse.    D.  %icronymus,    Comment.   in  Jonam 


CommeDtarius. 


Spondaeam  gemina»  possunt  firmare  sonors ; 
Exemplis  an  prava  sequar,  vel  recta,  probabo. 
Quisqne  scire  cupit,  vel  quisqae  scrihere  curat, 
Antestare  decet  cum  dico,  el  separo  Terbom. 
Ante  Stesichorum  vatem  natura  creavit.  ^ 

(3)  Labor  horret  ab  alto.  P.  Pitbccus  suboiet 
voce  laboris  hic  significari  vexilli  seu  vcli  speciem. 
Sane  Gregorius  Nazianzenus,  Oratione  in  Julian., 
ait  vexillum  esse  quod  a  Latinis  dicatur  labor^  qaia 
vim  habeat  solvendorum  laborum.  Exstat  in  cod. 
Thcodos.  I.  VI,  tit.  25,  de  praepositis  laborum, 
«  ubi  sic  prsepositi  laborum  nostro  et  stipendiorum 
sudoribus  proraoventur.  i  Sed  et  in  cod.  Justinian. 
lib.  XII,    tit.  18,   constantissima  fide   in   omnibos 


libiis  manuscriptis  inscribit :  De  Prcep,   laborum. 

Quae  tamen    scriptura    qnibusdam    insoleDS    visa 

13  :  .  Ilfic  pstantebellua  peryemrquoiresponre  ^  *"''' ?4eo  ut  Accursius  nolet  fuisse  sua  alate.qni 


.  Conscius  erai  fugae  et  peccali  quo  Domini  prie-  n."  ,ZZ  .^^Llr.  n^L^.T.r^  iX^^iZ: 
AAt^fn  nArrUvAf.<k»  ^n  p-^^/v-:..-  KK  ... -•  fi  ^M^^  lameo  scriptura  qnibusaam  insoIeDS 
cepta  neglexerat.  »  p.__Gregonus  hb.  vi  in /oi.  c.  p  *>?;»  «Hon  „f  AnAnrcin»  «nMt  fnic«o  «.,«  »i.i 


coutempsit.  Ecce  fugitivum  Dci  tempestas  invcnit, 
sors  litigat,  mare  suscipit,  bellua  includit,  et  quia 
auctori  suo  obedire  nililur,  ad  locum  quo  missus 
fiierat,  suo  reus  carccre  porlatur.  »  Isidtonis  lib. 
de  vita  et  morte  sanctor,  cap.  45  :  c  Jonas  kd  gen- 
tium  praeconia  mittitur,  missus  contcmnit,  contem- 
nens  fugil,  fugiens  dormit,  »  etc. 

f  94)  Qua  subter,  Erat  in  v.  c.  super. 

(95)  At  ratus  est,  Corrupte  rursus  in  exemplari, 
an  rati,  Statim  reposui  de  corde,  pro  quo  v.  c.  de 
corpore,  Removct  auctor  a  propheta  culpam,  ut 
excuset  factum. 

(9^)Littoris  in  labio.  Similis  phrasis  Sisennae  apud 
Nonium  Marcel. :  «  Sislitquc  in  labro  summo  flumi- 
nis.  »  Et  M.  Tullius  os  portus  similiter  dixii:  nam  sic 
de  suppliciis  in  Vertem :  «  Nam  in  ipso  adiluatque 
ore  portus.  » 

(97)  Tharsos,  V.  c.  Tharros  properus  rate  con- 
scendit, 

(98)  Concita  venti,  Puto,  vere  ita  correxi,  pro  quo 
V.  c.  conotia  venti, 

^99)  Deceptumque  diem,  Pro  ereptum  posuit. 
(1 1  Fluctifrago,  Alias  v.  c.  fluctivago, 
(2)  Antemna  stridens,  Non  hic  dicam  produci 
ultimam,  in  antemna^  propter  pentemimenm,  sed 
potius  observandam  monebo  veterum  consuetudi- 
nem,  qui  vocalem  longam  faciebant  cum  sequeren- 
lur  duae  consonanles.  Quem  morera  tamen  neote- 
rici  nec  intellexcrunt  nec  viderunt,  qui  saepe  locos 
in  aucloribus  corruperunt  conlra  fidera  et  conscn- 
sum  omum  v.  c.  Id  ego  prolatis  et  restitutis 
testimoniis  docui  ad  Paulinum,  Sedulium,  Marium 
Tictorem,  Juvencum  et  caeteros.  Addam  lanlum 
yerba  vetuslissimi  ^rammatici  Terentiani  Mauri, 
cap.  de  carmine  heroico  : 


pro  laborum,  reponerent  labiorum,  ridicule.  None 
alii  putant  le^endum  polius  labarorumy  exemplo 
quo  ConstaDtmus  imperator  vexillum  illud  nobile 
quo  utebatur  in  bello,  labarum  appellavit.  Ego  noa 
tcmere  discedendum  arbitror  a  scriptura  vetenun 
codicum. 

(4)  Geminu^  clamor.  Primam  in  clamor  coDtraxit 
Tertullianus,  non  solus  inter  priscos.  Nam  Paulinus, 

libris  de  vita  Martini,  ea  licentia  usus Clamar 

autem  in  tempesiate  marina  locum  babet,  Ovidiiis 
lib.  II  Metam. 

Suippe  sonant  clamore  viri,  stridore  rudentes, 
ndarum  incursu  gravis  unda. 
Sed  et  ipse  Tertullianus  paulo  post  subdit  : 

Sunt  miserae  voces  ad  singula  fragmina  Ponti. 

(5)  Anima  spiras,  Erat  in  v.  c.  animas  spiras, 
Q  Isidorus  {Etym,  lib.  ix,  cap.  3)  aii  spiras  funes  esse 

quibus  nautae  uiuntur  in  tempestatibus,  a  Sparlo 
dictas. 

(6)  Oblaqueare  mitram,  Felicissima  hajus  ioci 
restilutio  debetur  et  acumini  et  judicio  P.  Pithoei. 
Depravate  erat  in  v.  c.  Oblaquearem  vibram.  Isido- 
rus  lib.  XIX  Etym,  cap.  4,  scribit  mitram  esse  funeo 
quo  navis  mcdia  viocitur,  Quae  vox  rara  est  et  i 
paucis  alibi  electa. 

(7)  Pectore  gyros.  Corrupte  eratin  v.  c.  nigyroh 
et  fortassis  totum  sic  melius  legetur  :  c  VeU  eloc- 
tantcs  impellere  pectore  gyros.  » 

(8)  Puteum  graveolere,  Arbitror  auctorem  ve^ 
bum  hoc  aclive  usurpasse,  et  graveolere  putev» 
idem  valereac  facere  ut  puteus  gravem  odorem  ex- 
halet.  Intelligo  igilur  hunc  locum  de  sentina  navis 
quae  lum  gravius  olet  cum  seditnentum  aquse  quies- 
ccntis  raovetur  et  exhauritur.  Paulinus  io  carm.  ad 
Cytherium : 


1169 


'  APPEISDIX  I.  -  DE  JONA  ET  MLNIVE. 


1170 


Egregias  rapiuDt  (9)  tunc  merces  alque  onus  onines 
1111  Praecipitaut,  certantquc  pericula  vincerc  dam- 
Sunt  miserse  voces  ad  singula  fragmina  ponti,    [nis. 
Expenduntque  manus  nuUorum  (10)  ad  lumina  divum, 
Quos  maris  et  coeli  vis  non  timet,  haud  minus  illos  (11) 
Puppibus  obtrusos  irato  lurbine  mergens. 
Nescius  haec  reus  ipse  cavo  sub  fornice  puppis 
Sternentem  (12)   inflata  resonabat  nare   soporem, 
Jam  tUDC  in  somno   Domini  formando  (13)  figuram. 
Hunc  simul  undiseca;  qui  cogit  munia  procae  (14), 
Pace  soporalum  phcida,  requiete  superbum  (15) 
Institit  impulsans  :  Quid,  ait  (16),  discrimine  in  isto 
Somniare  capis  (17),  tantoque  in  turbine  portum 
Solus  habes?  nos  unda  (18)  operit,  spes  unica  divum 

[esl. 
Tu  quoque,  quisquis  tibi  Deus  est,  dic  vota  precesque. 
Exin  quis  (19)  culpae  proprise,  quis  causa  proceJlae 
Discere  sorte  placet,  nec  sors  mentitur  Jonam. 


Ji  Tunc  rogilant :  Quis,  ct  unde,  hominumquisdenique 

[rernm, 
Quo  populo,  qua  sede  cluis  (20)?  famulum  ille  fatelur 
Praetimidum  fidumque  Dei,  qui  sustulit  altum  (2i), 
Qui  terram  posuit,  qui  totam  corpore  fudit  : 
Ipsius  sese  profugum,  causasque  revelat. 
Diriguere  metu.  Quid  nos  (22)  igilur  tibi  culpae  ? 
Quid  fore  nunc,  quonam  placabimus  aequora  facto  ? 
1119  Namque  magis  mulloque  magis  freta  saeva  tu- 
En  ego  tempestas,  ego  tota  insania  mundi,  [mebant. 
In  me,  inquil  vobis  aether  ruit,  et  mare  surgit  : 
In  me  terra  procul,  mors  proxima,  nulla  Dei  spcs. 
Quin   dale   praecipitem  causam,    navemquc   levan- 

[tes  (23). 
Unum  onus  hoc  magnum  pelago  jactate  volentem. 

B  Ast  isti  frustra  nituntur  vertere  cursum 
In  reditum,  nec  clavus  enim  torquere  sinebat, 
Dura  nec  antenunae  mutari  libra  volebat. 
Postremo  ad  Dominum  :  Ne  nos  in  mortis   hiatum, 


Commentarius. 


Quo  cymba  muliam  duxcrat  rimis 
Aquam  otentescntinaclaca. 


Quinlilianus  (lib.  viii)  observat  a  Cicerone  dictam 
reipulilicie  sentinam,  significante  foeditatcm  homi- 
num;  TerluIIianus  vero  partem  maris  interni  vo- 
cat,  quia  sentina^  aqua  e  mari  est. 

(9)  Egregias  rapiunt,  Erat  in  v.  c.  Egregias  tunc 
rapiuni. 

ilO)  Nullorum.  In  v.  c.  ad  hanc  vocem  recen- 
tiore  quadam  manu  supcradditum  erat,  multorum,  Q 
Sed  bene  vocat  nullos  divos,  quia  gentium  dii  revera 
nulli  suDt,  vel  quia  nullius  opis  et  auxilii.  Hinc 
illa  vox  apud  veteres  comicos  :  Nullus  sum,  £t 
Paulinus  : 

Nullus  eram,  et  faciente 
Deo  sum  natus  ui  essom. 

(11)  Haud  minus  illos.  Ila  emendo,  pro  quo  v.  c. 
aut  munus  illos  puppibus  abstruso  Siratos.  Quibus 
vcrbis  non  dubito  quin  alludat  ad  morem  velerum 
qui  in  navibus  deos  portabanl,  tanquam  tutelarts. 
Virgil. 

Ingenles  a  puppe  deos 

...  Laarato  fulffebat  Apolline  puppis. 
(Id.  1.  X  ^n.) 

Monte  nec  inferior  prorae  pappiqae  recurvae 
Insilit,  et  pictos  verberat  anda  deos. 
(Ovidius,  1.  I  Tristium.) 

Auctores  appellant  tulelas  quasi  proprio  nomine,  D 
Siiius  Italicus  : 

Tulelaique  deum  fluitant. 
Seneca  epist.  76,  eo  alludit  dicens  :  «  Navis  bona 
dicitur,  etc,  ncc  cujus  tutela  ebore  caelata  est.  » 
Ea  imitaiione  dicunl  etiamnum  hodie  Yenelos 
sanctuoi  Marcum  atlollere  in  puppi,  suae  civitatis 
tutclarem  divum. 

(12)  Sternentem.  Placet  Philip.  Roberto  J.  C. 
stertentem,  £t  quidem  Jonae,  cap.  i,  ubi  Yulgata 
editio  habet  :  Et  dormiebat  sopore  gravi,  D.  Hiero- 
nymus  ex  Septuaginta  vertit  :  Et  dormiebat  et 
siertebat.  Divus  quoque  Ainlirosius  in  Psal.  xliii  : 
«  De  Joua  Icgimus  qui  dormicbat  in  ventre  navis  el 
stcrtebat.  i  Et  ipsc  llieroiiymus  in  commentar, 
in  Jonam  :  «  Quasi  securus,'ait,  dormiret,  et  pro- 
fundissimum  somnum  ronchonare  sonaret.  » 

(13)  Domini  formando,  Erat  in  v.  c.  in  se  for- 


mando ;  locum  autcm  intelligit  Malthaei  cap.  viii» 
ubi  de  Chrislo  dormiente  in  navi  ct  a  suis  exci- 
taio. 

(14)  Undicseas  qui  cogit  munia  proras.  Si  quid 
veri  auguror,  ita  non  male  emendayi  dejsravatissi- 
mam  scripturam  v.  c.  habentis  :  «  Undis  ita  qui 
cogit  moenia  prorae ;  »  nisi  malis,  undisicce ;  faciiis 
autem  mutatio  undisis'  ita,  undisica  pro  undicesce. 
Sed  et  potest  retineri  illud,  masnia.  Nam  Festus 
Pompeius  adnotat  vetores  dixisse  mcenia  pro 
of/iciis, 

(15)  Requiete  superbum.  Sosipater  Cbarisius  lib. 
I  :  QuieSy  ait,  facit  quietem,  requies  accusativo  non 
facit,  requietem  sed  requiem :  licet  Ciccro  dixeril 
requietem  ad  Hostilium.  Idem  Charisius  alio  loco  id 
rcpetit  :  a  Cicero,  ait,  aliter  declinavit  secutus  nu- 
merum,  requietem  enim  dixit  ;  «  superbum  autem 
vocat  pertinaccm  in  somno,  qui  quasi  dcdignare- 
tur  moveri  clamore  nautarum  periclitantium,  ni- 
mium  securus. 

(16)  Quidait,  Corrupte  erat  in  v.  c  «  Quid  aiunt 
discriminis  in  isto.  » 

(17)  Somniare  capis.  Locus  hic  varias  recipit 
conjecluras  ;  sunt  verba  F.  Jureti  ;  nos  vero  sequi- 
mur  lectionem  quam  exhibet  collectio  Pisauricen- 
sis  ac  Londonensis ,  poetarum  scilicet  Latinorum. 
Edd. 

(18)  Nosunda,  \ occm  nos  addidi,  quae  videtur 
desiderari. 

(19)  Exin  quis.  Depravatissime  era(  in  v.  c.  Indicit 
exin  quis. 

(20)  Qua  sede  cluis.  Yalde  mihi  placet  bsec  emen- 
dalioquam  eruit  P.  Pithoeus  cx  vesti^iis,  v.  c,  in  quc 
qua  sede  civis.  Vox  cluej  non  ignota  apud  veteres, 
quam  restitui  aliis  auctoribus  temere  vulgo  corru- 
ptan.  Iiaque  non  repelam. 

(21)  Qui  sustulit  altum.  Redundabant  verbain  v. 
c,  in  quo  iia  scriptum  reperi  :  «  Qui  coelum  sustaM||^ 
alto.  »  Videbatur  quidcm  corruptum  carnem  glosrf; 
altum  autem  pro  cwlo  poni  scimus,  ut  apud  Virgi- 
iium. 

Et  Maia  genitum  ccelo  demittit  ab  alto. 
Laclantius   (lib.   ii,  c  1)  :  «  Oculos  suos  dcjiciunt 
soloque  figuut.  » 

(22)  Quidnos.y.  c  quos  \e\quod. 

(23)  Navemque  levantes,  unum.  Malc  in  v.  c  na- 
vem  levantes  unus. 


1171 


AD  GENUINA  TERTCLLIANI  OPERA 


1172 


Unam    animam    propter ,  dcderis ,    nq    sangnine  Ji 
Respersisse  velis,  si  sic  lua  dexlera  ducil.  [justi  (24) 

Jamque  ilUc  imo  exoriens  de  gurgite  cetas 
Squamosum  e  coDchis  evolvere  corporis  agmen. 
Urgcbat  proprios  concusso  marmore  fluctus      [arce 
Sponte  sua  (25)  praedam  rapiens,  quam  puppis  ab 
Provolutatam  limosis  faucibus  hausit, 
Yiventemque  dapem  longam  percepit  in  alvum, 
Gumque  viro  coelirabiem  pelagique  voravit. 
Sternitur  SBquoris  unda,  resolvitur  setheris  umbra. 
Hinc  iluctus,  illinc  flatas  reddunlur  amici, 
Securam  viam  placida  signante  carina, 


Gandida  ca^ruleo  florent  vestigia  salco. 
Nautae  nam  Domino  Iseti  venerando  timorem 
Sacrificant  grates"***** 
Navigat  et  vates  alio  susceplus  Jonas 

11 13  Navigio  fluctumque  secat  sub  fluctibus  imis, 
Si>ara  velificans,  anima  inspirata  ferina,  [exter  (27), 
Gonclusus,  neque  tinctus  aquis  (26),  maris  intimns 

1114  Inter  semesas  classes  resolulaque  corpora 
Digesta,  sua  jam  vel  va  (28)...  funera  discens.  Iputri 
In  signum  sed  enim  Domini  quandoquc  futurus, 
Non  erat  exitio^  sed  coeli  gloria  factus. 


Gommentarius. 


(24)  Ne  sanguine  justi.  Sic  lego,  pro  quo  v.  c. 
justum,  idque  confirmalur  textu  biblico. 

(25)  Sponte  sua,  Ut  expleretur  hialus  v.  c.  addidi 
suttj  nisi  malis  spontenovam, 

(26)  Neque  tinctu^  aquis.  Videbatur  posse  legi 
tactus,  quod  minus  est.  Nam  et  Paulinus  in  carm. 
ad  Gy  therium  de  eodem  Jona  loquens : 

Meosus  sequore  intactus  undis  fluctaat. 
Sic  Sedulius  de  eodem  : 

ceto  sorbente  voratas 

In  pelago  non  sensit  aquas. 

Sed  tamen  illud,  tinctus  retinui  quia  scio  familiare 
esse  TertuIIiano  uti  eo  verbo,  el  linctionem  usur- 


D  pare  pro  baplismi  aquis. 

(27)  Maris  intimus  exter  inter  semesas  classes.  Y. 
c.  habebat  classes.  Sed  superiora  ut  reponi  debeant 
non  satis  liquet.  Placct  doctissimo  Phil.  Roberlo 
ut  legatur  :  a  Maris  intcr  et  extcr.  Semesa,  »  etc, 
nisi,  muiato  ordioe,  malis  :  a  Maris  exier  et  inter 
Semesas,  »  ut  versus  sibi  cohaereant.  Sic  autem 
Paulinus  exterum  maris,  Joaam  intra  mare  elegan- 
ter  dixit : 

Nam  liber  andis  inlra  mare  exter  maris. 

(28)  Vel  va.  Robertas  legit  vel  vatis.  Quid  si  po- 
tius  :  vel  vivus? 

Uaec  quidem  quse  ad  emeadationem  corruptissimi 
exemplaris  profcrre  potui. 


DE  LIGNO  VITiE. 


Est  locus  ex  omni  medius,  qucm  cernimus,  orbC; 
Golgotha  Juda^i  patrio  cognomine  dicunt : 
Hic  ego  de  sterili  succisum  robore  lignum 
Plantatum^  memini  fructus  genuisse  salubres. 
Non  lamen  hos  illis,  qui  se  posuere,  colonis 
Prsebuit  :  externi  fructushabuercbeatos. 
Arboris  haec  species  uno  de  stipite  surgii, 
Et  mox  in  geminos  extepdit  brachia  ramos  : 
Sicutplenagraves  antennae  carbasa  tendant, 
Yel  cum  disjunctis  juga  stantad  aratra  juvencis, 
Quem  tulit  hoc  primo  maturo  semine  lapsum 
Goncepit  tellus  :  mox  hioc  (mirabile  dictu) 
Tertia  lux  iterum,  terris  superisque  tremendum 
Extulerat  ramum,  vitali  fruge  beatum 
Sed  bis  vicenis  firmatus  et  ille  diebus 
Grevil  in  immensum,  calumqae  cacumine  summo 

^bmtigit,  et  tandem  sanctum  caputabdidit  alto. 

^Ppom  tamen  ingenti  bissenos  pondere  ramos 
JBdidit,  et  totum  spargcns  porrexil  iu  orbem : 
Gentibus  ut  cunctis  victum  vitamque  perennem 
Praebereat,  mortemque  mori  qui  posse  docerent. 
Expletis  etiam  mox  quinquagenta  diebus, 


p  Vertice  de  summo  divini  nectaris  baastum 
Detulit  in  ramos,  coelestis  spiritus  aarse  : 
Dulci  rore  graves  mauabant  undique  frondes  ^. 

Ecce  sub  ingenti  ramorum  tegminis  umbra 
Fons  erat :  bic,  nullo  casu  turbante,  serenus, 
Perspicuis  illimis  aquis,  et  gramina  circum 
Fundcbant  laetos  vario  de  flore  colores. 
Hunc  circum  innumerse  gentes  popuUque  coibant. 

Quam  varii  generis,  sexua,  setatis,  honoris, 
Innuptae,  nuptaeque  simul,  viduaeque,  nurusque, 
Infantes,  puerique,  viri,  juvenesque,  senesquc! 
Hic  ubi  multigenis  flexos  incumbere  pomis 
Gernebant  ramos,  avidisque  adtingere  dextris 
Gaudcbant,  madidos  coelesti  neclare  fructus  : 

Q  Nec  prius  boc  poterant  cupidis  decerpere  palmis, 
Quam  lutulenta  viae  yestigia  fceda  prioris 
Detererent,  corpusque  pio  de  fonte  lavarent. 
Ergo  diu  circum  spatiantes  gramine  moili, 
Suscipiunt  alla  pendentes  arbore  fructus. 
Tum  si  quis  ex  illis  delapsa  putamina  ramis, 
Et  dulces,  multo  roranies  nectare,  frondcs 
Vescuutur,  veros  exoptant  sumere  fructus. 


Variae  lectiones. 


68  Froutes  Oberth.  - 


1173 


APPENDIX  II.  —  DB  GBNTIDM  DUS. 


1174 


Ergo  ubi  ccelestem  ccperunt  ora  saporem, 
Permutaot  animos^  el  meatcs  pcrderc  avaras 
iQcipiunt,  dulcique  hominem  cognoscere  sensu, 
Insolilum  multis  stomachum  movisse  saporem 
Vidimus,  et  fellis  commotum  melle  venenum 
Rejecisse  bonos  turbata  mente  sapores  : 
Aut  avide  sumptum  non  dilexisse,  diuque 
Et  male  potatum  tandem  evomuissc  saporem. 
Ssepe  quidem  multi,  renovatis  mentibus,  segros 
Restituere  animos  :  et  quae  se  posso  negabant, 
PertaleraDt^  fructumque  sui  cepere  laboris. 
Muiti  etiam  sanctos  ausi  contingere  fontcs, 
Discussere  iterum  subito,  retroque  relapsi. 


^  Sordibus  et  coeno  misti  volvuntur  eodem. 
Multi  vero  bono  portantes  pectorc,  totis 
Accipiunt  animis,  penitusque  in  viscera  condunt. 
Ergo  qui  sacros  possuni  accedcre  fontes, 
Septima  lux  illos  optatas  ^^  sistit  ad  undas, 
Tingilet  in  liquidis  jejunos  fontibus  artus. 
Sic  demum  illuviem  mcntis,  vitaeque  prioris 
.  DepoDunt  labem  ;  purasque  a  morte  reducunt 
Illustres  animas,  coelique  ad  limen  ituras. 
Hinc  iter  ad  ramos,  et  duicia  poma  salutis : 
Inde  iter  ad  coelum  per  ramos  arboris  altae. 
Hoc  lignum  vitse  est  cunctis  credentibus.  Amen. 


Vari3B  lectiones. 


«^OplaU   Oberth. 


APPENDIX   SECUNDA. 

CANDIDO  LECTORI 

JOSEPHUS  MARIA  SUARESIUS  AYENIONENSIS  SALUTEM. 


1115  Candide  Lector.  Patel  mihi  facilis  aditns 


B 


ad  bibliothecam  Vaiicanam ,  benignitate  cardinalis 
ampiissimi  Francisci  Barberini  bibliothecarii,  atque 
Maecenatis  mei,  qui  vere  bibliotheca  vivens  vpcari 
posset ;  et  benevolentia  Felicis  Gontelorii  custodis, 
viri  scientiis  omnibus  instructi.  Illic  ego  dum  sin- 
gula  lustro,  incidi  peropportune  in  pervetustum  co- 
dicem  e  membrana,  pcrscriptum  litteris  Longobardi- 
cis,  qui  prsefert  aetatem  sexcentorum  aut  septingen- 
torum  annorum ;  cumque  Bedse  Ghronicon,  et  alia 
quae  continebat,  percurrissem,  in  calce  inveni  fra- 
gmentum  librorum  Teriullianide  exsecrandis  genlium 
Divis,  cujus  ultimi  versus  fuerant  erasi,  et  qcKKl 
in  Jovis  elevanda  divinitale  solum  insumitur.  Id 
ego  cum  semel  iterumque  pcrle^issem,  ac  deinde  p 
attente  contulissem  cum  his  quae  de  Jove  scribit  ^ 
idem  TertuIIianus  in  libris  adversus  Nationes  et  in 


ItlO  ApologettcOjdvfersnm  penitus  reperi  slylum, 
taraen  purum  putum  TertuIIianeum  et  ego  agnovi, 
et  amici,  quibus  ostendi,  omncs  consenserunt.  Hoc 
igilur,  quamvis  fragmentum ,  diutius  latcre  nolui, 
et  nuDC  in  commune  et  in  publicum  emitto  auspi- 
ciis  Urbani  Octavi  Pont.  max.  quo  in  Gathedra  Petri 
felicissime  sedente,  non  Musse  tanlum,  politiores- 
que  litterse,  ac  discipUnae,  poetis  et  historicis  passim 
exundantibus  et  exsudantibus  quasi  reddita  ju- 
ventute  revirescunt;  verum  etiam  sanctorum  Pa- 
trum  operibus  undique  prodeuntibus  in  lucem ,  or- 
thodoxa  religio  ubique  terrarum  caput  attollit  et 
reflorescit.  Deum  precor  ut  ipsum,  etillustrissimum 
cardinalem  Franciscum  Barberinum  Atlantis  tanti 
Herculem  ad  Ecclesise  suse  decus  diutissime  sospi- 
tem  esse  velit.  Tu,  Lector,  apprecare,  et  hoc  meo 
munusculo  gratus  utere,  fruere. 


EX   LIBRIS  TERTULLIAINI 

DE  EXSECRANDIS  GENTIUM  DIIS 

FRAGMENTUM  ERUTUM  E  BIBLIOTHECA  VATICANA, 

A  JOSEPHO  MARIA  SDARESIO  AVENIONENSI. 


Tantum  ca^citatis  invasit  gcnus  humanum,  ut  ini- 
micum  suum  Dominum  voccnl,  et  ablatorem  bono- 
rum  adeo  datorem  sibi  esse  praedicent,  atque  illi 
gratias  aganl ;  vocant  crgo  illos  nominibus  huma- 


nis,  non  propriis,  nesciunt  enim  corum  nomina, 
quia  sint  daemones  intelligunl ;  sed  historias  vcte- 
rum  regum  legunt,  quorum  actum  cum  videant  fuisse 
mortalcm,  deifico  honorificant  eos  nomine.  Jovera, 


1175 


AD  GBNUINA  TERTULLIANl  OPBRA 


quem  vocant ,  quemque   putant  summum    deum,  k  ricidio,  de  adulteriis,  de  obscenis  actibas, 

quando  natus  est,  a  coDstitulione  mundi  erant  ad  il-       ^       *^  '  ^*"   ""'  ^*^  *"     '—'^-  ' 

lud  tempus  anni  ferme  tria  millia.  Hic  in  Grsecia 

nascitur  de  Saturno  et  Ope.  Et  ne  a  patre  interfi « 

ceretur,  aut  si  fas  est  diccre,  denuo  pareretur,  Gre- 

tam  delatus,  consilio  matris  in  antro  Idaeo  nutritur, 

a  Cretibus  (1)  hominibus  natis  arma  quatientibus 

occultatur,  caprae  ubcra  sugit,  cujus  excoriatse  pelle 

aniictus  utitur,  nutricis  suae  scilicet  a  se  interfectae  : 

scd  tres  cincinnos  aureos  ei  assuit,  ceutum  boum 

sing:u1os  pretium   valenies ,   sicut  meminit  auctor 

eorum  Homerus,  credere  si  sequum  est.  Hic  adulta 

selate  cum  patre  annis  compluribus  bellum  gessit, 

supcravit,  parricidio  domum  invasil,  sorores  virgi- 

nes  stupravit,  quarum  unam  in  connubio  clegit,  pa- 


1176 

1117 

de  rebus  non  a  Deo,  sed  ab  hominibus  immundissi- 
mis  et  truculentissimis  commissis,  qui  si  cssent 
in  his  tcmporibus,  omnibus  legibus  rei  subjacerent, 
quse  multo  justiores,  et  severiores,  quam  actus  illo- 
rum  ?  Patrem  armis  pulsavit :  lex  Falcidia  et  Sem- 
pronia  parricidam  in  culeo  cum  feris  ligaret.  Et  so- 
rores  corrupit :  lex  Papiuia  omnibus  pcenis  pcr  sin- 
gula  membra  probrum  puniret.  Connubia  aliena 
invasit :  lex  JuUa  adullerum  suum  capile  afficerei. 
Pueros  ingenuos  attaminavit  :  lex  Cornelia  trans- 
gressi  foedcris  amissum  novis  exemplis  novi  coitus 
sacrilegum  damnaret.  Hic  nec  divinitatem  habuisse 
ostendiiur  :  erat  enim  homo ;  latuit  eum  fuga  pa- 
tris.  Huic  tali  homiui,  tam  nefando  rcgi,  tam  ob- 


rcm  armis  fugavit :  caelcra  autem  actus  illius  scri-  B  sceno  tamque  crudeli,  Dei  assignalus  est  honos  ab 


pta  sunt.  Ex  connubiis  alienis  ,  aut  virgiaibus  viola- 
tis,  filios  sibi  adultcros  generavit,  pueros  ingenuos 
attaminavit,  tyrannico  regalique  impcrio  oppressit 
populos  sine  lege  :  hunc  pater,  quem  initialem  deum 
fuisse  opinantur  errantes ,  celeri  in  insula  Creta 
ignoravit ;  filius  quoque,  quem  potentiorcm  deum 
credunt,  fugatum  a  se  patrem  latere  in  Italia  ncscit: 
si  erat  in  coelo,  cur  non  videbat  quid  in  Iialia  gere- 
retur  ?  Non  enim  in  angulo  est  terra  Italia.  Quan- 
quam  si  fuisset  dcus,  latere  eum  nihil  debebat  :  la- 
tuisse  autem  ibi,  quem  Itali  Saturnum  vocitaverunt, 
liquido  adprobatum  cst,  a  cujus  latitalione  lingua 


hominibus,  qui  uti :|ue  cum  sit  in  terra  natus,  et 
pcr  incrementa  aetalum  adultus,  in  qua  omnia  haec 
mala  admisit,  ct  modo  non  sit  in  ea,  quid  putatus 
nisi  mortuus,  aut  nunquid  putat  stultus  error  pen- 
nas  ei  natas  in  seoectute,  undc  ad  coelum  volaret? 
Sed  possunt  et  haec  crederc  orbati  sensu  homines, 
si  tamen  credunt  eum  1 1 1 S  cygnum  factum  esse, 
ut  generaret  Castores ;  et  aquilam,  ut  contamiaa- 
ret  Granymcdem ;  et  taurum,  ut  violaret  Europam ; 
aurum,  ut  violaret  Danaen ;  et  cquum,  ut  genera- 
ret  Pirithoum  ;  hircum,  ut  generaret  Egyppam  (4) 
de  capra;  satyrum,  ut  opprimeret  Antiopam.  Haec, 


Hesperia  Latina  nominata  est  usque  in  hodiemum  :  C  qui  adulteria  spectant,  ad  quae  proni  sunt  peccato- 


sicut  etiam  auctor  eonim  Yirgilius  meminit  (2)  : 
ergo  in  terra  generalus  dicitur,  dum  et  ne  ab  eo  re- 
gno  pellatur  timet,  et  tanquam  aemulum  quaerit  ne- 
care,  et  subreptum  nescit  latere,  et  postea  deus  fi- 
lius  patrem  prosequitur^  interficere  quserit  immor- 
talii  immortaiem  (credi  potest),  et  intervallo  pelagi 
fallitur,  et  fugisse  ignorat,  et  cum  haec  agerentur  in- 
ter  duos  deos  in  lerris ,  coelum  desertum  est.  Nemo 
administrabat  pluvias,  nemo  tonabat,  nemo  guber- 
nabat  tantam  molem  orbis.  Nec  enim  possunt  dicere 
actum  illorum  et  bclla  in  coelo  esse  facta  :  haec  enim 
in  monte  Olympo  fiebant,  ia  Graecia  :  sed  nec  coe- 
lura  Olympum  (3)  vocalur,  coelum  enim  coelum  est. 
De  quibus  ergo  actibus  eorum  primum  tractabimus, 
de  nativitate,  de  laiitatione,  de  ignorantia,  de  par- 


res,  ideo  faciie  credunt,  ut  malefacti  aucloritatcm 
et  omnis  spurcitiae  de  ficto  deo  mutueniur.  Num  cae- 
tera,  quae  credi  possunt  actus  illius,  quae  et  vera 
sunt,  quaeque  sine  transfiguratione  eum  aiunt  gcs- 
sisse,  quam  sint  inemendata,  animadvertunt  ?  Ex 
Semcle  generat  Liberum,  ex  Latona  ApoUinem  et 
Dianam,  ex  Maia  Mercurium,  ex  Alcmena  Hereu- 
lem.  At  caeteras  ejus  corrupteias,  quas  ipsi  coiifi- 
lentur,  nolo  conscribcre ,  ne  rursus  foeditas  jam  se- 
pulta  auribus  renovetur  :  sed  horum  pauconim 
meniionem  feci,  quos  deos  et  ipsos  credunt  erraa- 
tes,  scilicet  de  incesto  patre  generatos,  adulterinos, 
supposititios,  ct  Dcum  viventem,  aeternum,  sempi- 
terni  numinis  (5),  praescium  fulurorum ,  immeQsum, 
talibus  cum  nelandis  criminibus  diffuderuut. 


Commentarius. 


s 


Cretibus.  Forle  Curetibiis,  Suar. 

Latiumque  vocari 

Maluit,  his  quoniam  latuisset  tutus  in  oris. 
jEneid.  1.  vui,  v.  322  et  323. 


[3)  Olympum.  Forte  Olympus.  Sdar. 
4)  Egyppam,  Forle  ASgipana.  Suar. 
[5)  Sempiterninuminis.  Forte/{/tum  deest.  Suar. 
Imo  poiius  nihii  deesse  videtur.  Edo. 


1*77  APPBNDIX  lU.  —  FRAGMENTA  GRiECA        '  1178 


APPENDIX  TERTIA. 

GRiECORUM  OPERUM  FRAGMENTA  ET  NOTULiE 

CUM  ADNOTATIONIBUS  JACOBI  PAMELH. 

APOLOGETICI  ADVERSUS  GENTES  PRO  CHRlSTIANIS  GRJICI,  FRAGl^ENTA, 

ex  Eusebio  Cffisariensi,  cam  translalione  triplici. 

PRiEFATlUNCULA  IN  FRAGMENTA  GRiECA  APOLEGETICI. 

TcriuUiani   Apologeticum    adversus  genles,  uii  magis  faveat,  quod   eliam  alios    quosdam   libros 

paraphrasticOs  vertit  Rufinus,  sive  pro  Christianis,  LaUne  et  Gr«ce  conscripserit.  Quo  fit  ut  operae  pre- 

uti  ad  verbum  ex  Grffico  Iranstulerunt  Christophor-  Uum  duxerim,  scparalim  fragmcnta  Gr«ca  publicare ; 

sonus  apud  Eusebium,  et  Langius  in  Nicephoro,  caque  ad  majorem  inlellectum  cum  veraione  triplici, 

Lalme  conscriptum  fuisse,  sed  in  Graecum  sermonem  Eusebu  quidem  interpretum  duorum,  Rufini  et  Chri- 

iranslatum  diseriis  verbis  Euseblus  ct  Nicephorus  stophorsoni ;  Nicephori  vcro ,  qui  ad   verbum  ex 

affirmant :  an  vero  ab  auctore  ipso,  an  alio  quovis  illo  haec  doscripsit,  Langii.  Pam. 
factum  sit,  non  satis  (ij,  quanquam  priori  sententiae 

Commentarius. 

(1)  Forte  liquet.  Edd. 

I. 

Ex  Apologetici  cap.  H,  juxta  Eusebium  {Hist,  Eccles,  iib.  iii)  cl  Nia*phorum  (lib  iii,  c.  17). 

KaiToi  eOpi^xa(jLev  xa)  tiqv  el;  i^(ia<  dnis^t7)<Tiv  xexoiXu-  vai.  '£(jLYJveue  ^i  touto,  &viaTaa6ai  ScaOev  touq  XpiaTta" 

|jLivY)v.  nXivto;  Y^P  ^  98xouv5o(   ifJYou^tevoc  Tijc   iTcafX^a^i  vouCi  xa)  t6v  XpiaT^v  Beou  dixiQv  0(jLetv,  xal  irpdc  t6  ti^v 

xaTaxpivoiC  Xpiariavouc  Tivac»  xal  x9^q  'Aaioic  ix6aX(ii)V,  Ta-  lirioT)fj(iviv  auT(dv  dtaf uXdaaeiv,  x(i)Xuc<i6ai   ^ovft^tv,  |aoi- 

paxOel;  xtj^  icXYJOei,  YJTCOpei  ti  auT(j>  etY)  irpaxTeov.  Tpaiav^  x^^^^^»  nXeovexTeiv,  i^anaTqlv,  xal  Td  o(JLoidi.  np6c  TauTa 

oOv  T(p  paaiXe?  dvexatv(0(raT0,XiY^^}  ^^^  '^ou  (ii^  ^ouXea-  i^iy^a^^t  Tpalav6c,  t6  T(5v  XpicrTiavodV   ^uXov  (lYJ  ^xCy)- 

6a(  auToOc  eldcdXoXaTpeiv,  oufi&v  &v6(riov  Iv  auTot;  eOpY)xe-  Tei(T6ai  (Uv,  i(jLire96v  ti  xoXdU^saOai. 

RUFINI.  CHRISTOPHORSONI.  LAN6II. 

Persecutionem  vero  extrinsecus  Alqui    inveoimus  inquisitionem      Atqui,   invenimus  inquisitionem 

pondus  urgebat  Ecclesiam,  et  tam  quoque  in  nos  prohibitam.  Plinius  quoque  in  nos  prohibitam.  Plinius 

immensae  catervae  martyrum  quo-  eniin   Secundus,  cum  provinciam  enim  Secundus,  cum  provinciam 

tidie  jugulabanlur,  ut  Pliuius  Se-  regerct,  damnatis  quibusdam  Chris-  regeret,quibusdam  Christianis  dam- 

cundus,  qui  tuiic  provinciam  admi-  tianis,  cuibusdam    gradu    pulsis,  naiis,  quibusdam  gradu  pulsis,  ipsa 

nistrabat,  multiludine  inierempto-  ipsa  tandem  multitudine  perturba-  tameu     multitudine    perturbatus, 

rum  permotus,  referret  ad  impera-  tus,  et  quid  de  csetero  agerct  nes-  quid  de  caelero  ageret,  consuluit 

torem,   quod  jnnumera  hominum  cius,  con.suluit  tunc  Trajanum  im-  tunc      Trajanum      imperatorem  , 

millia   1119   quotidie    obtrun-  peratorem,  allegans  praeter  obsti-  1190  allegans,  praeteur  obstina- 

carentur ,    in^  quibus    nihil    om-  naiionem  uon  sacriticandi,  niliil  se  tionem  non  sacrificandi,  nihil  aliud 

nino  sceleris  deprehenderetur  ad-  scelerati  de  eis  reperisse.  Insinuans  se   de  sacris   eorum  comperisse, 

missum ,   aut  aliquid    contrarium  quoquc  et  illud   :   surgerc  atque  quam  coeius  anteiucanos  ad  canen- 

humanis  legibus  gestum,  nisi  hoc  convenire  summo  mane  Christia-  dum  Chrislo^ut  Deo,  etadconser- 

solum,  quod  antelucanos  hymnos  nos,  et  Christum  tanquam  Deum  vandam  disciplinam   homicidiuni, 

Christo    cuidam    cancrent  Deo  :  carminibus  laudare ;  et  ad  conser-  adulterium,  fraudem,  perfidiam  et 

adulteria  vero,  vel  caetera  hujus-  vandam  eorum  disciplinam,  homi-  caetera  prohii>entes.  Tunc  Trajanus, 

modi  crimina  apud  eos  ut  illicita  cidium,  adulterium,  fraudem,  per-  rescripsit  :  hoc  genus  inquirendos 

haberi,  et  peniius  arceri ;  cictera  fidiam  et  ca^tora  scelera  prohibere.  quidem  non  esse,  oblatos  vero  pu« 

vero   secundum    leges   eos  agere  Ad  quae  Trajanus  rescripsit  :  Chri-  niri  oportere. 

communes.  Ad  quae  tunc  Trajauus  stianos  inquirendos  non  esse,  obh- 

rescripti  sui    auAoritate   decernit  tos  autem  puniendos. 
ut  Christiani  quidem   non  requi- 
rantur;   si  qui    tamen   inciderint, 
puniantur.  Per  guod  ex  parle  ali- 
qua  persecutionis  sedatum  pulaba- 

tor  incendium.  ^ 


1179 


AD  GENUINA  TBRTULLIANI  OPBRA 


1180 


II. 

Ex  Apologctici  cap.  V,  juxta  Eusebium  {nist.  Eccles.  lib.  II)  elNicephorum  (lib.  II,  cap.  8), 


"Iva  81  xai  ex  Tfj;  Yeve<T£(oc  Sra>ex6a){iev  xwv  toioutwv 
voiuav  ita)aidv  ^v  SdYiAa,  {ATlSeva  8s6v  («li  pa^riX^coc  xa- 
6tepoO(r6ai,  irplv  imh  tyjc  «ivpcXi^jTou  Soxt(JLa(707;vai.  Mdpxoc 
Al(AuXioc  ouTw?  icepl  tivo;  el8(oXou  ncirodQxev  'AXSoupvoy 
xal  toOto  vTrlp  toO  Xof ou  fj(JL(5v  ireiroCiQTat,  8ti  Ttap'  Ojiiv 
M^tanticf.  Soxi(JL^  if)  OeoTri;  fiiSoTai*  iay  \u6  &vOp(itnr(|>,  6e6c 
(oO  YCveTai)  oux  Scrraf  ouTb);  xaTa  yc  touto  £vOp(«mov  ©ew 


RUFINI. 


tXe(ov  eTvai  icpo(ri5xev.  Tt6epioc  o5v  (i^'  o5  t6  twv  Xpurrts- 
v(3v  £vo(ia  eU  t6v  x6(r(iov  SciliXoOev),  drpfe^^^^C  «^«f  " 
naXatcTTtvT);  tou  56Y(iaTOC  toutou,  ivOa  irpa>TOV  f,|aTO,  t^ 
ouYxXi^T^i  ivexoivtSoaTO*.  SijXoc  (iv  £x6(votc  wc  Tep  SoYitart 
ip^(TX€Taf  ^  8^  (juyxXt|toc,  iwel  oux  auTiQ  5exoxt(id[xc(,  &Rta- 
(TaTo,  6  5e  iv  T^  a^Tou  iito^Aoet  2(A€tvev,  &7cet>yiaa;  Odva- 
Tov  Totc  T(i>v  XptaTidlv(5v  xaTTiY^potc. 

CHRISTOPHORSONI.  LANGII. 

Ut  de  origine  aliquid  retracte-       Ut  de  origine  retractemns  ejus-  Ut  de  origine  aliquid  retracte- 

mus  ejusmodi  legum ,  vetus  crat  modi  legum,  vetus  erat  decretum,  mus  ejusmodi   iegum,  vetus  erat 

decrctum,  ne  quis  deus  ab  impe-  ne  quis  deus  ab  impcratore  consc-  decrctum,  ne  quis  dens  ab  impe- 

ratorc  consccrarelur,  nisi  a  senatu  craretur,  nisi  a  senatu  probarctur ;  ratore  consecraretur,  nisi  a  scnata 

probatus;  sicutMarcus  iEmiliusde  ut  M.  ^railius  de  deo  suo  Albur-  comprobarelur.  Tiberius  ergo,  cu- 

dco  suo  Aliurno.  Facli  et  lioc  ad  no.  Facit  et  hoc  ad  causam  no-  jus  tempore  nomcn  Chrislianum  in 

causam  nostram,  quod  apud  vos  stram,  quod  apud  vos  de  liumano  saecnlumintroivit,  adnunliatam  sibi 

humano  arbitratu  divinitas  pensi-  arbitratu  divinitas  pensitatur.  Nisi  ex    Palajstina  verilalem    dogmalis 

taiur.  Et  nisi  homiDi  Deus  placue-  homini  Deus  placuerit,  deus  non  istius  j[ibi  enim  prima  initia  sump- 

rit,  deusjoon  erit.  HomojamDeo  eril.  Homo  jam  Deo  propitius  esse  seral) ,  ad  senatum  retulii,  cum 

propitius  esse    debebit.    Tiberius  debebii.  Tiberius,  ergo,  cujus  tem-  praerogativa  suffragii  sui.  Senatus, 

ergo,  cujus  tempore  nomen  Ghris-  pore  nomen  Ghristianum  in  ssecu-  quia  ipse  non  probaverat,  respuit. 

tianum  in  ssecuium  intravit,  adnun-  lum  introivit,  ad  uuntiatum  sibi  ex  Csesar  in  senlentia  mansit,  commi- 

liata  sibi  ex  Syria  Palsestina,  quae  Syria  Palaeslina,  quae  illic  veritatem  natus  mortem  Ghristianof um  accu- 

illic  veritatem  istius  divinitalis  re-  ipsius  divinitatis  revelaverat,  detu-  saioribus. 

velaverant,  delulit  ad  senatum,  cum  ht  ad  senatum  cum  praerogativa 

prserogatiya  suffragii  sui.  Scnatus  suffragii  sui.  Senatus ,   quia  non 

quia  non  ipse  probaverat,  respuit.  ipse  probaverat,  respuit.  Csesar  in 

Caesar  in  sentcntia  mansit,  commi-  sententia  mansit,  comminatus  pe- 

natus      periculum     accusatoribus  riculum  accusatoribus  Christiano- 

Christianorum.  rum. 


m. 

£x  eodem  Apologctici  Y,  cap.  juxta  Eusebium  {Uist  Eccles,  iib.  ii,  cap.  24)  et  Nie^hor.  (lib.  u. 

CJ»p.  37). 

*EvTuxeTe  toi;  uiro(i.vTi(i.aaiv  (»(u3v  ixei  eOpTfj^reTS  icpw-  ^avTa.  TotouT({>  t>5c  xoXdav^  fi(i.«v  &pxnT^  x«ux«(i«Oa.  *0 
Tov  N^pa>va  toOto  Td  ^6y\ui,  ^vCxa  \L&\i<Txa  £v  'P(i(iKJ,  Y*P  el5(oc  ixeivov,  voii^ra  SuvaTat,  (i>c  oux  av,  el  |«ij  (UT* 
TTjv  ivaToXi^v  icdoav  OiroTd^ac,  (I)(i6c  ^v  elc  icdvTOic  5t(6-       ti  &y^^^  ^jV,  Owd  Nepoavoc  xaTotxpiOiivai. 


RUFINI. 


GHRISTOPHORSONI. 


LANG1I. 


0)n8ulite  commentarios  vestros,       Consulitc  vesiras  commentarios,  Consulile  commentarios  vestros, 

iiiic  rcperietis  primum  quoque  Ne-   illic  reperietis  primum  Neronem  in  iilic  reperietis  primum  Neronem  in 

ronem  in  hanc  sectam,  tum  maxime   hanc  seclam,  tum  maxime  Roma;  hanc  scctam,  tum  maxime  Roms 

Romse  orieniem,  csesareo    gladio   orientem,  caesareano  gladio  fero-  orioolem,  csesareano  giadio  fero- 

terocisse.  Tali  dedicatore  damna^   cisse.  Sed  tali  dedicatore  damnatio-  cisse.  Sed  tali  dedicatore  damna- 

tionis  nostrae  etiam  gloriamur.  Qui   nis  nostrse  gloriamar.  Qui  enim  scit  tionis  nostrse  etiam  gloritmar.  Qoi 

enim  scit  ilium,  intei-isere  potest   illum ,  inteltigere  potest  non  nisi  enim  illud  scit,  intelligere  potest 

non  nisi  grande  aliquod  bonum  a  tliquod  bonum  grande  a  Nerone  nonnisi  aliquod  bonum  a  Neroiie 

Nerone  damnatum.                         damnatum.  damnatum^ 

IV. 

Ex  eodem  cap.  V  Apoiog.,  juxta  Euseb.  {Hist  Eccles.  lib.  iii,  c.  20)  etNiceph.  (l.  iii,  c.  10). 

ncKCipdxet  KOT^  xal    Ao(i.iTtav6c  TauT^   icoiwv    ixe(v(p,       Ix^^  "^^  (ruvi(re(i>c  Tdx^ara  licauaaTO,  &vaxaXs9a|i£v^  v^ 
(Aipoc  6v  Ti|c  ToO  Nipcdvoc  («)(jl6tt|toc.  "AXX*  ol(iai,  4t»       d^riXdxci. 

11 91    RUFINI.                                         CHRISTOPUORSONI.  tl!99  LANOII. 

Tcntavit  aliquando  ct  Domitia-       Tcnlavcrat  et  Domitiaous,  portio  Tentaverat  et  Domitianos,  portio 

nns  simile  aliquid,  poriio  Ncronis,   Ncronis,  dc  crudclitalo.    Scd  qua  Neronis,    de  crudeiitale,    eadeffl 

dc  crudchtate.  Sed  quasi  homocitc   ct  homo ,  facilc  coeptum  rcprcssit,  qua;  iiic  facere.  Sed,  ut  opinor,  ali* 

destiiit,  iia  ut   etiam  eos  quos  in  restituiis  ctiam   quos  rciegavcrai.  quid  habeus  rationis  et  prodentiv. 

exsilium  miscrat,  rcvocaret.  mature  desUtit,  revoeaiis  etiaai  ih> 

quos  in  exsilium  egertl. 


1181 


APPENDIX   IV.  —  FRA6MENTA  EX  LIBRIS   DEPERDITIS. 


1182 


LIBRI  DE  SPECTACULIS  GR^CE  SCRIPTI  CITATIO, 

EX  LIB.  DE  CORONA  MILITIS  (cap.  6). 

Sic  itaque  et  circa  voluptates  Spectaculorum  in-  scienlia  autem  deficiunt.  Sed  et  huic  materiae,  pro- 
famala  conditio  est  ab  eis  qui  natura  quidem,  Dei  pter  suaviludios  nostros^  Graeco  quoque  slylo  sa- 
omnia  sentiunt,  ex  quibus  spectacula  instruuntur^      tisfccimus. 

Amplissimeeamdemmateriamfractatamhabesab     culis  non  de  lib.  de  Corona  militis,  etiam  ante  me 
ipso  auctore  libro  Latine  conscripto  de  Speclaculis.      Rhenanus  adnotavit. 
Et  vero  loqui  hic  auctorem  de  dict.  lib.  de  Specta- 

LIBRI  DE  VIRGINIBUS  VELANDIS  GR^CE  SCRIPTI,  NOTULE, 

EX  EJUSDEM  TITULI  LIBRO  (cap.  1). 

Proprium  jam  negotium  passus  meae  opinionis,      hoc  cxigere  veritatem,  cui  nemo  praescribere  po- 
Latine  quoque  ostendam   virgines  nostras  velari      test. 
oporicrc,  cx  quo  transitum   aetatis  susc  fecerint; 

Ex  eo  quod  dicit  auctor  Latine  quoque,  recte  meo  judicio  colligit  RhenanuSy  antea  Grcece  scriptum 
fuisse  librum  ejusdem  tituli,  de  Virginibus  velandis. 

DE  BAPTISMO  DEPERDITI  LIBRI  MENTIO, 

EX  EJUSDEM  TITCLI  LIBRO  (cap.  46). 


Sed  circa  haereticos  sane  quid  custodiendum  sit, 
digne  quis  retractet  :  ad  nos  enim  editum  cst. 
Hseretici  aulem  nuUum  habent  consortium  noslree 
disciplinae,  quos  extraneos  utique  teslatur  ipsa 
adempiio  communicationis.  Non  debeo  in  illis  co- 
gnoscere  qaod  mihi  prseceptum  cst,  quia  non  idem 

His  verbis  etiam  materia  praecipua  commomora- 
tur  Grseci  de  Baptismo.  Quandoquidem  vero  nos 
hic  tractaturos  poiliciti  sumus,  cjuae  sil  Tertulliani 
sententia  de  hcereticorum  baptismo,  certe  negare 
non  possumus  idipsum  sensisse  quod  B.  Cyprianus ; 
et  fortassis  propterea  suppressum  possit  quis  dicere 
hunc  libellum,  cum  per  Nica^num  eoncilium  retra- 
ctata  est  ea  Airicanorum  qnorumdam  episcoporum 
sententia.  Nec  vero  mirandum  si  illud  paradoion 
amplexuB  sit  Tertuliianus ,  cum  eodem  fere  tem- 
pore  celebratum  fuisse  vidcatur  concilium  illud  sub 
Agrippino  episcopo  Carthaginensi ,  cujus  meminit 
B.  Gypr.  epist.  1\,  ad  Quintum;  quod  ipsam  quo- 


Deus  est  nobis  et  illis,  nec  unus  Christus,  id  est 
idem.  Ideoque  nec  baptismus  unus,  quia  non  idem. 
Quem  cum  rite  non  habeant,  sine  dubio  non  ha- 
bent;  nec  capit  numerari  quod  non  habetur;  ita 
nec  possuQt  accipere,  quia  non  habent.  Sed  de  quo 
pleniuB  jam  nobis  in  Grasco  digestum  est. 

que  et  coaetaneos  episcopos  Africanos  in  eam  per- 
traxit  opinionem.  Hsec  enim  satis  indicare  videtur 
ille  epist.  70,  ad  Januar.^  cum  dicit  sententiam 
iilam  jam  pridem  ab  antecessoribus  statutam,  et 
apertius  epist.  73,  ad  Jubaianum,  multos  dicens 
annos  intercessisse  ex  quo  sub  Agrippino  episcopi 
plurimi  hoc  statuerunt.  Atqui  iater  tempus  quo 
TertuUianus  ante  omnem  hseresim  libmm  de  Ba- 
ptismo  conscripsit,  et  Africanum  primum  de  Ho!- 
reticorum  Baptismo  concilium  episcoporum  72,  quod 
celebratum  fuit  anno  Domini  255,  annos  interces- 
sissse  circiter  50,  latius  in  vita  auctoris  comproba- 
lur. 


APPENDIX  QUARTA 

OPERUM   Q.  S.   F.  TERTULLIANI 

QVJE  DESIDERANTUR  FRAGMENTA,  MENTIO  ET  NOTULiE. 


I.  AD  AMIGUM  PHILOSOPHUM  DE  NUPTIARUM  ANGUSTIIS  LIBRI. 

NOTULJS  EX  B.  niERON. 


Et  in  principio  libelli  prfefatus  sum  me  de  An- 
gustiis  Nuptiarum  aut  niliil  omnino  aut  parum  di- 
clurum,  et  nunc  eadem  admoneo  ;  ut  si  tibi  placet 
scire  quot  molestiis  virgo  libera,  quot  uxor  aslri- 
cta  sit,  lcgas  TertuUitnum  ad  Amicum  philosophum 
scribcntem,  et  de  Virginitate  alios  libellos,  ct  B. 


Gypriani  volumen  egrcgium ;  etPapseDamasi  super 
bac  re  vcrsu  ac  prosa  composiia,  et  Ambrosii  no- 
8(ri  quie  nuper  scripsit  ad  sororem  opuscula  (Epist. 
28,  ad  EustocL). 

Non  est  hujus  loci  Nuptiarum  angustias  descri- 
bere,  et  quasi  in  communibus  locis  rhetorico  cxsul- 


1183  AD  GENUINA  TERTULIJANI  OPERA  1184 

tare  sermone ;  plenius  super  liac  re  contra  Helvi-  •  meus  Gregorius  Nazianzcnus,  Virginiiatem  et  Nu' 

dium,  el  in  eo  libro  qucm  ad  Eustochium  scripsi,  ptias  disserens  Graecis  versibus   explicavit  {Adv, 

arbitror  absolutum.  Certe  T^rlullianus,  cuin  adhuc  Jovin,,  1.  i). 
esset  adolescens,  lusit  in  hac  materia,  et  prseceplor 


11!93  Hactenus  B.  Hicronymus,  cujus  integras 
periodos  adduximus  in  medium,  tum  ne  quid  mu- 
tilum  esset,  tum  ut  intelligat  lector  qui  velerum  de 
virginttate,  hodie  tantopere  controversa,  scripse- 
rint :  auocirca  magnopere  optarim  exstare  hoc  au- 
ctoris  Ubclhim,  sivc  prosa  conscriptum,  sive  potius, 
quod  per  verbum  lusit  indicari  videlur,  carmine. 
Quo  ht  magis,  ut  mihi  non  probetur  cujusdam  viri 
erudili  censura,  qui  existimabat  hunc  eumdem 
esse  librum,  cum  illo  qui  inscribitur  Exhortatio 
AD  CASTITATEM.  Prselerquam  enim  quod  illum  ado' 
lescens  scripsisse  dicitur,  et  hunc  sub  finem  vitee 
scriptum  constet ;  etiam  ex  proposito  minime  tra- 
ctai  de  molestiis  nuptiarum,  Neque  vero  etiam  illo- 


rum  placet  sententia  qui  duos  diversos  libros 
1194  Terluiliani  dictis  locis  yideri  volunt,  cum 
utrumque  disertis  verbis  B.  Hieron.  inscriptum  si- 
gniGcet  demolestiis  nuptiarum.  Atqui  an  B.  Hiero- 
nymus  adscribat  TertuUiano  etiam  alios,  qnorum 
meminit  de  Virginitate  iibellos,  poterat  fortassis 
dubitari,  juxta  priores  illius  editiones,  si  legerelur  : 
legas  Tertullianiad  amicum  philosophum  et  de  Vir' 
ginitate  alios  libellos.  Certe  ejusdem  pene  suoi  ar- 
gumenti  ad  Uxorem  libri  duo,  ac  dicta  Exhortatio 
ad  castitatemy  et  non  aliud  tractat  liber  de  Velandis 
Virginibu^ ;  alios  insuper  de  VirginitatCt  continen- 
tia  et  castitate  servanda  locos  complures  apud  Ter- 
tullianum,  cx  indice  nostro  iaveniet  lector. 


H.  DE   FATO  LIBRl 


MENTIO  ET  FRAGMENTUM  EX   EJUSDEM  LIB.  DE  ANIMA  (cap.  20) 

et  Fulgentio  Planciade,  de  Vodbus  antiquis. 
Posleslates    enimvero    praesunt.    Secundum  nos  D  libertas.  Nam  haec  et  philosophi  distinguunt,  et  nos 


quidem,  Dominus  Deus,  ct  diabolus  aemulus ;  se- 
cundum  communem  autem  opinionem,  et  Providen- 
lia,  et  Fatum,  et  necessitas,  et  fortuna,  et  arbitrii 

Hactenus  auctor,  cujus  cum  nullum  exstet  opus, 
ubi  de  quatuor  illis  traciet,  mihi  prorsus  vidclur 
alludere  ad  librum  suo  titulo  de  Fato,  utpote  quem 
hh  eo  conscriptum  pateat  ex  citatione  Fulc^entii 
Placiadis,  jam  olim  excusi  cum  Hygini  Mythologiis 

Eer  verba  sequentia  :  c  Nam  et  TertuIIianus  in  li- 
ro  quem  de  Fato  scripsit,  ita  ait :  Redde  huic  fati 
primumproblematismancipatumy  in  dict.problema, 


sccundum   hdem    disserenda ,    suo   jam    novimus 
tiiulo. 


lib.  de  Vocibus  Antiquis,  >  De  Fato  prseterea  8ub 
nomine  Minutii  Felicis  olim  exstitisse  libellum  trt- 
dit  B.  Hieron.,  Catal,  scriptor  Eccles.t  sive  contra 
Mathematicos ;  qui  tamen,  cum  et  ipse  diserti  sit 
hominis,  non  videlur  cum  stylo  Octavii  Dialogi  ejus 
convenire.  Foriassis  is  ipse  liber  est  quem  Tertul- 
liano  hic  adscribimus,  utpole  cjuem  non  mtdo  di- 
sertum,  sed  eloquentissimum  ahcubi  nuncupat. 


Ul.  DE  MUNOIS  ET  IMMUNDIS  ANIMALIBUS  QUiESTIONUM 
CITATIO    EX    B.    HIERONYMI    EPIST.    125,    AD    DAMASUM. 

Quserit  Damasus  inter  caeteras  quaestiones,  queest.  n  spondere  B.  Hieron.  se  scribit,  duabus  tantum  quse- 


111  :  €  Si  omoia  Deus  fecit  bona  vaide  (Gen,  i), 
quare  Noe  de  mundis  et  immundis  animalibus  prse- 
cepit  (Gen,  yiii),  cum  immundum  nihil  bonum  esse 
possit?  Et  in  Novo  Testamento  post  visionem  quse 
Petro  fuerat  ostensa,  dicenti :  Absit,  Domine,  a  me, 
quoniam  commune  et  immundum  nunquam  introivit 
in  os  meum ;  vox  dc  coelo  respondit :  Quod  Deus 
^nundavit,  tu  ne  commune  dixeris  {Act,  x).  »  Re- 

An  istud  refcratur  ad  peculiarem  aliquem  librum 
ejus  tituli,  quod  magis  tamen  probatur,  an  vero  ad 
tractatum  ea  de  re  per  ali^uothneas  TertuIUani,  I.  ii 
adv,  Marc,  c.  18,  leclori  liberum  rclinquimus  ju- 
dicium.  Hic  duntaxat  afferemus  ipsam  responsio- 
nis  summam  in  haec  verba  :  c  Et  si  lex  aliquid  cibis 
detrahit,  et  immunda  pronuniiat  animalia,  quae  aU- 
quando  benedicia  sunt,  coosilium  exercendae  con« 


stiunculis  prsetermissis  (nempe  hac  et  ea  de  qut  m 
scquenti  fragmento)  :  c  Non,  inquit,  quo  non  potur«> 
rim  et  ad  illas  aliquid  respondere,  sed  quod  ab  elo- 
quentissimis  viris,  TertuUiano  nostro  et  Novaiiano 
Latino  sermone  sunt  editae ;  et  si  nova  voluerimus 
afferre,  sit  latius  disputandum,  etc.  Nam  et  Ori- 
genes  de  mundis  et  immundis  animaUbus  in  Levi- 
tico  plura  disseruit.  » 

tinentiae  intellige,  et  frenos  impositos,  »  etc.  Quod 
ipsum  cum  afleratur,  sed  longe  alus  verbis  libro  de 
Cibis  judaicis^  vel  inde  constat,  sicuti  et  ex  reiiqiuo 
totius  libri  stylo,  non  esse  TerluUiani,  sed  potius 
Novatiani,  utpote  ad  quem  jam  dictis  verbis  adlu- 
dere  videtur  B.  Hieronymus.  Ubi  de  hac  materia 
latius. 


IV.  DE  CIRCUMCISIONE  QUiESTION.UM  CITATIO 
EX  EODEM    B.   HIERON.    LOCO. 

Ad    quaestionem  Damasi    penuliimam  :   c    Cur  n  a  Tertulliano  nostro  et  Novaliano  Latino  sermooe 


Abraham  fidei  suae  signum  in  circumcisione  susce- 
pit  (Gen.  xvu)?  respondet  B.  Hicron.  verbisjam  ci- 
tatis  aliera  praecedenti  se  illam  praetermittere,  quod 

An  peenliariter  scripserit  TertulUanus  librum  de 
Circumcisione^  non  tam  constat  atqae  de  NovatianOi 


sint  cditae.  Addens  etiam  Origenem  in  lY  ad  Rom. 
€5»rpiaewv  T6|jlw  de  Circumcisione  magnifice  dispu- 
tasse. 

cui  nominatim  liber  de  Circumcisione  inscribiiur  i 
B.  Hieron.  Catal.  Script  Eccles.  Atqui  etiain  latis- 


t«85  APPENDIXIV.  —  FRA6MRNTA  EX  LIBRIS  DEPBRDITIS.  tl86 

simum  tractatam  videre  esl  apud  auctorem^  tom.  l,  j|  coQvincitur  tum  cx  Scripturis  ibidcm  citatis  juxtt 
l.  adv,  Jud,,  c.  3.  Exslat  quidem  tom.  lY,  nunc  vcrsioncm  B.  Uieron.,  tum  quod  Manichaeorum 
IX,  OperumB.  Hieron.  liber  deveracircumcisione,  menlionem  faciat;  quo  tf t  ut  nequc  Novatiano  ad- 
quem  Erasmus  conjicit  esse  Tertulliani;  sed,  prse-  scribi  possit,  sed  potias  (quod  vir  quidam  erudilis- 
terquam  quod  stylus  non  correspondeat,  contrarium      simus  censuit)  Paulino  adscribendus  sit. 

V.  DE  VESTIBUS  AARON  LIBRI  MENTIO 
EX  B.  HIER.    EPIST.  128,  AD  FABIOLAM,  DE  VESTE  SACERDOTALI. 

Fertur  in  indice  Septimii  Tertulliani  liber  de  ve*  illius  fluminis  comparetis.  119K  Non  enim  mac 

$tihu&  Aaron,  qui  interim  usque  ad  hanc  diem  a  me  goorum  virorum  ingeniis,    sed    meis  sum  viribus 

non  est  11!95  reperlus.  Si  a  vobis  propter  celebri-  aesiimandus. 
tatem  Urbis  fuerit  inventns,  quseso  ne  meam  slillam 

Vestes  Aa7'onis  octo  ex  cap.  xxvni  Exod.  recitan-      priae  Pontificum,  utpote,  tunica  talaris  hyacinthina 
tur,    et  explicantur  lalissime    a   B.    Hieron.-  dicta      cum  lintinnabulis,  superhumerale  sive  ephod,  ra- 
Epist.  de  Veste  sacerdotali;  quarum  quatuor,  fcmi-      tionale,  ct  lamiua  aurea.  Qao  adeo  lcctorem  remil- 
nalia  nempc,  linea  tunica,  baltheus  et  cidaris  etiam      timus. 
sacerdotibus  erant  communes;  reliquse  vero  pro-  B 

VI.  DE  TRINITATE  LIBRIJ 

NOTULA. 

Scripsil,  inquit  B.  Hicron.  CataL  Script,  Eccles.,      i«iTO(xV  opcris  Tertulliani,  quod  plcrique  nescien- 
Novalianus   de    Trinitate  grande   volumen,   quasi      tes  Cypriani  exislimant. 

An  Tertullianus  prseter  libfum  adversus  Pra-  maluimus  etiam  librum  de  Trinitate  inter  ea  quse 

xeam,  alium  de  Trinitate  scripserit,  nierito  dubita-  desiderantur  Tertulliani  opera  collocare  :  maxime, 

tiouem  injiciunl  haec   B.  Hieronymi    verba.  Cum  cum,   etsi  idem  argumentum  latius  tractet  Nuva- 

enim  ijriTojx^  grandioris  sii  operis  compendium,  iimns  de  Patre  Deo  et  Deo  Filio;  tamen  vicissim 

et  Novatiani  de  Trinitate  liber,  utpole  ^ande  vo«  lalius  tractetur  a  TertuIIiano  adv.  Praxeam  et  Mo- 

lumen,  vei  ipso  teste,  prolixius  muUo  sit  lib.  adv.  narchianosj  de  Filio  alio  a  Paire,  quem  illi  eum- 

Praxeam;  oporlebit,  si  mendosi  non  sini  B.  Uier.  dem   faciebant;   sicuti   postea  el    Sabellius,  con- 

codices,   alium  de  Trinilaie    librum  a  TertuIIiano  tra  quem  paucioribus  agit  Novatianus.  Deinde  la- 


conscriptum  confiieri.  Sin  vero  legamus  (quod  lectum      tius  ibi  tratactur  et  verius  de  Spirilu  sancto,  utpote 


[x(^7]oiv,  id  est  imitationem,  cum  Tertullianum  aIi->  succinctius,   nec  (x({Ar.ai(,   quia  non  per  omnia  imi- 

quoties  imitetur.  Nos  itaque,  quia  non  libenter  abs-  tatur,  dici  possit  operis  TcrtuUiani  liber  Novatiani. 
que  ms.  codicibus  lectionem  veterum  immutamus, 

Vn.  DE  CENSU  ANIMi£  LIBRI  ADVERSUS  HERHOGENEM 

ARGUMENTUM  ET    FRAGMENTA, 

cx  libro  de  Animay  cap.  i,  3,  22  et  24. 

De  solo  Censu  animas,  inquit  Terlujlianus,  con-  creJatur,  quam  ex  Dei  Spiritu.  Idcirco  nos  et  illic 

gressus  Hermogeni,  quatenus  et  isium    ex  raateriae  flatum  eam  defendimus,  non  spiritum,   secundum 

potius  snggeslu,  quam  ex  Dei  flatu  constilisse  prse-  Scripluram   et    secundum   spiritus    distinctionem  ; 

sumpsit ,  nunc  ad  reliquas  conversus  quaestiones,  et  hic  spiritum  ingratis  pronuntiamus,  secundum 

plurimum  videbor  cum  philosophis  dimicaturus.  spirandi  et  flandi  conditionem  ;  illic  de  substantia 

Una  jam  congressione  decisa  adversus  Hermo^  quaestio  est,  spirare  enim  substantiae  actus  est. 

genem^  ut  prscfati  sumus,  quia  animam  ex  Dei  q      Csetcra  animae  naturaha  jam  a  nobis  audiit  Her- 

flatu,  non  ex  matcria  vindicamus ;  munili  et  illic  mogenes,   cum  ipsorum  defensione  et  probatione, 

divinae  detcrminalionis  inobscurabili    regula   :  Et  per  quse  Dei  potius  quam  materiae  propinqua  cogno- 

flavitj  inquii,  Deus  flatum  vitw  in  faciem  hominis,  scitur. 

et  factusest  homo  inanimamvivam  (Gcn.  ir,  /Cor.  Nos  autem,  qui  nihil  adpendimus,  hoc  ipso  ani- 

xv),  utique  eo  Dei  flatu.  De  islo  nihil  amplius  re-  mam  longe  infra  Deum  rependimus,   qnod  natam 

volvendum ;  habet  suum  titulum  et  suum  haercticum.  eam  agnoscimus ;  ac  per  boc  dilulioris  divinitalis, 

Caeterum  adversus  Hermogenem,  qui  eam  (nem-  exilioris  felicitatis ;  ut  flatum ,   non  ut  spiritum ; 

pe  animam)  ex  materia,  non  ex  Dei  flatu,    con-  etsi  immortalem,  ut  hoc  sit  divinitatis;  tamen  pas- 

tendit,  flalum  proprie  tuemur.  Ille  enim,  adversus  sibilem,  ut  hoc  sit  nativitatis;  ideoque  et  a  primor- 

ipsius  Scripturae  fidem  flatum  in  Spiritum  vertit ;  dio  exorbitationis  capacem,  et  inde  etiam  oblivionis 

nt  dum  incredibile  est  Spiritum  Dei  in  delictum,  et  affinem.  Satis  de  isto  cum  Hermogene. 
roox  in  jndicium  devcnire,  ex  materia  potius  anima 

His  quinque  locis  auctor  in  primis  titulum  et  Hermogenem^  ubi  censum  accipi  pro  origine,  pr«- 

argumentum  indicat  :  de  Censu  animce  adversus  lerquam  quod  priori  ioco,  etiam  vel  inde  pately 


1187 


AD  6BNDINA  mTULLIANI  OPBRA 


1188 


guod  refuteiur  1i»resis  Hermogenis,  qua  non  ex  Dei  a  a  spirando«  Hb.  de  Anima^  non  per  oainia  eoiisen- 
flata»  sed  ex  materia  animsB  originem  constitisse      tiat  cum  GathoUconim   sententia  Tertuliianns,  gni 


contendebat.  Haud  aliier  atquc  mundum  factum  di- 
oebat  non  ex  nihilo,  sed  ex  raatcria  Dco  coaetema, 
adversus  quam  ha^resim  supra  disputat  auclor,  1. 
adv.  Hermog.  Jam  vcro  eliam  duas  Scripluras 
affert,  quibus  animam  Dci  flaium  probasse  se  si- 
goiBcat,  Gen.  ii  et  I  Cor.  xv,  in  quibus  cum  ille, 
uli  suae  baeresi  videretur  favere,  Terlisset  spiritum 
vitce,  pro  eo  quod  alii  ftaium;  coQtra|Scripturae  fidcm, 
utpote  cum  Grsece  legatur  nvoT^v,  quod  pleriquc  ma- 
lunt  (vel  B.  Aug.  teste,  lib.  xiii  de  Civit,  Dei,  c.  42) 
interprelari  flatumyin8pirationem,?iui  adspirationem, 
aut  animam,  quam  spiritum;  siguificat  tertio  loco 
hic  citato  anctor  se  hoc  egisse  dicto  libro,  ut  flatum 
potius  taeretur  (pam  spiritum.  Quanquam  inte- 
rim  alio  sensu  etiam  spiriium  agnoscens  animam, 


spiritum  proprie  animam  dicunt,  non  tamen  Spiri- 
tum  sanctum;  atque  adeo  etiam  dicto  loco  Gene- 
scos  ct  alibi  td^o^v  spiritum  interpretantur.  Yerum 
dc  hoc  iilius  paraHoxo  lectorem  remisimus  ad  nostra 
Prolegomena...  Deinde  sese  ad  inslilutum  propius 
caelcra  naturalia  animae  perlraclasse  insinuat  adv. 
Hermog.j  ut  Dei  potius  quam  maleriae  propin- 
qua  anima  probarelur.  Denique  fortassis  propterea 
quis  animam  cum  Deo  compararet,  eam  longe  infra 
Deum  defendisse  se  scribit  dicto  libro,  quod  nala  sit. 
1197  quod  passibillis,  quod  exorbitationis  eapax, 
et  inde  etiam  oblivionis  adfinis  sit.  Usque  adeo  at 
totius  pene  libri  argumentum,  et  guasi  fraffmenta 
qusedam  1i!tS  ipsis  iisdem  verbis  repetita  hic 
videre  sil  apud  auctorem. 


Vin.  ADVERSUS  APELLETIANOS  LIBRI  CITATIO 
EX  LIBRO  DE  CARNE  CHRISTl  (cap.  8). 

Sed  quoniam  el  isli    Apelletiani  carnis  ignomi-  d  tcntia  confessio  est  delicti,  quia  locum  non  habet 


niam  prsetendunt  maxime,  quam  volunt,  ab  ignco 
illo  praeside  mali,  sollicitalis  animabus  adstruclam, 
et  idcirco  indigoam  Christo,  et  idcirco  de  sideribus 
illi  substantiam  compctisse,  dcbeo  illos  de  sua  pa- 
ralura  reperculcre.  Angclum  qucmdam  inclytum 
nominant,  qui  munduni  hunc  inslituerit,  et  insti- 
tuto  eo  pcenitentiam  admiscrit.  El  hoc  suo  loco 
tractavimus.  Nam  est  nobis  advcrsus  illos  libellusj 
an  qui  spirilum  et  voluntatcm  et  virtutem  Christi 
habuerit  ad  ca  opera,  dignum  aliquid  poenitentia 
fecerii,  cum  angelum  etiam  de  figura  crraticae  ovis 
interpretentur.  Teste  igitur  pa^nitcniia  institutoris 
8ui,  delictum  erit  mundus,  siquidem  omnis  poeni- 

An  liber  iste,  adversus  Apellem^  an  adversus  Apel-  r 
letianos  inscribi  debent,  aliquandiu  me  dubiiare 
fecit,  quod  intcr  caetcros  h%relicos,  adversus  quos 
scripsit  Tertullianus,  enumcrcl  Yincent.  Lirincns. 
Apellem,  ex  quo  etiam  haesilavimus  num  plures 
essent  libelli  ab  auctore  adversus  ipsum  et  discipu- 
los  ejus  conscripti.  Vcrum,  cum  loiies  facla  Apel- 
lis  mentione  atque  nuUius  aherius,  nuUam  tamen 
libri  cujuspiam  adversus  eumdem  mentioncm  prae- 
terquam  hoc  loco  faciat,  fit  mihi  credibile,  et  uni- 
cum  esse  ab  eo  conscriptum,  et  adversus  Apelletia- 
nos  inscriptum.  Maxime  cum  etiam  Apelletianos  B. 
G^rpriaD-  nuncupet  Apellis  discipulos,  epist.  73,  n 
ad  Jubaianum.  Atqui  obscuriora  quidcm  sunt  verba  *^ 
TertuIIiani  jam  citata,  scd  hoc  sibi  vult  :  Argumcn- 
tum  iibri  adversus  Apelletianos  potissimum  fuisse  : 
an  angelus,  ille  igneus  mali  praeses,  qui  et  mundum 
hunc  (juxta  illos)  institueral,  et  sollicilatis  anima- 
bus  camem  adstruxerat,  ad  quod  tamen  spiritum 
et  volunlatem  et  virtutem  Ghrisli  habucrit;  di- 
gnum  aliquid  poenitentia  fecerit.  Ulpote  qui  dice- 
rent,  siculi  legitur,  lib.  de  Prasscript.  adv,  hasret,, 
cap.  51,  haeres.  19  :  Ulum  muado  inferiori  permi- 
scuisse  poenilentiani,  quia  non  illum  lam  perfecte 
fecisset,  quam  superior  mundus  instilutus  fuisset. 
Quod  ij^sum  inlerim  pulchre  contra  illos  rclorquet, 
illic  ubi  loquilur  :  ae  sua  paratura  rcpercutiens. 
Verum  quod  vocat  hunc  angelum  mali  praesidem, 
sicexpiicat  Epiph.,  haer.  44,  ex  senlentia  Apeliis  : 
c  Evasit  autem  non  bonus,  ct  quae  ab  ipso  facta 
sunt,  non  bene  facta  sunt,  sed  secundum  malam 
i  psius  meotem  ab  ipso  creata  sunt.  »  De  sollicitaiis 
autem  animabus  ab  igneo  illo  deo  angclo  juxt.i 
Apellera,  vide  supra,  lom.  III,  lib.  de  anima,  c.  23 
et  36,  uhi  addit  cx  consequenti  auctor  constituisse 
eum  ante  corpora  animas  viriles  ac  muliebres.  De 


nisi  in  delicto.  Si  mundus  delictum  est,  quia  corpus, 
et  membra  delictum,  erit  proiudc  ct  coelum,  et 
coelestia  cum  coelo.  Si  coelestia,  et  quidquid  inde 
conceptum  prolatumque  esl,  mala  arbor  malos 
fructus  edat  necesse  est.  Caro  igitur  Chrisii  de 
coelestibus  structa,  de  peccati  constitit  elemcDtis, 
peccatrix  de  peccatorio  censu,  et  par  erit  ipsius 
substantiae>  id  est  nostra^,  quam  ut  peccatrieem 
Christus  dedignatur  induere.  Ita,  si  nihil  de  igno- 
minia  int^est,  aut  aliam  purioris  notae  materitm 
excogitcnt  Christo,  quibus  displicet  nostra,  aut 
eam  cognoscant,  qua  etiam  coelcstis  melior  esse 
non  potuit. 

mundo  ab  illo  instituto,  Ilb.  de  Prasscript,  adv. 
Hcer.,  cap.  34  et  51,  haer.  19.  De  caroe  bomiois 
proinde  ab  eodem  exstructa,  c.  8,  lib.  de  Came 
Christij  cx  quo  haec  verba  desumpta  sunt,  et  I.b. 
de  Besurr.  Cam.^  c.  5.  Dc  Chrisli  denique  came, 
non  ab  illo  angolb  creata,  sed  ex  coelestibus  side- 
ribus  structa,  contra  Apellem  late  disputat  auctor 
dicti  hb.  de  Came  Christif  c.  6.  Consentit  in  his 
omnibus  Epiphanius,  praeterquam  quod  inferiorem 
deum  nuncupet,  quem  auctor  angelum  igneum; 
quem  intcrim  agnoscunt  B.  Aug.,  haer.  23,  B.  U- 
dor.,  lib.  adv.  Marc,  Rahanus  nostcr,  B.  Honoriiis 
et  Gratianus  in  Catalogis  haeret.  Hoc  pecoliare 
auctori,  quod  de  poenitentia  auffeli  Creatoris  jam 
dictum  est;  sicuti  et  illudy  quoa  figuram  erraticae 
ovis  {Luc.  xv)  de  illo  interpretati  sint ;  qaasi  gao- 
dium  fuerit  in  coelo  apud  angelos  Dei  dc  illo  uno 
peccatorc  ad  poenitentiam  converso.  Quam  contra 
maluit  auctor  interpretari  de  homine  lapso  et  per 
Chrislum  requisito,  sicuti  eliam  alii  veteres  omnes. 
Hactenus  de  lis  quae  ad  intellectum  hujus  fragmen- 
ti  faciunt. 

Quia  vero  promisimus  intcgram  nos  historiam 
hic  edituros  de  ApcUe  et  ejus  haera^bus,  fademus 
id  quam  paucissimis  licebit.  Apelles  itaque  disci- 
pulus  Marcionis,  uti  verbis  auctoris  utar  dicti  lib. 
de  Pra?sc.y  adv.  Ha^.,  c.  6,  30  ac  51,  lapsus  in  fe- 
minam,  dcsertor  continentiae  Marcionensis  (quam 
ille  simulabat)  ab  oculis  magistri  Alexandriam  se- 
ccssit.  Inde  in  alleram  fcminam  inipcgit,  illam 
virftinem  Philumenen,  postea  vero  immane  prosti- 
bulum ;  cujus  signis  et  prodigiis  induclus,  libruni 
edidit ,  quem  Pmneroseis  Philumenes  inscripsit, 
quam  quasi  prophetissam  scquebatur.  Necpe  vero 
desertor  duntaxat,  sed  et  emendator  Marcionii,  ac 
discipulus  supra  magistrum  appellator  ab  auctore» 


1189 


APPBNDIX  ir.  —  FRAGMBNTA  BX  LIBRIS  OBPERDITIS.  . 


1190 


lib.  iT,  adv.  Marc,  c.  17  :  necme  vero  in  hocsolum  a  id  est  non  toto.  De  quibus  plerisque  videre  etiam 
quod,  uti  illic  diximus,  unum  Dcam  superiorcm  fa-  "  est  Epiph.,  Theod.  et  Damasc.  Sed  hoc  anciori  pe- 


ceret,  alterum  Dominum  dicat,  sed  angelum  faciat, 
verum  et  in  rcliquis  paulo  prius  recensilis  Iweresi- 
bus,  quas  seduclus  a  Pliilumcne  novas  induxit.  In 
hoc  nihii  differens  a  Marcione,  quod  ct  Deum 
Moysis  et  legem  ac  prophetas  repudiarit,  sicuti 
lib.  de  Prcescrtpt.  habelur,  c.  51.  De  animarum 
solarum  salute  ac  negaia  resurrectione  carnis  quam 
adeo  impugnat  auclor  lib.  de  Resurr,  carn,,  item 
quod  solo  Apostolo   uterelur,  scd   Marcionis,  id 


culiare.  Habet  praelerea  iibros  suos  quos  inscri- 
psit  Syllogismorum,  in  quibus  probare  vult,  quod 
omnio  quaecunque  Moyses  de  Deo  scripserit,  vcra 
non  sint,  sed  falsa  sint.  Quo  fit  ut  de  iis  aliud  ni- 
hil  adnotandum  occurrat.Hoc  unum  adjiciam,  non 
mirum  esse  si  auctore  adversus  Apelletianos  scri- 
pserii  quod  saepe  dicto  lib.  de  Prassc.  adv.  hasr.  cap. 
30,  afferat  adhuc  superfuisse  proprios  disceiites  et 
successores  Apellis. 


X.  UBRI  DE  PARADISO  ARGUMENTUM, 
EX  LIB.  DE  ANIMA  (cap.  55). 

Sed  in  sethere  habitatio  nostra,  etc.  Imo,  inquis,  in  Adam?  Nova  mors  pro  Deo,  exlraordinaria  pro 
in  paradiso,  quo  jam  lunc  et  patriarchae  et  prophe-  q  Christo,  alio  et  privato  cxcipitur  hospitio.  Agnosce 
tae,  appendices  Dominicse  ressurrectionis,  ab  inferis '' itaque  dilTerentiam  1130  ethnici  et  fideiis  in 
migraverint.  Et  quomodo  Joanni  in  spiritu,  para-      morte.  Si  pro  Deo  occumbas,  etc,  non  in  molli- 


disi  regio  11!99  reveiata,  quae  subjicitur  altari, 
nullas  alias  animas  apud  se  pncter  martyrum  osteu- 
dit?  quomodo  Perpctua,  fortissima  martyr,  sub  die 
passionis,  in  revelatione  paradisi  solos  iliic  commar- 
tyres  suos  vidit,  nisi  quia  nullis  rhomphaea  paradisi 
janilrix  cedit,  nisi  qui  in  Ghristo  decesserint,  non 

Hactenus  auctor,  sed  saniori  modo  intelligendus, 
uti  aduotavimus  latius  in  Proiegomenis  inter  Para- 
doxa,  ubi  ad  omnia  ipsius  argumenta  respoade* 
bimus.  Hoc  hic  annotandum,  auclorem  librum  hunc 
conscripsisse  non  modo  de  paradiso  terrestri,  in 
quo  Adam  fuit  condilus,  et  quo  Enoch  et  Helias 
translati  feruntur,  sed  ,etiam  et  magis  ex  proposito 
de  paradiso  spirituali,  quo  apostoius  Paulus  raptus 
legitur  II  Cor.  xii.  Quanquam  in  hoc  ab  aliis  Pa- 
tribus  dissentiat ,  quod  lili  coelestem  nuncupent 
iilum  paradisum,  et  nominalim  B.  Ambr.  in  dicli 
loci  Commentario,  auctor  vero  iilum  non  dislinguit  a 
sinu  Abrahae,  quem  sublimiorem  tamen  inferis  con- 
fitelur  :  verum  eliam  de  hoc  in  Prolegomenis  inter 
Paradoxa.  Terreslrem  vero  paradisum  ,  diserlis 
verbis  de  Adam  ioquens,  agnoscit  lib.  adv,  Jud. 
cap.  2;  lib.  £^  Patientia,  cap.  5,  et  lib.  de  Resurr, 
carn,  cap.  26,  et  lib.  ii  adv,  Marc,  cap.  2  et  10. 
Rursus  lib.  adv,  Valent.,  cap.  20,  ubi  Plolomaeum 
Yalcnt.  irridcns,  quod  paradisum  archangeium  quar- 
tum  somniaret,  sic  jocatur  :  c  Quoniam  et  bunc 
supra  tertium  coclum  pangunl,  ex  cujus  virtuie 
sumpscrit  Adam,  deversatus  iilic  inier  nubeculas  et 
arbuscuias.  Satis  meminerat  Plolomaeus  puerilium 
dicrbiUorum,  in  mari  poma  nasci  ,  et  in  arborc 
pisces,  sic  et  in  cuelcsiibus  nuccta  pra?sumpsit.  Opc- 
ratur  demiurgus  ignorans,  el  ideo  fortassis  non  scit 
arbores  in  sola  torra  inslitui  oporlere  I  »  Omnium 
autem  apertissime  hoc  ipso  tom.  Carm.  iib.  de 
Judicio    Domini ,    cap.  8  ,   et  Genes,  cap.  n  ac 


bus  febribus  et  in  iectulis,  sed  in  marlyriis  ;  si 
crucem  tuam  tollas,  et  sequaris  Dominum,  ut  ipse 
pra?cepit  ;  lota  paradisi  clavis  tuus  sanguis  est. 
Habcs  etiam  De  Paradiso  a  nobis  libeilum,  quo 
constituimus  omnem  animam  apud  inferos  seque- 
slrari  in  diem  Domini. 

in.  Kumdem  agnoverat  jam  antea  eliam  B.  Iren. 
iib.  III  adv.  Hasr,  cap.  55,  et  apertius  lib.  v,  cap.  5, 
ubi  ait  dixisse  presbyieros  apostolorum  discipuios 
Enoch  et  Heliam  transialos  esse  in  paradisum,  ubi 
primus  homo  positus  fuit,  de  quo  Scripiura  (nempe 

C  Gen.  II)  :  Et  plantavit  Deus  paradisum  in  Eden 
contra  Orientem,  et  posuit  ibi  hominem.  Consentit 
etiam  B^Juslin.  Marl.  Apol.  i,  ubi  Homerum  scri- 
bit  ad  paradisi  imitationem  a  Moyse  descripti,  con- 
linxisse  Aicinoi  hortum ;  Thoophilus  item  iib.  ii  ad 
Autolyc.  et  Novatianus  hb.  de  Trinitate,  et  Lactant. 
Carm.  de  Phosnice,  ad  dicta  verba  Scripturae  aliu- 
denles,  paradisum  in  Oriente  constitutum  referimt* 
Denique  Epiph.  in  Amhorato  et  adv.  Origenistas, 
ac  Epist,  ad  Joan.  Episc.  Hieros,  a  B.  Hieron.  in 
Latinum  translata,  iatissime  ex  Scriptura  (Gen.  ii 
ac  ui)  disputat  contra  Origenem,  paradisum  de 
terreno  ad  coelestia  transferentem,  idipsum  pro* 
bans  ex  quatuor  iliis  (quorum  aquam  se  bibisse 
scribit)  fluminibus,  ex  paradiso  profluenlibus;  el 
sustinens,  apud  Aposl.  II  Cor.  xii,  aliud  esse  coe- 
lum  tertium,  aliud  paradisum.  Eamdem  haeresia 
attribuit   B.  August.   iib.  de  Hcer.   Seleucianis  et 

Q  Herminianis.  Quorum  omnium  deliramenta  jubet 
conticescere  etiam  B.  Hieron.  Comment.  in  Danie- 
lemy  aiicubi  Porro  ubi  sit  paradisus,  varias  diver- 
sorum  sententias  hic  recensere  superfluum  exisiimo» 
quod  scribat  B.  August.  iib,  ii  contra  Pelag.  et 
Coilest.  cap.  23,  hoc  ad  qusestiones  quse  suot  prae- 
ter  fidem,  pertinere. 


DE  SPE  FIDELIUM  LIBRI  ARGUMENTUM 
EX  LIB.  III  ADV.  MARC.  (cap.  uit.), 

et  B.  Hieron.  in  cap.  36  Ezech.  ct  aiibi,  ac  Gcnnadio. 


De  restitutione  Judsea^,  inquit  Tertuliianus,  quam 
et  ipsi  Judaei,  ila  ut  describitur,  sperant,  locorum 
et  regionum  nominibus  inducti,  quomodo  aiiego- 
rica  inlerpretaiio  in  Chrislum  et  in  Ecciesiam,  et 
babitum  et  fructum  ejus,  compelat,  et  iongum  est 
persequi,  et  in  alio  opere  digestum,  quod  inscribi- 
mus  de  Spe  Fidelium;  et  in  praesenti  vel  eo  oiio- 
sum,  quia  non  de  terrena,  scd  de  coelesti  promis- 
sione  sit  quaestio.  Nam  et  confitcmur  in  terra  nobis 


regnum  repromissum ;  sed  ante  coelum,  sed  alio 
statu;  utpotc  posl  resurrectionem  in  milie  annos 
{Apoc.  XX  et  xxi;,  in  civitate  divini  operis  Jerusa- 
iem  coelo  delata;  quamet  Apostolus  matrem  nostram 
sursum  designat  (Galat.  iv);  et  ^coXheufxa  nostrum, 
id  est  muoicipatum  ,  in  cgbIo  esse  pronuntians 
{Philipp.  iii),  alicui,  utique  coelesti,  civitati  eum 
deputat.  Hanc  et  Ezechiel  novit  (Ezech.  xlviii),  et 
apostoius  Joannes  vidit  {Apoc  xxi). 


1191 


AD  6ENUINA  TBRTULUANI  OPtM 


1192 


'  Neque  enim,  inqnit  B.  Hieron.,  juxla  Judaicas  ii  terris  Jernsalem,  instaurationem  templi,  hosliarum 


fabulas,  quas  illi  SeuTspcOoeic  appellani,  gemmalam 
et  auream  de  coelo  exspectamus  Jerusalem ,  nec 
rursum  passuri  circumcisionis  injuriam,  |nec  obla- 
turi  taurorum  et  arietum  victimas,  nec  sabbati  otio 
dormiemus.  Quod  et  multi  nosirorum,  et  prsecipue 
TertuUiani  liber  qui  inscribitur  de  Spe  Fideliumy  et 
Lactanlii  Institutionem  volumen  septimum  polli- 
cetur,  et  Victorini  Pictavionensis  episcopi  crcbrse 
expositiones,  et  nuper  Severus  nosler  in  Dialogo 
cui  Gallo  nomen  imposuit ;  et  ut  Graecos  nominem, 
ct  primum  extremumque  conjungam,  Irenaeus  et 
ApoUinarius. 

Nec  ignoro,  inquit  idem,  Prcefat,  lib.  xvrii  in 
Isaiamy  ad  eumdem  librum  alludens,  quanta  inter 


sanguinem,  otium  sabbati,  circumcisionis  injuriam, 
nuplias,  partus,  liberorum  educationem,  epularum 
delicias  et  cunctarum  gentium  servitutem;  rursus- 
que  bella,  exercitus  ac  triumphos,  et  superatorum 
neces,  mortemque  centcnarii  peccatoris.  llSt 
Gui  duobus  voluminibus  respondit  ApoUinarius. 

Papias,  inquit  idem,  Catal.  Script,  Eccles.,  dici- 
tur  mille  annorum  Judaicam  edidisse  ^ruTEpc&w;, 
quem  secuti  sunt  Irenaeus  et  AppoUinarias  et  cieteri, 
qui  post  resurrectionem  aiunt  in  came  in  sanctis 
Dominum  regnaturum.  Terlullianus  quoque  in 
libro  de  Spe  fidelium,  et  Yictorinus  Pictavioneasis 
et  Lactantius  hac  opinione  ducuniur. 

In  divinis,  inquil  Gennad.   lib.  de  Dogmat^  Eccl. 


homlnes  sententiarum  diversitas  sit,  etc,   de  re- B  inter  opera  B.  Augustini,  ad  eumdem  librum   aliu- 

promissionibus  futurorum,   et  qua   ralione  intelli- 

genda  sit  Apocalypsis    Joannis  ;    quam   si   juxta 

litteram  accipimus,  judaizandum  esl;   si   spirilua- 

liler,  ut  scripta  est,  disserimus,  multorum  veterum 

videbimur  opinionibus  coniraire ;  Latinorum,  Ter- 

tulliarji,  Yiclorini,  Lacianlii;  Gra?corum,  ut  caeteros 

praetermiitam,   Irensei    tantum ,   Lugdunensis  epi^ 

scopi,  faciam  mentionem,  adversum  quem  vir  elo- 

quentissimus  Dionysius,  Alexandrinae  Ecclesiae  pon- 

tifex,    elegantem    scribit   librum;    irridens    milie 

annoruui  fabulam,  et  auream  atque  gemmatam  in 


Hactenus  plura  teslimonia  de  argumento  libri  de 
Spe  Fidelium,  quorum  poslremum  ea  potissimum 
de  causa  adjecimus,  quod  cuique  auctori  sua  para- 
doza  altribuat,  qua  B.  Uier.  prima  facie  omuibus 
in  genere  videtur  impingere  :  quanquam  ioterim 
ipse  opiniones  appellei,  non  haereseis  aut  errorcs, 
revereniiae  gratia;in  quo  Ulum  etiam  imilalus  est 
Gennadius.  Yerum  de  aliorum  sententia,  ne  hic 
prolixiores  simus,  uti  de  responsione  ad  omnia  Ter- 
tulliani  quse  ex  Scripturis  loco  hoc  citat  argumenta, 
videat  lector  nostra  Prolegomena  inter  Paradoxa. 
Hic  duntaxat  dicemus  videri  nobis  sententiam  Ter- 
tuUiani  esse  mitiorem  reliquis,  nempe  eam  de  qua 
scribit  B.  Aug.,  lib.  xx  de  Civit.  Dei,  cap.  7.  Haec 
opinio  esset  utique  tolerabiUs,  si  aliquae  deliciae 
spiritales,  in  illo  sabbato,  scilicct  mille  annorum, 
adfuturae  sanctis  per  Domini  praesentiam  crederen- 
tur.  c  Nam  eiiam  nos^  inquit  ille,  hoc  aliquando 
fuimus  opinaii.  >  Usque  adeo  ut  potius  Tertulliano 
competat>  id  quod  Gennadius  Melitanis  tribuit,  quod 
terrenum  regnum  Christi  speraverit,  et  descripserit 
iibro  de  Spe  Fidelium,  quam  quo  illi  impingit  de 
cibo  etpoiu;  quod  factum  fortasse,  ut  prae  aliis 
Mclitonem  commendet  auclor  libris  iilis  pro  Mon- 
lano  scriptis,  quorum  fragmenta  sequuntur,  juxta 
quod  ibi    ex   B.   Uieron.  citabitur;   utpote   cum' 


dens,  113^9  repromissionibus  nibil  terrenum  vel 
transitorium  exspectamus,  sicut  Melitani  sperant : 
non  nuptiarum  copulam,  sicut  Cerinthus  et  Marcus 
delirant;  non  quod  ad  cibum  vel  ad  potum  per- 
tinet,  sicut  Papiae  auctori  Irenaeus,  et  Tertullianus, 
et  Laclanlius  acquiescunt :  neque  pcr  mille  annos 
post  resurreClionem  regnum  Christi  in  terra  fatu- 
rum,  et  sanctos  cum  illo  in-  deliciis  regnaturoi 
speramus,  sicut  Nepos  docuit,  qui  primam  jasto- 
rum  resurrectionem  et  secundam  impiorum  confin- 
xit. 

eiiam  Montani  fuisse  hoc  paradoxon  ipse  his  verbis 
A  dicto  loco  significet  :  •  Hanc,  etc,  et  qui  apad 
^  fidem  nostram  est  novae  prophetiae  sermo  teslatnr, 
ut  etiam  effigiem  civiiatis,  ante  reprsesentationem 
eius,  conspcctui  futuram  in  signum  nrsedicahL  » 
Yerba  aucloris  quibus  quod  dixi  connrmatnr,  sunt 
in  primis  illa  supra  citata  :  v  De  restitutiooe 
Judaeae,  quomodo  allegorica  interpretatio  ia  Ghri- 
stum  et  Ecclesiam,  et  habitum  ct  fructum  ejos 
competat;  et  longum  est  persequi,  etc.  »  Si  enim 
allegorica,  ergo  non  litteralis,  et  proindeperperam 
illi  impingeret  ^is  (quod  in  Cerinthum  magis  com- 
petit  et  Dimoeritas,  juxta  Epiphan.)  instauration^ 
tempH,  hostiarum  sanguinem,  otium  sabbati  el 
circumcisionis  injuriam.  Eodem  pertinet  qood 
paulo  post  eodem  loco  subjungit  :  «  Hanc  (nempe 
Jerusalem  civitatem  coelo  delatam)  dicimus,  exa- 
picndis  resurrectione  sanctis,  et  refovendis  omniom 
Donorum,  ulique  spiritualium,  copia,  in  compensi- 
tionem  eorum  quae  in  saeculo  vel  despeximus  vd 
amisimus,  a  Deo  prospectam.  »  Nam,  si  spirilaalinoi 
n  bonorum  copia,  ergo  non  temporalium,  quam  alii 
somniant.  In  hoc  interim  cum  aliis  illo  consentil 
(quanquam  etiam  crronee),  quod  confiteatur,  in 
terra  quidem  regnum  nobis  rrpromissum,  sed  ante 
coelum. 


LIBRORUM  SEX  DE  EXSTASI  MENTIO 
EX  B.  HIER.  CATAL.  SCRIPT.  ECCLES. 

et  Nicephoro,  lib.  iv  Hist.  eccles,,  cap.  22  ac  34. 


Hic,  inquit  B.  Hieron.  de  TertuUiano,  ct  ipsis 
iisdem  verbis  Nicephorus,  cum  usque  ad  mediam 
aelatem  presbyter  Ecclesiae  permansisset,  invidia 
postea  et  contumeliis  clericorum  Romanac  Ecclesiae, 
ad  Montani  dogma  delapsus,  in  multis  libris  novae 
prophetiae    meminit;  speciaUter    autcm    adversus 


Ecclesiam  tcxuit  volumina,  de  Pudidtia,  de  Fuga 
in  persecutione,  de  Jejuniis,  de  Monogamia,. de  Ex- 
STAsi  libros  sex, 

Tertullianus,  inquit  idem,  scx  voluminibus  adver- 
sus  Ecclesiam  editis,  quae  scripsit  7Hp\  'Ex(ntou)«,elc 


1193 


APPENDIX  IV.  —   FRAGMENTA  EX  LIBRIS  DEPERDITIS. 


1194 


Melitonis,  inquit  idem  in   Melitone,    elegans  et  f^  Libris  vii  adversus  Ecclesiam  pro  Monlano,  dicit 
''.lamatorium   ingcnium,  laudaos    Terlullianus  in      eum  a  plerisque  nostrorum  prophelam  putari. 


■A 


vel  cum  per  ipsum  Deus  loquitur,  necesse  est  exci- 
dat  sensu,  obumbratus  scilicet  virlute  divina ;  de 
quo  inter  nos  et  Psycbicos  est  quaestio.  »  Ubi  (sicuti 
latius,  lib.  de  Jejuniis,  adu.  Psychicos)\\ev  Psychicos 
intelligit  Catholicos,  et  ad  hos  sex  de  Exstasi  lihros 
alludit,  quos  contra  Ecclesiam  scripsisse  certum 
est.  At  pulchre  contra  MooUnistas  Epiph.  haer.  48, 
postquam  Scripturis  probavil  veros  propheias  cum 
constanti  ratione  et  intelligentia  locutos  ex  instinctu 
Spiriius  sancti,  sana  mente  et  corpore,  ad  Montani 
propheliam  veniens,  probat  eumneque  stabili  mente 
vaticinalum,  neque  intelligentiam  mentis  habuisse, 
ex  propriis  ipsius  Montani  verbis.  Eodem  perlinere 
videlur  quod  B.  Hier.  Quasst.  tiehr,  in  Genesim  ad- 
nolavit,  pro  exstasi,  id  est  mentis  excessu,  in  He- 
braeo  haberi  na7in,  quod  Aquila   xaxa^opiy,   Sym- 

.^ «V,    «^«   -.wv.»..  ...^»        machus   x(ipov,  id  est  gravem  et  profundum  soporem 

-.culere,  aliud  niovere,  aliud  ever-  B  interprelati  sunt.  Denique   sequitur  :  Et  dormivit. 
..lare.  Igilur  quod   memoria  suppeiit,      Idipsura  verbum  et  in  Jonae  stertentis  somno  posi- 

tum  est.  Atqui  nihil  pro  Montani  insana  prophetia 


■tenus  ille.  Quorum  ex  posleriori  loco  apparet 

nolius  quam  Latine  hos    libros    fuisse  con- 

siculi    dicemus    in    sequenti     fragmento 

m,   promissis   ut  stemus,  quid   exstasis 

've  aliis  scriptoribus  antiquis  ecciesia- 

subjuogcndum  duximus.  Defmilio  in 

"  lib.  de  Anima,  c.  45  :    «  Exslasin 

1  seusus  et  amentiae    inslar.  Sic  et 

nus    cum   cxstasi    dedicatus:  Et 

in  Adam  {Gen.  ii,  2\),et  ohdor- 

corpori  provenit  in    quietom, 

■t   adversus  quielem ;    et  inde 

'stasi    misccns.  »   Et   paulo 

^     '^  s  ameniide  hujus,  quia  non 

V  ^eludinis,    sed  ex  ratione 

;rminat,    sed   avocat  men- 


.enlis  cst ;  quod  sanitas  mcnlis,  salva 
.iB,  slupel,  amentise  genus  esl.  Ideo  non 
.vunur  furere,  sed  somniare ;  ideo  et  prudentes, 
si  quando  sumus;  sapore  enim  nosirum,  licet 
obumbrclur,  non  lamen  exsiinguilur,  nisi  quod  et 
ipsum  potest  videri  vacare  lunc.  Exsiasin  autcm 
hoc  quoque  operari  de  suo  proprio,  ut  sic  nobis 
imagines  sapienliae  inferat,  quemadmodum  et  er- 
Toris.  »  Brevior  vero  el  institulo  aucloris  magis 
conformis  est  illa  quoe  habetur  ejus'lem  iib.  cap.  2, 
ubi  de  codem  Adamo  loquilur :  »  Cccidil,  inquit, 
exstasis  supcr  illum,  sancti  Spiritus  vis,  operatrix 
prophetiae,  »  et  cap.  21  :  «  In  illum  Deus  amen- 
liam  immisit,  spirilalom  vim  qua  constat  prophe- 
tia.  >  Atqui  prius  illud  exstaseos  genus  aliquomodo 
in  Adamo  agnosci  poluit,  posterius  hoc  non  item; 
utpote  quod  pertinere  viJeatur  ad  Montani,  Priscae 
ac  Maximillac  enthusiasmos  comproK>andos  :  quos 
ia  exstasi  et  utamentes  loqui  solere  contitebantur 
ipsorum  discipuli,  et  intcr  eos  poslmcdinm  aetaiem 
jpse  Terlullianus.  Huc  perlinet  illud  dc  Prisca  aut 
Baximilla  ejusdem  lib.  de  Anima,  c.  9  :  «  Est 
kodie  soror  apud  nos  revelationum  charismata 
sorlita,  quas  in  ecclesia,  inter  Dominica  solemnia, 
per  exsiasin  in  spiritu  patitur.  »  Hoc  est  enim 
qaod  sibi  vult  lib.  iv  adv.  Marc.  c.  22,  1 133  ubi 
explicans  illud,  Luc.  ix,  de  Petro  :  Sed  nesciens 
^id  dicerct :  «Quomodo,  inquit,  nesciens?  utrum- 
ne  simplici  errore,  an  irraiione  (qua  significa- 
lione  eliam  dixit,  lib.  adv,  Praxean,  cap.  15,  nc- 
que  Pelrum  et  Joannem  ct  Jacobum  visioncm  Dci 
sine  irratione  et  amentia  experlos  esse)  quim  dc- 
fendimus  in  causa  nova)  prophetiae,  gralia)  rxstasin, 
id  esi  amentiam  convcnire.  In  spiriiu  cnim  homo 
consliiulus,   praesertim  cum  gloriam  Dei  conspicit, 

LIBRI  ADVERSUS  APOLLONIUM  NOTULiE 


facere  illud  de  Petro  :  Nesciens  quid  diceret.  Alii 
illud  referri  malunt  ad  locutionem  inconsideralara, 
uti  solent  animo  1131  consternali,  eoquod  adda- 
tur  apud  Marcum  :  Erant  enim  timore  exterriti ;  ei 
illud  certum  est,  nihil  ibi  Petrum  prophetasse.  Porro 
nititur  quidcm  ciiam  auctor  ad  ejusdem  novae  pro- 
phelife  coufirmalionem  dclorquere  locum  Apost. 
I  Cor.  XIV,  his  verbis,  lib.  adv,  Marc,  cap.  8  : 
c  Edat  aliquem  psalmum,  aliquam  visionem,  aliquara 
oralionem  dumlaxal  spiritalem  in  exstasi,  id  est 
anieiJtia;  si  qua  linguae  inierprctatio  accesserit. 
Probet  eiiam  mihi  mulierem  apud  se  prophelasse, 
ex  illis  suis  sanclioribus  feminis,  magmdicam.  » 
Yerum  prajlerquam  quod  illud,  m  exstasiy  ibi  non 
legalur  apud  Apostolum,  ac  quod  dicatur  ibidem  : 

CEt  spiritus  prophetarum  propheiissubjectus  est;  ex 
proximis  Aposloli  verbis  Montanum  et  proinde  Ter* 
tullianum  refutal  B.  Hieron.  Prolog.  Comment.  in 
Habacuc  :  «  Prophetae,  inquit,  visio  est,  et,  adver- 
sus  Monlani  dogmii  pervorsum,  intelligit  quod^videt, 
nec  ul  amens  loquiiur,  ncc  in  morem  insanienlium 
feminarum,  dat  sine  mente  sonum.  Unde  et  Apo- 
stolus  jubet,  ut  si  prophetantibus  aliis,  alii  fuerit 
revclatum,  taceanl  qui  prius  loquebantur.  »  Ex  quo 
intelligilur,  cura  quis  voluntate  reticct,  ct  alteri  lo- 
cum  dal  adloquendum,  possc  el  loqui  el  tacere  cum 
velit.  Qui  autcm  in  exstasiy  id  est  invitus,  loquitur, 
nec  tacere,  nec  loqui  in  sua  potestate  habet.  Eo- 
dem  perlinet  etiam  illud  ejusdem  Prologo  ia  Na- 
hum  prophelam  :  Non  enim  loquilur  in  Ixaxiaei,  ut 
Montanus  el  Prisca  Maximiliaque  delirant,  sed  quod 
proplielat,  liber  est  visionis  intelligenlis  universa 
quae  loquilur.  » 


EX  B.  UIER.    CATAL. 

Specialitcr  autem  adversus  Ecclesiam,    inquiunt  n 
illi  locis  supra  citatis  de   Tertulliano,  texuit   volu- 
mina,  de  Exstasi  libros  sex,  et  seplimum  adversus 
Apollomum. 

Apollonius,  inquil  B.  Hieron.^  vir  disertissimus, 
scripsit  adversus  Montanum,  Priscillam  et  Maxi- 
niillam  insigne  et  longum  voluraen,  in  quo  asserit 
Mootanum  et  insanas  vates  perisse  suspendio,  et 
multa  alia.  In  quibus  dc  Priscilla  et  Maximilla  re- 
fert  :  c  Si  negant  eas  acccpisse  munera,  confi- 
tcantur     non    esse    prophelas    qui    accipiunt ;  ck 

Patrol.  II. 


ET  NICEPIiORO. 

miile  hoc  tcstibus  probabo.  Sed  et  ex  aliis  fructi- 
bus  probanlur  prophetse :  dic  mihi,  crinem  fucat 
prophela,  slibio  oculos  linit?  propheta  vestibus 
et  gemmis  ornatur?  prophcta  labula  ludit  ci 
tesscris?  prophela  foenus  accipit?  Respondeanl 
ulrum  hoc  fieri  liceat,  an  non.  Meum  est  pro- 
bare  {sic  enim  lego  pro,  approbare)  quid  fecc- 
rinl.  >  Dicit  in  eoJem  libro  quadragesimum 
esse  annum,  usquc  ad  lempus  quo  ipse  scribcbat 
librum,  ex  quo  ha^rcsis  Calaphrygarum  habuerit 
cxordium.    Tertullianus   scx    voluminibus    adver- 

38 


1195  AD  6ENUINA  TERTULLIANI  OPERA  11% 

sns  Ecclesiam   editis  quse  scripsit    ntp\  IxaraaEco^,  f^  Floruil  autem  Apollonius  sub  Gommodo  Severo- 
septimum  proprie  Adversus  Apollonium  elaboravit,      que  imperatoribus. 
in  quo  omnia  quae  ille  arguit,  conatur  defendere. 

Duabus  de  causis    mihi  persuasum    est   libmm  meliora  atque  majora.  »   Adyersus  fucos   criDium 

hunc  adversus  Apollonium  cum  sex  prsecedeotibus,  et  oculorum    slibio   iufectionem,   quam  tamen  in 

non  modo  Latine,  sed  et  primo  Grsece  editos.  Pri-  propheiissis    istis  videlur  defendisse,    agit  nomi- 

mum,     quod  Grsecus    fuerit   et  Grsece   scripserit  natim  iib.  de  Habitu  muliebri,  c.    4,  et   aperlius 

Apollonius^   utpote   allus   ab    eo  quem    deinceps  lib.  de  Cultu  feminarum,  c.  5,  agens  contra  eaa 

B.   Hieron.   Romanum    senatorem     commemorat,  c  quse  oculos  fuligine  coilinunt;  >»  reprehendeotes 

tnm  quod  is  Graece  tilulum  recitet  irep\    Ixariaettc.  arlificem  Deum  quem  emendant;  et  cap.   6,   «  eas 

Noluit  tamen  in  primis  fragmentis  cunjungere  quod  quse  croco  capiilum  vertunt,  male    sibi   flammeo 

contra  Ecclesiam  scripti  sint.  capiti  auspicantcSf  et  cerebro  pemicicm  afferentes.» 

Porro  cum    asserat    B.    Hieron.    Tertullianum  Adversus  vestium  et  gemmarum  oraatum,  quem 

omnia  quse  ApoUonius  arguit,  conatnm  defendere,  etiam  in  illis  tolerabat,  agit  idem  ct  lib.  de  Pal- 

invenimus  verissimum    esse  quod   scripsit   de  illo  lio,  cap.  4,  et  loio  libro  de  Habitu  muliebri,  pecu- 

B.  Aug.  lib.   de  Hceres,^  ad   Quodvultaeumf  quod  liariter  vero  de   gemmis,  cap.   6.    Tabularum  lu- 

transierit  TertuIIianus  ad  Gatapbrygas,  quos   ante  dum  et  tesserarum,  quem  hic  non  reprobat,  qaasi 

destruxeral.  In  primis  enim  supra'  lib.   ae  Prasscr.  aliud  agens,  in  propheiis  sive  docloribus  tacite  re- 

adv,  hasr.  c.  52,  haer.  21,  disertis  verbis   hsereticos  prehendit  lib.  de  Carne  Christi,  c.  7,  in  haec  ver- 

vocat,    c  qui    dicuntur  secundum   Phrygas,   etc,  B  ^^  :   *   Oro  te,  Apclles,  vel  te,  Marcion,  si   forte 

qui  dicebant  in  apostolis  quidem  Spiritum  sanctnm  labula  ludens,  elc,   tali  nuntio  avocaretis,   etc  i 

fuisse,  Paracletum  non  fuisse ;    et  Paracletum  plu-  Denique  de  foenoris  fructu  a  Ghristo,  quod   tameo 

ra  in  Montano  dixisse ,  quam   Ghristum  in  Evan-  accipiebat  Montanus,  interdicto  Luc.  vi,  agit  ktis- 

gelium    protuUsse;  nec   tantum  plura,  sed  etiam  sime  lib.  iv  adv,  Marc,  c  17. 

OPERUM  PLURIUM  QUiE  DESIDERANTUR 
MENTIO,   EX  IISDEM    B.  HIERONYMI    ET   NICEPHORI    LOCIS,   AC   VINCENTIO. 

Fertur,  inquit  de  Tertulliano  B.  Hieron.,   vixisse  scriptis  a  majoribus  accepissent,  in  litteras  relatis, 

usque  ad  decrepitam  aetatem,  et  multa  quae  non  ex»  libros  plurimos  posleritati  reliquerunt.  Quibus  Caios 

stant,  opuscula  condidisse.  et    TertuIIianus    merito     sunt   adnumerandi^    qni 

Sed  et  alii  plures,  inquit  Nicephorus,  Ghristiano  plurima   119G  certe  et   pulcherrima    edideruot 

plane  animo  pro  fide  nostra  decertarunt,  et  adversus  scripta,  quae  sigillaiim  recensere  praesentis  institati 

haereseis  depugnarunt;  Ecclesiseque  statuac  moribus  non  est.  Scripsit  autem  de  pudicitia,  etc,  et  plu- 

1135  receptis,  aliisque  quse  vel  scriptis  vel  sine  res  alios. 

Haotenus  illi.  Et  vero     rtinam   cxstaret  Index  C  Gataphrygas,  et  ab  aliis  adsertoribus  Ecdesiae  ca- 

Septimii  Tertullianij  cujus  supra  fit  mentio  in  fra-  thoiicae     superali   sunt.    c  Sabellius  enim    molto 

gmento  Libri  de  Vestibus  Aaron !  non  dubium  quin  post    tempore  hseresim    suam  coepit,    intermedio 

muliorum  praeterea  scriptorum  ejus  fieret  mentio.  nempe  inter  Novatianos  et  Donatisias,  quod  ^el  ex 

An  veroplurascripserit  adversus  hsereiicos,  dubitare  setate  Dionysii  Alexandrini  manifestum  fit,  qai  pri- 

me  fecit  aliquando,  de  eo  scribit  Yincentius  Lirinen-  mus    adversus    Sabellium   scripsit,    B.    Cypriano 

sis  :  c  Sciunt  Marciones,  Apelles^  Praxeoe,  Hermo-  coaetaneus,    sed    junior.   Atque   adeo    aut  aliquis 

genes,  Judasi,  Gentiles,  Gnostici,  cseterique  quorum  alius  haereticus  in   locum  ejus  suppleri  debet,  ant 

ille  blasphemias  multis  ac  magnis  voluminum  suo-  certe  castigandus  sit  Optatus,  Praxeas,  SabelUamu 

rum  molibus,  velut  quibusdam  fuiminibusevertjt.  i  eo  quod  Sabeliius  cam  haeresin   ex  parte    resosd- 

Verum,  cum  animadverli   omissos  ibi  Valentinia-  tarit,    cum  coniendit    Palrem,  Filium    et     Spiri- 

nos  et  Quintillam,   aliosque  numero   25,  quorum  tum  sanclum  unicam  divinilaiis  ouaiay  et  hypostasia 

catalogum  recenset  lib.  de  Prosscript.  adv,   hceret.  fuisse.  Caeterum,  ul  de  iis  libris   etiam  aliqoid   di- 

a  cap.  45,  usaue  ad  finem ;  eosque  adversus   quos  camus  qui    perperam  Tertulliano  adscribuntor  ab 

scripsit  VAyri  de  Anima  partem  posteriorem,  Simo-  Erasmo  IX  tomo  operum   B.   Hieron.,  in   primis, 

nem  Samaritam^Carpocratem,  Menandrum  et  alios,  cur  illi  adscribi  non  possit  liber   de  vera  Circumd' 

gsrsuasum    babeo    nihil    talo    hodie     desiderari.  sione,  supra    diximus    in    fragmentis,    Qiutsi.  de 

uare  et  B.  Optatum  Milevil.,  lib.   i  advers.  Par-  Circumsisione.  Multo  vero  minus  adridet  stylus  li- 

menianum,  corruptum  esse  cxistimo,  dum  legitur  :  bri  ad  amicum  asgrotum,  et  etiam  ibi    Scriptm 

«  Marcio,    Praxeas,  Sabellius  et  c«teri   tempori- n  citantur  juxta   edilionem  B.    Hieronymi;    denique 

bus    suis    a  Victorino   PicUviensi,   et    Zephyrino  ^  nullum  dialogura  scripsisse  legitur  Tertullianus. 
Urbico,  et    TertuIIiaoo    Garthaginiensi    usque  ad 

FRAGMENTUM 

IN  QUO  DISCREPARET  A  PSYCHICII^  TERTULLIANUS  MONTANISTA. 

Auctor  libri  cui   titulus  Prmdestinatus,    lib.   i,  psit  Tertullianus,    presbyter   Garthaginiensis.   Qoi 

qni  est  de  Hasresibus,  n.  26,  hsec  ad  verbum  re-  cum  omoia  bene  et  prime  et  incomparabiliter  scrip- 

fert :    «  Scripsit  contra  eos  (Montauistas  seu  Ga-  serit,  in  hoc  solum  se  reprehensibilem  fecit,  qnod 

laphrygas)  librum  sanctus  Soter,  papa  Urbis,   et  Montanum  defendit,   agens  contra  Soterem,  supra 

ApoIIonius  Ephesiorum  antistes.  Gontra  quos  scri-  dictum  Urbis  papam,  asserens  falsa  esse  de   san- 


1197 


APPBNDIX  V.  -  D.  CORBINIANI  THOHfi  ADNOT. 


1198 


gttiae  iafaatis,  Triaitatem  ia  uoitate  deitatis,  poeni-  a  coadadere  licet  cum  Doelliagero  (Origin.  du  Chri- 


tentiam  apsis,  mysteriis  eisdem  unum  pascba  nobis- 
cum.  Hoc  solam  discrepa  mus^  inqait,  quod  se^ 
cundas  nuptias  non  recipimus,etprophetiam  Mon- 
tani  de  futuro  judicio  non  recusdmus.  Objiciunt  qoi- 
dam  TertuUiano,  quod  animam  ex  traduce,  id  estani- 
mam  dixerit  iia  gigni  ex  anima,  sicut  ex  corporibus 
corpus;  quod  catbolica  fides  yehementer  execra- 
tur.  » 

Yerba  Tertulliani,  quae  modo  exscripsimus ,  in 
operibus  ejus  qnae  exstant  non  reperiuntur.  Hinc 


stian.  t.  I,  c.  27,  trad.  L.  Bor6)f  ea  excerpta 
fuisse  ex  opere  quodam  nostri  auctoris  Montanist» 
jampridem  amisso.  At  quilibet,  nemine  monente, 
facile  videt  Tertullianum,  non  faisse  Soteris  Pape 
impugnatorem  coaevum,  nec,  ut  quidam  asserue- 
ruot,  Terlallianistas  a  S.  Papa  damnatos,  siquidem 
liquido  constat,  Tertulliaaum  post  triginta  prope 
annos  ab  obitu  Soteris  hseresim  Monlani  amplexatum 
fuisse.  Edd. 


APPENDIX  QUINTA. 


IN  LIBROS  TERTULUAMl 

DE  BAPTISMO  ET  POENITENTIA 

ADNOTATIONES  R.    P.   D.    CORBINIANI  THOMiB,    MONACHI  BENEDICTINI,    E    CONGREGATiONE  S.    SPIRITUS 

IN   BAVARU. 


MONITUM. 

Domnus  Corbinianus  Thomas,  Augustse  Yindelico- 
rum  anno  1694  natus,  monachum  induit  in  imperiali 
monasterio  Elchingensi,  anno  1715. 

Multos  annos  in  Universitate  Salisburgensi,  ma* 
gna  doctrinae  fama,  mathematicas  tradidit  discipli- 
nas.  Postea  sacrse  theologise  professor  cooptatus, 
omniam,  sicut  prius,  sibi  conciliavit  admirationem. 
Dum  bis  rite  obeundis  muneribus  insudaret,  plu- 
rima  nihilominus  elegantissima  doctissimaque  opera 
diversi  generis  in.  lucem  edidit,  quorum  catalogum 
reprsesentat  D.  Ziegelbauer.,  in  sua  Hist,  rei  litter. 
llSy  Ord.  S.  Bened,  t.  II,  p.  220;  t.  lY,  p.  265, 
304,  311.  Yid.  eiiam  Biblioth.  ginir.  des  icrivains 
deVOrd.  de  S.  BenoU,  t.  III,  p.  134. 

Nec  his  contenius  fuit  Thomas  noster ;  namque 
attendens,  ut  ipse  ait,  «  quod  ea  (SS.  Patrum  leo- 
tio)  clericis  praeseriim  in  omnem  setatem  summe 
proficoa  ac  delectabilis...  esset,  »  Tertullianum  ag- 
gressns  est,  et  librum  de  Pra^scriptionibus,  atque 
de  Baptismo  et  Pcenitentia  publici  juris  fecit(Sali8- 
Imrgi,  1752,  1755).  Sed,  c  ut  afer  (l)eja8dem(Te^ 
toUiani)  stylus  velut  exuslse  illius  Carthaginis  fa^ 
Tillis  nonnunquam  obsitus  et  obscuratus  est,  quam- 
qaam  ii  quoque  qui  eumdem  carpunt,  mire  se  ab 
eodem  capi  nonnunqaam  ipsi  fatentur ;  ita  plerse- 
que  ejus  sententiae  lucem  sibi  infundi  jure  postu- 
lant :  idque  eo  magis,  quod  hic  auftor  yetustissi- 
mns,  ac  ex  Latinis  unus  sit  quem  sibi  ex  recondi- 
tisfiima  iila  setate  prope  integmm  vindicavit  poste- 
ritas,  ex  quo  disciplina  illorum  tempomm,  rnaxi* 

(1)  Prsefat.  ad  lib.  de  Bapt.  et  Pcenit. 


D  meque  in  ecclesiis  Africanis,  quae  primam  originem 
suam  debent  Romanse,  atque  adeo  ab  hac  primitui 
illam  acceperant,  ad  nostram  usque  notitiam  pro- 
fecta  fuit :  quse  res  sane  in  theologia  dogmatica 
haud  parvi  momenti  sestimanda  est.  »  Inde  adnota- 
tiones  quamplurimae ,  quibus  Terlulliani  tres  hos 
libros  adoroavit  D.  ThomaS;  quasque  ad  calcem 
hujus  tomi  secundi  rejicere  debuimus,  siquidem 
11 89  tardius  in  nostras  manus  pervenerunt,  ut 
m>  quseque  loco  insererentur.  Si  quis  forte  que- 
mnr  quod  notse  illse  c  velut  spiculo  minuta  qnse- 
que  conquirant,  »  respondet  D.  Thomas  se  c  non 
doctis  h8ec  scripsisse,  sed  docendis ;  »  quibus  addit 
^  «  etiam  multo  leviora  quandoque  sat  negotii  faces* 
^  sere  posse.  »  Aliquot  tamen  notulas  passim  omisi- 
mus,  brevitatis  causa ;  at,  lectoris  utilitati  simul  et 
voluptati  consulentes,  intercalarem  retinuimus  dis- 
sertationem  ad  baptismum  et  poenitentiam  spectan- 
tem,  duasque  alias  de  usu  et  auctoritate  Tertul* 
lianif  breviores  tantum  ac  jejuniores,  interdum  etiam 
extra  scopum  vagantes,  utcumqae  licuit,  prooemio 
refundendas  caravimos. 

Cur  autem  speciatim  libros  de  Baptismo  et  de 
Poenitentia  vulgaverit  et  adnotaverit  D.  Thomas 
noster,  ab  ipso  discimus,  in  supra  dicta  prsefaiio- 
ne :  c  Hunc  igitur  aactoreniy  inquit,  studiosorum 
manibus  inserere  volui,  tum  nt  quis  baptismi  el 
poenitentise  sacramentorum ,  ad  salutem  maxime 
necessariorum ,  in  primitiva  Ecclesia  ejusque  al- 
^ro  mox  seculo^  cam  traditiones  adhuc  recentes 
ettnt  minimeque  suspectse  esse  poterant,  asus  fae- 


^- 


r*v; 


in9 


AD  GBNUWA  TBRTOLLIANI  OPERA. 


\m 


rlt ,  nonnihil  accuralins  penpiciant ;  lum  ut  anti-  ^  immorari,  non  tamen  uni  cidemqne  penitm  inmori  « 
qnorum  Patrum  scripta  non  curnm  nimisque  pro-  discmt ;  sic  enioi  iilis  debita  ffistimatio,!  hisque  ipsit 
pcranter   transmitterc ,   sed    iisdem    paulo  magis     iogcns  utilitas  voluptasque  accedet.  »  Edd. 


ELENCHUS   CAPITUM 

LIBRI  DE  BAPTISDIO 


Gaputl.  Ulilitatem  et  occasiouem  hujus  scriptio- 
ms  aperit. 

II.  lacreduU  simplicitate  baptismi  et  magnitadioe 
efiectus  offenduDtur ,  quae  magis  admiraiioni  ipsi 
esse  deberent. 

III.  Elcmento  aquae  jam  in  mundi  primordiis  sia- 
gularcm  vim  et  effaciam  animandi  inscrtam  fuisse 
demonslrat. 

IV.  Elementum  aquseprae  caeteris,  ut  ad  sancti- 
ficandam  animam  assumeretur,  idoneum  fulsse  os- 
tendit. 

Y.  Majori  utique  jure  a  Christianis,  quam  geo- 
tilibus,  vim  expiandi  peccaia,  in  aqua  constitui 
docet. 

YI.  In  aqua  per  baptismum  emondatos  ad  majora 
.  Spiritus  sancii  dona  nos  prseparari  docet. 

YII.  De  unclione  post  baptismum  adhiberi  con- 
sucta. 

YUI.  Dc  [imposilione  maauum  post  baplismum^ 
illiusque  signiOcatione. 

IX.  Yariis  baptismus  Oguris  in  Ycteri  Testamento 
prsemonstratur,  et  in  Novo  confirmatur. 

X.  Quomodo  Gbristi  baptismus  differat  a  boplisao 
Joanuis? 

XI.  Gbristum  non  quidem  per  semet,  attamen^Kr 
aposiolos  bapiixasse. 

XII.  An  apostoli  etiam  ipsi,  et  quo  baptismo  abluti 
fuerint  ? 

XIII.  Dc  necessitate  baptismi  omnibas  hooiinibas 
inducta. 

XIV.  Quomodo  intelligendum  sit  illud  S.  Pauli  1 
Cor.  I,  17,  Non  misit  me  Christui  baptizare^  etc? 

XY.  Unum  aquse  baptismum  esse,  ac  proindeiie- 
■rari  non  posse. 

XYII.  De  baptismo  sanguiois. 

XYII.  De  ministro  bapiismi  ordinario  et  extraor- 
dinaho. 

XVIII.  De  subjecto  baptismi. 

XIX.  De  tempore  baptismi  conferendi. 

XX.  De  prffiparaiione  ad  baptismum  necessa- 
ria. 

Notas  ad  caputprimum, 

Aquoi  nostras.  Yu^garid  nimirum  ac  elementaris, 
ceu  quotidianis  nostris  usibus  ubivis  obvise,  et  pro 
baptismo,  ad  salutem  nostram  tam  necesaario,  pa- 
ratu  facillimse. 

Quia.  Prope  est  ut  malim  quagj  videlicet  aquce. 


Delictis.  Non  pcccati  tantum  originalis  (uaom 
enim  idemque  id  in  omnibus  est),  sed  personalium 
qaoque,  ul  infra  cap.  5. 
B  Cascitatis.  Sicut  cnim  cascitas  est  quaedam  mors 
oculi  carnalis,  cumdem  omni  suo  vigore  ac  velut 
vila  orbans,  sic  e  contrario  per  baptismam  anims 
oculo,  per  peccatum  1139^excaecato,  visus  resti* 
tuitur,  isque  nova  gratiae  luce  perfunditur,  nt  adeo 
de  baptizatis  illud  Apostoli  ad  Eph.  v,  v,  8,  vere 
dici  possit :  Eratis  aliquando  tenebrasy  nunc  autem 
Lux  in  Domino.  Unde  facile  intelligitur  illud  Gle- 
mentis  Alex.  lib.  i  Pasdagog.  cap.  6,  dictum  : 
BaicTil^6{Acvoi  9a>Ttli6[ji£0a  ,  ^ coti^^^voi  ulonoiou^ue*  , 
uIo7Coiou(X€voi  TeXeiou^tOa  ,  TeXEtou(tEVOi  diroAava- 
TtCo(xe6a,  i.  e.  BaptixMti  illuminamur,  illuminati  in 
filios  adoptamur,  adoptati  perficimur,  perfecti  im- 
mortales  reddimur.  Et  mox  baptismum  ^ciTiajia, 
illuminationem^  appellal,  «  per  quam,  sanctam  il- 
C  iam  et  salutarem  luccm  intuemur,  boc  ost,  per 
quam  id  quod  est  divinum»  perspicimus ;  sed  de  hqc 
fortasse  alibi . 

Liberamur.  Alque  ideo  hoc  Sacramentum  felix 
esse  dixit,  quod  nos  nimirum  sic  felices  reddat« 

Digestum.  Subslantive  hic  accipilur,  ut  apud 
JGtos  Digestum  Vetus  et  novum ;  sic  ctiam  Koster, 
1.  IV  adv.  Marc.  c.  3,  Littcras  Digesta  vocat,  eo 
quod  in  illis  fidei  noslrae  doclrina  suo  ordlne  di%tii- 
bata  alquc  digesta  habcatur, 

Cum  maxitne.  Seu  quam  maxime,  ut  apud  Gic. 
pro  Cluentio  et  alibi. 

Formantur.  Pro  informantur,  seu  pleniori  qua- 
dam  mysteriorum  fidei  notitia  imbuuntur. 

Portant.  Loquitur  de  iis  qui  in  Ode  adhuc  rudes 
sunt,  ncque  rationcs,  cur  credant,  dare  possunt, 
D  ac  fontes,  ex  quibus  fides  ipsa  profluit  et  vias  tra- 
ditionum,  per  quas  ad  nos  veritales  credewlse  de- 
fliixere,  ignorant  :  iiaque  fidei  inteniato!  (aondam 
satis  examinatae),  attamen  probabili  (ab  aliis,  ni- 
mirum  magistris  suis,  approbata^,  et  reipsa  eiiam 
a  cunciis  approband8e),a  prima  puerilia  eidem  innu- 
triii,  per  imperitiam,  seu  cx  dcfectu  plenioris  notin 
tise,'  simpliciter  inhaerent. 

Istic.  Carthagine  nimirum  in  Africa,  ubi  Tertol- 
lianus  heec  scribens  agebat. 

Caiana  hasresi.  De  propudiosissiaia  haec  haeresi 
vide  Teriullianum  nostrum  de  Prxscript.  cap.  33  et 
47.  Hos  autem  Caianieos,  seu  Caianitas,  inter  alios 


1201 


APPENDIX  V.  —  D.  CORBINIANI   THOM/S  ADNOT. 


1202 


SU08  errores  omncm  baptismi  vim  suslulisse,   S.  1  veneni,  reliquos  etiam  maximos  serpentes  vincal^ 


Aug.  in  1.  de  Hceresi,  ad  QuodvuU*  hser.  15  perhi- 
bet. 

Venenatissima.  ViruleDtissimum  rcptile,  Latinis 
vipera^  quasi  vivipara,  appellatum,  quod  noo,  alio- 
rum  serpenlum  instar,  ova,  sed  vivos  fostus  exclu- 
dat :  vel,  ul  Marlioius  in  Lexic.  ait,  quod  vepreiii 
(namque  Veteres  vipre,  pro  vepre,  dixisse  ferunt) 
amet  :  vel  quod  vi  pariat,  sobole  tam  laboriosi 
partus  velut  pertaesa,  ac  ipsum  proi.n  matris  ute* 
rum,  quasi  per  summam  impietatem,  erodenle  :  ut 
adeo  Pierius,  1.  xiu,  lit.  de  Vipera,  ab  -figyplio- 
rum  sacerdotibus  filios,  adversus  matrem  conspi- 
ranles,  per  viperce  hieroglyphicum  dcnolatos  fuisse 
testetur.  Sed  et  apud  Graecos  quidam   viperam  id- 


et  hominem,  ni  fugerit,  solo  halitUt  quin  et  si  prior 
ille  hunc  viderit,  vel  aspectu  enecare  soleat.  Et 
haec  veterum  communis  persuasio  erat,  ut  apud 
i£lian.  de  Hist.  anim.  I.  ii,  c.  ^  et  7,  ncc  minua 
Plin.  H.  N.  I.  vui,  c.  21,  videre  est.  Certe  autem 
Deus  per  Jeremiam  c.  viii,  v.  17,  velut  maximam 
plagam  Judaeis  comminatur  :  Ecce  ^go  mittam  VO' 
his  a>33rs3r  D^tt^nJ  (quod  Vulgata  per  regulos  serpen- 
teSf  LXX  vero  per  5f£i;  Oavaxouvxa;,  serpente$ 
lethiferos,  rcddunt)  quibus  non  est  incantatiOy  seu 
contra  quos  nuUum  magicae  artis  carmcn  proficit. 

£x  galii  gallinacei,  jam  annosi,  ovo  cxcludi  aiunt. 
Exhibentur  enimvero  in  quibusdam  Museis,  ut 
ipse  non  scmel  vidi,  basiliscit  bipcdcs,  allali,  ser- 


circo   ^x^ovav   diclam  esse  volunt,  napa  xb  ^^^iv   h  g  pcntina  cauda  insignes,  et  a  forma  galli  gallinacei 


lauTfj  T^jv  -YovTiv  iypi  Oavdcrou  :  quod  in  utero  suo 
fostum  usque  ad  interitum  suum  contineat.  At 
nimia}  huic  vcterum  credulitati  experientia,  ut  jam 
oiim  Theophrastus  advertit,  reclamat.  Cicterum 
textum  illum  sic  quidam,  nec  male,  interpuQguot  : 
vipera,  venenatissima  doctrina  sua^  etc.  Denique 
autem,  quam  viperce  Domine  denotat,  mox  inferius 
aperte,  nomineque  suo  prodit. 

Rapuit.  Corripuity  vcl  ad  se,  suamque  pcstilen- 
tissimam  haeresin,  rapuit. 

Naturam.  Viperarum  scilicet. 

Fere.  Aiii  fera,  quod  Junio  jure  displicet.  Itaque 
fere  hic  pro  plerumque  omnino  retinendum. 

Aspides.     'A<j7cU,  loo{,    Grcecis  clypeum  proprie 


non  valde,  nisi  quod  implumcs  sint,  alieni :  quos 
tamen  aUi  rajas  pisces  ex  miuorum  genere  esse,  ac 
in  illam  figuram  artificioso  dolo  accommodari  sole- 
re,  affirmant.  Ccrle  autcm  a  veteribus,  PUnio,  M- 
Uano,  SoUno,  etc.,  non  inter  aves,  sed  veros  ser" 
pentes  referri  constat.  Denique  vero  insigniores 
nostrorum  temporum  medici  et  philosophi  Easir 
liscoSf  eorumque  praecipue  natales,  ad  fabulas 
amandare  non  verentur. 

Sectantur.  In  arenosis  enim  desertis,  saxosis 
montibus,  ac  maxime  in  veterum  sedificiorum  rui- 
nis,  praecipue  stabulari  dicuntur. 

Nascimur.  Inter  Sibyllina  oracula  circumfertur 
Sibylla^  Erythreo!,  vcl,  ul  aUi   maUml,    Cumanoi^ 


significat.    Atque     inde    Aristophanis    SchoUastes  Q  carnem  quoddam  acrostichum,  viginti  septem  ver- 


aspides  quoddam  scrpcnlum  genus  dictum  putat, 
oii  Tb  et;  xuxXou?  koXXou?  £Xiaao(Ji£vov,  propterea 
iiuod  in  multos  circulos  convolui  soleat,  hacque  sua 
convolutione  orbicularem  figuram,  quaUs  tunc 
communiter  clypeis  erat,  inducre.  Quanta  autem 
veneni  vis  aspidibus  sit,  vel  jsolum  id  documento 
esse  potest,  quod  Kircherus  Mun.  subterr.  \.  i\, 
sect.  1,  c.  3,  4e  sodaUum  suorum  quodam  refert : 
c  qui  cum  aspidem  in  arbore  sedentcm  percuteret, 
iUa  vel  solo  halitu  ita  perculientem  intoxicavit,  ut 
sideratione  quadam  homincm  toto  1  1 40  Iriennio 
immobUem  redderet,  ex  qua  et,  nuUo  remedio  taU 
veneno  pari,  posimodum  occubuit.  >  Uaec  ille.  Sane 


sibus  comprehensum,  cujus  initium  hoc  est  : 

iXOTS. 

Cum  ergo  iytfih^  Graeds  piscem  significei,  qui- 
dam  antiqui  PP.  Christum  ?x^uv  appellarunt  :  «  In 
quo  nomine  (ait  S.  Aug.  1.  xviii,  de  C.  D.  c.  23)  my»- 
lice  inleUigitur  Clwistus,  eo  quod  in  hujus  mortt*- 
litatis  abysso,  velut  in  aquaritm  profunditate,  Ti- 
vus,  hoc  est,  sine  peccato,  esse  potuerit.  » 

Ucet  autem  hsec  oracula  ab  aatiquis  PP.  Justino 
M.,  TheophUo  Antioch.,  Athenagora,  Glemente 
Alexandr.,  Eusebio,  Lactantio,  etc,  magni  habita» 
atque  contra  Gentiles,  fortium  telorum  inst«r, 
contorta  fuerint,  attamen  ipsis  quoque  genUlilius, 


etiam    Cieopatram  morsu   aspidis,    buamet    manu  j  n  -      i  *      ^     ii 

.    •     j      *  r  «   ««.r.«««*:K„-  i* nou  taulum  Celso  apud  Ong.  1.  v.  contr.   eumd., 

pectori   admotaj,    nec    jam   amphus   proficientibus  n"",      ^.        .    __  .a  ®,        i   *   n  «a 

n    n  A"     •  .    •         c  «.^r;»o    V*.   A..       sed  et  Dionysio  Hahcarnass.  1.  iv  Ant.  Rom.  c.  70, 

Psyllorum   remediis,  inlenisse,  Suelomus    tn  Au^      "^  •'  __       »  .  .     ' 


gusto  c.  17,   auclor  cst.  Non  igitur  mirum,  quod 

Deut.  xxxii,  v.^33,  venenum  aspidum  insanabilef  et 

PsaL  XIII,  V.  3,  universim  de  impiis,  Linguis  suis 

iolose  agebant,  venenum  aspidum  sub  labiis  eorum^ 

dicaiur.  De  insuperabUi  hujus  veneni   potenlia  vide 

quae  reverendiss.  nostcr  Calmetus,  in  Psal.  xc,  v. 

13,  et  Bochartus  in  Hieroz.  p.  ii,  1.  m,  c.  5  et  14, 

babent. 
Reguli.  Regulus  serpens,  Graecis  BaaiXCoxo;,  ideo 

dictus  esse  fertur,  quod  candida  in  fronte  macula, 

velut  regio    quodam  diademate,    praefulgeat,  vel 

quod,  cum  admodum  parvus  sit,  immanitate  tamen 


et  huic  quidem  Terentii  Varronis  aulhoritate  nixo, 
iUas  Sibyllarum  acrostichides  mere  supposititias 
esse  persuasum  erat :  quin  et  longe  commwajjPr  jam 
criticorum  sententia  habet,  diu  post  SftpPs,  et 
quidem  circa  A.  C.  130  sub  Hadriani  imperio  a 
quodam  Christiano,  ul  noslram  religionem  gentiU- 
bus  commendaret  (cujusmodi  piis  fraudU)us  ncc 
Apostolicam  aetatem  caruisse  ex  Euseb.  1.  iii  H.  E. 
c.  7,  aliisque  constat),  afficto  Sibyllas  nomine  pro- 
cusas  fuisse.  S.  Aug.  eod.  1.  xvhi,  c.  45,  de  iUis  sUb. 
dubitare  visus  est,  inquiens  :  «  Nisi  forte  quis  dixerit, 
ilias  prophetias  Christianos  finxisse  de  Christo,  qnse 


1203 


AD  GENUINA  TBRTULLIANI  OPERA 


1204 


Sibyllae   nomine,  vel   aliorum,  proferanlur,  »  elc.  H  dem  venenum,  nomenque  ipsum,  eiiam  viri  ((Jiitn- 


Similia  cap,  47  habet. 

Num  vero,  opponcs,  acrostichis  haec,  jam  ante 
Gbristum  natum  a  Gic.  I.  ii  de  Divin.  laudala 
Christiano  1141  adscribi  possil?  Repono  :  Equi- 
dem  Tullio  ejusmodi  carmen,  nomine  Sibylloe,  ne- 
quaquam  tamen  illud,  quod  tam  clare  Ghristum, 
sed  aliud,  quod  obscure  nescio  quem  regem  Roma- 
nis  imperitaturum  prsesagiebat,  notum  fuisse,  mul- 
torum  opinione  in  Julio  Ccesare,  regis  titulum  ta- 
cite  ambiente,  implendum.  Et  jam  percrebuerat 
fama  (ait*Sueton.  in  JuL  Cms,  c.  70)  L.  Cottam  XV 
^  virum  sententiam  dicturum,  ut,  quoniam  libris 
fatalibus  (Sibyllinis  ncmpe^  quorum  custodiam  et 
inspeclionem  uni  Collegio  XY  —  virali  demanda* 


tillani,  proh  pudor!  appellati)  sibi  alliniri  pasn 
fuissent.  Caeterum  S.  Epiph.  Hcer,  49,  Quintillam 
hanc  Priscillce  et  Maximillo!,  Montani  prophetissa- 
rum  collcgio  accenset :  al  Basnag.  in  Annal.  Politi' 
cO'Eccles.  ad  A.  C,  200,  n.  5.  duas  cjusdem  no- 
minis  femiuas  solerter  distinguit,  hancque  Mon- 
taoi,  in  Phrygia  Asise  Pepuzianorum  magistram, 
illam  vero  Tertulliani  nostri,  in  sola  Africa  collocat» 
Caianas  hceresi,  ut  supra  jam  monuerat,  addi- 
ctam. 

Monstrosissima.  Quippe  in  virorum  choro  princi- 
pem,  et  jam  supra  viperasy  aspidi,  et  regulo  compa- 
ratam. 

Jus  erat,  Universim  mulieribus  hoc  jus  adimit 


tam  fuisse  consleil)  continereturt  Parthos,  nisi  are-  B  S.  Paulus  1  Cor.  xiv,  34  et  seq.,  garralo  huie  ge- 


gey  non  posse  vinciy  Cassar  rex  appellarctur ;  quod 
idem  Suet.  mox  c.  80,  luculentius  confirmat.  Atqui 
iliud  ipsum  carmen  cujusdam  Sibylla^,  divino  oestro 
percitae,  fuisse,  Tullio  incredibile  videbatur :  a  Hoc 
scriptoris  est,  inquienti,  non  furentis  :  adhibentis 
diligentiam,  non  insani.  Atque  ego  quidem  citius 
adulatoris  cujusdam,  sibi  Caesaris  gratiam  aucupa- 
turi,  fuisse  crediderim.  »  Neque  aulem  acrostichum 
hoc  carminis  genus  tunc  ignotum  erat,  quippe  jam 
ab  Ennio,  qui  Gicerone  plusquam  60  annis  anti- 
quior  erat^  frequentatum,  atque  ab  eodemmet 
Tullio  ibid.  celebralum. 

Quid  vcro  ?  ais,  an  ab  antiquis  Patribus  spuria 
illa  oracula  contra  Judaeos  ac  gentiles,  ad  persua- 
dendum  veri  Messise  adventum  adducta,  aut  verius  ^ 
per  eadcm  illis  illusum  fuisse,  credamus  ?  Resp.  id 
bona  fide,  nec  inepte,  contra  gentiles  prsesertim, 
factam  fuisse,  nimirum  non  ut  authoritatem  hujus- 
modi  oraculis  conciliarenl,  sed  ea,  qua  apud  iilos 
jam  alias  pollebant,  instar  argumenti,  ut  vocamus, 
ad  hominem  uterentur.  Et  denique  primis  illis  Ec- 
clesiae  Patribus,  unice  nimirum  in  religione  vera, 
quoque  polerant  modo,  propaganda  defixis,  non 
vacabat  critici  examinc  ejusmodi  scripta  dijudi- 
care.  Quare  et  Hystaspis,  et  Mercurii  Trismegisti 
libris,  Actis  Pilati^  quibusdam  Evangeliis^  omuium 
jam  judicio  apocryphis,  non  raro  usos  fuisse  con- 
stat.  Quid  miremur  igilur,  TertuIIianum  quoque  ad 
illud  putatitiae  cujusdam  Sibyllae  acrostichum  j^Ilu- 
dere,  et  nos  pisciculos,  'lx6\5o5  nostri,  velulqueD 
raagni  Piscis^  Christi,  aemulos,  ab  eodem  appellari, 
ad  cujus  exemplum  baptisma  suscipimus,  et  in  aquis 
ejus  ad  spiritualem  animae  vitam  nascimur  ?  Caete- 
run4|S||ii  de  Sibyllis  plura  volei,  apud  Dupin,  BibU 
Nov.,  L  I,  p.  m.  28,  etc.  Gavcum,  de  Script.  Eccl. 
V.  Sibylla;  Basnage,  ad  An,  ante  Chr.  4,  Isaac  Vos- 
gium,  Blondellum,  Marckium,  Grassetum,  aliosque 
plures,  reperiet. 

Salvi  sumus.  In  fide,  quam  pcr  baptismum  sus- 
eepimus,  atque  professi  fuimus,  perseverando ;  nam 
qui  perseveraverit  usque  in  finem,  hic  salvus  erit. 
Matth,  XXIV,  13. 

Quintilla.  Obscura  cseteroquin  mulier,  nisi  ejus- 


neri,  et  sacros  fidelium  coeius  nimium  interturba- 
turo,  districte  silentium  imponens  :  c  Mulieres 
autem  in  ecclcsia  taceant ;  non  enim  permittitur 
eis  loqui,  sed  subditas  esse  viris  suis,  ctc,  »  adeo 
ut  ne  integre  quidem,  id  est,  cseteroquin  incorrupte, 
docendi  munus  illis  permittat.  Vide  infra  Cap.  X  TZ/, 
sub  fin.  Constat  autem  ex  hoc  loco,  Tertullianum, 
cum  haec  scribcret,  nondum  inter  Montanistas 
fuisse,  apud  quos  mulieribus  publice  prophetandi, 
ac  viros  ipsos  (indignum  !)  docendi,  facultas  etiam 
cum  plausu  concessa  erat,  ut  Qucest.  1 1 419  Crit.  V 
libro  TertuUiani  de  Prosscr,  a  nobis  praemissa, 
osteudimus. 

Auferens.  Baptismum  subtrahens,  sine  quo  lamen 
nemo  Christianus  fieri  potest. 

Notai  ad  caput  II. 

Constat.  Hsec  sententia  haerelicorum  pcrversita- 
tem  admirantis  est,  proindeque  6»>(jl0uttixw(  aeci- 
pienda,  quod  scilicet  ex  ipsis  fidei  nostrse  elementif 
tela  sibi  conira  nos  fabricare  laborent. 

Obduret^  i.  e.  pertinaces  ac  refractarios  reddat 

In  actu,  seu  actione  ip^a,  et  opere  exteriori. 

In  effectu.  Interiori  nempe,  ac  spirituali,  qui  est 
Gratia  Sacramentalis,  omnem  totius  naturae  vim, 
captumque  cxsuperans. 

Repromittitur.  Simpliciter  pro  promittitur,  ut 
passim  relractare  pro  tractare,  aliaque  ejusmodi 
composita,  pro  simplicibus  Noster  usurpare  soleL 

In  aqua.  In  aquam  putant  alii ;  sed  quid  vetat 
retinere  in  aqua  ?  Namque  TertuIUanus  de  baptismo 
immersivo  loquitur,  tunc  temporis  non  in  Africaois 
solum  Ecclcsiis,  scd  ferme  ubilibet  usitato,  io  quo 
baptizandi  non  tantum  in  aquam  immitti,  sed  etiam 
in  ea  demitti  toto  corpore  solebant.  Sed  nos  de  hoe 
baptismo  alibi. 

Tinctus.  Noster  perpetuo  pro  Grseco  baptizare 
tingere  ait. 

Resurgii.  Subila  enim  immersio,  atque  ex  aqoa 
baptismi  emersio,  non  eam,  quam  alias  balnea 
soleni,  munditiem  corpori,  at  multo  majorem  anime 
conciliat. 

EOy  pro  eopropter. 


1205 


APPENDIX  V.  —  D.  CORBINIANI  THOMiU  ADNOT. 


1208 


jEtemiiatis.  Seu  salutis  astemce,  cui  per  baptis-  a 
mum  initiamur. 

Solemnia.  Sacrum  solemne  Festo  (veleri  Gram- 
matico)  dicebatur,  quod  certis  temporibus  annisque 
(nnde  et  anniversaria,  quasi  anno  quolibet  vertente 
pra^ipue  celebranda)  fieri  solebat^  pro  poputo  . 
maxime,et  publico  sumptu,  ut  erant  i4^ona/ta,  Car' 
mentalia,  Quirinaliay  etc. 

Arcana,  Sacra  seclusa  vocabant  veteres,  Grseci  Mu- 
onfpia,  seu  abscondita,  Arcanum  anlem,  genus 
quoddam  Sacrorum  erat,  quod,  tcste  rursus  Festo, 
c  fiebat  ab  Auguribus,  adeo  remotum  a  noiitia 
vulgari,  ut  ne  litleris  quidem  vulgetur,  sed  per 
memoriam  successorum  celebretur.  »  Talia  erant, 


Gelsae  procnl  aspiee  frontis  honorem, 

Suggestumque  comae. 

Nonnunquam  etiam  pro  subministratione  acdpitaTi 
ut  rursus  apnd  TertuU.  1.  adv.  Hermog.  c.  i6: 
c  Si  mali  auctor  est  ipse,  qui  fecit,  plane  soeii 
materia  per  substanliae  suggestum.  » 

Exstruunt.  Indigitat  autem  bic  prsecipue  imma* 
nem  illum  ludorum,  vestium^  conviviorum,  etc.| 
luxum,  qui  in  quibusdam  sacris  geniiliam  adhibeii 
consueverat. 

Potestatem,  Enimvero  hsec  Dei  attributa  sunt, 
quae  se  invicem  maxime  commendant,  cum  in  infi- 
nila  Poientia  tanta  relueet  operum  divinorum  simif- 
plicitas,  in  tanta  simplidtate  infinita  Potestaa.  Sane 
vero  Auctor    naturae    brevissima  via,  nec  multo 


quae  seclusa  plebe  celebrabantur,  ut  Nyctelia.  apud      ,    ,  .,.,*..*. 

S.  August.  I.  y.  de  C.  D.  c.  9.  Itcm  Samo<Ara«a  B  ^■«'™"'«»!°™™  "??'"•''»"  «'"»^  nilul  factt  frustr.. 
Cabirorum.  seu  deorura  potenlium,  de  quibus  °<*°  "««H.pl.cat  enUa  «ne  nece8S.Ute,  etc.  sed 
Nosier  in  Apol.  cap.  7.  Eleusinia  in  Atlide,  etc.,  ob     *""°  PolcntMm  qnam  paucuisimw  med..8  adslnn- 


suam  turpitudinem  a^f»iTa  (infandd)  dicta  :  quibus 
accenseri  merentur  ea,  quae  apud  Romanos  Bonai 
DeoB  (lebant.  Inter  arcana  quoque  erant  sacra  Jft- 
thriaca,  de  quibus  Noster  in  1.  de  Corona  Milit. 
c.  ult.,  et  nos  in  1.  de  PrasscripU  c.  11,  Not.  h.  et 
infra  cap.  5.  Maxime  autem  TertuUianus  hic  in- 
telligit  ilia  sacra,  ad  quae  ablutionibus  quibusdam 
sacrificantes  initiari  opus  erat  :  ut  crant  Dei  jEsym^ 
natis^  de  quibus  Pausanias  in  Achaic.  c.  226,  alias- 
que  passim. 

Suggestu.  Suggestus  proprie  est  locus  quidam 


git;  quin  et  ea  ipsa,  quse  ad  merum  ornatum  uni- 
versi  condita  fuisse  videntur,  suam  tamen  simplici* 
tatem  habent;  neque  ipsius  etiam  ornatus  Deus 
operibus  suis  plus  adbibet,  quam  necessarium  sit 
ad  finem,  a  Summa  Sapieniia  prsefixum,  obtinen- 
dum.  At  ferme  contraria  omnia  in  humanis  eve- 
niunt;  nam  infirmitatem  potentias  vel  ipse  simpiidr 
tatis  defectus,  magnusque  instrumentorum  appara- 
tus  arguit.  Domus  quo  amplior  sedificanda  est,  eo 
majorem  congestionem  materiee,  majoremque  opt« 
ficum  numerum  requirit  :  at  universa  hsec  mundi 
macbina  ab  Architecto  suo  sine  alieno  adjutorio. 


cditior,  ex  muliarum  rerum   congerie  aut  aliarum  Q  sine  tumultuoso  molimine,  per  unicum  Fiat  condita 


super  alias  gestione,  factus.  Ilaque  demum  sugges" 
tum  appellabant  Latini  quemcumque  locum  editio- 
rem,  ut  erat  ille  in  Campo  Martio^  ex  quo  magi- 
stratns  condonabantur  :  imo  et  ipsa  ejusmodi  ora- 
tio  suggestio  nominabatur,  de  qua  Yopiscus  c.  19  : 
c  Referimus  ad  vos,  P.  C,  pontificum  suggestio- 
nem.  »  Accipitur  etiam  generaliter  pro  apparatu^ 
Qt  apud  Nostrum  1.  de  Spect.  c.  7  :  c  Gircensium 
paulo  pompatior  suggeslus,  quibus  proprie  hoc  no- 
men  pompa  prsecedit,  »  etc.  Et  ibid.  c.  12  :  c  Idem 
de  apparatibus  interpretabimur,  in  ipsorum  hono- 
rom  suggestu  depulandis,  »  etc.  Itcm  in  1.  de  IdoU 
c.  18  :  c  Jam  vero  de  solo  suggestu  et  apparatu 
honoris  retractandum,  »  etc.  Sic  etiam   Csesamm 


ex  nihilo  est.  Aurum  natura  tacitis  simplidssimis* 
que  viis  perficit  :  Ars^  inter  tot  susoepta  tenia- 
mina,  genuinum  aurum  (nil  dicam  de  adamanti» 
bus,  elc.)  fortassis  segre  raroque,  aut  verius  nun- 
quam,  producere  potuit.  Viribus  motricibus,  ut 
vocant,  Ars  mechanica  mirandum  in  modum,  sed 
nonnisi  per  multiplicatas  trochleas  aliasque  operosas 
macbinas,  et  eo  majori  successus  tarditate^  succar- 
rit.  Quot  pharmacis  ad  pellendam  gravioris  morbi 
pertinaciam  opus  est?  quot  morbi  sunt,  nulla  me- 
dicorum  arte  expugnabiles?  Atqoi  Christus  (ut  vd 
haec  pauca  commemorem)  leprosum  duabns  vocolis  : 
VolOf  mundare  (Matth.  viii,  3),  filiam  mulierift 
Ghanansese  per  unicum  Fiat  {Matth.  m,  86)9  csecum 


imagvnes  aureoe  et  argentece,  qua;  super  hastam  alise  Q  a  naliviiate  per  solam  luti  inunctionem,  ei  lotionem 


super  alias  affixae  legionibus  praeferebantur,  suggC" 
stus  nomine  veniebant,  ut  rursus  apud  Nostrum 
ApoL  ad.  gent,  c.  16  :  c  Omnes  illi  imaginnm 
suggestus  insignes  monilia  crucium  sunt.  »  Sumi- 
tur  et  pro  omatu  muliebri  in  vestibus,  ut  in  1.  de 
Veland.  virg.  c.  12  :  c  Solse  autem  manifestse 
paraturse  totam  drcumfcrunt  1143  mulieritatem 

uno  habitu  negantes,  quod  toto  suggestu  pro- 

fitentur.  •  Et  in  I.  de  Cult.  fem.  c.  2  :  c  Jam  non 
tantum  confictae  et  elaboratae  libidinis  suggestum 
recQsandum  a  j^obis  sciatis,  >  etc.  Singulariter  vero 
pro  oroatu  capitis,  et  capillorum  convolutis  drrhis 
ponitur,  ut  est  illad  Statii,  1. 1  Sylv.  : 


in  natatoria  Siloe  (Joan.  ix);  socrum  Petri  fdyiir 
citantem  (Matth.  viii,  15),  duos  ca?co8  (Matth. 
XX,  34),  solo  attactu,  et  Gentnrionis  paralylicom 
etiam  absens  (Matth.  viii,  13),  sanitati,  imo  Archi- 
synagogi  filiam  omnino  mortuam,  tenens  manum 
puelUe  (Marc.  v,  41  et  seq.)  ipsi  vitae  restituit,  per 
media  nimirum  penitus  improportionata. 

Mortem.  Quis  enim  humanis  viribus  et  superin- 
fuso  lavacro  mortuos  unquam  suscitasse  legiturt 
At  vero  animam  per  baplismnm  in  aqua  ubilibH 
obvia,  simplici,  etc,  a  morte  peccati  ad  vi^am  gratim 
resuscitare,  id  multo  simplicius  est,  ac  humamt 
omni  infirmitate  majoris  volentice. 


1197 


AD  6BNDINA  TBRTDLLIANI  OPBRA 


i20B 


Non  creditur.  Ea  enim  homines  admirari  solemus^  (|xam  f  vigilando  necabatur,  erat  in  meliore  causa. 


qnse  captum  nostrum  exsuperant  :  igitur  hsec  eo 
magis  credere  debemns,  quo  plus  Divinitatis  in  illis 
relaeet,  quse  et  quanto  ab  humana  virtute  agendi- 
qne  modo  remotiora  snnt. 

Non  credit.  Duplex  ergo  admiratio  est.  Una  orta 
ex  fide^  qaando  de  rei  existentia,  proprietatibns,  etc. 
minime  qaidem  dobitamus,  altamen  quomodo  illa 
res  se  habeat,  aut  causas  ejas,  cea  captam  nostrum 
superanles,  interius  nosse  ac  perspicere  volumus, 
et  non  valemns,  at  adeo  nonnisi  eam  admirari 
debeamas.  Atque  hoc  sensu  admiratio  (quod  Aristot» 
aHeobi  dixit)  est  filia  ignorantios.  Altera  sine  fide 
efC,  quando  miramur,  ab  altero  id  credi,  aut  prae- 
dicari,  quod   nostram   fidem   1144  supcrat,  eo 


quam  si  domi  senex  captivus,  »  etc. 

Provocatur,  seu  efficitur,  ac  velut  ex  statu  possi- 
bilitaiis  ad  ipsam  existentiam  evocalur.  Sensus 
igitur  cst,  omne  opus,  statum  ac  conditionem  saam 
accipere  ab  eo,  a  quo  progignitur,  proindeque  effi- 
caciam  Baptismi^  non  ex  exteriori  apparatu,  sed  a 
Sapicntia  ac  Polentia  Dei,  intus  ac  spirituaiiter 
operante,  dimeliendam  esse. 

Notas  ad  caput  IIL 

Reformari.  Per  aquam  reformari  dicimar,  cum 
formam  gratise  Divinse,  per  peccatum  amissse,  po- 
stea  in  Baplismo  recuperamus, 

Quid.  Pro  cur,  ut  Ovid,  in  Ep.  Oenon.  ad  Parid. 


qaod    hanc    alterius,   imo    ipsius  Dei   authoritati  9 Quid  arense  semina  mandas? 


aeoommodare  renuamus. 

Vana,  i.  e.  inania;  incredulitas  enim  omnia 
ex  sensibus  metiri  solet :  quae  ergo  exterius  sim- 
plicitt  apparent,  talia  quoque  interius  esse  exi- 
stimat. 

hnpossibilia,  Quae  intus  magnifica  esse,  seu 
magnos  effectus  edere  dicuntur,  quoniam  sensibus 
attingi  non  possunt,  infidelis  neque  fieri  possc  cre- 
dit;  etenim  ut  Ap.  /  Cor.  ii,  14,  ait,  animalis 
non  percipit  euy  quce  sunt  spiritus  dbi,  stultitia 
homo  enim  est  illi,  et  non  potest  intelligere.  Suni 
igitur  rursus  tales,  qui  ex  solis  sensibus,  scd  param 
sensate  judicant. 

Penes  Deum.  Illud  utiquc  €hristi  apud  Matth. 


xrv,  26,  innaii  :   Dapa  divOpcoTrot^  toCto  aSuvaT^v  iffrt,  C  1205,  C. 


Auctoritas.  Prasstantia  qusedam,  ac  velut  insiia 
dignitas. 

Exigenda  est.  Aliquibus  tota  haec  senlenlia  im- 
plexa  videlur,  ac  propterea  cum  Junio  ita  legendam 
censent  :...  «  aqua  reformari  traclamus,  qaid 
ulique,  ctc.  menierit  oflicium.  Ut  opinor,  auctori- 
tas,  etc.  »  At  quae  sic  interpungendi  necessitas?  aut 
cur  non  potius  has  voculas  ut  opinor  ironice,  pro 
scilicety  accipiamus,  ut  sensus  sit :  quasi  vero  Deas 
nihil  possety  quod  supra  vircs,  et  exigeatiam  aqua^y 
aut  alierius  creaturae,  esset? 

A  primordiOf  ipsius  mundi  videlicet. 

Suggestum,  i.  e.  omatumy  seu  in  suas  species 
evolutionem.   Suggestus,   Yide    capnt  prsec.,  eoL 


imp3k  ^l  6f&  TcdvTtt  ^uvoTa  luxi,  Quse  Yulgalus 
noster  ad  verbum  reddit  :  Apud  homines  (id  est, 
[n  hominum  opinione)  hoc  (salviim  esse,  seu  seter<- 
nam  salutem  conseqai)  impossibile  est :  apud  deuii 
autem  omnia  possibilia  sunt.  Fors  autem  Tertullia- 
nus  in  suo  codice  prctdifficilia  Icgerit,  ea  nimirum  ra- 
tione,  quaCiceroillnm  Platonisin  Timaso  locum  :  d8<S- 
varov  OeSiv  7cata\v  dbctoTEtv,  ita  translttlit  :  Difficiie 
factu  esty  a  diis  ortis  (deorum  filiis)  fidem  non  /la- 
bere.  Et  sane  quee  proedifficiliay  seu  valde  difficilia 
sont,  moralitery  seu  in  aestimatione  hominum,  tm- 
possibilia  dicere  solcmus.  Hanc  autem  Tertulliani 
mentem  ea,  quse  mox  subjiciuntur,  manifestant. 

Pra^tereuntes  eum,  i.  e.  obitert  ac  velat  transeun- 
ter  considerantes. 
AdtersUriis,  seu  contrariis. 
Causam,  i.  e.  esse  causa:,  seu,  si  Scholasticorum 
more  loquamur,  virtutem  eausativam.  Potest  quo- 
que  aecipi  pro  causUf  seu  ratione^  quod  sit,  seu 
exislat,  id  est,  pro  prindpio,  sea  origine.  Idem 
modus  ioquendi  etiam  apud  Nostrum  in  1.  de  Spect. 
C.  12,  occurrit  :  «  Necesse  est,  quidquid  dignitatis 
nomine  administratur,  communicet  etiam  maealas 
^os^  a  qao  habet  paasas.  i  Quanquam  quid  vetat, 
eaasam  bic  pro  statu  ac  conditione  rei  accipere ; 
boc  enim  sensu  etiam  Cic.  de  Fin.  usus   est  : 
t-Morte  qui  affecti  sunt,  in  eadem  causa  sunt,  qua 
antequam  nati;  >  nec  minus  iib.  de  Offic.  inquit, 


Impolita.  Sea  rudia  adhuc«et  informia. 
Penes  Deum.  Pro  apud  dbum  seu  in  dbi  potestate 
ae  voluntatCy  sita  erant,  quidnam  ex  quolibet  efi- 
cere  vellet ;  quo  ferme  sensu  idem  noster  in  ].  de 
Patient.  c.  1,  ait  :  «  Quod  maxime  bonam,  id 
maxime  peucs  deum,  nec  alius  id  quam  qai  posti- 
det,  dispensai,  ut  cuique  dignatur. 

Quiescebant.  Yelut  inertia  adhuc,  nullaqae  agendi 
facttltate  prsedila. 
Inquit.  Hoyscs  nimirum,  Genes.  i,  1. 
Invisibilis.  Uebr.  *inn,  in  Vulgata  inanis,  Aquilc 
est  1 1  #5  )clvb>(i.a,  inanitas   :   Symmacho   «pyov, 
otiosum  ac  iners  :  Theodolioni  xevbv,  vacuum;LliX 
vero  per  i^paroc,  inuisa^  seu  invisibilis  (meris  ut- 
0  pote   tenebris  adhuc  involuta)  transfenint  :  proat 
idem  noster  Yulgatus  locum  qnemdam  Sap.  n,  18, 
ita  reddidit :  Creavit  orbem  terrarum  ex  matena 
iNViSA,  ubi  Graecus   :  H  df{x6?^ou  CXtjc,  ex   imfouii 
materiay  habet. 

Incompmta.  Hcbraicam  vocem  in:i  Yulgata  no- 
stra  per  vacua  :  Aquiia  et  Theodot.  per  oMb^ 
nihil :  Symmachus  per  aStoxptTov,  indiscretum  sett 
confusum  ;  LXX  per  dxaTaoxeuaoToc  ,  imparatAt 
inelaboratay  imgomposita,  scu  confusUy  reddant. 

Abyssum.  Hebraicum  DinnGraecis  omoibus  at6u9- 
ao{,  nimirum,  ut  Eiistachius  hoc  nomen  interpre- 
tatur,  aqua  nimia  infinitum  habens  profundumy  sea 
fundo  carens,  vel,  ut  Corn.  a  Lap.  exponit,  moUs 


1209 


APPENDIX  V.  —  D.  CORBINIAlNI  THOM.E  ADNOT. 


1210 


aquarum  tunc  terram  omnem  operientiumy  el  de-  a  tem  suam  aperit  :  Tenebam^  inqiiiens,  jam  patrbX 


mum  RevcrendisB.  Galmeto  noslro  aquarum  mate^ 
ria,  terras  adhuc  immista,  sea  limus,  est. 

Spiritus  Dei.  Quis  vero  hic  d^hSh  ni1,  spibitus 
DEi?  Non  parva  haec  difficultas  triplicem  praecipuo 
opinionem  peperit. 

Prima  tenet,  intelligendum  hic  csse  ventum,  seu 
aerem  super  aquas  vehementius  commotum.  Ila  sen- 
tit  Severianus,  Gabalensis  ep.  s»c.  iv  scriptor, 
quem  Theodoretus  Interrog.  VIU  in  Gen,  diser- 
lius  exponit  :  «  Verius  putaverim,  quod  hic  aerem 
vocet  spiritum;  nam  cum  dixissel,  Deum  creasse 
cmlum  (scilicei  Empyreum,  ab  igne,  qui  Groecis  est 
nOp,  appellatum)  et  terram,  et  Aquarum  meminisset 
sub  noniine  abyssiy  necessario   aeris  mentionem 


in  Dei  nomine^  qui  fecit  hcec  (ccelum  et  terram)  ei 
FiLiuM  in  Principii  nomine^  in  quo  fedt  hasc  :  et 
TRiMTATEif  quofrens,  qucerebam  in  1 1  #0  eloquiis 
Scripturarum  ejus :  Et  ecce  SpiniTUS  tuus  supcrfere' 
batur  super  aquas^  elc.  Unde  non  mirum,  quod  ex 
tanto  consensu  Patrum  banc  quoque  sentcniiam 
adoptavcrit  Ecclesia  in  Bencdictione  fontis  baptis-' 
malis  ita  canena  :  Dsus,  cujus  Spiritus  super  aquas 
inter  ipsa  mundi  primordia  ferebatur^  utjam  tunc 
virtutem  sanctificationis  aquarum  natura  concipC' 
retj  etc. 

Sed  quid  vetat,  Ires  has  opiniones  quasi  in  unam 
compingere?  Dicamus  igitur,  per  spieitum  dbi  im* 
primis  intelligi  ventum,  seu  aerem  elemenlarem,  et 


fecit,  >  elc.   Neque  haec  sententia  a  SS.  Basilio,  ^hmc  singularivirtute  dei  commotum,  pcrfluendo 

Am.Iv_a<>:^        a»....»:_^       ««^         • 1.-* e* .  •  !.•._-  1«    • _; 


Ambrosio,  Augustino,  etc,  improbatur.  Sane  au- 
tem  constat,  quod  Hebraei^  quorum  lingua  superla" 
tivis  destituitur,  inter  alia  ad  cosdem  exprimendos 
adminicula  non  raro  nomen  quodpiam  dbi  proprium 
adhibere  soleant,  ut  Gen.  xxxv,  5,  nnn  DIhSk  ter- 
ROR  DEi  (id  est  maanmuSf  ac  velut  a  deo  ipso  im- 
missus)  invasit  omnes.  Sic  Psal.  xxxv,  7,  habetur : 
Justitia  tua  bK^mnD  sicut  montes  dei,  i.  e  mon- 
tes  altissimi.  Et  Psal.  lxxix,  11  :  Operuit  montes 
umbra  ejus,  et  arbusta  ejus  bK"^T1M  cedros  dei, 
maxime  nimirum  sublimes  ac  proceras.  Accedit 
quod  iisdem,  quibus  Moyses  Gen.  i,  2,  cliam  Tsaias 
XL,  7,  vocibus  ulalur  :  Exsiccatum  est  fasnum,  quia 
mn^  mispiRiTUS  domim  sufflavit  in  eo  :  quod  palam 
eat  de  vento  intelligendum  e?se. 

Secunda  sentenlia  multorum  cst,  qui  per  sptri» 
tum  illum,  teste  S.  Aug.  de  Gen,  ad  lit.  imp.  c.  4, 
intelligunt  c  vitalem  creaturam^  qua  nniversus  visi- 
bilis  mundus,  atque  omnia  corporea  conlinentur, 
ct  moventur,.»  elc. ,  aut,  ut  S.  Joan.  Chrysost. 
hom.  3  in  Gen.  afTirmat,  «  quod  adfuerit  efficax 
qusedam  et  vitalis  operatio  aquis  (scilicet  occulta 
ipsis  impressa  fecunditas  ad  progenerandas  vivcntcs 
cretturas,  pisces  nempc  ac  volucres,  Gen.  i,  21), 
et  non  fiierit  simpliciter  aqua  stans,  ei  itnmobilis, 
sed  mobilis,  et  vitalem  quamdam  vim  habens.  » 

Tertia  opinio  de  Spiritu  sancto  cxponit :  in  quam 
me  adigit  longe  major  SS.  Patrum  nuraerus.  «  Ve- 
rius  est  (ait  S.  Dasil.,  hom.  2  in  HaxaBm.)^  et  a 


aquas ,  Iiis  velut  iocorporatum  fuisee ,  sicque  eas 
ad  progcncranda  viventia  fcecundasse,  et  Spiritum 
sanctum  sub  hoc  aere  invisibiliter  latentem,  eas- 
dem  aquas  virtute,  per  Baptismum  olim  animam 
sanctificaniii  quodammodo  initiasse. 

Ferebatur.  Hebraicum  nsniD  quod  LXX  pcr 
Ifft^^pETo,  superferebatur  ,  exponunt ,  arcanioris 
nonnihil  significationis  apud  Hebrseos  esse  dicitur. 
Eoimvero  S.  Basilius  in  Hexahn*  c.  i,  Syri  cujus- 
dam  inlerprctis  (quem  communiter  putant  fnista 
S.  Ephrem,  Basilii  insignem  amicum)  testimooiom 
adducens,  sic  profatur  :  «  Iilud  itaquo  Im^i^tt^^ 
superferebatur,  ait  (Syrus  ille),  inierprclatur  pro 
ouviOaXnE,  cdufovcbat ,  secundum  similitudinem 
Q  ICcoof^vei  animabat,  secundum  simililudincm  Incua- 
l^o^t  5pvi0o;,  ouis  incubantis  gallinaif  ct  vitalem 
quamdam  virtutcm  imraiitentis,  -loU  03coOa>:cc(ji- 
voic,  concalefactis,  nimirum  ovis  illis.  >  Gonsonat 
Diodorus  Tars.  in  prsefatum  Gcnes.  loc.  ita  disse- 
rens  :  «  Yult  enim  Hebraica  diciio  (nsHID)  verlM) 
iTce^ipcTo  rcspondens,  significarc  quod,  sicut  gal- 
lina  ovis  incubat,  alis  suis  ca  lanquam  animanda 
molliter  contingens,  sic  etiam  Spiritus  aquis  super^ 
ferebatur^  eas  vitalt  calorc  imbucus.  >  Atque  hoc 
ipsum  S.  Hieron.  in  Ep.  ad  Ocean.  et  I.  de  Trad. 
Hebr.y  nec  minus  S.  Ambr.  1.  i  f n  Hexaem.  c.  8, 
confirmanr,  ut  apud  Natal.  AIcx.  t.  I,  JEt.  M.  I 
dissert.  i,  art.  2,  prop.  2,  diffusius  viderc  est.  Et 
denique  adhuc  sublilius  id  S.  Aug.  de  Gen.  ad  lit. 


majoribus  nostris  probatum,  quod  spiritus  ille  5pi-  %  c  i,  ezplical :  «  Sicut  superfertur  voluntas  artificis 


ritus  Dei  sanctus  dictus  est,  »  etc.  Et  S.  Ambr.  I.  i 
in  Hex.  c.  8,  inquit  :  <  Nos  cum  sanctorum  etfide- 
lium  sentoniia  congruentes ,  Spiritum  S.  accipi- 
mus,  »  etc.  Necminus  S.  Hicr.  de  Trad.  Ilebr.  in  Gen. 
affirmat :  «  non  de  spirilu  mundi  dici,  sed  de  Spi- 
ritu  5.  qui  et  Vivificator  omnium  a  principio  dici- 
lur.  »  Atque  idipsum  in  Ep.  ad  Ocean.  confirmat, 
inquiens  :  «  Incompositim  et  invisibilem  materiam 
abyssorum  magnitudine  el  deformibus  tendbris  op- 
primebat  :  solus  Spiritus  Dei  in  aurigse  modum 
soper  squas  ferebatur,  et  nascentem  mundtim  in 
fignra  baptismi  parturiebat.  »  Quid  vero  S.  Augu- 
tinas?  -Prseclare  et  hic  io  I.  xiii  Conf.  c.  3,  meo- 


ligno,  etc,  vel  ctiam  ipsis  membris  corporis  sui, 
quae  ad  operandum  movet.  »  Atque  ita  etiam  indi- 
viduus  Augustini  sectator  S.  Thomas.  i.  p.,  q.  60, 
a.  s.  cxponit. 

Substantia.  Subaudi  sit. 

Dignationem,  pro  dignitatem. 

Sedes.  Igilur  Tertullianus  jam  Palribus  illis,  de. 
quibus  supra  :  Spiritus  Dei,  facem  praeiulit,  non 
minus  1.  iv,  adv.  Marc.  26,  oanidem  scntculiani  ia- 
sinuans  :  quanquam,  si  verum  dicerc  velimus,  pa- 
rum  coDSlanter;  nam  I.  adv.  Hermog.  c.  32,  in  illud 
Amos  IV,  13  (ut  quidem  LXX  leguni)  areptwv 
ppovT^v,  qui  solidat    tonitruumj  mX  xxn^biv  7cvt9|xa, 


1211 


AD  6BNUINA  TBRTULLIAN[  OPBRA 


IMl 


et  condit  spiritum^  etc,  ita  disseril  :  «  Eum  spiri- 
tam  conditum  oslendit,  qui  io  tenras  couditas  depu- 
tabatur,  qui  super  aquas  ferebatur,  librator,  et  ad- 
flator,  et  animator  universilalis,  non,  ut  quidam 
puianl,  ipsum  Dei  significari  spirilum  (neque  enim 
aquce  Dominum  sustinere  sufficerent) ;  sed  eum 
Spiritum  dicii^  de  quo  etiam  venti  consislunt,  >  etc. 
Aut  igitur  prioris  suae  sententiae  immemor  hsec 
scripsit,  aut  in  gratiam  Montaoi  sui  (tunc  enim 
huic  jam  se,  ehcu!  plene  addixerat)  qui  ipsemet 
se  Spiritum  S.  sacriiege  jactasse  quorumdani  rc- 
latione  perhibetur,  imo  et  ab  ipsomet  Terlull.  in 
I.  de  Monog^  c.  1,  compellatione  Paracleti  saluta- 
tur,  veterem  suam  sententiam  fortasse  expunxit. 

Liquor.  Liquidum  aeris  elementum. 

Semper.  Inde  jam  a  primordio  creationis  suae. 

Loiia,  Opponitur  tristi  abysso. 

Simplex.  Uniformis  per  omnia  substanliae. 

Subjiciebat.  In  quo  Spiritus  S.  auriga:  in  modum 
super  aquas  veherelur,  ut  S.  Hier.  in  Ep.  83  ad 
Ocean.  explicat.  Yide  supra. 

Modulatricibus.  Modulari  est  rem  concinne,  ad 
certum  modum^  seu  eleganiiorem  modulum  ac  msn" 
suram  disponere.  Unde  modulatrices  aquae  hic  vo- 
cantur^  quoniam  tl47  ex  ipsis,  velut  modulanti- 
bus,  ac  prsescriptos  modulos  cuilibet  rerum  speciei 
prasbentibus,  Universum  hoc  digestum  aque  coordi- 
natum  fuit. 

Deo  constitit.  Alii  a  deo  constitit.  Quanquam  non 
est,  quod  ordinariam  lectionem  omnino  damncm. 


A  ParerCy  pro  apparere,  ut  ia  L  de  Spee*  c.  8,  idem 
Noster  :  «  Ante  has  Ires  Arae  trinis  diis  parent.  » 
Yid.  et  I.  adv.  Marc»  c.  15,  et  alibi. 

Mternam.  Ex  contextu  vehementer  saspicor  tef 
renam  legendum  esse«  Quanquam  cetemam  iolerari 
posse  existimem,  ut  sensus  sit :  c  Ex  cujus  velut 
Dutu  vita  aetorna  dependct,  i  etc,  cum  vim  sancti- 
ficandi  vel  in  ipso  sui  primordio  quodammodo 
consecuta  sit,  ut  supra  dictum  fuit,  partimque 
cap.  scq.  amplius  exponetur.  Caelerum  vero  aquam 
quoddam  Vita:  asternm  symbolum  esse,  Christas 
ipse  mulieri  Samaritanae  Joan.  iv,  10,  etc,  ac  pr»- 
serlim  v.  14,  praemonstravit,  inquiens  :  Aqua^  qiuam 
dabo  et,  /iet  in  eo  fons  aqua^  salientis  in  vUam 
osternam. 
D  In  caslesti,  i.  e.  per  aliquid  coRleste,  scilicet  Si- 
cramcntum  Baptismi,  ceu  medium  ad  salutem  no- 
stram,  quam  in  coelis  denique  adipiscimar,  summe 
necessarium. 

Notas  ad  caput  IV. 

Ipso  habitu,  seu,  per  illam,  quam  mox  post  foi 
creationem  in  se  receplam  habebat,  initialem  quam- 
dam  vim  sanctificandi. 

Super  aquas,  Ut  cap.  praec.  not. :  Spiritus  el  fere* 
batur. 

Reformaturum.  Ib.  not.  :  Reformari. 

Muiudbatur.  Sic  etiam  Exod.  iii,  2,  mons  Eoreht 
m  quo  apparuit  Dominus  Moysi  in  flamma  ignis  de 
medio  rubi,  ex  praesentia  dei  singulari  quamdam 
sanctitatem  contrahebat,  atque  ideo  ad  illum  dbus  : 


Nam  et  deo  Graeca  phrasi,  pro  per  dbum  :  constitit  Q  3o/t;^,  inquit,  calceamentum  de  pedibus  tuis;  locui 


vero  pro  firmiter  stetit^  aut  potius  pro  constitutum 
est,  inielligi  potest. 

In  medietate  distinctis,  seu  in  medio  per  hoc  ipsum 
firmamentum  separatis.  Ita  enim  Gen.  i,  6  et  7, 
sacer  textus  inquit :  Fiat  firmamenium  D^CH  Tni 

IN  MEDIO  AQUARUM,  bniD>n^1  BT  FIAT  DIVISIO,  VCly 

ut  Yulg.  nosler  habet,  dividat  aquas  ab  aquis.  Et 
fecit  DEus  firmamentum,  divisitque  aquas,  etc  Gen.  i, 
6  et7. 

Suspenderet,  in  cenlro  Universi  nimirum ;  nam- 
que  inibi  deus  appendit  tribus  digitis  molem  terras. 
Isa.  XL,  12. 

Habili,  ad  recipiendas  ejusmodi  figuras  tractabili, 
seu  idonea. 

Succiday  pro  succulenta,  ut  idem  Yarr.  1.  ii,  c  11 , 
ait :  c  A  sudore  ovium  recens  lana  tonsa  succida 
appellala  est.  » 

Limo.  Graeca  phrasi  pro  in  limum^  in  quem  terra 
ex  superstite  humore  aqueo  emollila  fuerat. 

Aut  gratia.  Ut  Cic  I.  ii,  epist.  3  ad  Quint.  ait : 
f  Caetera  quae  sunt  in  rebus  nostris  hujusmodi, 
piena  dignilatis  et  gratiae,  »  id  est,  venustatis. 

Ingenia.  Ingenium  de  inanimatis  quoque  rebus, 
saltem  improprie,  dicitur,  pro  vi  iisdem  innataj 
seu  intus  genita,  quam  alias  quoque  indolem  dicere 
folemus.  Ego  autem  pro  ingenia  legendam  ingenita, 
i.  e.  ingenerata,  suspicor. 

Instrumentum,  ad  infinitos  prope  usus  et  effectus. 


enim,  in  quo  stas,  terra  sancta  est.  Ib.  v.  5.  Simile 
exemplum  occurrit  Jos.  iii,  5,  et  alibi  plura. 

Rapiat.  Cootrahat,  velut  vi  quadam  ad  se  ror 
piens. 

Insidere  facilem.  Hellenismus  est;  sic  enim  Gf«- 
cus  diceret,  e?o^vat  xa\  l^^pcaOiCso^  ^p^X^^» 
cum  Latinus^  facile  penetrantem  et  insidentem. 

Subtililatem.  Similiiudine  quadam  corporali,  el 
ad  sensus  accommodata  uti  videtur;  de  oleis  qoi- 
busdam  114S  ac  tincturis,  solidissimas  etiam 
substantias  penetrantibus.  Quomodo  autem  sob* 
stantia,  aut  qualitas  spirituaiis,  in  subjecto  oof^ 
poreo  recipiatur,  id  enimvero  philosophis  mollo 
difficilius  explicatu  est. 
I  Concepit,  pro  incepit  fortasse ;  aut  sensos  est : 
vim  sanctificandi  concepit,  i.  e.  in  se  recepit. 

Ex  ea  parte  qua,  i.  e.  in  tantum,  in  quantum  ge- 
nus  quidem,  etc. 

/n  specie.  Fors  legendum  in  speciem, 

Diluatur.  Quidam  codices  deluatur  habent ;  ve- 
teres  enim  deluere  pro  eluere,  et  apad  Festum  delw^ 
vium  pro  diluvio  dicebdut. 

/n  Tiberi.  Romas  nimirum,  quam  ulique  per  K- 
berimj  flumen  huic  Urbi  interfluum,  designat.  P^- 
trum  igiiur  Roma  fuisse  illicque  cum  Paulo  p«»- 
sum,  TertuUianus  non  hoc  duntaxat,  sed  aliis 
quoque  locis,  ceu  rem  pcnitus  indubiiatam  sup- 
ponit.  Sic  enim  1.  iv  adv.  Marc.  c.  5»  ait :  <  Yide* 


1213 


APPENDIX  Y.  —  D.   GORBINIANI  THOMiE  ADNOT. 


1214 


mus,  quid  ctiam  Romani  de  proximo  sooenl,  qui-  f^  ril?  Aul  deDique  Ecclesia  Romana  sola  tam  ignotae 


bus  Evangelium  et  Pctrus  ct  Paulus,  sanguine  suo 
signatum  reliquerunt.  »  Huic  gemina  sunt,  quse  in 
I.  de  Prcescript.^  cap.  36,  habet :  «  Sed  et  Roma- 
norum  Ecclesia  Clemenlem  a  Petro  (ubinam  vero 
nisi  Romse?  nam  Clemens  Romanus  ortu  fuerat^ 
nec  Romay  nisi  jam  Romanorum  episcopus,  et  a 
Trajano  in  exsilium  actus,  discesserat)  ordioatum 
edit.  »  Rursus  autem  in  Scorp,  c.  15.  ita  loquitur  : 
«  Orientem  fidem  Romae  primus  Nero  cruentavit. 
Tunc  Petrus  ab  altero  cingitur,  cum  cruci  adstrin- 
gitur  :  tunc  Paulus  civitatis  Romanffi  consequitur 
nativitaiem,  cum  illic  martyrii  renascilur  generosi- 
tate.  >  Igitur  jam  sub  initium  sseculi  iii,  haec  in 
Carthaginiensi    Ecclesia,   quin    et    per   totam   late 


originis  est,  ut  cum  caeterarum  prope  omnium  ct 
longe  ignobiliorum,  primi  fundatores  cx  1 1 49 
probabili  saltcm  notiiia  designentur,  in  Romanae 
autem  illius  ortu  assignando  tota  anliquiias  de- 
cepia  fuerit? 

Itaquc  liaec  Carthaginensis  Ecclcsise  iradiiio  non 
temere  illic  exorta,  aut  subdole  conficta,  sed  ab  iis 
omnibus  qui  Petrum  Romae  viderant,  prsedicantem 
audierant,  marlyrio  ejusdem  oculali  tesles  inter- 
fuerant,  ad  posteros  propagata,  Carlhagini  indeque 
reliquis  Africanis  Ecclcsiis,  una  cum  Evangelio, 
quod  hae  a  Romana  Ecclesia,  ut  S.  Aug.  in  Epist, 
162  testatur,  acceperant,  illata  fuisse,  indubitato 
credi  debel,   tam  forliler  pcr  omnes  ubivis  terra- 


Africam,  invaluerat  tradilio,  nemine,  ne  haeretico-  B  ''^'^  Ecclesias  slabilita,  ut  contra  tot  tcslium,  et  pu- 


rum  quidem,  quos  tam  acriter,  et  ubilibet,  insecla- 
tus  fucrat  Tertullianus,  eamdem  quidquam  con- 
vellerc  auso. 

Sed  neque  ita  seclusa  a  Romanis  erat  Carthago, 
ut  nonnisi  tardius,  ac  incerto  rumore,  res  paulo 
roagis  insigncs,  noviterque  gestas,  ultro  citroque 
perferri  opus  fuerit ;  nam  et  a  Julio  Caesare  tra- 
ducta  illuc  integra  Romanorum  civium  colonia,  et 
ab  Augusto  successore  ipsa  Africa  senatus  potestati 
tradita,  et  ccu  Provincia  Romana  per  annuos  pro- 
consules  dcinceps  administrata,  et  ab  Italis  navi- 
bus  ob  frumenli  prope  quot*dianam  exportalionem 
(Africam  enim  Italice  horreum  illis  temporibus  au- 
diisse,  ex  Tacito  1.  iii  Hist.  cap.  48,  ac  plerisque 


blicorum  monumentorum,  lapidum,  templorum,  etc., 
fidem  nunquam  dcinccps  vacillare  potuerit. 

Vides  ergo,  vel  solum  hoc  TerluUiani  testimo- 
nium  (nil  enim  jam  dicam  de  aliorum  antiquissi- 
morum  Palrum,  ct  partim  quoque  ipsi  Petro  coae- 
vorum,  accedente  prorsus  unanimi  consensu)  ad 
tradiiionem  hanc  ipsis  a  suis  fontibus  accersen- 
dam,  et  scctariorum  audaciam,  qua  rem  tam  aper- 
tam,  et  cui  nc  alias  quidem  haercticorum  aut  schis- 
malicorum  ullus  ante  xvi  Ecclesiae  saec.  vel  minimum 
conlradicere  ausus  cst,  in  controversiam  jam 
pcrtrahunt  frangendam.  Nimirum  moderni  demum 
nostri  tam  nasnti,  aut  nasutiili  potius  suni,  ut,  quae 
vetcres  omnes  subolfacere  non  poluerant,  ipsi  jam 


tum  Grsecis,  tum  Lalinis  rcrum  Roraanorum  scriplo-  C  odonri  incipiant.  Atque  si  mihi  quidem  contra  hos 


ribus  nimis  quam  notum  esi),  tum  aliorum  merci- 
moniorum  causa  perpetuo  frcquentata  fuerat.  Oro 
igitur,  oblestorque,  quo  auctore  non  Carthago 
tantum^  sed  toia  Africat  sibi  tantum,  tamque  con- 
stans  mendacium  alliniri  passa  fuisset,  aut  quo- 
modo  veritatis  ipsius^  pcr  innumeras  occasiones 
melius  exploracdae,  tam  incuria  esse  potuisset,  ut 
non  saltem  TcrtuIIianus,  alias  in  Romanam  Eccle- 
siam,  praescrtim  poslquam  ad  Montanum  suum, 
impius  desertor,  transfugerat,  conviciorum  minime 
parcus,  traditioni  illi  mendacem  suam  larvam  de- 
traxissct,  non  utique  cessaturus,  Romano  clero 
hanc  imposturam  objicere,  si  in  ejus  saltem  suspi- 
cionem  unquam  pcrduclus  fuisset?  Aut  annon  ipsi 


tales  pluribus  agere  collibitum,  aut  operae  pretium 
esset,  eos  eliam,  qui,  ut  a  nostris  sacris  maxime 
alicni,  ita  apud  illos  alias  maxima  auctoritate 
sunt,  Pearsonium,  Grolium,  Usserium,  Chamie- 
rium,  BlondcUum,  Petrum  Molinaeum,  aliosque, 
quorum  vcl  solis  nomiuibus  pauculi  alii,  ct  nuper 
nali,  facile  opprimi  possent,  longo  agmine  addu- 
cerem.  Nunc  ex  illis  vel  duos,  Samuelem  Basna- 
gium,  et  Guil.  Caveum,  allulisse  sufficiat :  quorum 
prior,  licet  in  AfinaL  suis  Politico-Eccles^,  ad  an. 
42,  n.  8,  pertinaciter  neget,  Pelrum  Romae  episco- 
pum  fuissc,  atlamen  Roma;  fuissc,  ad  A»  C*  64, 
num.  9,  in  haec  verba  inconcussc  affirmal  :  c  Nulla 
unquam  traditio  fuii,  quae  majorc  teslium  numero 


proconsules,  ac  imprimis,  qui,  teste   Taciio,  Hist.  Ocingatur;  ut  dc  Petri  in  Urbem  advenlu  dubiUri 


1.  I,  cap.  7,  ultimis  Neronis  temporibus  Africae 
praeerat,  Clodius  Mater,  aut  qui  eum  consecuti  sunl, 
Yipsanius  Apronianus,  Yigellius  Saturninus,  elc, 
et  maxime  Scapula,  ad  quem  Africanae  Eccle- 
siae  persccutorem,  Tertullianus  tam  animMse  pro 
Gbristianis  scripscrat,  traditionem  his  tam  glorio- 
sam,  et  ad  eosdem  in  sua  fide  confirmandos  tam 
validam,  deprchensa  falsitate  evellere  dubitassent? 
Ac  deinde  si  Pctrus  alibi,  an  solus  apostolorum 
tam  obscuro  in  loco  marlyrium  subiisse  credendus 
est,  ut  nc  quidem  rumor  iMius  ad  Terlullianum, 
aat  quemvis  antc  vel  postea  alium,  seu  Carthagine, 
seu  RomcB,  aut  ubilibet  demum  versantem  periige- 


non  possit,  quin  omnia  historiae  monumenta  con- 
vellantur.  »  Alter  vero  in  Script,  ecclesiasHc. 
Historia  Litteraria^  p.  5,  ita  ait  :  «  Petrum  Romae 
fuisse,  sedesquc  in  ea  aliquamdiu  tcnuisse,  cum 
toto  antiquiiaiis  coetu  inlrcpide  affirmamus.  i  Post- 
quam  deinde  testcs  produxlsset  omni  exccptione 
majorcs,  et  ex  uliima  antiquitate  petiios,  S.  Igna- 
tiura  Antiochcnum,  ipsius  S.  Pctri  discipulum, 
Papiam  Hierapolit.,  Ircnaeum,  S.  Polycarpi,  viri 
apostolici,  discipulum,  Diouysium  Corintbiuro, 
TertuHianum,  Caium,  presbyierum  Romanum,  et 
Origenem  laudasset,  ita  pcrgit  :  «  Post  toi  venc- 
randa  nominn,  tam  clara  primae  vetustatis  monu- 


1215 


AD  6BNU1NA  TBRTULLIANI  OPeRA 


m6 


menla,  quis  rem,  tam  perspicue,  fam  conslanter  J|     Ad  simplicem  actumt  pro  simplici  actui,  odlu* 
traditam,  in  dubium  revocabit  ?  Certe  si  tam  densa      lioni5  videlicct. 


testinm  nubcs,  lam  concors  veterum  sententia, 
pro  cujusvis  ingenii  pruritu  sit  vellicanda,  actum 
erit  penitus  de  primorum  sseculorum  memoria,  nec 
cuiquam  ullra  suam  aetalem  saperc  licebit.  »  Ita 
nimirum  quidam  cx  heterodoxis  nostris,  cum  pro- 
pria  sua  judicia  ubilibet  pro  verilate  obtrudant, 
cum  tot  coDtumeliosas  contra  religionem  nostram 
fabulas  undique  corradanl,  partim  ipsi  quoque 
excogitent ;  fidcm  sibi  dari  illico  poslulant,  quibus 
neque  tota  antiquilas  par  est,  ad  fidem  ab  illis 
mutuo  impctrandam.'Verum  cum  hactenus  ferme 
extra  instituli  nostri  limiles  abrepti  fuerimus,  si 
quis  insuper  plura  desideret,  apud  Calmetura  nos- 


Vice  sordium,  i.  e.  instar;  vel  loco  sordium. 

In  spiritUy  seu  in  animt;  p^r^^^fam  cnim  sola 
volunlate  perpeiratur,  et  iu  u  limi  i.iM)ulam  spiri- 
tualem,  quse  Scholasticis  peccatum  habituale  did 
solet,  relinquit. 

Reatum.  Equidem  nuliam  carOi  seu  corpus^ 
culpam  proprie  dictam  contrabit,  neqne  fomes 
ille,  quo  caro  concupiscit  adversus  spiritum  {GaL 
Y,  17)  peccati,  nisi  improprie  dicti,  nUio- 
nem  habet ;  quia  tamen,  ut  rursus  in  scholis 
loquuntur,  actiones  sunt  suppositorum,  ac  proinde 
non  sola  animat  sed  tolus  homOy  ceu  ipsum  suppo- 
situm,  ex  corpore  et  anima  conslans,  ia  came^  ae 


trum  in  Diss.  peculiari  de  itinere  Romano  5.  Petri  B  p^  camem  peccat,  inde  etiam,  propter  intimam 


abunde  invenict. 

Philippus,  qui  communius  creditur  non  apostolus, 
scd  unus  ex  seplem  piimis  diaconis,  Act.  vi,  5,  elc- 
ctis,  fuissc. 

Fortuita,  i.  e.  fortuito  ohlata. 

Reiulit.  Haec  ulique  scnteniia  ironiam  sapit. 
Ca»terum  non  hic  Tertullianus  Baplismum  a  Petro 
collatura  cum  Baplisrao  Joannis,  qui  prioris  dun- 
laxat  praevia  1150  quaedara  figura,  et  quasi  praS' 
cursio  fucrat,  penitus  cxacquare  (manifestam  enim, 
neque  unicam,  inter  utrumque  illum  differentiam 
infra  cap.  10,  ponit) ;  sed  id  duntaxat  confirmare 
voluit,  quamcunque  aquam,  per  orbem  hunc 
nostrum  dilfusam,  ulpole  cum  primigenia  illa  pror- 


animae  cum  corporc  unionem  nimirum^  tum  culpce, 
tum  pcena:  realus  quodammodo  ad  ipsum  corpus, 
seu  camem,  prolenditur,  adco  ul  non  quidem  cor- 
pus  per  se,  et  propter  se,  sed  anima  in  corpore, 
et  per  corpus,  itaque  totus  homo,  qui  pcccavil,  pn- 
niatur. 

Ob  ministerium.  Igitur  antea  dicla  pfiecipue 
vera  sunl  in  peccatis  camalitms,  seu  quae  caroe, 
eaque  quomodolibet  demum  concurronte,  perfieiun- 
tur. 

Medicatis  quod  aquis,  i.  e.  virtute  medica  imbutis, 
nt  in  natnralibus  sunt  thermas,  et  aciduhB.  Aliai 
etiam,  sed  rarius,  pro  venenatis  sumi  solct,  ut  Sueto- 
nius  Claudium  imp.  boleto  medicato  e  vivis  subk- 


sus  eamdem  ,    sque  a   Spirilu  sanclo  jam   nunc  *•  *""™.  ^*^®  '^®^®'"^'  ^*  ^^*"*^  ^-  '^*'  *®^*  medicata  veneno 

adaplatam  fuisse,  ad  salutcm  hominibus  quocumque     ^"*'* 


demum  modo  conferendam  :  etsi  ulique  negan- 
dum  non  sit,  baptismum  nostrum,  utpole  Sacra- 
mentum  a  Chrislo  ipso  instilutum,  longe  effica- 
cioris  virlutis  fuissc,  quam  baptismum  Joannis,  qui 
non  per  se  conferebat  rcraissioncm  peccalorum,  scd 
solum  ad  actus  poenitcntiae,  per  quos  illa  fiebat  re- 
missio,  excitabat  ;  qua  de  re  inlerpretcs  ac  iheo- 
logi  nostri  passim  videri  possunt,  nosque  suo  loco 
uberius  confirmabimus. 

Prasrogativa.  Participantes  nimirum,  velut  per 
transfusioncm,  privilcpium  illud,  et  aquae  illius  pri- 
mitivae  indolera. 


Interventum.  AWudii  ad  Piscinam  probaticam^dn 
qua  Joan.  v,  et  Noster  cap.  seq.  apertius. 

Diluitur,  scilicet  propler  eam  culpam  qnam 
per  corpus^  et  corporales  ac  sensibiles  voluptatett 
incurrit. 

Mundatur.  Ab  ea  videlicet  macula,  qnam  in  oni- 
ma,  sibi  intime  innexa,  contraxit. 

Notas  ad  caput  V. 

Spiritualium,  i.  e.  destituta  omni  intellectu,  etc., 
et  nonnisi  carnalia  sapientcs.  Fors  haec  sentenUt 
ita  interpungi  posset  :  a  Extraneae  ab  omui  imel- 


c«^-,  tc    ±'     '  .-       ...  lectu,  spiritualiura  potestatem  [seu  virtuleml  eadcin 

Sacr.  sanctificatioms,  seu  occultam  illam,  acspi-  Q  efficacia    »  etc 

ritualem  virtutem  sanctificandi  animam.  c  ;    '    •  *    *  *  *,    » 

Submtntstrant,  seu  atiribuunt. 


Invocato  Deo.  Quae  invocatio  fit  in  benediC' 
tione  fontis  baptismalis :  quem  rilura  jam  Terlulliani 
temporibus  adhibitum  fuisse,  et  verisimiliier  ab  ipsis 
apostolis  descendisse,  vel  ex  solo  hoc  loco  satis  col- 
ligilur. 

Aquis  superest^  seu  super  aquas  est,  iisque  velut 
Bupernalat, 

Combibunt.  An  haec  virtus  sit  vere  realis  ac 
physica  a  Spiritu  S.  aquis  imprcssa,  et  physice 
causans  gratiam  baptismalem,  an  moralis  duniaxat, 
in  tr.  de  Baptismo  vehcmenler  disputant  Schola- 
stici. 


Viduis,  i.  e.  inanibus^  ac  omni  ejusmodi  virtute 
destitutir;. 

Initiantur.  Initiare,  verbum  in  sacris  praecipoe 
usitalum,  est  consecrare,  seu  sacris  imbuere,  aut 
potius  ad  eadera  idoneum  reddere.  c  Erant  (inquit 
Gasaubon.  in  Athenasi  I.  vi,  c  15)  quidam  grados 
in  participatione  mysteriorum  observandi.  Priou 
t5tl  omnium  fuit  ^  xaodtpai;  (puri/icatio  qp^ 
dam,  per  cerlas  nimirum  ablutiones  facienda),  deinde 
sequebantur  mysteria  parva,  quibus  instituebantBf 
et  praeparabautur  ad  majora ;  postremus  erai  actos 
myt^teriorum  majorum,  et  ilJa,  qu»  dicebanlur  h»- 


1217 


APPENDIX  V.  —  D.  GORBINIANI  TflOMiB  ADNOT. 


1218 


rttfa ,  »  scilicet  inspectio  secretorium  qaoramdam 
sacrorum,  ad  quie  initiati  nonnisi  exacto  anno 
admitiebantur,  ut  Piutarch.  in  1.  de  Defect,  orat. 
perhibet. 

Hactenus  aatem  dicta  egrcgie  confirmat  Glem. 
Alexandr.  1.  v  Strom.,  ita  disserens:  «  Non  abs 
re  ergo  in  mysleriis  quoque,  quie  fiunt  apud  Grse- 
co$>  primnm  locum  tenent  t^c  xaOipvia  (purifica' 
tiones,  seu  lustrationes)^  sicut  etiam  apud  Barbaros 
T^  XoOrpov,  lavacrum, 9?osi  bsec  aulem  sunt  p.ixp3t 
|jumi{pia  (parva  mysteria  quse  habent  aliquod 
fundamentum  doctrinae,  et  fppoTcapooxeu^c,  prcepa^ 
rationiSfSe\xinitiationis)(at\iToru.my  » ctc.Et  Strom, 
].  VII,  inquit:  c  Anle  mysteriorum  quoque  |  seu 
sacramcntorum  ]  tradilionem  oportcre  xaOopfiotS^ 
Ttva;      9Cpoadrf£tv      Tor^    (xugroOai    piXXouaiv     a^tou9iv  , 

expiationes  [  seu  puriBcationes  ]  ,  quasdam  ad- 
hibcre  iis,  qui  sunt  initiandi,  mysteriis,  »  etc. 
Cicero  autcm  in  ii  de  LL,  ait  mysteria  illa  appellari 
initia,  Imo  et  apud  nos  Christianos  dici  vulgo  solet, 
SS.  Ordinibus  aliquem  initiare^  et  prima  tonsura 
qusedam  ad  eosdcm  iniiiatio  appeliatur. 

Isidis  alicujus.  lo,  Inachi  filia,  post  Epaphi,  sui  e 
Jove  filii,  partum,  agente  Junone  zelotypa,  in  vaC" 
cam  conversa,  et,  postquam  bumanam  formam 
recuperasset,  Apidi,  i£gyptioram  regi,  sub  dovo 
Isidis  nomine  nupta,  ob  maxima  beneficia  huic 
genti  impensa,  post  mortem,  una  cum  marito,  ab 
^gyptiis  in  dcorum  numerum  adscita  fuit.  Non- 
nuUi  credunt,  perfabulosam  hanc  deam  (quod  Isis 
Gimbrica  Jingua  est^  est,  significet),  infinitam  Dei 
sapientiam  adumbratam  fuisse,  quae  Proverb.  viii, 
V.  14,  de  se  inquit:  Meum  est  consilium  et  cequitas, 
mea  est  prudentia,  mea  est  fortitudo.  Certe  aatem 
in  Isidis  templo  sequcntem  olim  inscriptionem  re- 
pcrtam  fuisse,  Pluuir-chus  in  I.  de  Osiride  et  Iside 
commemorat. 

^fiyo»  e((xi  irav  to  y-T°^^«  ^^^  ^^  ^  la6piivov. 

Ego  sam  omne  quod  /ut/,  et  qaod  esi,  et  quod  erit. 

Alii  credunt,  sub  Iside  Terram^  aut  Lunam^  aut 
Caniculce  sidus  (eo  quod  ad  hujus  exortum  Nilus 
Agyptum  inundarc  soleal),  aut  Cererem,  aut  Jlfi- 
nervam,  aut  aliam  ex  deastris  aliquam,  iatere ;  qui- 
dam  voro  apud  illustrissimum  et  eruditiss.  Huetium, 
cp.  Abrincensem,  in  Demonstr,  Evang,  prop.  iv, 
cap.  10,  num.  1,  nulla  jam  sexus  ratione  liabita, 
cum  Osiride,  AstartCt  Satumo,  Cybele^  etc,  peni- 
tus  confundunt.  Quid  autem  ?  quod  idem  Huetius 
Moysen  in  Osiridem,  conjugemejus  Sephoram,  imo 
et  sororem  Mariam,  in  Isidem,  apud  idololalras 
^gyptios  migrasse  contendat? 

Caet^Tum,  queecumque  haec  Isis  fuerit,  constat 
tamen,  non  a  Romanis  modo,  aliisque  multis  popa- 
lis,  sed,  ut  Tacitus  de  Moribus  Germ.  refert,  etiam 
a  Suevis  olim  Isidi  sacrificatum  fuisse,  idolo  ejus 
ex  iEgypto  in  Pontum  Euxinum,  indeque  per  Da- 
fiu^mmilluc  sursam  advecto.  Plura  apud  Plutarch. 
io  1.  de  Iside ;?ii\SG.  iaLfa?tV;.;NataI.Com,  Mythol,^ 


A  I.   VIII,  c,   18;  Demsterum  de  Ant.  Roman.  1.  ii, 
c.  22,  aliosque  reperies. 

Quod  vero  jam  ad  sacra  Isidis  attioet,  ea  admo- 
dam  arcana,  ac  nonnisi  nocturna  fuisse,  a  solis 
feminis  peragi  solita,  perhibentur.  Testatur  autem 
Herodot.  in  Euterpe,  I.  ii,  sacerdotes  Isidis  quotidie 
frigida,  interdiu  ter^  noctu  bis,  lavari  consuevisse, 
et  inier  mysteria  ejas  amphoram  aquas  deferri 
solilam.  Lucianus  de  Dea  Syria  narrat.  Sed  et  Juve- 
nalis,  sat.  6,  de  ejusmodi  femina  sacerdote  Isidis, 
canit: 

Hybernum  fracta  glacie  deitcendct  in  amnem, 
Tcr  matutino  Liberi  mergetur,  et  ipsis 
Vorlicihus  timidum  capat  abluel. . .  • 

Et  mox  poslea :  1 1 1^9 

Q         Si  candida  jusseritlo, 

A  Meroe  portabit  aquas,  qaas  spargat  in  sde 
Isidis,  anticiuo  qaze  proxima  surgit  ovili. 

Mithrce,  c  Qui  Mithrae  initia  (seu  mystcria)  tra- 
dunl  (aii  S.  Justin.  M.  in  Dialog.  cum  Tryph,)  c 
petra  eum  nalum  est  memorant,  et  Speiieum  nominant 
eum  locum,  ubi  iniliari  in  eum  credenles  perhibeot.  > 
Unde  in  vetusto  quodam  marmore  Rosinus  in  Para- 
lip,  adDempsteri  Aniiq.  Rom.,  1.  ii,  c.  8,  legit. 

DEO.   SOLI.  MITR.E.  FL.  SEPTIMIUS. 

ZOZIMUS.  U.  P.  SACERDOS.  DEI.  BRONTONTIS. 

ET  ^GAT£.  HOC.  SPBLiEUM.  CONSTITUIT. 

Haec  vero  Mithriac.i  sacra,  quae  in  speluncis 
nbdilis  fieri  solebant,  Persarum  propria  erant,  qui 
nomine  Mithrce,  ui  testatur  Macrob.,  1.  i  Saturn, 
V  cap.  17,  Solem  colere,  eique  bovcm,  cx  antro  cor- 
nibus  educlum,  inter  hymnorum  concentus  immolare 
consueverant.  Erat  igitur  hoc  idolum  Iconis  vultu 
cum  tiara,  Persico  habitu,utraque  manu  boviscu}[iS' 
dam  reluctantis  cornua  comprimens,  ut  ex  Statio, 
I.  I    Thebaid.  discimus,  ubi: 

seu  te  roseum  Titana  vocari, 

Gentis  Achemeiiise  ritu,  seu  pra^stat  Osirim 
Frugiferum,  seu  Perseisub  rupibus  antri* 
Indiguata  sequi  torquenlem  coraua  Mithram. 

Porro  de  ablutionibus  quse  in  initiis  hujus  nuroiois 

adhiberi  consueveranl,  testatur  TertuU.  in  1.  de  Co- 

ron.  Mil.,  c.  ult.  et  in  1.  de  Prcescript.  cap.  40,  ubi 

nos  plura  in  Notis, 

Caelerum   autem  generaliter  sacrificiis   gentilium 

9  praemissas  fuisse  ejusmodi  ablutiones,  veterum  mo- 

numenta  passim  testantur.  Sic  enim  Hesiodus  : 

Nanqaam  vina  Jovi,  saperisve,  rabentia  libes, 
Aate  maous  flavii  qaam  pura  laveris  unda. 

Audiendus  quoque  Thucydides  1.  ii  Pelopon,^  ita 

loquens :  «  Fonte  etiam  Gallirrhog  in   maximi  mo- 

menti  rebus  usi  sunt,  ac  eliamnum  a  priscis  inde 

temporibus  aqua  illa  ante  nuptialia,  et  in  aliis  in  sa- 

cris  assolet  adhiberi.  »  Sed  et  Pausanias  in  Eliac, 

1.  I,  cap.  164,  eadem  de  re  ita  testatur  :   «  Neque 

vero  aut  xvi  feminse  (erant  hae  sacris  et  ludis  Ju- 

noniis  in  Elide   prsefectae)   aut  aediles    Eliorum  , 

ullam  atiingunl  muneris  sui   partem,  priusquam  se 

peculiari  lue  et  aqua  (ex  Piera  fonte  hausla)  lustra- 


1219  AD  GENUINA  TERTULLIANI  OPERA  IKO 

rint.  »  Cerleautem  Timarchides  apud  Nalal.  Com.,  p  cepUcula  Iransiere,  luslralibus  illiusmodi  sacrificiis, 


L  I  MythoU,  cap.  4,  memorat,  Aslerium  quemdam 
fulmine  percussum  inleriisse,  quod  manibus  impu- 
ris  (quia  illotis)  arara  Jovis  attigisset.  Quid  vero, 
quod  nonnisi  praemissis  ejusmodi  lotionibus  preccs 
addeos  fundi  oporluerit?  Apud  Romanos  cum  sa- 
crificandum  erat  (ut  Dionys.  Halicam.,  L  viii  in- 
tiq.  Roman,,  cap.  71,  locuples  teslis  est),  c  lotis 
manibus,  etluslfalis  aqua  pura  victimis,  etc.,pa5^a 
precatif  lum  demum  ministros  illas  mactare  jube- 
bant.  »  Salse  autem  hos  tales  Lact.  1.  v  Instit,,  c. 
20,  irridei :  «  Flagitiis,  inquiens,  omnibus  inquinati 
veniunt  ad  prccandum,  et  se  pie  sacriiicasse  opi- 
nanlur,  si  culcm  laverint :  tanquam  libidines,  intra 
pectus  inclusas  ulli  amnes  abluant,  aut  ulla  maria 
purificcnl.  » 

Yide  autem  supcrstiliosi  hujus  ritus  originem,  et 
spiritus  illos  nequam  ubique  Spiritus  divini  ni- 
niium  lcgas  simias  I  c  Lavationem  hanc  (ait  S.  Just. 
M.  in  ApoL  ii,  de  Baptism.  noslro  loqucns)  cum 
audissent  dsemones  per  prophctam  promulgatam, 
effecerunt,  ut  et  ingressuri  in  delubra  eorum,  et 
accessuri  ad  illos,  etc,  scipsos  aquse  adspersione 
lustrarent ;  quin  ut  lolo  quoque  corpore  laventur 
prodeuntes,  priusquam  ad  templa,  ubi  illi  coliocati 
sunt,  veniant,  instinctu  suo  et  opera  curant.  »  Cse- 
terumilla  pars  templi,  in  qua  sacrificaturi  se  ablue- 
bant,  scu  deluebant  (vide  cap,  prasc.y  noU  in 
specie),  proprie  delubrum  appellata  fuit,  significa- 
tione  deinceps  ad  templum  ipsum  prorogata.  Quan- 
quam  alii  dc  vocis  illius  ctymo  aliter. 


B 


Efferunt.  Ila  cum  Malre  dcum  (quam  GraBci,|et 
ex  his  Noster,  I.  de  Spec,  cap.  8,  (xs^dEXTjv  MrjT^pa, 
Magnam  Matrem:  Phryges  vero  Rhece^  et  Cybeles : 
Assyrii,  tesle  Macrob.  Sat,  1,  i,  c.  23,  Adergatis : 
JSgyptii,  auctore  Servio  in  viii  jEneid,;  Isidis, 
tt53  Afri  apud  S.  Aug.  I.  ii  de  C,  /).,  cap.  4, 
De(B  ccelestis;  Germani  vero  apud  Tacit.,  I.  vu  llist, 
c.  20,  Herthce  (Erde)  nomine  appellabant)  ad  Almo- 
nem  fluvium  factiiatum  luisse,  cx  Ovid.  1.  iv  Fast, 
et  Lucano,  I.  i  de  Bell.  Pharsal,  constat.  Insignis 
pariter  apuJ  Tacit.  I.  xv  AnnaL  c.  44,  locus  est  : 
c  Propiliata  Juno  per  matronas,  primum  in  Gapi- 
loliOi  dcinceps  apud  proximum  mare.  Unde  hausta 
aqua  templum  et  simulacrum  Dese  prospersum 
esl.  »  w 

Caeterum  effere  hic  significare  videtur  e  templo 
ferre  idola,  ac  aotca  aquis  lota  in  publicis  supplica- 
tionibus,  seu  processionibus  (quales  gentilibus 
multse  erant,  ac  in  Asia  eiiamnum  sunt)  per  urbis 
vicos,  et  plaieas  drcumferre. 

Villas,  Villas,  quasi  vehHla:,  initio  dicebantur 
easae  qusedam  in  agris,  ad  convehendas  ac  recon- 
dendas  illic  fruges,  recipiendos  nocta  colonos,  et 
pastores  cum  gregibus  suis,  ctc,  noanisi  ex  ces- 
pite,  aut  alia  materia»  quam  necessilas  imperabat, 
conslructae ;  postea  cum  in  statas  rusticorum  babi- 
taliones  transiissent,  nonnihil  firmius  struct»,  tao- 
dem  in  voluptuaria  quoque  ac  sestiva  oobiiium  re- 


et  aspersionA)U8|  eo  so.emnios  deinceps  naugoran 
consueta. 

Huc  quoquo  pertinebant  Festa  Palilia,  meose 
Aprili  in  honorem  Palis  dei  celebrari  6oIita,  de  qui- 
bus  Ovid.  IV,  V.  735: 

Pastor  oves  sataras  ad  prima  crepascola  lastret, 
Unde  prias  spargat,  etc. : 

adhibita  nimirum  agresti  illa  et  condigna  apod  Ga- 
ion,de  Re  rust.y^,  141, ad  rusticum  illum  deom  inv(h 
candum  formula  :  c  Uti  tu  morbos  visos  invisosqoe, 
viduertatem,  vastitudinemque,  calamitates,  intempe» 
riesque  prohibessis,  defendas,  averruncesque,  >  etc. 
Quin  pastores  quoque  ipsos  et  igne  et  aqua  lostrari 
oportebat,  de  quibus  Ovid.  ib.  vers.  725  : 

Certe  ego  transilui  positas  ter  in  ordiae  flammas, 
Virgaqae  rorantes  laurea  misitaquas. 

Sed  quid  vetat,  huc  quoque  reducere  adspersiones 

illas  ambarvaleSf  inter  quas  ambarvalis  hostia  cir- 

cum  agros,  velot  ambiens  arva,  ducebatur?  etc. 

Domos,  Vel  unum  hanc  in  rem  adduco  Theocritum 
Idyl,,  24,  ubi  Tiresias  vates  domum  Anphitryonis 
a  serpentibos,  quos  Hercules  in  cunis  utraque  mana 
compressos  suffocarat,  expiari  jubens,  ait, 

Kfltdapu  hl  icup(t>aaTft  h^\ia  OEeico 
IlfcoTov.  imixai  S'  aXXeot  (U[jiiy|jlIvov  (^;  vev6{i(aT«i) 
6xXX(o  em^^aCveiv  l9Tep.(x^vov  aoXofil;  G^cap. 

Templa,  De  lustratione  lemplorum  insigne  rorsas 

testimonium  exstat  apud  Tacit.,  1.  iv,  c.  43»  ubi  com 

C  Jovis    Capitolini  templum,  a  Vitellianis  miiitibus 


destructum,a  Vespasiano  imp.  restaurandum  erit,nt 
area  ejus  solemni  ritu  dedicaretur,  «  Virgines  Ves- 
iales  cum  pueris  puellisque  patrimis  matrimisqne 
(aream  illam  omnem)  aqua,  rivis  et  fontibus  anmi- 
busque  hausta,  perluere,  »  etc.  Longe  auiem  anti- 
quior  hic  ritus  ab  ipso  Numa  rege  pctitur,  de  qoo 
Piutarchus  in  cjus  Vita  inquit,  c  fontem,  qui  locam 
irrigat  (campum  videlicet,  ubi  com  Egeria  Dymphi 
versari  solebat)  aquam  sacram  Virginibus  Vestc 
attribuisse.ut  ex  eo  haurientes  porificareDt,  et  aspe^ 
gerent  sacram  aedem.  » 

Urbes,  Erant  et  sacra  Amburbalia,  com  sdlieet 
orbs,  ejusque  pomoerium  lustrabatur,  ut  apod  Lo- 
cao.,  I  Pbars.,  v.  593 : 

Mox  iabet  et  totam  pavidis  a  civibas  urbem 
Ambtri,  et  festo  celebrari  moenia  lastro. 
Longa  per  extremos  pomoeria  cingere  fiaes 
Pontifices  sacri,  etc. 

Fiebatautem  hsec  lustratio  qootannis  menae  Fe- 
bruario,  hunc  enim  secimdum  mensem  Numa  dica- 
vit(ut  ait  Macrob.,  L  i  Satum,,  c.  13)  Pebmo 
deo,  qui  lustrationum  potens  creditur;  lostrah 
(quod  antiquis  erai  februart)  «  aotem  eo  meose  • 
civitatem  «  necesse  erat,  ut  justa  diis  Manibus  aol- 

veret.  » 

154L1  X^per^n^.  Legendum  putat  Jooios  oipar- 
gine.  At  quid  hac  motatione  opus  ?  Asperginem  di« 
cont  poUtiores  Latini,  ut  Yirgil.|  ifiit.  ui  : 


1221 


APPENDIX  V.  -  D.  CORBINIANI  THOMiE  ADNOT. 


1222 


Salsa  spnmant  aspergine  caates 

Eqaidem  Id  I.  iv,  fl.  ad  leg.  Rhodiam  de  jactu,  a 
Callistralo  asparginem  dictum  iaveaio ;  al  alia  si- 
gnificatione,  scilicet  pro  vilio  rei  ex  aqaa,  maxime 
pluvia»  coDtracto  :  quanquam  non  desint,  qui  ibi 
quoque  aspergine  leganl. 

Apollinaribus,  Hi  ludi,  cum  Annibal  esset  in 
Italia,  monitu  carminum  Marlii  vatis,  tnm  f(^rte  in- 
ventorum,  primum  ex  SGio  celebrati  fuere,  ut  ex 
Livio,  1.  XXV,  c.  12  et  Macrob.,  1.  i  Saturn.,  c. 
17,  constat.  Hic  autem  Noster  potius  saerum  illud 
apud  JSgyptios  celeberrimum,  quod  Horo  (nam  ut 
testatur  Herod.  in  Euterpe^  hoc  nomine  Apollo  illis 
designabatur)  ad  Butum  in  iosula  Chemmi  liebat, 
respicit^  aut  ludos  Apollini  Triopio  a  Doriensilms 
sacratos,  de  quibus  idem  Herod.  in  Clio»  B 

Pelusiis,  Pelusium,  nunc  Damiata,  ad  ostium 
Nili  maxime  orientale  sita  est,  civitas  olim  nobilis, 
a  PeleOy  Achillis  patre,  ut  fertur,  postquam  ob  in- 
lerfectum  fratrcm  Phocum  in  lacu  vicino  lustrari 
jassus^  a  Furiis,  quibus  ob  illam  csedem  agitabatur, 
ad  sanam  mentem  rediisset,  condita,  ubi  in  hono* 
rem  Dianag,  quse  iEgyptiorum  lingua,  indeque  ipsa 
civitas  alio  nomine  Bubastis  dicebatur,  ludos  quon- 
dam  celeberrimos  quotannis  actos  fuisse,  iterum 
Herod.  in  Eut,,  c.  49,  fuse  mcmorat.  Quanquam 
non  ignoro,  a  vulg.  nostro  laterprete  Ezech.  xxx, 
16  et  17,  Bubasten  iater  ac  Pelusium  distiagui : 
Quasi  parturiens  dolebit  VD  (Sin)  Pelusiuh,  juvC' 
nes  DDl^U  {Phibeseth)  BuBBSTi^/adto  cadent. 

Tinguntur,  Dubio  procul  ludos  hos,  ut  alios  ejus»  C 
modi  omnes,  sacrificia,  praemissis  utique  ablutioni- 
bas,  ac  lustrationibus  comiiabantur. 

Prassumunt.  Sicut  rerum  omnium  generationem 
ab  Aqua,  ceu  primo  principio,  proficisci,  philosophi 
non  postrem»  oiim  aucioritatis,  ac  inter  hos  prse- 
cfpue  Thales  Milesius^  credebaat,  ita  perjuriy  velat 
ob  jamjam  et  ubiiibet  immioeatem  deorum  irato- 
rum  vindictam  prope  jam  mortui,  se  ejusmodi 
ablutioaibus,  crimina  illa,  ut  falso  credebant,  ex- 
piantibus,  impetrata  vclut  impunitate,  ad  novam 
vitam,  ejusque  securitatem  redire,  ac  quasi  regene- 
rari  sibi  vidcbantur.  Ut  ergo  apud  Grsecos  magna 
perjuriorum  frequeniia  erat,  ita  ante  ludos,  ne  in 
iis,  velut  in  iilorum  pubiicam  vindiclam,  turpiter 
auccaroberent,  maxime  de  diis  aniea  per  ablutionea  D  gnorum    fluminum   capita    veneramur  :  subila  ex 


Ta,  genitor,  cape  sacra  manu,  patriosqne  penates  : 
Me  bello  o  tanto  digressum,  e  c«de  recenti, 
Attrectare  nefas,  donec  me  flamine  vivo 
Abluero 

Et  Senec.  in  Herc.  fur.^  act.  iv,  scen.  i,  vers.  918  : 

Nate,  manantes  prias 

Manus  cruenta  ciede,  et  hostiii  expia. 

Hunc  enimvero  gentilium  morem  ipse  ridet  Ovid.yii 
Fast.: 

Ahl  niDsium  faciles,  qui  tristia  crimina  c»de 
Fluminea  toUi  posse  putatis  aqua. 

Atqui  constat  expiationum  et  lustrationum  nomine 
tunc  nonnisi  lotiones  aqua  factas  intelligi  consue- 
visse. 

tt&5  Singulare  autem  est  exemplum,  quod 
exstat  apud  Dionys.  Halicam.,  1.  v  Ant.  Rom.^  c.  58, 
ubi  cum  ex  Senatus  decreto  publica  justaque  caedes 
conjuratorum  Romse  facta  fuisset,  «  SGlum  fac- 
tum  esl,  ut  tota  lustraretur  civitas,  quod  necessi- 
tate  coacta  esset  civilis  c%dis  auctor  fieri  :  cum  ne- 
fas  esset  ad  sacra  accedere,  et  ?ictimas  immolare, 
antequam  facinus  expiatum  esset,  luesque  lustra- 
tiooibus  abolita.  > 

Naturai  aqua,  i.  e.  aquas  naturali,  suaeque  natu- 
rae  relicta. 

Emundationis.  Pro  auspicato  faciendas,  ac  fdi- 
citer,  ipsoque  ccelo  anauente,  suscipiendae  emunda^ 
tionis.  Iiaque  non  video  cur  cum  Junio  legendum 
sit  auspicii  et  mundationis. 

Medicari,  i.  e.  medica  virtute  imbui.  Quanquam 

et  alio  sensu,  qui  commuuior  est,  et  hic  melior,  id 

intelligendum  esse  putem,  ut  1.  xi  Mneid.  : 

Sod  non  Dardanise   medicari  (sanare)  caspidis  ictam 

Evaluil. 

^mulum  Dei,  diaboium  videlicet. 

Sacramento,  seu  mysterio,  ac  etiam  extra  usum, 
et  applicationem  aquse  ad  ablutiones  hactenus  dea- 
criptas. 

Sciunt.  Alii  sunty  nec  male;  quanquam  sciunt 
mihi  elegantius  esse  videtur,  ideoque  reiinendum. 

Quique  fontes.  Fontes  ex  specubus,  aliisve  um- 
brosis  locis  erumpentes^  aliquid  divinilatis,  aut 
diabolicse  potins  virtutis,  habere  credebantur ;  unde 
et  divinus  honor  a  caeca  gentilitate  ipsis  impendi 
consueverat.  De  his  Senec,  epist.  41,  ait :  <r  Ma- 


ejusmodi  propiliandis  solliciti  erant. 

Se  expiabat.  Exempla  rei  hu)us  plurima  apud 
Graecos  imprimis  prostant ;  sic  apud  Herod.,  1.  i, 
c.  7,  Adrastus,  fratricidii  reur,  a  CrassOy  Lydorum 
rege,  expiatus  fuit.  Apollinem  item  et  Dianam,  ut 
Pausan.  Corinth.y  cap.  51,  memorat,  t  Pythone 
ceeso,  ut  se  expiarent,  JBgialam  venisse  tradunt.  > 
Idem  Pausan.,  I.  i,  c.  74,  refert  :  «  Prius  quam 
matemi  saoguinis  maculam  expiationibus  Orestes 
elueret,  de  Trazeaiis  nemo  cum  tecto  recipere  vo- 
luit,  »  etc.  Scd,  si  Yirgilio  credimus,  jam  apod 
Trojanos  hic  ritus  obtinuit ;  ita  enim  Jlneas  ad  Aa« 
chisen,  Mneid.^  ii,  v.  717  : 


abdito  vasto  eruptio  aras  habet  :  colunlur  aquarum 
calentium  fontes,  et  stagna  quseJam  vel  opacitas, 
vel  immensa  altitudo  sacravit.  >  Erat  etiam  Romse 
fons,  Egerias  Nymphse,  ad  radices  montis  Aventini, 
sacer,  de  quo  Livius,  1.  i,  c.  19,  relert  :  f  Lucns 
erat,  quem  medium  ex  opaca  specu  perenni  rigabat 
aqua  :  quo  quia  se  perssepe  Numa  sine  arbitris... 
iaferebat,  Camasnis  eum  lucum  coosecravil.  »  Addit 
Pluiarchus  in  Numa^  fonlis  hujus  curae  Vestales 
virgines  ab  eodem  prsefectas  fuisse,  etc,  ut  supra 
Not.  Templa  retulimus. 

Itaque  fontes  hujusmodi,  ex  horrida,  ncscio  qua, 
locorum,  nnde  scaturiebant,  majestate  omnino  inter 


1223 


AD  GENUINA  TBRTULLIANI  OPBRA 


1224 


deos  reponebanl,   ipsorumque  adco  honoribus  pe-  A  «  ad  fossas  et  incilia  (ul  Lips.  in  Senec,  epist.  83 
cularia  qusedam  sacra,  ul  erant  Romae  Fontinalia,      — ^  '"    -  -'- ^- --    -^  -- 

3  Octob.  celebrari  solita,  aliaque  nmlla  aiibi,  insti- 

tuebant. 

Neque  vero  beneficis  solum,  sed  malignis  quoque 
fontibus  arcanum  quoddam  numen  inesse  crede- 
bant,  divinis  cuUibus  propiliandum,  ut  exitialem 
illorum  vim,  quam  lamen  natura  sibi  indiiam  ha- 
bebant,  averruncarent  :  cujusmodi  crant  aquse  Al' 
(?yom«  paludis  apud  Pausan.  in  Corinth,  ad,  /in,, 
quibus  innalantes  ad  imum  fundum  trahebanlur  : 
fontes  item  Acidantis  fluminis,  e  Lapitha,  Arcadiae 
montc,  oriundi,  atque  adeo  letrum  odorem  efflantis, 
ut  hominibus  vel  solo  halilu  inlerficiendis  par 
fueril,    lesie  codem  Pausan.,   in  Eliac.    i,   Taceo 


ait)  cum  aquis,  qualia  bortis  et  pneioriis  cx  niore 
erant ;  »  imo  et  universim  aquarum  ex  aquaeducti- 
bus  rcceptacdla  (7cap3e  tou  E^iic(CeaOai,  quod  per 
hos  facile  illuc  aquae  prascipitarenturj  et  in  UmMil- 
tuosos  vortices  circumagerentur,  aut  verius,  terre 
cujusdam  portionem  velut  insulam  circumflaerenl) 
tilpiTcoi  dicta  sunt,  de  quibus  Pausaoias  in  Laccn,, 
cap.  96  :  v  Campus  is,  in  quo  suas  ephebi  cora- 
miltunt  pugnas,  euripo  circumquaque,  non  aliter, 
quam  mari  insula,  cingilur.  •  £t  Dionys.  Halicarn., 
].  lu,  c.  91,  Circum  maximum,  a  Tarquinio  exsUii- 
Ctum,  ita  describit  :  £2pi?co{  zU  uno^xV  ^«re; 
6pc(>puxTa(y   Pd^6o(  TE    xa\   irXitoc    SExdEjcouc  ;  i.    e.    : 

Euripus  ad  recipiendas  aquas  circumfossus  esi,  de- 


plures  ejusmodi  alios,  de  quibus  Polemon,  in  1.  de  g  cempedali  profunditate^  pariterque  latitudine.  De 
miris  Sicilicey  item  auclor  lib.  de  Mirab.,  qui  vulgo      hoc  item  Suetonius,  in  Julio,  c.  39  :  «   Circensibus, 


Aristoteles  creditur,  Plin.,  lib.  xxxi,  Solinus,  c.  31 

et  alii. 

nivi.  Rivus,  ait  Festus,  «  vulgo  appeUatur  tenuis 
fluor  aquae,  non  spe,  consiliove  factus,  verum  na- 
turali  suo  impelu.  »  Ahi  alia  hoc  nomen  significa- 
tione  usurpant. 

Piscince.  Piscinx  dicebanlur  non  sola  l-^ox^O" 
^tia,  seu  vivaria  piscium,  sed  etiam  aquae  frigidae, 
ad  natationes  aut  ablutiones  voluplarias  in  locum 
salis  amplum  et  undique  clausum,  velut  artificia- 
lem  quemdam  lacum,  coUectae,  licet  caeleroquin 
piscibus  destilutae.  Ita  vero  de  Alexandro  imp.  in 
Vita  Lampridius  :  «  Unctus  lavabatur,  ila  ut  caldariis 


spatio  Circi  ab  utraque  parte  producto,  et  in  gy- 
rum  euripo  addito,  quadrigas,  bigasque,  et  equos 
desultorios  agitaverunt  nobilissimi  juvenes.  »  In 
his  quoque  editi  ludi  navales,  aqua  per  euripos  (sic 
enim  etiam  canales  grandiores,  et  aquceductm  ap- 
pellabantur)  in  ipsum  circum  immissa ;  quin  et  eo 
excreverat  quorumdam  imperaiorum  luxuria,  ut  de 
Heliogabalo  Spartianus  memoret  :  f  Fertur  in  ea- 
ripis  vino  plenis  navales  circenses  exhibuisse.  > 
Caeterum  et  hi  euripi  .certis  quibusdam  diis  sacrali 
erant,  et  Tertull.,  lib.  de  Spect,,  c.  10,  perhibet  : 
«  Ea  itaque  (Mater  magna,  scilicet  Ops^  Tellus,  yd 
Cybele)  illic  prsesidct  euripo.   > 


nunquam,  vel  raro,  piscina,  semper  uleretur;  »  et  Q      Cisternce.  Ita  vocantur  subterranea  aqa»  pluTis 


de  Arriano  Olympio  Victor,  Tunnunensis  episcopus, 
in  Chronico  ail  :  «  In  piscina  frigidae  aquae  vilam 
impie  finiil.  »  Talis  quoque  erat  Probatica  illa  pis- 
cina,  de  qua  Joan.  v,  et  natatona  Siloe  apud  eumd., 
eap.  IX,  de  quibus  nos  infra. 

fll5ft  Porro  balnea^  el,  quse  horum  pars  quae- 
dam,  et  nihil  aliud  quam  balnea  frigida  erant,  pis- 
cinas,  diis,  seu  malis  dsemonibus,  ac  idolis  sacras 
fuisse,  Terlullianus  ipse  in  lib.  de  Spect.,  c.  8,  per- 
hibet  :  c  Et  plateae,  et  forum,  et  balneoBt  et  stabula, 
ct  ipsae  domus  nostrae  sine  idolis  omnino  non  sunt. 
Tolum  saecuium  (mundum)  Salanas  et  angeh  ejus 
repleverunt.  »  Quin  et  in  lib.  de  IdoL^  c.  15,  tc- 
siatur  :  c   Et  ostia  in  balneis  adorari   videmus... 


receptacula,  quae  Festus  ita  dicta  putat,  quod  eti 
seu  infra  ierram  sint. 

Putei.  Putei  sunt  profunda  aquae  vivae,  et  ex 
abditis  quibusdam  venis  assiduo  scaturientis,  tt- 
ceptacula,  quae  .£oles  olim  Tco-njpia,  dbcb  rcli  xo- 
Tou,  dicebant;  unde  ei  puteos  nostros  a  poiu,  qoasi 
poteoSf  i.  e.  saluberrimum  nobis  potum  submioi- 
strantes,  appellatos  volunl  :  qualis  erat  ille  pateos 
apud  Homer.  Odys.  x,  ex  quo  Ulysses  Tiresue  valis 
manes  erat  ab  inferis  evocaturus. 

Rapere.  llli  nimirum,  qui,  ut  S.  Justin.  M.  ia 
Apol.  II,  loquilur,  a  mortuorum  manibus  (seu  spi- 
rilibus)  Xa[jLoavo(xEvot ,  xa)  ^t7CTou[jLcvo(,  correpti, 
atgue  humi  prcecipitati^  quos   ^atf&ovioXiJTrrou^,  ar- 


Idolo  feceris,  quidquid  oslio  fcceris.  »  Igitur  inier  Q  reptitios,  et  (laivofxivou;,  furentes^  nominani  omnes. 


cseleras  idolorum  sordes  ctiam  balnearii^  et  ostiarii 
lares,  et  nescio  quae  alia  coenosa  numina,  gentili- 
bus  erant,  sub  quorum  turpissimis  auspiciis  lava- 
rentur,  vel  verius  multo  fuediori  sordilie  contamina- 
re«tur. 

Euripi.  Euripus  peculiariter  diclum  erat  fretum 
illud  vorlicosum  inter  Euboeam  et  Atticam,  septies 
per  diem,  totiesque  per  noctcm  reciprocans,  seu 
aquas  per  vices  evomens,  ilerumque  resorbcns  : 
cujus  causas  cum  frustra  perscrutatus  fuisset  Ari<^ 
stoteles,  prse  mcerore  contabuisse,  aut,  ut  alii  (sed 
parum  vere)  narrant,  omnino  iliuc  se  pmcipiiasse 
fertur.  Extendi  postmodum   haec  appellatio  coepit 


Nocentis.  Omnibus  his  fontibus,  rivis,  ptscinis, 
euripisy  cisternis,  puteis,  ctc,  certi  quidam  genii  t 
gentilibus  praefecti  erant,  qui,  quoniam  rouliebri 
spccie  illic  dsemones  apparebant,  hac  quoque  foniia 
colebantur,  alque  antra  illa,  fontium  scatebris  irri- 
gua,  inhabitare  credebanlur.  Unde  Virgil.,  i  JSneid.t 
Libycum  illud  : 

scopulis  pendentibus  antramy 

Nympharum  domum  vocat.  Sic  etiam  Pansanias  io 
Ba?o/tc.  antricujusdam  Cithatronidum  Nympharum 
meminit.Et  in  Phocic,  antrum  Corycium  describeos 
flfl57  ait :  c  Multi  hinc  illic  e  vivis  fontibus  flui- 


J225 


APPBNDIX  T.  -  D.    GORBIRIANI  THOMiE  ADNOT. 


1226 


tant  rivi.  Parnassi  accolas  sacrum  Goryciarum  Nym-  m  latur,  qiii  cum  sanctitate  nihii  quidquam  commune 
pharum  putant.  »   Sic  ctiam,  ut  idem  rursus   in      habet. 


Ba?o<tc.perhibel,ad  Libethriadem  foniem  Libethridce 
Nymphoe  colebanlur.  Erant  quoque  fonlibus  aliis 
arae  suae,  sediculae,  aul  omnino  templa,  Nymphis 
sacrata,  qnx  et  Nymphcea  dicebantur,  ut  illud  supra 
fonlem  Cytheri  fluvii  apud  Pausan.  m  Eliac.  ii.  In 
specie  vero  illse  Nymphae, /i^ttmfnum,  stagnorumyet 
puteorum  praesides,  Naiades^  aut  EphydriadeSf  etc, 
dicebaniur.  Sed  et  Comatas  apud  Theocr.,  IdylL  5, 
per  Nymphas  Xi(i.vdiSa(,  palustres  jurat.  Ut  autcm 
Orpheus  Nymphas  Oceani  et  Thetidos  filias  ap- 
pellat,  ita  has  Virgilius,  ^neid,  viii,  fluviorum  ma- 
tres  putavit,  quod  fluvii  e  mari  orirentur  : 


Piscinam,  In  Graeco  textu  xoXu^^i^^a  esl,  per 
quam  piscina,  eo  sensu,  quo  supra  Not.  Aspergine, 
lavacrum  vcl  natatoria  significatur. 

Betsaidam,  Grsecus  textus  Joan.,  v.  2,  ila  habet  : 
"EoTi  hl  h  'IepocroXi5p.oi{  iiiX  t^  wpoSaTix^  xoXoji- 
6i{0pa,  71  iTctXEYOjA^VT}  *£6pa{(rc\  BTjOea^a,  Tcivxe  oroai 
i-jKwtsoc. ,  X.  T.  X.,  quae  Vulgatus  noster  ita  red- 
dit :  Est  autem  Jerosolymis  Probatica  piscina,  gucB 
cognominatur  Hebraice  Bethsaida,  quinque  por- 
ticus  habens,  etc.  Ubi  notandum,  piscinam  hanc 
non  appellari  probaticam  a  probando,  sed  amh  Ta>v 
TcpoGdruv,  seu   ab  ovibus;  rb  Tcpo^Tov  enim  Grse- 


cis  ovem  significat.  Probaticam  ergo  idem  hic  ac 
Nymph»,  Laurentes  Nymph»,  genus  amnibus  unde  est.  g  ^y^.^^   ^ut  ovilem  dicere  est.  Vocabatur   autem 

Caeterum  vero  hae  Nymphae    nequaquam  propitia     piscina  ovium  quod  in  ea  oves,  aliaque  animalia 


semper  habebantur  numina,  sed  sacrificiis,  ne  no- 
cerent,  placanda;  unde  Theocrito,  Idyll,  13  :  Ativa\ 
Oaal  dqpii)Tai;,  dira  rusticis  numina  erant,  ux  mox 
videbimus.  Interea  si  quis  forte  plura  desideret, 
apud  Natal.  Gomit.  MythoL  I.  v.  c.  2,  tum  et  eru- 
ditiss.  nostrum  Monlfauconium,  VAntiqu%t6  expli" 
quie^  tom.  I,  p.  II,  I.  iv^  c.  7,  reperiet. 

Enectos.  Laul.  Valia,  I.  iv,  c.  27,  appellat  enectos^ 
qui  non  jam  enecati  sunt,  atque  mortui,  sed  qui 
propemodum  tales.  Unde  cum  Noster  in  lib.  de 
Jejuniis^  c.  7,  de  severo  illo  jejunio  Ninivitarum, 
quod  etiam  pecudibus  enectis  fiebat,  mentionem 
facit,   recle  Junius  hsec  verba  de  illis   non  jam 


sacrificiis  destinata,  ablui,  aut  jam  immolatorum 
exta  detergi  consuevennt.  Aiii  non  ipsam  pisci- 
nam,  sed  portam,  ad  quam  illa  sita  erat  (legitur 
enim  in  Graecolv,  vcl  ut  alii  11 5S  codices  ha- 
bent,  lizi  T^  TcpoSaTucT),  in  vcl  potius  apud  proba" 
iicam,  forte  eamdemquaB  11  Esdr.  iii,  1,  appeliatur 
Porta  gregis),  probaticam  appellatam  fuisse  aiunt. 
Verum  haec  A;  Iv  icapo^w. 

Gseterum  piscina  haec,  quse  in  Grseco  textu  Be^ 
thesda  (alia  Graeca  exemplaria  habent  Bethseda)^ 
domv^  misericordicBt  appellatur,  in  Latinis  exempla- 
ribus  Bethsaida,  domus  piscatus,  dicitur,  forte 
quod  olim  piscium  vivarium  fuerit. 


mor\un,  sed  fame  per  hoc  jejunium,  quod  flan.  C  ,   Co»/.mo«c6a^  Credidere  quidam  hunc  archange- 


lu,  1,  ex  edicto  regis  Ninive  ad  pecora  usque  ex- 
tendebatur,  ita  maceratis,  ut  jam  mortnis  propio- 
res,  quam  vivis,  essent,  explicat,  hocque  proprie 
per  verbum  enecare  significari  ait. 

Lymphatos.  Dan.  Heinsius  in  suis  Lection,  in 
Theocr.,  IdyU  5,  ila  inquit  :  <  Nympharum  quoties 
meminisset  antiquitas,  earum  iram  deprecabantur, 
boc  est,  insaniam,  seu  pXs:cB^ai(jLoviav  (quibus 
enim  dese  illse  conspiciebanlur,  mentis  slalu  exci- 
disse  pulabantur),  quod  etiam  vaiibus  accidere 
existimabant,  quos  vujwpoXiiTCTou;  (hos  autcm  La" 
tini  nostri  noa  nymphatos,  scd  lymphatos  appellare 
solent)  dicebaht.  »  Unde  et  Noster  in  lib.  de  Anima, 


lum  fuisse  Raphaelj  qui  interpretatur  Medicina  Dei, 
ut  olim  peculiariter  a  Deo  ad  Tobiam  a  sua  caeci- 
tate  liberandum  missus,  ita  ad  aliorum  quoque 
hominum  graviores  infirmitates  curandas  destina- 
tus.  Quisquis  is  fuit,  non  visibili  quadam  forma 
descendisse,  scd  solum  aquam,  virtute  medica  eidem 
quasi  transeunter  impressa,  singulari  Dei  jussn 
imbuissc,  sicque  signum  suse  pnesenlise  visibile 
edidisse^  putandus  est. 

AnteceduntȴiguT3L  enim  semperdebet  esscnotior, 
et  captui  accommodatior ;  unde  ad  prsefiguranda 
spiritualia  semper  soiemus  carnaliay  seu  sensibilia 
signa  eligere,  per  quae  ad  spiritualium  rerum, 
alliorumque  mysteriornm,  quse  alias  omnem  ca- 


c.  50,  ait :  «  LymphaUcos  efficit  Golophonis  scatu-  p  humanum  excedunt,   intelligentiam,  velut  ma- 

rigo  daemonica.  •  De  hoc  Eus.,  in  Prcep.  Evang,,      nuducamur. 


liv.  II,  c.  5. 

Hydrophobos.  "YBpo^oSoi  appellantur  icapi  -ch 
9o6£ta6ai  Tb  Q^top,  quod  aquam  timeant.  Atque  id 
maxime  accidit  a  cane  rabido  admorsis,  quibus  id 
miserrimum  esl,  extremo  aquae  limore,  parique 
simul  siti  vexari.  Terribiles  morbi  hujus  effectus, 
cseteraque  huc  pertinentia,  vide  apud  Kirch., 
Mundi  sub  lib.  ix,  sect.  ii,  c.  5.  Hsec  autem  om- 
nia  gentiles  malis  gcniis,  aquam  insideniibus,  olim 
imputabant. 

Profanus.  In  S.  Scripl,  tt^^p  sanctum,  et  Sin 
profanum,  opponi  solent ;  profanus,  ergo  hic  appel- 

Patrol.  W. 


Gaeterum  vero  piscinam  hanc  baplismi  nostri  figu- 
ram  fuisse,  inter  caeleros  SS.  PP.,  maxime  S.  Am- 
bros.,  lib.  I  de  Spir.  sancto,  cap.  7,  asserit :  «  Ha- 
bes  etiam  in  Evangelio,  quia  angclus  sccundum 
tempus  descendebat  in  natatoria,  et  movebatur 
aqua,  et  qui  prior  dcscendisset  in  natatoria,  sanus 
fiebat.  Quid  in  hoc  typo  angelus,  nisi  dcscensionem 
S.  Spiritus  nuntiabat,  qua3  nostris  futura  tem- 
poribus,  aquas  (baptismi  uiique)  sacerdotalibus 
invocala  precibus,  consecraret?  Ille  ergo  angelus 
S.  Spiritus  erat  nuntius,  eo  quod  per  graiiam  spiri- 
tualem  medicina  noslris  esset  animi  ac  mentis  lan- 

39 


i227 


AD  GENUINA  TERTULLIANI  OPERA 


1228 


guoribus  deferenda.  »  Et  in  Wh.  de  his  qui  init.  f^  imaginem  ct    niai  per    dfAoiwffiv,  similitudinem, 

ieu.!unl.  later  haec  duoautera,  si  slricte  loqui  veli- 
mus,  discrimen  iniercedere,  S.  August.  ia  l.  Lxxxin 
QQ.  q.  51,  pridem  nolavit,  inquiens  :  «  Sunt  qui 
non  fruslra  intelligant,  duo  dicta  esse,  ad  imaginem 
et  similitudinem  :  cum,  si  una  res  esset,  nnum  no- 
mensufficcre  poluisset.»  Imprimis  aulem,  ut  S.  Th. 
I  p.  q.  93,  art.  9,  in  §  explicat,  «  Simililudo  consi- 
deralur  ut  praeambulum  ad  imaginem,  in  quantum 
est  communius,  quam  imago.  »  Nam  ait  ia  cit.  q. 
a.  i.  in  §  <  Dicendum  sicuf  S.  Aug.  dicit  ia  1.  Lxxim 
QQ.,  q.  74 :  Vbi  est  imago^  coniinuo  est  simiUtudo: 
sed  ubi  est  similitudo^  non  continuo  est  imago,  Ex 
quo  patet,  pergit  S.  Thomas,  quod  similitudo  est  de 
ratione  imaginis,  et  imago  aliquid  addit  sapra  ra- 


Myster,j  c.  4,  non  minus  eleganler  inquit  :  «  Illis 
angclus  (in  piscinam  illam)  desccndebat  :  tibi  Spi- 
rilus  sanclus.  Illis  creatura  iiiovcbatur,  libi  Chri- 
stus  operatur  ipse,  Dominus  crcalurje.  Tunc  cura- 
batur  unus  :  nunc  omnes  sananlur.  Ergo  et  illa  pi- 
scina  in  figura,  ut  crcdas,  quia  in  hunc  Fontem  vis 
Divina  descendit.  Denique  paralyticus  ille  exspecta- 
bat  hominem.  Quem*?  nisi  illum  Dominum  Jesum 
natum  ex  Yirgine,  cujus  adventu  jam  non  umbra 
sanaret  singulos,  sed  veritas  universos.  » 

Gratia  Dei,  Scilicet  post  Ghrisli,  Aactons  gratiae, 
adventum. 

Remediabant,  Eodem  quoque  verbo  Nostcr  ad 
Scapul.  c.  4,  utitur :   «  Quanti   honesti  viri    aut  a 


daemoniis,  aut  valetudinibus  remediati  sunl.  »  Vidc  g  tionem  similitudiniSj  sciUcet  quod  sit  ex   alio  ex- 


eliam  in  lib.  de  Prcescr,,  c.  38.  Quanquam  autcm 
verbum  hoc  Giceronianum  non  sit,  adhibuisse 
tamen  id  noscitur  S.  Ilieron.  in  Vita  Hilarii. 

Spiritum.  Quidam  legunt  :  Spiritui  medentur, 
Scd  quid  vetat  spiriium  retinerc?  nam  et  Terent.  in 
Phormione  habet ;  «  Quas,  cum  res  adversae  sint, 
minus  medcri  possis.  » 

Reformant,  Simpliciter  pro  formant^  ut  saepius 
retractare  pro  tractare^  et  ahis  ejusmodi  compositis 
pro  simplicibus  utitur. 

Liberabant,  Singulis  igitur  annis  nonnisi  semel 
aagelus  ille,  ut  censet  Tertuliiaaus^  descendebat : 
itaqne  voces  illas  Joan,  v.  3,  Kotr^  xotpbv,  secun- 
dum  tempus ,  pro  aanua  temporis  revolulione 
accipit. 

Delata  morte^  spirituali  scilicet  animce. 

Scilicet  reatu .  Reatus  (Giceroni  ignota  vox,  pri- 
mumque  a  Messala,  ut  Quintilianus,  1.  viii,  c.  3, 
testatur,  usurpata)  debitum  aliquod,  cujus  nempe 
quis  reus,  seu  obnoxius  est,  designans.  A  theologis 
autem  duplex  reatus  distingui  solct,  scilicet  culpce^ 
ad  satisfaciendum ;  et  poence,  ad  satispatiendum. 
Unde  vulgo  dicitur  :  c  Qui  non  habet  in  aere  (quo 
nimirum  satisfacere  possit),  luat  in  cute,  qua  satis- 
patiatur.  » 

t%^9Poena.  Potest  autemNosier  hic  dupliciter 
intelligi,  scilicet  de  reatu  pcence  :  quo  sublato 
utique  ipsa  pcena  locum  non  amplius  habct,  vel 
quod  verius  arbitror,  de  reatu  culpce  :  et  tunc  haec 


pressa.  Imago  enim  dicitur  ex  eo,  quod  agitar  ad 
imitationem  allerius.  Undc  ovum,  quantumcumque 
sit  alteri  ovo  simile,  et  aequale,  quia  tamen  noo 
est  expressum  ex  illo,  non  dicitur  imago  ejus.  i 
At  vero  aliam  quoque  similitudinis  signiticationem 
aperit  cit.  q.  93,  a.  9,  ita  loquens  :  Gonsideratur 
etiam  ut  subsequens  ad  imaginem  in  quanlum  si- 
gnificat  aliquam  imaginis  perfectionem ;  dicimas 
enim  imaginem  alicujus  esse  similem,  vel  non  esse 
similem  ei,  cujus  est  imago.  »  Atque  sic  D7]r  PsaU 
xxxix,  v.  7,  pro  imagine  quadam  fugitiYa,  id  est 
imperfecta,  sumiiur ;  Verumtamen  D  v2f3  in  imagitu 
pertransit  homo.  At  vero  mDT  similitudo^  apod 
Graecos  sumi  solet  pro  imagine,  quae  presse  ac  ve- 
Q  lut  ad  anguem  exprimit  suum  protoiypon.  Unde  et 
Gen.  V,  V.  5,  Toces  illae  adbibentur  ad  perfeetaai 
similitudinem,  quae  est  inter  Patrem  et  Fxtium, 
exprimendam  :  Adam  genuit  ia^3D  WICTa  od  tfw- 
ginem  et  similitudinem  suam,  vocavitqite  namen 
ejus  Seth. 

Est  igitur  homo  factus  ad  imaginem^  non  qooad 
corpus  (hoc  enim  commune  babet  cum  aliis  aaima- 
libus,  quae  tamcn  non  ad  imginem  Dei  creata  snnt), 
sed  quantum  ad  animamy  quae  natura  sua  est  sfi' 
ritualiSySimplex,immortaliSjintellectu  et  tfoluntaU, 
ejusque  libertate  pollens,  ctc.  Itaque  anima  attri- 
buta  Dei  in  sc,  velut  speculo  quodam,  relaceDtia 
exhibet.  Unde  S.  Aug.,  1.  u,  de  Gen.  adu.  Man.c.7, 
pulchre  observat :  c  Gum  finxit  Deus  hominem  de 


sententia  ncquaquam  generaliler  intelligenda  erit;  (Jlimo  terrae,  propterea  non  additum  esse,  ad  imagi 


cum  mter  theologos  omnes  certum  sit,  per  posniten- 
tiam  delcla  culpa  mortali  nihilominus  remanere 
reatum  posnce ;  attamen,  cum  antea  oiterna  fuisset, 
nonnisi  temporaliter  in  purgatorio  persolvcndae. 
Uni  aulem  baplismo  proprium  est,  quod  sublalo 
per  eumdcm  reatu  omnis  culpce  anleccdentis,  simul 
omnis  reatus  pcence  auferatur. 

Ad  imaginem  Dei.  Alludit  sine  dubio  adid,  quod 
Deus  Gen.  i,  v.  26,  dixit  :  Faciamu^  hominem 
'^2rh:nadimaginem  nostram^et  ^Dmm^  ad  simili- 
tudinem  nostram, — Et  creavitDeus  hominemM^Tn 
ad  imaginem  suam,  oSna  ad  imaginem  Dei  creavit 
illum,  Ubi  omnes  interpretes  Graeci  ub^i  per  eucova 


ncm  et  simiUtudinem  saam,  quoniam  nunc  de  cor- 
poris  formatione  dicitur.  Tunc  autem  homo  iole* 
rior  (i.  e.  anima  quoi  intra  corpus  est)  significabi- 
tur,  quando  dictum  est  :  Fecit  Deus  homioem  ad 
imaginem  ct  simililudinem  Dei,  > 

Atque  haec  similitudo  est  velut  imaginis  iilias 
pcrfcctio  et  complementum ;  quoniam  non  Dei  pe^ 
fectioncs  duntaxal,  sed  ipsa  quoque  velut  uliioit 
earumdem  lineamenta  exprimit,  ipsiusque  etii0 
SS.  Trinitatis  symbolam  quoddam  exsistit,  ut  ele- 
ganter  cxplicat  author  Libri  de  Dignitate  haminis, 
c.  2,  qui  alias  S.  Ambrosio  adscriptus  fuit.  Ait  aa- 
tem :  «  Sicut  ex  Patrc  generatar  Filius,  et  ex  Patre 


1229 


APPEHIUX  V.  -  D.  GORBIMIANI  THOMiB  ADNOT. 


1230 


Filioque  procedii  Spiritus  S.,  itaex  intellectu  gene- 
ratur  voluntas,  ei  ex  his  item  ambobus  procedit 
memoria,  •  etc.  Sed  quid  prsBclarius  11 OO  illo, 
quod  S.  Aug.  I.  XIII  Conf.  c.  2,  babet  ?  «  Trinita- 
tem  ait,  Omnipotentcm  quis  iDtelligil  ?  Et  quis  non 
loquitur  eam ,  si  tamen  intelliglt  eam  ?  Rara  anima , 
qua;,  cum  de  illa  loquitur,  sciat  quid  loquatur.  — 
Yellem  ut  haec  tria  cogitarent  in  se  homiaes  ,  esse^ 
nosse,  velle.  Sum  enim  et  novi  et  volo ;  sum^  sciens 
et  volens  :  el  scio  me  esse,  et  velle  ut  sim  :  et  volo 
esse,  et  scire.  •  Aurea  confessio  1 

Est  autem  et  alia  imago  Dei  in  anima^  eaqne 
longe  excellentior ,  quia  penitus  supernaturalis, 
qua  videlicet  Deo  multo  perfeclius,  quam  per  dotes 
nobis  naturaUter  ingenitas,  appropinquamus,  scili- 
cet  gratia  sanctificans ,  quse ,  ut  scholastici  nostri 
ostendunt,  est  formalisparticipatio  divince  essenHce 
etnaturas,  per  quam  filii  Dei  nominamur^  et  sumus; 
pra^terea  autem  iide  intellectus  nosler  cognoscit, 
et  eum ,  ad  quem  spe  lendit ,  charitate  complecti- 
tur.  Aique  de  hac  imaginc  intelligendus  est  Apo- 
stolus  ad  Goloss.  lu,  v.  9  el  seq.  dicens :  Exspolianr 
tes  vos  veterem  hominem  cum  actibus  suis^  et  in^ 
duentes  novum,  eum  qui  renouatur  in  agnitionem, 
secundum  imaginem  ejus,  qui  creavit  eum,  Porro  de 
utraque  imagine  pulchre  copioseque  disserit  S. 
Ambros.  1.  vi  Hexaem.,  c.  8. 

Denique  vero  homo  singulariter  factus  est  ad 
imaginem,  Ghristi  nimirum,  qui,  ut  S.  Thomas,  i 
p.,  q.  93,  a.  1  ad  2  notat :  Primogenitus  omnis 
ereaturas  est  imago  Dei  perfecta ,  perfecte  implens 
illum,  cujus  imago  est  :  Uomot  non  similis  Deo, 
sed  ipse  Deus ;  et  ideo  diciiur  imago,  et  nunquam 
ad  imaginem.  Nam  Apostolus  ad  Rom.  viii,  v.  29 
ait :  Eos  autem ,  quos  prasscivit  et  prasdestinavit, 
conformes  fieri  imaginis  Filii  sui.  Itemque  I  Gor. 
xv,  v.  49,  ita  loquitur  :  Sicut  portavimus  imaginem 
ierreni  (Adam),  portemus  et  imaginem  ccslestis, 
Gbristi  vidclicet,  quem  mox  antea  v.  49  dixerat  no^ 
vissimum  Adam  in  Spiritum  vivificantem.  Sic  ergo 
per  baptismum  ad  imaginem  Dei  restituitur  homo, 
non  naturalem  illam  (quam  per  peccatum  in  Adam 
amiilere  non  potuit)  sed  supernaturalem  GraticSy 
quam  per  peccatum  Adami  deperdidit. 

Incetemitate  censetur.  Imago  Dei  homines  sumus 


^  Jitteram  in  nares  ejus,  ceo  praBdpuum  respirationis 
R  organum)  D^in  HDtt^J  spiraeulum  vitas,  et  factus  es 
homo  n^n  tZTSjS  in  animam  viventem,  Porro  per 
animam  viventem  liiteraliter  intelligitur  vita  corpo* 
ris  :  at  quidam  ex  SS.  Patribus  in  sensu  mystico 
de  vita  animas  qua3  est  gralia  sancliHcans,  expo- 
nunt,  ut  S.  Ambr.  in  1.  de  Paradiso,  c.  5  :  c  Erat 
autem  viia,  sicut  Aposlolus  Cohss.  v.  3)  dixit, 
abscondila  cum  Ghristo  in  Deo.  ilomo  ergo  sive 
in  umbra  vitce  erat,  propter  figuram  futuram,  etc., 
sive  in  quodam  pignore  vita^  erat,  quia  habebat  in- 
sufflationem  Dei,  etc. 


B 


NotcB  ad  caput  VI. 

Sub  an^elo.  lonuerevidetur  ministrum  baptismi^ 
alludens  ad  angelum  illum  in  piscina  Betlisaida,  cap. 
prsdced. 

Prasparamur.  An  non  autem  pauip  ante  dixerat, 
recipere  nos  per  baptismum  Spiritum  S.  quem  per 
peccatum  amiseramus?  Verum  hic  sedulo  notan- 
dum,  in  S.  Scriptura  ssepe  inter  Spiritum  S.  ei 
Gratiam  sanciificantem ,  quam  per  peccatum  amis« 
sam  in  baptismo  recipimus,  distingui.  Gertum  im- 
primis  est  apostolos  anle  dicm  Pentecostes  jam 
baptizatos,  aut  certe  aliuode  Spiritus  S.  gratiam 
consecutos  fuisse  :  1191  et  tamen  primnm  in 
die  Penlecosles  de  iliis,  Act.  ii,  v.  4,  dicitur  :  Be^ 
pleti  sunt  omnes  Spiritu  sancto,  et  cosperunt  loqui 
variis  linguis  prout  Spiritus  sanctus  dabat  eloqui 
illis.  Deinde  Act.  v,  14  et  seq.  :  Cum  audissent 
apostoli,  qui  erant  Hierosolymis,  quod  recepisset 
Samaria  verbum  Dei,  miserunt  ad  eos  Petrum  et 
Joannem.  Qui  cum  venissent,  oraverunt  pro  ipsis, 
ut  acciperent  Spiritum  sanctum,  nondum  enim  in 
fuemqvam  ipsorum  venerat,  sed  baptizati  tantum 
erant  in  nomine  Domini.  Baptizali  ergo  erant,  et  a 
peccatis  suisperbaptismum  emundati,  utique^a^iam 
Spirilus  S.  vivificantis  habebant ;  nondum  autem 
Spiritum  sanctnm  habuisse  dicunlur.  Tunc  impone" 
bant  manus  super  illos  et  accipiebant  Spiritumsan' 
ctum.  Apostoli  igitur  in  die  Pentccostes  acccpcrunt 
Spiritum  sanctum  non  quomodocunque,  sed  pleni" 
tudinem  ejus,  quae  non  solam  inundabat  animam, 
scd  in  corpus  ipsum  pcr  certa  qusedam  signa  visi- 
bilia  reduudabat :  Repleti  sunt  Spiritu  sancto,  et 


in  effigie ,   quandiu  videmus  eum  per  speculum  in  m  cceperunt  loqui  variis  linguis,prout  Spiritussanctus 


cenigmate ;  similitudo  efficimur ,  cum  facie  ad  fa^ 
ciem^l  Gor.  xiii,  v.  12.  Nam  scimus  (ait  Joan.  1 
Epist.  c.  III,  V.  2)  quoniam  cum  apparuerit,  similes 
eierimus;  quoniam  videbimus  eum  ,  sicuti  est; 
nimirum  tunc,  quando  nos  omnes  revelata  facie  glo- 
riam  Domini  speculantes,  in  eamdem  imaginem 
transformamur^  aclaritate  in  claritatemf  tanquam 
Spiritu  Domini,\l  Gor.  iii,  v.  18.  Atquesicdemum 
intelligendum  estistud  Tertulliani :  Imago  in  ef/igie, 
similitudo  in  asternitate. 

De  afflatu  ejus.  Haud  dubie  ad  illum  Gcn.  ii,  v. 
7,  alludit  :  Formavit  igitur  Deus  hominem  de  limo 
lerraj,  VSKS  ns^l,  et  inspiravit  in  faciem  ejus  (ad 


dabat  eloqui  illis.  Sic  et  Saraaritae  illi  Act.  v,  47, 
jam  baptizati  per  impositioncm  manuum  accipie^ 
bant  Spiritum  sanctum.id  est,  plenitudinem  ejus. 
Alque  hic  est  ille  Spiritus  sanctus  quem  pecunia 
sibi  mercari  impius  ille  Simon  voiuerat,  ibid.  v. 
18  :  Cum  vidisset  autem  Simon,  quia  per  impositiO' 
nem  manus  apostolorum  daretur  Spiritus  sanctus, 
obtulit  eis  pecuniam,  etc.  Ita  quoqne  alius  locus, 
Act.  XIX,  5  et  seqq.  exponcndus  cst :  His  auditis 
baptizati  sunt  (Ephesiorum  quidam)  in  nomine  Ikh 
mini  Jesu.  Et  cum  imposuisset  illis  (post  baptismum 
utique)  manus  Paulus^  venit  Spiritus  sanctus  super 
eos,  et  loquebantur  linguis,  et  prophetabant. 


1231 


AD  6ENDINA  TBRTOLLIANl  GPBRA 


1232 


Porro  illa  impositio  mdnuumy  recens  baptizatis 
facta,  erat  ipsissimum  sacramentum  confirmationis, 
Sicut  enim  per  baptismum  a  Spiritu  sanclo  pcr  quas- 
dam  velut  gratia)  suac  primitias  ad  fidcm  initiamur, 
sic  per  confirmationem  ipsum  Hobur  fidei,  ac  illius 
Spiritus  plenitudincm,  ceu  pcr  novam  gratiam  in 
fido  jam  adultiores  facti,  conscquimur.  Spiritus  ergo 
ille,  qui  per  baptismum  erat  invisibiliter  datus,  per 
confirmationem  ab  apostolis  dabatur  quoque  visibi- 
liter,  cum  annexis  videlicet  gratiis^  ut  appellamus 
graiis  datis,  scilicet  curandi  segrotos,  prophetandi, 
interpretandi ,  divcrsis  linguis  loquendi,  etc,  aliis- 
quc  ejusmodi  donis,  sacramentali  gratiae  tunc  ad- 
haerentibus.  Hsec  ante  signa  diu  quoque  postea  in 
Ecclesia  perscverasse,  S.  Jusiinus,  qui  A.  C.  166, 
et  S.  Irenffius,  qui  12  annis  (i)  postea  martyrium 
subierat,  et  ille  quidem  in  Apol.  i,  et  Dialogo  cum 
Tryph.y  hic  v§ro  L.  V.  hoercs.  c.  6  ct  alibi,  perhibent. 
Sed  satis  constat,  etiam  versus  finem  ii  soec.  in  ali- 
quibus  Ecclesiis  ejusmodi  gratias  gratis  datas  adhuc 
viguisse  ;  muliosque  nimium  credulos,  aut  alias  in- 
cautos,  propterea  quod  inter  veras  ac  pseudo-pro- 
phetias  non  recte  distinxissent,  a  Montano,  ejusque 
mulierculis,  dODum  prophetiae  ac  Spiritus  sancti 
afflatum  teroerarie  et  fallaciter  jactanlibus,  seductos 
fuisse,  ipsumque  cumprimis  Tertullianum  noslrum 
foedissime  in  Montani  haeresin  prolapsum,  ut  in  QQ. 
Crit.  libro  de  Prasscr.  prsemissis,  q.  4,  ostendimus. 
Yide  etiam  ea,  quae  in  Spicil.  Theol.  de  Ecclesia 
Christi  Diss.f  \i,  num.  13  et  seqq.  diximus. 

Sic  ergo  per  baptismnm  jam  recepto,  sed  invisi" 
biliter,  Spiritus  sanctus  pcr  gratiae  infusionem  a  pec- 
catis  mundaniur,simulque  ad  eumdcm  in  sacramento 
Con/irmationis  plenius  (non  quidem  jam  sub  ejus- 
modi  signis  visibilibus ,  sed  cum  invisibili  plenitife 
dine  ac  fidei  contra  internas  et  extcrnas  tentalionS 
roborc)  rccipiendum  praeparamur. 

Baptismi  arbitcr.  Ministrum  hic  intclligo,  in  cu- 
jus  velut  arbitfio  SLCpotestate  administratio  baptismi 
posita  est.  Quo  sensu  in  lib.  de  Monog.  c.  6,  Noster 
fl  flO^  inquit :  Habes  Moysen,  Dei  deproximo  arbi- 
trum.  Non  obscureautem  hic  rnrsus  alludit  adsaepius 
jam  memoratam  historiam  Piscinas  Probaticce  Joan. 
V,  eo  quod,  sicut  angelus  illic  descendebat  de  coelo, 
commovens  aquas,  etc,  et  sicut  S.  Joan.  Baptista, 
tanquam  Angelus  missus  est  ad  praedicandum  et  ad- 
ministrandum  baptismum    poenitentiae  in  Jordanis 
flumine  :  ita  nunc  sacerdos,  tanquam  alter  angelus 
ex  officio  suo  ad  hoc  deputatus,  scu  missus,  per  mi- 
nisterium  baptismit;tampra?pare/Spiritui  sancto  per 
confirmationem,  ut  diximus,  plenius  iofundendo. 
.   Fides  impetrat,  Non  ipsius  baptimntis,  aut  bapti" 
zandi  (neque  enim  cfieclus  baptismi  dependet  ab 
opere  oparantis,  aut  subjecti  recipientis ;  quis  enim 
a  parvulo  fidetn,  seu  actum  fidei,  exigere  poterit  ?) 
sed  fides  inirin£eca  ipsi  sacramento,  ceu  operi 

(1)  Duodecim  annis,  Error  est  commentatoris  fa- 
cile  emendandus ,  confundentis  martyrium  S.  Irsenei, 
quo  coronatus  est  an.  G.  202,  cum  martyrio  praede* 


moperato,  in  quantum  scilicei  baptismusa  Ghrisio 
institutus  fuit  ut  administraretur  in  /ide  et  nomine 
totius  sANGTiE  Trinitatis  :  quae  fides  est  intrinseea 
forma  hujus  sacramenti. 

Spiritu  sancto.  Igitur  ad  formce  hujus  substantiam 
et  valorem  requiritur  distincta  invocatio  trium  per^ 
sonarum  Oivinitalis,  per  quam  Fides  illa  in  bapti- 
smo  obsignhtur,  ut  idem  Noster  in  1.  de  tdol.  cap.  12, 
ait.  Unde  ab  antiquis  Patribus  a  forma  soa  sacra- 
mentali  appeliatur  baptismus  stgillum,  stgnaculum, 
obsignatio  fidei^  sacramentum  Trinitatis,fidei^tXc.f 
ut  apud  Tourn.  in  Tr.  de  Bapt.  q.  1,  a.  1,  p.  146, 
videre  est.  Caeterum  autem  ex  hoc  loco  manifeste  eol- 
ligitur,  jam  TertuUiani  tempore  in  forma  bapiismi 
tres  personas  divinas  necessario  exprimendas  fuisse, 
D  et  nequaquam  baptismum  tunc  in  nomine  solios 
Christi  collatum  fuisse,  ut  idem  in  1.  adv.  Prax.  c. 
26,  habet  diccns  :  c  Nec  semel,  sed  tbr,  ad  singula 
nomina  in  pbrsonas  singnlas  tingimur.  » 

Per  benedictionem.  Nomine  benedictionisiuieWigii 
formam  sacramentalem  baptismi. 

Arbitros  fidei.  Multum  hic  nonnulli  interpreles 
circa  hanc  vocem  ex  ipso  TertuIIiano  laborant ;  et- 
enim  in  Apol.  advers.  Gent.  c  7,  arbitros  pro  ie- 
siibus,  qui  rei  cuipiam  gerendae  intersunt,  aecipere 
videtur,  inquiens  :  c  Semper  etiam  impiae  initia- 
tiones  arcent  profanos  (id  est,  ab  rmpiis  illismet  su« 
perstitionibus  alienos)  et  arbitros  (scilicet  ne  illis 
tanquam  testes  intersint)  cavent.  Et  ibid.  c.  16,  ait: 
«  Yerebatur  extraneos  arbitros  (testes,  ant  inspe- 
Q  ctores)  vanae  culturae. »  Et  in  L  de  Came  ChrisH,  e. 
24,  de  Ghristo  transfigurato  loquens,  «  in  secessa 
montis  in  ambitu  nubis  sub  tribus  arbitris  darum  » 
dicit.  At  in  eod.  lib.  cap.  21,  arbitrum  pro  auctore 
videtur  sumere,  de  Christo  ita  inquiens  :  Bujus  igi- 
tur  gratias  disciplince.  «  Arbiter  et  Magister,  illumi- 
natorque,  ac  deductor  generis  humani,  Fiiius  Dei 
annuntiabatur.  »  Vid.  etiam,  quae  supra  de  bac  voee 
arbiter  diximus.  Caeterum  hoc  loco  arbitros  pro  (e- 
stibus  videtur  sumere,  fortasse  ad  illud  /  Joan.  lu, 
7,  alludens  :  Tres  snnt,  qui  testimonium  dani  m 
coelo  :  Patbr,  Ybrbum,  et  Spiritus  sangtds. 

Sponsores  salutis.  Hoc  ncmpe  sensu,  quo  in  Epist 
ad  Hcbr.  vii,  22,  Melioris  Testamenti  Sponsor  factus 
esse  Jesus  didlur.  Igitur  eiiam  Pater,  mitiens  Fi- 
Q  uijif ,  et  Spiritus  sanctus,  missus  a  Filio,  Sponsores 
erunt;  namque  Pater  per  Filium,  Filius  ipse  in  Spi- 
ritu  sancto  nobis  salutem  promisit. 

Nominum  divinorum^  id  est,  Personarum  divina- 
rum,  Dc  quis  inde  Sabellianismum  extundere  cone- 
tur,  quasi  solorum  nominum,  nulla  rerum  in  di?inis 
distiDciio  essei.  Ut  autem  ternus  est  numerus  per- 
sonarum,  ita  nominum  quoque,  scilicet  in  gramma- 
ticali  sensu;  at  in  theologico  unum  nomen  est,  id 
est,  in  tribus  illis  personis  una  eademque  dignitas  et 
auctoritas.  Quare  irritus  esset  baptimus  in  iribus 

cessoris  ejus  S.  Pothini,  quod  revcra  ad  an.  178  re- 
fertur.  Edd. 


1233 


APPENDIX  V.  —  D.  CORBINIANI  THOMiE  ADNOT. 


1234 


nominU)tis  Patris,  Filii,  etc,  collatus :  necessariutn  a     A  Moijse  unttus  est.  Sic  enim  de  Aaronc  in  sacer- 


ergo  est,  ut  in  Nomme  Patris  et  FiliU  etc,  fiat.  Qua 
de  re  videndi  iheologi,  ubi  de  fonna  ^rtp^wwi|tractant. 

Pignerentur.  Non  male  pro  pignorentur ;  nam  et 
apud  Cic.  in  Philipp.  iv,  et  activo  quidem  sensu, 
invenio  :  «  Mars  ipse  fortissimum  quemque  pigne- 
rari  11 G3  (seu  sibi  vindicare  ac  velut  in  pignus 
snmere)  solet.  Gseterum  a  Nostro  bic  in  passivo 
sensu,  pro  oppignorari,  sumitur,  utsensus  sit :  quod 
et  testatio  fidei  et  sponsio  salutis  per  baptismum, 
cui  haec  duo  velut  innectuntur,  ceu  quo  jam  dato 
pignore,  obfirmentur. 

Ecclesue  mentio,  Fortasse  sic  intelligendnm  est, 
quod  necessario  etiam  Ecclesiae  implicita  menlio 
fiat,  tanquam  cui  haec  fiat  oppignoratio. 


dotem  consecrando  Deus  ipse,  Exod.  xxix,  7,  Moysi 
praecepit :  Oleuin  benedictionis  fundes  super  caput 
ejus,  etc.  Caeterum  cornibus  olim  vasorum  instar, 
veicres  utebantur.  Sic  ctiam  unctio  Regum  fiebat 
per  oleum  ex  comu.  hnple  comu  tuum  oleo,  etc, 
dixit  Deus  ad  Samuelem  /  Reg.  xvi,  1,  mittens  eum 
ad  Davi^,  in  Regem  inungendum.  Tulit  ergo  Samuel 
coRNU  oLBi,  et  unxiteumin  mediofratrum  ejus{Ibid. 
V.  13).  Sic  etlam  unctus  fuerat  Salomon  a  Sadoc, 
summo  sacerdote  (///  Reg.  i,  v.  39). 

A  chrismate.  Christus  a  xij^piarai,  3  pers.  praet. 
pass.  verbi  xp^«»  ungo  :  XP^<V*  autem  a  1  pers. 
ejusd.  praeter.  x^xpiojxai  dictum,  et  im  roiJ  xp^^^P-^tos 
factum  est  XP'<"^?»  nnctus.  Unde  Isa,  xlv,  v.  1  : 


Trium  corpus  est,  scilicet  in  tribus  personis  di^  g  Bcec  dixit  Dominus  ('•n^tZTab  Juncto  meo  ,  a  nttTD 

unxit)  Christo  meo  Cyro,  etc 

Unctio.  Alias  xp*V*    ipsum   unguentum,  quo  fit 


vinis,  earumque  fid^  adunatum. 

Noia:  ad  caput  VIL 

Unctione.  Nequaquam  hic  loquitur  de  Unctione 
confirmatoria  (de  hac  enim  cap.  seq.);  sed  de  riiu 
etiam  hodie  bapiismum  moz  subsequente.  Nam  post 
hnnc  fit  osculum  pacis,  dein  baptizatus  inungitur 
ehrismate  in  veriice.  Imo  sanctus  Hieron.  in  Dial. 
adv.  Luciferianos  ail,  presbyteris  non  licere^  sine 
subjuncta  unctione  chrismatis  baptizare. 

Non  possum  autem  non  hic  adscribere  ritum  hu- 
jus  unctionis,  prout  is  in  Pontificali  antiquo  Mctro- 
politanse  hujalis  Ecclesiae  apud  nostrum  Edmundum 
Martene  de  antiquis  Ecclesice  ritib.  I.  i,  cap.  i,  art. 


unctio,  significat :  unde  et  Latini  theologi  in  sacra- 
mento  confirmationis  inter  chrisma,  et  ipsam  chri^ 
smationem,  seu  inunctionem^  ipsiusque  chrismalis 
applicationem,  quae  alias  a  Graecis  proprie  xpf<«c  dici 
solet,  distinguunt.  Quanquam  a  Patribus  promiscue 
Toxptop^  pro  unguento  ci  unctione  accipi  invenio. 
Sic  Clemens  Alexandr.  1. 1  Strom.  de  veler.  Lacaede- 
moniis  dicit  quod  dolosas  quidem  vestes^  1 104  et 
dolosas  (ti  x^iaiML-:oL)unctiones,  recte  existimaverint, 
appellaverintque.Ei  Pced.  l.  ii,cum  pauloante  dixis- 

set    :  Ou   6^{ii;    ^oXtp^  iffAaTa,    x%\    YjpiaitMia   tlq  t^; 

aknfitiai  aloiivai  tcoT.iv  •  Nefas  est  vestes  dolosas ,  et 
13,  §  6,  reperitur  :  «  Cum  infanles  elevati  fuerint  a  Q  tiQguenla  in  civitatem  veritatis  ingredi;  paulo  post 


fonte,  —  Episcopus,  vel  presbyter,  chrisma  requi- 
rens,  faciat  cmcem  t;um  pollice  in  vertice  eorum, 
iia  dicendo :  Deus  Paier  Omnipotens  —  ipse  te  liniat 
chrismate  salutis  in  C.  J.  D.  N.  in  vitam  cetemam. 
Pax  tibi.  • 

Erat  et  alia  unclio  prsecedens  baptismum,  qua 
baptizandi  ungebantur  odeo  in  pectore  et  scapulis. 
Hujus  unctionis  jam  auclor  L.  Recognitionum  (quis- 
quis  ille  fuerit,  certe  vetustissimus)  in  1.  iii  memi- 
nit  :  «  Baptizetur  unusquisque  vestrum  in  aquis 
perennibus,  nomine  Trinae  Beatitudinis  super  se 
invocato,  perunctus  primum  oleo,  per  orationem 
sanctificato.  »  Hujus  unctioois  meminit  etiam 
S.  Joan.  Chrysost.  hom.  6,  in  c  ii  Ep.  ad  Coloss. 


ita  habet :  Femina  semper  tG  t^?  aw^poaovTn;  xP^^H^Tt 
ouvaXai^ioOctt ,  Divina  pudicitice  unctione  ungatur, 
sancto  delectaia  (Aupu>,  unguento,  nempe  Spiritu. 
Bt  in  1.  IV,  To  yj^ia\iA  t^;  lOaptaTwrtw;,  unctionem 
beneplaciti  (id  cst,  mentis  Deo  bene  placentis)  dicit. 
Quid  multis  autem,  quando  et  in  novo  Testam.  to 
XpCdfika  pro  unctione  sumitur?  ut  I  Joan.  ii,  vers. 
20  :  Et  vos  x^ia[t.a,  unctionem  habetis  a  sancto. 
Rursusque  vers.  27  :  Et  vos  (to  xp*<^)  unctionem 
quam  accepistis  ab  eo,  in  vobis  manet» 

A  Deo  Patre.  Unctus  est  autem  Christus,  tanquam 
Propheta,  Sacerdos,  et  Rex ;  haec  enim  sola  tria  ho- 
minum  genera  antiquitusinnungi  consueverant.  Haec 
unctio  autem  non  chrismate  quodam  vis\Jbili,  sed 


dicens : «  Inungitur  baptizandusathletarum  more,  qui  B  spiriiuali,  ab  ipsomet  Spirilu  S.  faclaest,  quando  sci- 


stadium  jam  ingressuri  sunt.  d  Yide  etiam  auclorem 
L  I  de  Sacram.  c  2  ct  I.  ii,  c  7,  inter  opera  sancti 
Ambrosii.  Attamen  haec  unctio  non  fiebat  per 
chrisma,  sed  oleum  catechumenorum.  Deduplici  hac 
unctione  idem  Marteue  ibid.,  ex  antiquis  Latinorum 
ita  appellaiis  Ordinibus,  ac  Ritualibus,  necnon  Grae- 
comm  EuchologiiSj  abunde  dabit. 

Caeterum  neque  illam  unctionum  baptismo  sub- 
junctam  confirmationis  sacramentalis  rationem  ha- 
buisse,  vel  ex  eo  patet,  quod  confirmatio  a  solis 
(apud  Latinos  saltcm)  episcopis  collata  fuerit  : 
unctio  illa,  liccl  chrismate,  etiam  a  presbyteris,  nec 
in  fronte,  sed  vertice  data  faerit. 


licet  Christusbaptizatus  in  Jordane,  confestim  ascen^ 
dit  de  aqua ;  et  ecce  aperti  sunt  ei  cosli,  et  vidit  Spiri- 
TUM  Dei  descendentem  sicut  columbam,et  venien" 
tem  super  se.  Et  ecce  vox  de  caslo  dicens  :  Hio  est 

FlLIUS     MBUS,    DILECTUS,    IN    QUO    M1HI   C0Mn<ACUI. 

Matth.  m,  v.  16,  et  scq.  Non  autem  hoc  ita  iotelli- 
gendum  est,  quasi  Spiritus  S.  gratiae  suae  pleniludine 
in  Baplismo  unxerit  Christum  (hanc  enim  jam  a 
primo  eonceptionis  suae  instanti  habuit,  nullius  jam 
amplius  augmenti  capace),  sed  quod  Spiritus  S.  un- 
ctionem  Christi,  praecipuc  in  Gratia  cAPmset  unionis 
BTPOSTATiCjE  consistcntem,  signo  aliquo  visibili, 
tanquam  pridem  jam  factam,  demonstrare  voluerit. 


1235 


AD  GENUINA  TBRTCLLIANI  OPERA 


1236 


Et  hoc  sensu  Glirislus  illud  Isaia)  l\i,  v.  1  :  Spi-  H  poUierint,  qui  bapiizatos  stalim  confirmarent.  HinC 


ritu$  Domini  super  mCy  eo  quod  unxit  me,  ad  se 
ipsum  Luc,  IV,  v.  18,  translulit.  Sic  et  Petrus  Act. 
^viii,  8,  de  Ghristo  praedicavit :  Quomodo  unxit 
eum  Deus  Spiritu  saricto,  etc. ;  quod  S.  Aug.  L.  xv 
de  Trinit.  c.  26,  sic  explicat  :  a  Non  ulique  oleo  vi- 
sibiliy  sed  dono  gratise,  quod  visibili  signiticatur 
unguento,  quo  baplizatos  ungit  Ecclcsia.  Nec  sanc 
tunc  unctus  est  Ghristus  Spirilu  S.  quando  snpcr 
eum  bapiizatumvelut  columba  dcscendit.  Tunc  enim 
corpus  suum,  id  est,  Ecclcsiam  suam,  prseGgurare 
diguatus  est,  in  qua  praecipue  baptizati  accipiunt 
Spiritum  sanctum  :  sed  ista  mystica  ot  invisibili 
unctione  tunc  intelligendus  est  unctus,  quando  Yer- 
bum  caro  faclum  est,  >  etc.  Yide  eumdem  porro. 


Ms.  Pontificale  Ecclesias  Apamensis  in  Syria,  an. 
12U  exaratum,  quod  nosler  Martene,  de  Antiq.  Eccl. 
Rit.  1.  I,  c.  2,  art.  1,  §  3,  exhibet,  post  omnes  bap- 
tismi  ritus  pncscribit,  ut,  si  episcopus  adest,  statim 
oporteat  eum(bapt!zatum)(;on/f  rmart  chrismate^,  etc. 
Imo  jam  socc.  vii,  pauci  episcopi  munus  baptismi 
obiL^rant,  scilicet  aliis  curis  nimium  distenti.  In- 
terim  praxin  hanc  ,  neo-baptiz!itos  statim  confir- 
mandi,  in  aliquibus  saltcm  Ecclesiis,  etiam  Latinis, 
ferme  ad  nostra  usque  saecula  perductam  fuisse, 
idem  Martenel.  c,  §  1,  lestatur.  Quodvero  ad  Gr»- 
cos  attinct,  idem  mos  etiamnum  apnd  ipsos  perse- 
verat,  ut  sacramentum  confirmationis  mox  bap- 
tismo,  non  autem  ab  episcopo,  sed  ipso  presbytero 


Liberamur,  cum  hac  tamen  diffcrentia,  quod  hap"  B  baptizante,    subjungatur    :    qua   de   re    videtidas 


tismus  sacramentum  sit,  peccata,  tanquam  maculas 
anima},  abluens  :  unclio  illa  solum  ad  ritum  sub- 
sequum  hujus  sacramenti  pertineat,  liberaiionem 
illam  vi  gratia^  Baptismalis,  spiritualiler  inungentis, 
factam,  solum  tanquam  in  symbolo  rci  prseterilse 
exhibens,  non  ipsamet  novum  gratiae  augmentum 
conferens. 

Locus  huic  parallelus  est  in  1.  de  Resurr.  carn. 
c.  8,  ubi  Noster  :  Caro  abluitur,  ut  anima  emacu- 
lelur.  Caro  ungitur,  ut  anima  consecretur.  Caro  si- 
gnitur,  ut  anima  muniatur.  Caro  manuum  imposi- 
tione  adumbratur,  ut  et  anima  Spiritu  illuminetur. 
Yerum  de  his  mox  ezplicatius. 

!9otce  ad  caput  VIIL 

Imponitur»  Duse  olim  impositiones  manuum  cele- 
brabantur  in  baplismo  :  una,  non  baptismum  modo, 
sed  illam  ipsam  quoque  unctionem,  quse  est  inter 
baplismi  rilus  prsevios  (vide  cap.  prsc.  Not.  Unc- 
tione)  prascedens,  cujus  mentio  inter  Ordines  Bap- 
tismi  Latinos,  quos  Edm.  Marlene  de  Rit.  Antiq. 
Ecclesiasy  1.  i,  c.  1,  v.  8,  profcrt,  frequenter  ocxurnt. 
Allera  erat  baptismum  subsequens,  nonnisi  ab  epi' 
scopo  facienda. 

Ubi  sciendum»  primis  Ecclesiae  saeculis  baptismumy 
solemnem  nimirum,  qui  scilicet  nonnisi  in  Sabbato 
sanctoet  pervigilio  Pentecostes  dabamr,  ab  ipsismet 
episcopis  administratum,  moxque  ab  iLsdem  sacra- 


Juenin  diss.  7,  de  Confirm.   q.  5,  a.  2,  g  1   et 
seqq. 

Per  benedictionem,  i.  e.  Certam  quamdam  verbo- 
rum  formam,  qualis  alias  eiiam  in  quibuslibet  ferme 
sacramentis  ex  mandato  Salvatoris  adhibenda  est, 
quam  etiam  supra,  cap.  6,  Noster  per  benedictionis 
vocabulum  expressit. 

Invocans  Spir.  S.  Gaeterum  totus  locus  hic  favere 
videtur  illorum  sententiae,  qui  soiam  imposUionem 
manuum  (non  etiam  unctionem  chrismatis)  pro 
materia  confirmationis  adstruunt  :  qua  de  re  tbeo- 
logi  Dogmatico-Scholaslici  muliis  altercantar,  im- 
primisquo  Toum.  Tr.  de  Sacr.  Confirmationis  q. 
1,  a,  3. 

Ingenio,  i.  e.  invento  quodam  artificiose  exco^ita- 
to  :  ut  idem  Noster  in  1.  de  SpecU  c.  10,  ait,  c  dae- 
mones  ab  initio  prospiciente^  sibi,  inter  estera 
idololatriae,  etiam  spectaculorum  inqninamenUi, 
ejusmodi  quoque  artium  ingcnia  inspirasse.  >  Eo 
nimirum  sensu,  quo  in  I.  de  Pall.  c.  1,  arietm 
Romanum  (machinam  bellicam)  Garthaginenies 
obstupuisse  dicit,  ut  novum  extraneum^  ingeninm, 
1.  e.  inventum. 

Licebit  spiritum.  Gerte  non  bonnm;  de  hydrO' 
mantis  cnim  loquitur,  qui  ex  aqua  futurarum  rerum 
vaticinia  capiebant.  Hujus  artis  studiosissimns  fer- 
tur  fuisse  rex  Numa  Pompilius,  qui  res  ritusque  re- 
ligionis  apud  Romanos  suos  ordinaturus,  qno- 
niam  aliter   sibi  consulere  non    posse  videbatorv 


mentum  confirmationis,  velut  instar  complementi  W  «  hydromantiam  facere  compulsus  est,  ut  in  aqna 


subjunctum  fuisse.  Unde  de  S.  Ambrosio  fl  fl05  in 
cjus  Yita  S.  Paulinus  scribit  :  «  In  rebus  etiam  Di- 
vinis  impiendis  fortissimus  labor,  in  tantum  ut  quod 
impleresolituseratcirca  baptizandos,  quinque  postea 
episcopi,  a  tempore,  quo  decessit,  vix  iroplerent.  » 
Perseveravit  mos  ille  multis  in  Ecclesia  sa^cnlis; 
sed  cum  in  singnlis  Ecclesiis  nimium  increvisset 
fidelium  turha,  atque  episcopi  in  Evangelio  praedi- 
cando  nimis  necessarii  fuissent,  idemque  quoque 
oktinere  inceperat,  quod  /  Cor,  i,  v.  17,  Paulus 
dixit :  Non  misit  me  Christus  baptizare,  sed  evan- 
gelizare.  Atque  inde  factum  est,  ut  non  semper  in 
baptismo,  etiam  solemni,  episcopi  prsesentes  esse 


viderct  imagines  deorum,  vel  potius  ludificationes 
daemonum,  a  quibus  audiret  quid  in  sacris  con- 
stituere  atque  obscrvare  deberet.  »  Ita  S.  Aug.  1.  vu 
de  C.  D.  c.  35,  et  ibid,  post  alia  qusedam  :  f  Quod 
ergo  aquam  egesserity  id  est,  exportaverit,  Nama 
Pompilius,  unde  hydromantiam  faceret,  ideo  nym- 
phani  Egcriam  (frigida  sane  nomenclatura)  dici- 
tur  conjugem  habuisse.  Ita  enim  solent  res  gesta* 
aspcrsioue  mendaciorum  in  fabulas  verti.  » 

Concorporationem  eorumy  i.  e.  intimam  eomm 
conjunctionem,  aqua^  sdlicet  et  spiritus  illius. 

Accommodatis  des.  manibus.  Seu  impositisde^ 
super  mmibus;  hicenim  ni\i$  CT9ii  hydromantarum 


1237 


APPBNDIX  V.  —  D.  CORBINIANI  THOMiG  ADNOT. 


1238 


aquas  incanlanlium,  ac  velut  polestaii  spiritus  mali  ||     DeformanleSj  pro  pmformantes,  seu  figurantes 


tradcntium. 

Animare.  Tota  sententia  ha3c  ironiam  sapit,  alque 
ad  magicos  ritus  alludit»  quibus  aquam  ad  usus 
magicos  adliibere  Hydromantce  soleut.  Dicit  autem 
alio,  id  est,  superiore  quodam  ac  potentiore  spiri- 
tUy  tantce  clariiatis  {sicuinimirum  Hydromantas  i^i- 
ctare  solent,  ab  illo  spiritu  tam  glorfosos  ac  illus- 
tres  effectus  produci)  animam^  seu  eam  incilare, 
ac  velut  viventem  reddere. 

Organo.  Id  est,  ministro,  tanquam  instrumento 
tlGO  sibi,  ut  Scholastici  loqmmiUT^  obediejitiali' 
ter^  in  ordine  ad  quoscunque  effcclus  patrandos, 
subjecto. 

Per  manus  sanctaSy  per  earumdem  videlicel  im- 
posilionem. 

Modulari,  Modulari  est  aliquid  ad  certum  modum 
ac  mensuram  componcre,  ut  jam  supra  cap.  3,  Not. 
ModulatricibuSy  diximus.  Per  sublimitatem  autem 
spiritualem  facile  inlelligit  vim  producendi  gratiam 
sacramentalem  confirmationis,  episcopi  conBrman- 
tis  manibus  quasi  indilam,  ac  inhserentem. 

Referam  hic,  quod  non  prorsus  a  nostro  proposito 
alienum  esse  videtur,  et  ab  Eunapio  Sardiano,  gen- 
tili,  qui  circa  A.  C.  380,  inter  suos  non  incelebris 
sophista  erat,  deJamblicho,  insigni  Platonicae  philo- 
sophiae  scciatore,  in  Vit,  Philosoph.  narrat  :  «  Ali- 
quanto  post  tempore  placuit  cuncti^,  stato  anni  tem- 
pore  accedere  ad  Gadara,  qui  locus  cst  thermarum  in 
Syria,  etc.  Isthic  cum  lavaret  (Jamblichus),  pariterque 


aut  simpliciter  formantes.  Hoc  cerle  posteriori  sen- 
su  etiam  apud  Vitruv.  I.  vi,  hoc  verbum  usurpatum 
invenio :  «  Tragica  scena  deformanlur  (non  utique 
in  sequiori  sensu,  sed  magis  pro  exornaritur,  acci- 
piendum)  columnis,  signis,  »  etc,  Ca^lerum  totus 
hic  locus  ex  Gen.  xlviii,  vers.  13  et  seqq.  petiuir, 
ubi,  Posuit  (Joseph)  Ephraim  ad  sinistram  Israel 
(seu  Jacobj  qui  illud  nomen  ab  angelo,  quocum 
colluclatus  fueral,  sibi  impositum  Gen.  xxxii,  v. 
28,  acceperat),  Manassen  vero  in  sinistra  sua,  ad 
dexteram  scilicet  patris  {Jacob\  applicuitque  ambos 
ad  eum,  Qui  extendens  manum  dexteram,  posuit 
super  caput  Ephraim,  minoris  fratris^  sinistram  au' 
tem  super  caput  Manasse^  qui  major  natu  erat,  com" 
B  mutans  manuSfBenedixitque  Jacob  filiis  Joseph,  elc. 
Joseph  videlicet  ambos  lilios  suos  coram  Jacob,  patre 
suo,  constituit,  et  quidem  primogenilum  Manassen  ad 
sinistram  suam,  quac  scilicel  directe  respeciebat  dex- 
teram  Jacob ;  Ephraim  vero  ad  dcxleram  suam,  et 
conscquenler  ad  sinistram  ejusdem  Jacob,  haud  uti- 
que  dubius,  Jacob  dextemm  suam  imposilurum  ei, 
qui  ad  dexterum  quoque  ejus  latus  coliocatus  fuerat, 
ipsi  nimirum  Manassiy  sinistram  vero  alteri,  scili- 
cet  Ephraim»  Cum  vero  Jacob  commutatas  manus 
decussatim^  id  est,  sese  mutuo  intersecantes^  ^deo- 
que  dexteram  (quae  natura  sua  dignior  est,  quia 
fortior)  Ephraim,  secundo  genito,  Manassi  vero 
primogenitot  sinistram  imposuisset,  Joseph,  velut 
errorem,  quem  pulabat,  correclurus,  dexteram  pa- 


caeteridarentlavationi  operam,  nalade  balueis  dispu-  C  tris  a  capite  Ephraim  rcmovere,  atque  in  caput  Ma- 

tatione  subridens  Jamblichus  :  Tametsi  religionc,  in- 

quit,  impediar,  quominus  ista  aperiam,  veslra  tamen 

causa  id  fiet.  Simulque  jussit  discipulos  sciscitari  a 

popularibus  iudigenis,  quibus  jam  olim  nominibus 

donati  fuissent  duo  e   calidis  fonticulis   minores, 

sed  ca3teris  eiegantiorcs,  venustioresque.  Illi  post- 

quam  imperata  fecissent,  significarunl,  uni  Amon 

nomen  esse,  alteri  Anteroti,  deo  amantium  injuricB 

vindici.  Confeslim  ipse  contacta  manu  aqua,  paucis 

admurmuratis  verbulis,  de  fonte  imo  pusionem  ex- 

civit  candidum,  commoda  stalura,  capilliiio  in  ful- 

vum  aurum  lincto,  dorsi  cute  nilida,  qui  totus  la- 

vanli  aul  loto  assimilis  erat.  Attonitis  rei  novita- 

te  comilibus  :  Transeamus,  inquil,   ad  proximum 


nassis  transferre  contendit  :  Jacob  vero,  altioris 
haud  dubie  1 107  mysterii  conscius,  in  proposito 
suo  perseverans,  semel  auspicatam  benedictionem 
eodcm  ritu  perfecit. 

In  Christum  futuram.  Hanus  ergo  illa)  in  formam 
crucis  decussata^  ipsam  crucem  Christi  prsenoia- 
bant.  Manasses  nimirum  Veteris  Testamenti  figura 
erat,  tanquam  (tempore  nimirum)  primogenitus  : 
et  quoniam  illud  ipsum  figura  erat  Novi  Tcstamen- 
li,  sic  Manasscs  in  figuram  ipsius  Christi  erat,  qui 
Coloss.  I,  v.  15,  Primogenitus  omnis  creaturas  dici" 
tur.EpHRAiM  vero,secundo  gcnitus,  exhibcbat  Novum 
TestamcJitum,  eralque  figura  ipsius  Christi,  et  Ec- 
clesiae,  tanquam  posterioris  (scd  nonnisi  temporc 


fonticulum,   simulquc    exsurgens,  praecedebat,   in  D  rursus)  ac    quasi  in  Christo  secundo   genit(B,  sed 


cogitalione  defixus,  ac  suspenso  vullu,  ibique  eadem, 
quae  prius,  peragens,  Amorem  evocavit,  prioris  per 
omnia  similem,  exlra  comas,  nigrantes  huic  magis 
ct  rulilas,  et  per  collum  sparsas.  Ambo  pueruU 
circumfusi  arctis  complexibus  Jamblicho  velul  na- 
turali  patri  inhaerebant  :  quos  ille  in  proprias  suas 
sedes  e  vesligio  restituil,  lotusque  excessit,  »  etc. 
Haec  ille. 

Nimirum  evanidie  ha;  imagines  erant  infernalium 
(^eniorum,  el  quantumlibet  hi  se  lotos  ac  baplizalos 
simulabanl,  manibus  per  magum  illum  ex  aquis 
extracli  :  lou  tamen  manus  illis  imponcre  valuit, 
quibus  eos  in  solido  quodam  statu  confirmaret. 


meritis  ac  privilegiis  longe  amplioris,  in  qua  noD 
figura  crucis  esset,  scd  crux  ipsa,  Christus  cruci- 
Fixus.  Ilaque  cum  alii  legant  in  christo  futuram^ 
obnixe  retineo  in  Christum  futuram,  scilicel,  quae 
esset  iN  Ciiristum,  seu  ejus  Ecclesiam  per  Curistum 
redundatura. 

Emundata,  Per  ablutionem  nimirum,  quae  fit  in 
baplismo  Christi. 

Benedicta^  scilicet  et  per  baptismunif  ejusque  for- 
mam  sacramentalem  sanctificala,  ct  per  impositio- 
nem  manuum  deinceps  confirmata.  Caetcrum  non  ma- 
le  forlasse  vidcbitur  ha>c  sententia  tacitam  compara^ 
tioncm  continere,  ut  adeo  sic  exponi  possil  :  Sicut 


1239 


AD  GENUINA  TERTULLIANI  OPERA 


1240 


Spiritus  S.  in  filios  Joseph,  Ephraim  ei  Manasse,  ||  se  aiunt.  Quanquam  putem,  etiam  tr^  sustineri  possej 


a  Jacob  per  impositionem  manum  benediclos,  cer- 
to  modo  dclapsus  cst  :  sic  etiam  in  baptizatos, 
episcopo  iisdem  manus  imponente,  confirmationis 
gratia  descendit. 

Descendii,  Copulativa  et  videtur  excidissc,  idco- 
que  hic  supplcnda. 

Columba.  Itaque  vcterum  quidam  crcdidere ;  at  ex 
ipsis  quoque  veleribus  Aristoteles,  I.  ii  de  Hist.  ani* 
maU  et  Plin.,  L  xi,  c.  27,  et  rcceniiores  anatomici 
omnes,  contrarium  asseverant.  Licet  autem  columbis 
qaoque  aliorum  instar  animalium,  fel  sil^  omnis  irce 
et  acerbitatis  origo,  istud  tamen  valde  temperatum 
esse,  et  nonnisi  vehemenler  irritatum  effervescere, 
in  comperto  es(.  Atque  hoc  sensu  S.  Aug.  Tr.  7. 
in  Ep.  S.  Joan.  ait  :  <  Fel  columba  non  habet,  ta-  B  eam  pacaiam    reddenti.  Pariter  nummus  quidam 


si  ita  legamus :  «  Pacem  coeleslis  irae  (id  est,  pacatam 
cccli,  antea  nimirum  irati,  iram)  prceco  (ejusdem 
irae  jam  pacalae)  columba  (scilicet  eamdem  annua- 
tians,  atque  prseconis  instar  toti  mundo  promulgans) 
terris  adnuntiavit.  « 

Prostendiiur.  Nil  vulgatius,  quam  ipsis  olim  geo- 
tilibus  oleam  pacis  figuram  fuisse  :  hucque  impri- 
mis  pertinet  illud  Maronianum  : 

Paciferaeque  manu  ramum  prastendit  olivs. 

Sic  etiam  in  Adriani  imp.  nummo  qnodam  simu- 
lacrum  cernitur  flexo  gcnu,  dexteram  ipsi  impera- 
tori  porrigens,  sinistra  vero  olece  ramum  praeferensi 
cum  inscriptione  :  restitutoei  hispani^,  scilicet 


men  rostro  et  pennis  pro  nido  pugnat ;  sine  amari- 
tudine  saevit.  » 

Figuras.  Illum  enim  descensum  Spiritus  S.  prsefi- 
gurabat  alia  columba^  illius  Noe  in  Vet.  Testam., 
simulque  bsec  noslri  baptismi  praevia  quaedam  figura 
erat. 

Mundi.  Sic  elcganter  diluvium  illud  Nocticum 
appellat,  a  S.  Grcgor.  Naz.  orat.  40,  de  Bapt.  vere 
peccati  diluvium  nominalum :  eo  quod  totus  mundus 
peccaiis  ac  sceleribus  ante  repletus,  ac  velnt  inun- 
datus,-  superveniento  diluvio  sub  Noe,  univevso  pro- 
pe  genere  humano  in  aquis  misere  suffocato,  a  peo- 
catorum  sordibus  expurgatus  fuerit.  Iia  eliam  per 
baptismum  Christi  ab  originali  et  caetcris  quoque 
omnibud,  quae  ante  baptismum  insunt,  peccatis  elui- 
mur.  Sane  aulem  hunc  ipsum  baptismum  nostrum 
per  diluvium  illud  prtefiguratum  fuisse,  ex  ipsis  SS. 
Litteris  I  Petr.  iii,  x.  20  el  seq.  liquet :  In  diebus 
Noe  cum  fabricaretur  Arca^  in  qua  pauci,  id  est^ 
octo  animm  salvce  factce  sunt  per  aquam.  Quod  et 
vos  (pergit  Aposlolus)  nunc  similis  forma  salvos  fa^ 
cit  BAPTiSMus,  non  camis  depositio  sordium^  sed 
conscientice  bonas  interrogatio  in  Deum  per  resur- 
rectionem  J.  C.  Idque  amplius  declarat  S.  Aug.  1.  xii 
contra  Faust.  c.  14,  ita  inquieos  :  c  Noe  cum  suis 
per  aquam  et  lignum  (arcam)  liberatur  :  sicut  fami- 
lia  Ghristi  per  baptismum  crucis  passione  signa- 
lur.  »  Et  ibid.  c.  17  ait :  a  Post  septem  dies,  ex  quo 
Noc  ingressus  est  in  arcam,  factum  est  diluvium, 
quia  spe  fulnra  quietis,  qua  septimo  die  sigoificata 
est,  baptizamur.  >  Sed  et  S.  Basilius  M.  hom.  1,  in 
Psal.  Ixviii,  10,  baptismum  diiuvio  comparat,  in- 
qniens  :  c  Baptismi  itaque  gratiam  diluvium  nomi- 
nat  (propheta),  quo  fit,  ut  anima  peccalis  abluta  et 
purgata,  excusso  a  se  veleri  homine,  domicilium 
deinceps  fiat  accommodum  Deo  in  spiritu.  a  Sed 
et  similia  in  hom.  2,  in  eumd.  Psal.  habct. 

Ccelestis  irx  prceco.  Locus  hic  admodum  impedi- 
tus  fllOS  est;  numquid  enim  columba,  pacis 
oleam  afferens,  prceco  coslestis  irce  fuil?  Aliqui  igi- 
tnr  putant  pro  iras  restituendum  esse  graiix.  Gum 
enim  in  quibusdam  mss.^reperitur  abbrevitate  gras,  ab 
imperito  librario  voculam  in  irce  deformatam  fuis- 


Severi  Pii  Aug.  logatam  exhibet  figuram,  similiter 
cum  olese  ramo,  addita  epigraphe :  fundatoei  paqs. 
Non  minus  ctiam  in  Maximiani,  et  Philippi,  patris, 
numyniSj  ejusmodi  simulacrum  cemitur,  et  prior 
quidem  pax  augusti,  posterior  vero  pax  jktbkna 
inscribitur.  Plurima  ejusmodi  exempla,  si  locus  fo- 
ret,  huc  congeri  possent. 

Eadem  dispositionej  pro  eodem  modo,  aut  eadem 
ordinatione. 

Carni  nostras.  Haec  enim,  quoniam  de  terra  for- 

mala  est  (formavit  enim  DominusDeus  hominem  de 

limo  terras)  Gen.  n,  v.  7,  rccte  terra  dicitur. 

Pacem  Dei  adferens.  De  hac  columba  S.  Ambr.  1. 

^  II  in  Luc.  c.  III,  ait  :  a  Simplicitatem  lavacri  requirit 

^gratia,  ut  simns  simplices  sicut  columbae.  Pacem  la- 

vacri  requirit  gratia,  quam  in  typo  veteri  columba 

quondam  ad  illam  Arcam,  qua  sola  fuit  diluvii  im- 

munis,  advexit.  Docuit  me,  cujus  lypus  columba  illa 

fuerit,  qui  nunc  dcscendere  dignatus  est  in  spbcis 

C0LUMB2B.  Docuit,  iu  illo  ramo,  in  illa  Arca,  lypom 

fuisse  Pacis  Ecclesise ;  quod  inter  ipsa  mundi  dila- 

via  Spiritus  S.  ad  Ecclesiam  suam  pacbm  efferat 

fructuosam.    »  Haec  S.  Ambr.  Golumba  haec  ergo 

tunc,  cum  terra  jam  a  sordibus  suis  expurgata  fuit, 

ramum  olivas  attulit ;  nunc  Spiritus  S.  per  baptis- 

mum  ablulis,  pacem  et  gratiam  anhnse  in  sacrameo- 

to  confirmationis  afTerl,  eamque  olco  inungens  ad 

luctam  confirmat. 

H     Arca  figurata.  Atque  in  hac  allegorica  Arcas  signi- 

"^ficatione  antiqui  Patros,  atque  interpretes  passim 

coucordant :  ex  quibus  vel  duos  proferam,  Orige- 

nem,  et  S.  Augustinum.  Prior  ergo  in  hom.  2,  in 

Gen.  prolixe  id  confirmat/-  ex  qua  nonnisi  paueola 

dccerpo  :  c  Sicut  tunc  dictum  est  ad  illum  Noe  nt 

faceret  Arcam,  et  introduceret  in  eam  non  solum 

filios  et  proximos  suos,  sed  eliam  diversi  generis 

animalia  :  ita  etiam  ad  nostrum  Noe,  D.  N.  J.  G. 

in  consummatione  saeculorum  dictum  est  a  patre, 

ul  facerct  sibi  arcam  ex  lignis  quadratis,  et  meo- 

suras  ei  daret  coelestibus  sacramentis  repletas, »  etc. 

S.  Aug.  aulem  in  lib.  xv  de  Civit.    Dei,  c.  26, 

ita  pulchre  disserit :  «  Quod  Noe,  homini  justo,  — 

imperat  Deus,  ut  arcam  faciat,  —  in  qua  cum  suis 


1241 


APPENDIX  V.  -  D.  CORBINIANI  THOM.E  ADNOT. 


1242 


liberarelur  a  diluvii  vastitald,  procul  dubio  esi  fi- 
gura  peregrinantis  in  hoc  saeculo  civitatis  Dei,  boc 
est,  EccLESLC,  quae  fit  salva  per  lignum,  in  quo  pe- 
pendit  mediator  Dei  et  hominum.  Homo  Ghristus 
Jbsus.  »  Yide  eumdem  porro  tum  hoc  ,  tum 
seq.  c.  27.  Itcm  in  Expos*  Evang.  S.  Joan,  tract.  6, 
QQ.  Evang.  1.  ii,  q.  44,  lib.  De  catechiz,  rudib,  c.  19, 
roaxime  autem  lib.  xii  contraFaust,,  c.  11  etseqq., 
ubi  copiosissime  Arcam,  ccu  figuram  Ecclesiae, 
exponit.  De  eodem  quoque  argumento  legi  possunt 
S.  Gregor.  M.  hom.  16  in  Ezech.,  Rupertus  Tuit.,  I.  iv 
comment.  in  Genes. jC,  71  et  seqq.,muUiquepassim 
alii. 

Diluvio,  Mcndosus  Junio  vidclur  hic  locus,  quem 
proin  ita  reslitucndum  credit :  a  Si  et  mundus  rur- 
SU3  deliquit,  quo  male  comparatur  baptismus,  dilu- 
vio  IIOO  itaque  ignis  destinatur,  >  etc.  Ut  proinde 
hunc  sensum  huic  loco  attribuat  :  c  Quod  si 
mundus  post  oblatam  Dei,  singularero  Baptismo 
gratiam,  in  peccata  fertur,  atque  in  ea  ruit  totus 
prseceps;  quo  facto  in  Baptismum  est  iniquissimus, 
et  Baptismus  malc  est  comparalus  :  itaque,  id  est, 
proptcrea  diluvio  ignis  destinatur  mundus,  ut  quem- 
admodum  olim  aquis  exundanlibus  periit,  sic  eliam 
olim  igni  judicii  Divini  consummelur.  d  * 

At  ego  quidem  malim  retinere  textum ,  obscu- 
riusculum  quidem,  at  qui  hoc  scnsu,  satis  utique 
commodo,  intclligi  potest :  Sed  mundus  nihilominus 
rursus  deliquity  in  peccata  pristina  recidivus  (ma- 
xime  in  progenie  Cham^  in  patrcm  suum  tam  con- 
tumeliosi ,  cujus  filius  Chanaan «  poslcriquc  ejus 
Chanancei  a  Deo  ipso  maledicti  fuerant  {Gen.  ix,  25) 
quo  (i.  e.  qua  re,  vel  ut  adeo)  male  comparetur 
(non  quod  comparatio  prior  mala  scu  inepta  sit, 
sed  quod  non  solum  bene  baptismus,  tanquam  pec- 
catorum  omnium  sordes  ex  anima  cujuslibet  ho- 
minis,  sicut  diluvium  ex  universo  mundo,  expur- 
gans,  comparetur,  sed  etiam  in  malo,  seu  alteri 
diluvio,  ignis,  qui  mundo  in  extrcmo  Judicio  su- 
perventums  est,  recte  comparandus  sit.  Diluvio 
t^a^tt^(seu  eapropter)  ignis  destinatur,  etc.  Recole, 
quae  supra  (not.  Mundi)  diximus. 

Igni  destinatur.  Mundus  videlicet  :  qua  de  re  S. 
Justinns  M.  in  ApoL  11,  p.  m.  51,  ita  ait :  Kal  2(- 
CuXXa  il  xa\  ToTaoTri;  •^i^tr.QiQ^OLi  TedV  ^Oapicdv  avdXutiv 
iik  inipb(  l^aaav.  0\  Xeio(i.tvot  ^t  Siofxol  91X090901  xa\ 
ocOtov  tov  8tbv  %U  ^p  ivaXutoOai  ^o^aTf^ouai,  xai  aO 
icoXiv     xoT^c   (AtTa^Xifiv     Tov    xo'o[AOv    ^tv^oOai    Xi-forjn, 

I.  e.  Et  Sibylla  vero,  et  Hystaspis  futuram  re- 
rum  corruptibilium  consumptionem  per  ignem 
dixerunt,  Qui  vero  appellantur  Stoici  philosophi , 
ipsum  etiam  Deum  in  ignem  dissolutum  iri  do- 
centf  ac  novum  per  mutationem  mundum  fore  di* 
cunt. 

Quid  vero,  quod  Joseph.  lib.  1  Ant,  Jud.  c.  3, 
affirmet,  c  Adam  universalem  rerum  inleritum  prte- 
dixisse,  unum  incendio,  alterum  diluvio?  >  Reliqua 
de  duabus  columnis,  lateritia  una,  altera  marmo' 
rea  ac  alterutra  saltem,  aut  ignem,  aut  aquAs  eva- 


A  sura,  lubens  prsetermitto,  nimium  vulgata,  et  solius 
fermeJosephi  hujus,  quanlum  quidem  constat,  tc- 
stimonio  nixa. 

Interea  tamen  certum  cst,  hanc  dc  mundi  intcr- 
ilu  igneo  opinionem,  universam  prope  Antiquita- 
tem  pcrvasisse ,  ac  ab  ipsis  quoque  gentilibus , 
Zenone,  Pythagora,  Heraclito,  Sophocle,  etc.,  pro- 
pagatam  fuisse. 

Sed  vide  hanc  rem  gravibus  S.  Script.  testimo- 
niis  nixam  :  ex  quibus  vel  unum,  caeteris  luculen- 
lius,  ex  II  Petr.  iii,  5,  profero  ^  Cceli  erant  prius  et 
terra,  de  aqxia^  et  per  aquam  insistens  Dei  verbo :  per 
quce  ille  tunc  mundus  aqua  inundatus  periit.  Casli 
autem,  qui  nunc  sunt,  et  terra^  eodem  verbo  repositi 
sunt,  igni  reservati  in  diem  judicii,  et  perditionis 
D  impiorum  hominum,  £i  post  pauca  :  Adveniet  au- 
tem  dies  Domini  ut  fur ;  in  quo  cceli  magnoimpelu 
transient,  elementa  vero  calore  solventur^  terra  au- 
tem^  et  quas  in  ipsa  opera  exurentur.  Eruditis- 
simus  hac  in  maleria  est  reverendiss.  Galmetus 
noster  in  Prolegomenis  suis  Dissert.  de  fine 
mundi,  etc. 

Restaurat.  Sic  enim  erit  in  consummatione  sce- 
culi.  Mittet  Filius  hominis  angelos  suos,  et  colligent 
de  regno  omnia  scandala,  et  eos  qui  faciunt  iniqui- 
tatem :  et  mittent  cos  in  caminum  ignis.  Matth.  xiii, 
40  et  seq. 

Debeat  accipi.  Illse  ipsse  nimirum  figune  baptisnii 
nostri  (nimirum  el  diluvium  et  ignis)  admonere  nos 
debent,  quid  post  baptismum  lapsos,  nec  postea  per 
Q  poenitentiam  redintegratos  (minime  enim  Montano 
aut  Novatiano  astipulandum,  peccata  post  baptis- 
mum  commissa,  pariter  irremissibilia  esse)  in  altera 
vita  roaneat. 

Notas  ad  caput  IX. 

PatrocinianaturcBi  doies  scilicet  na^ura/^,  Aquam 
prae  caeteris  elementis  commendantes ,  de  quibus 
cap.  3,  per  tot. 

11 70  Privilegia  gratice,  Gratuita,  atque  ejus- 
dem  nalura^  superaddita,  de  quibus  cap.  4  itidem 
per  tot. 

Solemnia  disciplince,  ritus  videlicet,  in  baptismo 
ex  Ecclesice  ordinatione  adhiberi  soliti  :  ut  supra 
cap.  7  et  8. 

Prmstructiones,  spu  prasparationes,  et  caeremo- 
D  uiae  antecedentes.  Hoc  enim  sensu  noster  hanc  vo- 
cem  in  I.  adv.  Hermog.  c.  16,  usurpat:  Igitur  in 
pra^slructione  hujus  articuli,  »  etc.  Nec  minus  in  I. 
de  Resur.  cam.  c.  4  :  «  Deinde  baeretici  inde  sia- 
tim  incipiunt,  et  inde  prsestruunt.  »  Vide  etiam  lib. 
de  Prcescr.  cap.  15. 

PrecationeSy  precum  formulae,  praesertim  in  bc- 
nedictione  fontis  baplismaliSv  aut  in  ipso  baptismo 
adhiberi  solitae.  Vide  supra  cap.  4  (Not.  Invocato 
Deo). 

Religionem  aquce,  Religionem  hic  vocat  sanclita- 
tem  illam,  quae  ipsi  aquae  baplismali,  tanquam  rei 
sacrae  et  ad  sacramentum  baptismi  destinatae,  io- 
esi.  . 


1243 


AD  GENUINA   TBRTULLIANI    OPBRA 


1244 


Expeditus.  Expeditos  proprie  dicimus,  quorum 
pedes  e  vinculis,  ccu  impedimentis^  exempti  ac  li- 
berati  sunt. 

Sacramento.  Senlenlia,  quidquid  reclamel  Junius, 
B?p(ovix(d{  legenda. 

De  sceculo.  In  sequiori  sensu  hic  sasculumj  ut  S. 
Jacobus  Epist.  v.  4,  sumit:  Quicunque  voluerit  ami- 
cus  esse  sceculi  hujus,  inimicus  Dei  constituitur,  Et 
S.  Paulus  ad  Galat.  i,  4,  de  Ghristo  inquit  :  Dcdit 
semetipsum  pro  peccatis  nostris,  ut  nos  eriperet  de 
prcesenti  scbcuIo  nequam. 

Dominatorem  pristinum,  velut  alterum,  longeque 
immitiorem  Pharaonem,  qui  per  peccatum  humano 
generi  saevissime  dominatus  fuit,  ac  peccatoribus 
siogulis  eiiamnum  domiaatur ,  donec  per  aquam 
baptismi  ab  ejusdem  tyrannide  liberati  fuerinl. 
Cum  servi  essetis  peccati,  ait  Apost.  (Rom.  iv,  20), 
liberi  fuistis  justitia^.  Legc  tolum  hoc  Apostoli  ca- 
put. 

Derelinquunt,  Satanas  nimirum  et  pompis  ejus 
in  Baptismo  renuutiantes.  Cseterum  transitum  ira- 
ris  Rubri  figuram  nostri  baptismi  fuisse,  ipsemet 
Apostolus  1  Cor.  x,  1,  et  seq.  salis  declarat  :  Pa- 
tres  nostri  omnes  suh  nuhe  fuerunt,  et  omnes  mare 
transieruntyetomnes  inMoysehaptizatisunt  in  nuhcy 
et  mari;  in  quae  verba  S.  Aug.  lib.  xx  contra 
Faust.,  c.  29,  ail  :  «  Nubes,  et  mare  Rubrum 
Baplismus  ulique.  Hostes  sequuntur  a  tcrgo  :  mo- 
riuntur  pcccala  prseterita.  »  Et  S!  Ambr.  I.  De  his 
qui  initiantur,  etc^  c.  3,  ita  habet  :  «  Advertis 
quod  iif  illo  Hebra^orum  transitu  jam  tunc  sacri 
Baplismatis  figura  prsecesserit,  in  quo  iEgyptius 
periit,  et  Hebrseus  evasil?  Quid  enim  aliud  in  hoc 
quolidie  sacramento  docemur  ,  nisi  quia  culpa 
mergilur,  et  error  aboletur?  »  Itaque  Clirisiiani  per 
baptismum,  tanquam  mare  Ruhrumy  ad  novam  vi- 
tam  transeunt.  Mare  (ait  Thcodoretus  apud  Calm. 
in  I  Cor.  x,  2)  sacrum  referebat  layacrum,  quod 
baptizaudi  ingrediunlur  :  Nuhes  ghatiah  spiritus 
S. ;  MoyseSy  sacbrdotem  baptizantem  :  virga  hujus 
legislaloris  Jesu  Chrisii  crucem  :  Israelitas  in  mari 
CHRISTIANOS  qui  bapiizantur  :  JEgyptii  dcmer^i,  et 
dux  eorum  Pharao,  dmmones,  de  imperio  quod  in 
nos  exercebant,  dejeclos. 

Commodum.  Latinius  in  usum  commodum  legit : 
cui  non  reluctor.  Potest  autem  et  vulgaris  leclio, 
etsi  durinscula,  retineri,  atque  in  suum  commodum 
intelligi  pro  in  suam  utilitatem,  quam  suavitaie  sua 
ac  limpiditate  hominibus  afferre  solet. 

Mosei,  pro  Mosis,  gignendt  casu. 

Remediatur.  De  hoc  verbo  vide  supra  cap.  15. 
Caeterum  historia  hsec  Exod.  xv,  23,  el  seq,  ita 
narratur:  Etvenerunt{r\TniD)iTi  mara,  et  non  pote- 
rant  hihere  aquas  (nica)  db  mara,  eo  quod  essent 
U^yQ  AMAR.f:;  unde  et  congruum  loco  nomen  im- 
posuit^  vocans  illum  (niD)  Mara,  id  cst  amaritu- 
diuem....  Et  ostcndit  ei  (Dominus)  lignum  :  quod 
cum  misisset  in  aquas,  in  dulcedinem  versce  sunt. 

Retro,  pro  antea^  ut  alibi  saepius. 


A  Remedians.  Iia  etiam  antiqui  Patres,  ac  inter 
hos  S.  Ambr.,  lib.  De  his  qui  init.  c.  3,  exponunt : 
((  Marath,  inquit,  fons  amarissimus  erat;  misit  in 
eum  1171  Moyses  Lignum,  et  dulcis  est  factus. 
Aqua  enim  sine  praedicatione  Dominicae  crucis 
(ecce  lignum),  ad  nullos  usus  futurae  salutis  est; 
cura  vero  salutaris  fuerit  crucis  myslerio  conse- 
crata,  tunc  ad  usum  spiritalis  lavacri,  ct  salutaris 
poculi,  temperatur.  Sicut  ergo  iu  illum  fontem 
Moyscs  misit  lignum,  hoc  est  Propheta  :  ei  in  hunc 
fontem  sacerdos  pr^dicationem  Dominicae  erucis 
mitiit,  et  aqua  fit  dulcis  ad  gratiam.  > 

Caeterum  Junius  hunc  Tcrtulliani  locum  ita  le- 
gendum  putat  :  <  Yenas  insaluberrimas  aquas  Ba- 
ptismi  scilicet  ex  sese  remedians.  »  At  obnixe  re- 

g  tineo  nostram  leclionem;  non  enim  aqua  baptismi 
erat  remedians  illas  aquas  amaras,  ceu  venas  ima- 
luhei^rimas,  sed  lignum  (seu  Chrislus  in  ligno  cru- 
cifixus)  illas  aquas,  ad  baptismam  destinatas,  ac 
alias  insalubres,  seu  nihil  salutare,  ac  proficiens  ad 
salutem  nostram  continentes,  in  dulcedinem,  ex 
sesCy  seu  propria  sua  virtute,  in  remedium  peccato* 
rum  et  saiutcm  anima;  nostrae  convertit. 

Defluehat.  Cum  enim  populus  Israel  ex  deserto 
Sin  pervenisset  in  Raphidim,  atque  ob  acerbam 
siiim,  qua  vexabatur,  contra  Moysen  murmarasset, 
jussit  Deus  illam  ipsam  virgam,  qua  antea  mare 
Rubrum  diviserat,  tollere,  petramque,  ad  elicien- 
dam  inde  aquam,  percutere,  etc.  Exod.  xv,  1  et 
seq.  Simile  quoque  prodigium  accidit  in  Cade^,  ut 

g  Num.  XX,  43  et  seqq.  videre  est.  Utrumque  respe- 
xit  S.  Pautus  I  Cor.  x,  4,  ita  exponens  :  Omnes 
eumdem  potum  spiritalem  hihcrunt  (fmvov  y^  « 
TivtufAaTixTi;  dbcoXouOou(n);  Tchpa;  *  Bihehant  autem  de 
spiritali,  consequente  eos,  petra  :  petra  autem 
erat  christus)  ;  sed  non  in  plurihus,  etc.  Atque  inde 
non  Rabbini  solum,  sed  et  ex  Christianis  inlerpre- 
tes  non  pauci  contendunt,  Petram  illam,  aut  certe 
petrae  illius  aquas,  Israelilas  deinceps  in  deserto 
semper  comitaias  fuisse.  Ita  enim  Noster  in  lib.  d$ 
Pat.,  c.  5,  ait :  «  Post  Mannae  escatilem  pluviam, 
post  petrae  aquatilem  sequelam,  •  etc.  At  quae  pro- 
digii  tam  immanis,  et  a  Moyse  neutiquam  signifi- 
cati,  hic  adstruendi  necessitas?  Non  enim  Aposto- 
ius  hic  de  petra  illa  materiali,  quae  erat  in  Raphi- 

0  dim,  sed  de  petra  spiritu^li  (proindcque  etiam  io 
sensu  solum  spirituali,  scu  mystico)  loquttur,  Cbri- 
sto  videlicct,  per  petram  illam  pnefigurato,  qni 
tanquam  petra  viva  Christianos  (meliores  Israelitas) 
per  desertum  hujus  mundi  assiduo  comitatur,  fa- 
ctus  iisdem  fons  aqux  salientis  in  vitam  ceternam. 
Joan.  V,  14.  Atque  ideo  Noster  hanc  aquam  in  Ra- 
phidim  ex  petra  proflucntem,  merito  inter  baptismi 
nostri  figuras  ponit. 

Benedici.  Locus  sane  obscurus.  Excidisse  vidctur 
quidpiam,  quod  omnino  supplcndum.  haquc  sic  le- 
gcndum  pulo  :  «  Aqua  in  Christo,  in  quo  Baptis- 
mum  videmus  benedici;  »  qui  scnsus  satis  planus 
est.  Quid  vero  islud,  Baptismum  henedici?  Enim- 


1245 


APPENDIX  V.  —  D.  CORBINIANI  TaOM.«  ADNOT. 


1246 


vero  vel  de  anliquissimo  illo  ritu,  ad  noslra  usque  |}idem  Noster  in  lib.  de  Pat.  cap.  3,  de  Chrislo  ail  : 


tempora  pcrseverante ,  scilicct  benedictione  ipsius 
fonlis  baplismalis,  quae  in  Sabbato  S.  et  Vigilia 
Pentecostes  fieri  solet  (vide  supra  cap.  Not.  I/nvo- 
cato  Deo)y  vcl  de  ipsa  forma  baptismi  (ut  cap.  6, 
Not.  Per  benedictionem)  intelligi  potest. 

AqucB  gratiay  pro  venustate  aut  dignitate,  ut  cap. 
3,  Not.  Aut  gratia,  vel  pTobenignitate,  favore^  aut 
(Bstimationc  apud  seu  penes  Deum^  cui  prie  ca^te- 
ris  elemenlis  aqua  semper  acccplior  fuit,  etc. 

Confirmationem,  ut  nimirum  per  aquam/ceu  ma- 
tcriam  suam,  stabiliatur  vel  magis  cammendetur 
baptismus. 

Agua  auspicatur,  eamdem  in  vinum  commutando 
quod  primum  ejus  miraculum  fuerat.  Hoc  fecit  ini- 


c  Parum  est,  si  non  eliam  proditorcm  suum  sccum 
babuit,  nec  constanter  denotavit.  »  At  alibi  pro  au^ 
dacterei  intrepide  usurpat,  ex.  Gr.  in  lib.  de  Spect. 
cap.  26,  ubi  daemon  ex  obsessa  quadam  mulicre, 
«  Constanter  et  justissime  quidem  (inqult)  feci.  » 

Credentes.  Alludil  utique  ad  id,  quod  Isa.  vii,  9, 
habetur ;  ubi  quidem  Hebra?us  textus  ita  sonai : 
ija^^n  lS  '»3  IJ^n^^n  lb  aj^^ad  Utleram  :  Si  non  cre^ 
dideritis.neque  fideles  eritis^\e\  con/idetis,  Symmti- 
chus  autem  ila  transfert  :  'E3tv  p-rj  7ciaT£6<njT£,  c& 
^iaixevsiTE;  atque  cx  hoc  Vulgatus  noster  :  Si  non 
credideritis,  non  permanebitis,  Paulo  aliter  Theo- 
doret.,  ou^'ou  (a^  maxi^hhxs,  nequaquam  credetur 
vobis ;   demumque    LXX :  'Eiv  |xrj  maistSoiQTe,  oufl 


II,  11. 


tium  signorum  Jesus  in  Cana  Galilea^,  etc.  Joau.  B  ^^(s^^n^zi^Sinoncredideritis.neutiquamintelligetis; 

secundum  quem  tenorem  Joan.  Chrysost.,  Cypr., 
August.  et  alii  Patres  saepius  hunc  locum  allegant. 
Videtur  huic  quoque  consonare  illud  Joan.  vi,  9, 
ubi  Petrus  ad  Chrislum  :  Kxl  ^^tX^  7U£7RaT£uxa|xev, 
lYVcoxofxiv.  X.  T.  X.,  Et  nos  crcdidimus,  et  cognovi- 
mus,  quia  tu  es  Christus^  etcr.  Et  Joan.  x,  38:  'Eiv 
l|xo\  |x^  TuiaTturjTft,  T0T5  fp^oi;  TctaxeuoaTi,  tv« 
Yvwie,  xai  maTiuoiQTe  oti  ^v  I(xo1  6  IlaTTjpy  x.  t.  X., 
Si  mihi  non  vultis  credere^  operibus  credite,  ut  co- 
gnoscatis,  et  credatis  quia  Pater  in  me  est. 

Itaque  si  volumus  mysteria  a  Deo  revelata  intel- 
ligere,  antea  dcbemus  credere,  ut  adeo  fidem  pr»- 
cedere  oporteat,  et  ex  fide  sequi  intelligentiam ; 

^  quod  Tertullianus  eliam  alibi  confirmat,  ul  in  lib. 

^  de  Corona  milit.  cap.  2,  ubi :  c  Laudo  fidem,  quae 
ante  credit  observandum  esse,  quam  didicit,  »  Et 
lib.  IV,  adv.  Marc.  c.  20,  ubi,  cum  illo  Isaiae  tesli- 
monio  similiter  usus  fuissct,  mox  subjuugit  :  c  Hsec 
erat  fides,  quae  contulerat  etiam  intellectum,  » 
Denique,  ibid,  c.  25,  idem  confirmat :  «  Abscondil, 
inquiens,  praemisso  obscuritatis  prophetico  instru- 
mento,  cujus  intellectum  fides  mereretur  :  Nisi  enim 
crediderilis,  non  intelligetis.  »  At  quid  Protestantes 
nostri?  Prius  nimirum  intelligere  volunt,  deinde 
credere,  propriae  suae  rationis  lumini  fidem  suam 
commensurantes,  et  nequaquam  vulgatum  illud  al- 
tendentes':  Discentem  oportet  credere,  anlequam  ni- 
mirum  id,  quod  discit,  intclligat.  Vide  ergo  quid 


Ad  aquam  suam  invitat,  Sic  enim  Jcsusad  mulic- 
rem  Samaritanam,  Joan.  iv,  44,  sermocinatur : 
Aqua,  quam  ego  dabo  ei,  fiet  in  eo  fons  aquce  salien' 
tis  in  vitam  ceternam,  Et  Joan.  vii,  37 :  Si  quis  si- 
titf  veniat  ad  me  etbibat*  Qui  credit  in  me,  fiumina 
de  ventre  ejus  fluent  aquce  vivce. 

De  agape,  ^A-^dm  Graecis  dilectionem  significat. 
1 179  Alias  etiam  Agapas  significant  illa  primorum 
Chrislianorum  convivia  charitatis,  quae  ante  S.  Eu- 
charistiae  consecrationcm,  tum  in  memoriam  ultimae 
Coenae  Chrisli,  in  qua  sacramentum  istud  instituil, 
tum  ad  fovendam  mutuam  dilectionem ,  celebrare 
solebant  :  quorum  apud  nonnulios  abusum  Paulus 
1  Cor.  II,  20  et  seqq.  acriter  reprchcndit. 

Probat,  Sic  cnim  Matth.  x  fraternam  cbaritatem 
commcndans,  vers.  ult.  ait  :  Quicumque  potum  dC" 
derit  uni  ex  minimis  istis,caltcem  aquas  frigida!  tan- 
tumin  nomine  discipuli^  amen  dico  vobis,  nonper- 
det  mercedem  suam, 

Libenter.Quartaautem  vigilia  noctis  venit{Jesyxs) 
ad  eos  (discipulos  suos)  am^u/aT^s  super  mare.  Matth. 
XIV,  25. 

Transfretat,  Et  ascendens  in  naviculam  transfre- 
tavit  et  venit  in  civitatem  suam,  Matth.  ix,  1.  Simi- 
liler  cum  transfretassent  (discipuli  cum  Jesu),'yene- 
runt  in  terram  Genasar.  Malth.  xiv,  34. 

Lancea.  Unus  militum  lancea  latus  ejus  aperuit. 


et  continuo  exivit  sanguis  et  aqua.  Joan.  xix,  34.  |^  inter  nos  illosque  intersit.  Hi  non  credunt,  nisi 
Per  hanc  autcm  aquam  baptismum   prds^^iirsLlnm  ^  %§^73 intelligant  :nos  credi7nus^utintelligamus. 


fuisse,  S.  Ambr.,  in  Luc.  xxni,  docet  :  Exillo  in^ 
corrupto  licet  corpore,  sed  defuncto,  omnium  vita 
manabat.  Aqua  enim  et  sanguis  exivit :  illa^  quasdi- 
luat ;  iste  qui  redimat,  Et  S.  Aug.  tract.  120  in 
Joan,  idco  ait  in  cruce  apertum  fuisse  latus  Chri- 
sti,  ut  illiclquodammodo  vitce  ostium  panderetur, 
unde  5ACRAMKNTA  maruirunt,  sinequibusad  vitam, 
qiice  vera  vita  est,  non  intratur,  lHe  sanguis  inre- 
missionem  fusus  est  peccatorum:  aquaillasalutare 
temperat  poculum  :  ha^c  el  lavacrum  proislat,  et 
potum, 

Notas  ad  caput  X. 
Constanter,  scilicet  pvocontinuo^  seu  statim:  ut 


Atque  hoc  est  illud,  quod  Apostolus  nos  II  Cor,  x, 
V.  5,  monet,  ut  simus  consilia  (humana)  destruen" 
tes  et  omnem  altitudinem  extollentem  se  adversus 
scientiam  Dei  (seu  adversus  ea  quae  nobis  per  fidem 
de  Deo  innotescunt)  et  in  captivitatem  redigentes 
omnem  intellectum  in  obsequium  Christi. 

Mandata  tamen,  Mandatus^  us^  quartae  declin. 
legitur  apuJ  JCtos  :  quaj  proin  vox  TertuIIiano  fa- 
cile  ex  jurisprudentia  civili  haerere  potuit;  nam 
civilium  leguni  apprime  peritum  fuissc,  in  Epi- 
tome  Vitae  ejusdem,  libro  de  Prcescr.,  a  nobis  pra?- 
fixa  docuimus. 

Condiiione.  Seu  secundum  iDtrinsecam  suam  na- 


1247 


AD  GENUINA  TERTULLIANl  OPERA 


12i8 


turam^  aut,  ut  alias  loqulmur,  secundum  stU^stan-  H  per  quos  peccata  nomine  Ckristi  dimittantur,  et 


tiam.  Eral  crgo  baptismus  ille  tantum  extrinsece^ 
scilicet  quantum  ad  mandatum  iilud  Dei,  cx  quo 
fuit  a  Joanne  adminislratus  :  non  \ero  intrinsece^ 
et  quantum  ad  naturam  suam,  Divinus^  sed  omni 
virtute,  sibi  indita,  destitutus. 

Prcestabat.  Baptismus  ergo  Joannis  nullam  habe- 
bat  efficaciam  ad  aliquid  supernaturale  in  anima 
producendum,  sicul  tamen  Ghristus  baplismo  suo 
vim  inseruit  ad  producendam  gratiam  sanctifican- 
tem,  et  peccata  per  eamdem  abolcnda.  Hanc  bapii- 
smi  utriusque  differentiam  ipsemet  Joannes,  Marc.  i, 
8,  luculenter  significavil,  inquiens  :  Ego  haptixavi 
vos  aqua,  ille  vero  baptizabit  vos  Spiritu  sancto. 

Prceminisirabat.  Sicul  enim  ipsc  Joannes  tantum 


Spiritus  S.  conferatur  communicabilem  esse»  ita- 
quc  etiam  a  Glirislo  apostolis,  eorumdemque  suc- 
cessoribus  episcopis,  et  per  hos  presbyteris,  com- 
municatam  fuisse,  ex  Joan.  xx,  22  et  seq.  constat, 
ubi  Christus  aposlolis  insufflavit  ct  dixit  :  Accipite 
Spiritum sanctum.  Quorum  remiseritis  %%li^pec' 
cata,  remitiuntur  eis,  etc.  Nibilominus  vero,  ut 
S.  Pacianus  epist.  i,ad  Sympronianum 2Lii,  c  Quod 
per  suos  sacerdotes  facit  Christus,  sua  polestas 
esl.  »  Et  epist.  3  :  «  Quod  ego  facio,  non  meo  jure, 
sed  DOMiNi ;  Dei  cnim  sumus  adjutores.  Quare  (per* 
git},  sive  baptizamus,  sive  ad  posnitentiam  cogimas, 
seu  veniam  petentibus  relaxamus,  Ghristo  id  auctore 
tractamus.  >  Atque  haec  conlra  Proteslantes  nostros 


erat  Prsecursor  Domini^  prceparans  nimirum  viam  B  notanda  erant,  sacerdotibus  non  veram  potestatem 


ejus,  Marc.  i,  2,  ita  eliam  baptismus  Joanuis  tan- 
tum  erat  prodromus  quidam  Baptismi  Ghristi,  velut 
ad  eumdem  per  excitatos  actus  poenitcntise  a  peccatis 
avocans  et  ad  meliorem  vilam  disponens,  non  ipsam 
vitam  confcrens.  Ita  enim  auctor  22  ad  orthodox. 
Respons.  ad  2,  xxxvii,  ait  :  «  Baptismus  Joanois 
proemium  fuit  Evangclii  gratiae.  >  El  S.  Basil.  hom. 
13,  (ie  ExhorU  ad  baptismum,  inquit  :  «  Initiaio- 
rum  crat  Joannis  Baptisma  :  istud  vero  perfeclorum. 
Ac  peccato  illud  avocabat  :  istud  cum  Deo  conjun- 
git,  ct  familiarem  reddit.  > 

Potestate,  seu  libertate,  scilicet  per  vires  gratiae 
adjuta. 

Egere»  Esl  enim  fidcs,  ut  Goncil.  Trident.  scss.  6, 


remittendi,  sed  nonnisi  mere  declarativam }Sim  faets 
a  Deo  remissionis^  asserentibus. 

Descensurum.  Si  non  abiero  (ait  Cbrisius  Joan. 
XVI,  7),  Paracletus  non  veniet  ad  vos  :  si  auten 
abiero,  mittam  ad  vos.  Quo  testimonio  Tertullianus 
ulitur  ad  probandum,  quod  baptismus  Joannis  gra- 
tiam  Spiritus  sancti  noodum  conferre  potueht,  eo 
quod  Spiritus  sanctus  ante  Christi  in  coelos  Ascea- 
sum  noudum  se  in  Ecclesiam  effuderit.  Ex  qao  noa 
pauci  eliam  ex  nostris  cootendunl,  neque  baplismum 
a  Christo  institutum,  anle  Passionem  et  Resurrec- 
tionemy  imo  et  ejus  Ascensionemj  elficaciam  confe- 
reudae  gratiae  obtinuisse.  Verum  hac  de  re  potius 
cap.  seq. 


de  Justific.  cap.  docet,  dispositio   quaedam,  ipsam  C     Ne  auditu  quidem  noverant.  Act.  xix,  2  et  seqq., 


poeoitentiam  nccessario  antecedens,  ut  ibi  latius. 
Gum  ergo  Luc.  vii,  29 :  Omnis  populus  audiens,  et 
publicani  justi/icaverunt  Deum  (credentes  nimirum 
Ghristo,  Joannis  dotes  tam  insigniter  commendanli) 
baptizati  baptismo  Joannis.  Et  mox  pergit  Evange- 
lista  :  Phariscei  autem  et  legisperiti  consilium  Dei 
spreverunt  in  semetipsos  (increduli  nimirum  Joanni, 
baptismum  poenilentiae  prsedicanti,  et  ipsi  Ghristo 
eumdem  tam  efticaciter  suadenli),  non  baptizaii 
sunt  ab  eo,  neque  digni  hoc  po&nitentice  baptismo, 
quoniam  /ide,  tam  periinaciter  nimirum  repulsa, 
destituli. 

Humanum.  Seu  res  ab  arbitrio  hominis,  ejusque 
liberis  actibus  necessario  dependens. 


Pauius  ad  discipulos  suos  ail :  Si  Spiritum  S.  acce- 
pistis  credentes  ?  At  illi  dixerunt  ad  eum  :  Sedne- 
que  siSpiritussanctus  est,audivimus.  Hle  veroait: 
In  quo  ergo  baptizati  estis  ?  Qui  dixerunt :  In  Joan- 
nis  Baptismate.  Dixit  autem  Paulus  :  Joannes  bap- 
tizavit  Baptismo  pcenitentice  populum,  etc.  Ex  qui- 
bus  facile  infertur,  baptismum  Joannis  non  coUa- 
tum  fuisse  in  nomioe  S.  Trinitatis ;  alias  enia 
Spiritum  sanctum  ignorare  non  potuisseut,  utpote 
in  quem  antea  credere  debuissent ,  tanqoam  per 
cujus  graliam  remissio  peccatorum  fieri  debebal» 
et  aoimaB  sanciificatio  conferri.  Erant  igitur  hi  ei 
Judaeis  Ephesiis,  qui  a  Joanne  aliquando  in  Jordaoe 
baplizati  fuerant,  inlereaque  Ephesum  reversi,  nibil 


Necesse  est.  Pariter  scilicet  humanos,  ui  supra  DantequamPaulusilIucpervenisset,de6ap^t5i?u>C^m 


dixit.  Vide  Not.  Conditione.  Baptismus  ergo  Joan- 
nis  nonnisi  ad  poeoitentiam  excitabat,  gratise  auxi- 
lia  ad  eamdem  necessaria  largiendo,  non  ipsa  pcc- 
cata  delendo  :  utpote  quod  per  actum  perfectae  poe- 
nitentiae  seu  contrilionis,  tanquam  opus  ipsius  ope- 
f^nliSy  perfici  necesse  erat. 

Si  ccelestis  fuisset.  Sicut  baptisnms  ipsam  gratiam 
sanctificantem  et  remissionem  peccatorum,  Divina 
sibique  inlrinseca  virtute,  seu,  ul  loquimur,  exope- 
re  operato,  confcrebat,  ui  jam  alias  diximus. 

Deus  solus.  Atque  id  quidem  iDtelligendum  est 
dc  potestate  principali  et  auctoritativa.  Caeterum 
auiem  hanc  ctiam  hominibus,  velut  instrumentis, 


ti,  hactenus  ab  apostolis  collato,  neque  de  imposi' 
tione  manuumj  seu  sacramento  confirmationu, 
quod  tunc  baptismo  mox  subjungebatur»  donisqae 
Spiritus  sancti  illud  comilantibus,  quidpiam  inau- 
dierant.  £t  vero  Paulus  miuime  puiabat,  ipse  sufie- 
cisse  baptismum  Joannis,  eo  quod  per  eumdem  dod* 
dum  Christi  Ecclesice  initiati  fuissent.  Quare  toc- 
cit.  V.  5  et  6,  subjungitur  :  His  auditi^  baptiiati 
sunt  in  nomine  Domini  Jesu.  Et  cum  imposuisui 
illis  manus  PauluSj  venit  Spiritus  sangtus  super 
eos,  et  loquebanlur  linguis,  et  prophetabant.  Vide 
igilur  quam  mulio  iofirmior  fuerit  baptismus  Joaoois 
prse  altero  Christi. 


1249 


APPBNDIX  V.  —  D.  GORBINIANI  THOHiR  ADNOT. 


1250 


Spiritus  prophetiaf.  Propheta  enim  erat  Joannes,  H  lestem  illam  in  Deum  vocem,  et  officium   futurae 


imo  (quod  Ghristus  Naith.  \i,  9,  turbas  dixit)  plus- 
guam  Propheta.  Vide  et  c.  xxi,  v.  26.  Prophetabat 
enim,  non  ut  antiqui  illi  Ghristum  diu  postea,  sed 
mox  post  se  venlurum. 

Translationem,  Scilicet  quando  Ghrislus,  a  Joanne 
baptizalus,  vidit  Spiritum  Dei  descendentem  sicut 
columbam,  etvenientem  super  se,  Matth.  ni,  16. 

Sciscitatum.  Nimirum  Matth.  m,  y.  3,  cum  Joan- 
nes  ad  Ghristum  mittens  duos  de  discipulis  suis, 
ait  illi :  Tu  es,  qui  venturus  es,  an  alium  exspeC' 
tamus  ?  Ex  hoc  autem  credidit  Tertnllianas,  Joan- 
nem  de  Ghristo,  quem  Messiam  venturum  toties 
tamque  aperte  prsedicaverat ,  poslea,  Ghristo  ipso 
8uum  prsedicationis  munns  obeunte,  de  eodem,  an 


claritatis  ediscunt;  »  quia  ejusmodi  secundum  pro- 
missionem  Ghristi,  Matlh.  xxii,  v.  30,  erunt  sicut 
angeli  Dei  in  ccelo.  Sic  et  lib.  ad  Uxor,,  c.  7,  vcl- 
ut  in  tyrocinio  timoris  Dci  agentem,  Candidatum 
Timoris  appellat,  et  alibi  ejusmodi  alia  habet.  Ita 
igitur  etiam  Noster  baptismum  Joannis  vocat  can^ 
didatum  remissionis,qmd  eo  initrati,  ad  baptismum 
Ghristi,  per  quem  fit  plena  peccatorum  remissio, 
prseparaii  ac  disposiii  fuerunt.  Geeterum  et  in  se- 
quiori  sensu  lib.  de  Coron.  c.  7,  idololatras  candi" 
datos  diaboli,  et  in  lib.  de  Afiim,  c.  39,  proles  quas- 
dam  adhuc  in  uiero  matris  genimina  dcemoniorum 
candidata  appellat. 
/n  Christo.  Scilicet  in  Baptismate  Christi. 


verus  csset  Messias,  dubitare  incoepisseyUt  ideoi  Nos-  B     Enuntiatum  est.  Quae  nimirum  fierct  non  in  ipsius 


ler  L.  de  Prasscr.,  cap.  8,  satis  prodit,  et  in  c.  rv 
advers.  Marc.  c.  18,  adhuc  apertius  et  prolixius  si- 
gnificat,  ubi  in  baec  verba  ait :  «  Ipso  Domino  vir- 
tutum  sermone  et  Spiritu  Patris  operante  in  ter- 
ris,  et  pra?dicante,  necesse  erat  portionem  Spiritus 
sancti,  quse  ex  forma  prophetici  moduli  in  Joanne 
egerat  praeparaturam  viarum  Domibicarum,  absce- 
dere  jam  ab  Joanne,  rcductam  (revocatam)  scilicet 
in  Dominum,  ut  in  massalem  suam  summam  (in 
quo  nimiruni  tota  massa  et  plenitudo  gratise  reside- 
bat).  Itaque  Joannes  communis  jam  homo  (quia  jam 
a  spiritu  prophetico  sibi  ipsi  relictus)  1175  e^ 
unus  jam  de  turba,  i»  etc.  Hactenus  et  porro  Ter- 
tullianus. 


baptismi  Joannis,  scd  baptismi  Christi,  postea  se- 
cuturi,  virtute ;  sic  enim  solus  ex  operato,  seu  in- 
trinseca  sua  virtule,  rcmittebat  peccata,  ut  jam  saepe 
alibi  diximus. 

Spiritu  et  igni.  Ita  enim  Luc.  iii,  v.  16,  Joannes 
ait :  Ego  quidem  aqua  baptizo  vos  :  veniet  autem 
fortior  me,  ipse  vos  baptizabit  in  Spiritu  sancto  et 
iGNi.  Non  utique  exclusit  aquam  a  bapiismo  Ghristi, 
scd  id  solum  signiBcare  intendit  Joannes,  suam 
ablutionem  solum  simplicem  esse,  simplici  nimirum 
aqua  exterius  factam;  at  illam  in  futuro  Ghristo 
baptismo  fore  ad  altius  mysterium  et  ad  interiorcm 
quoque  abluiionem  animse,  qnse  sine  gratia  Spiritus 
sancti  nequit,  elevandam. 


Verum  probabilius  alii  et  Patrum  et  Interpretnm  C     Quis  vero  sit  ille  baptismus,  h  nviiSfxaxi  SL^it^^ 


existimant,  Joannem  nunquam  de  Ghrislo  dubitasse, 
sed  disdpulos  suos,  quos  de  roiraculis  Ghristi  sibi 
nuntiantes,  fortasse  tamen  de  Divinitate  ejus  dubi- 
tantes  invenerat,  ad  Ghristum  misisse,  interrogatu- 
ros;  ut  sic  ex  ejus  praesenlia,  et  miraculis  coram 
patratis  de  ejus  Diviniiale  plane  convincerentur. 
Yide  eliam  S.  Ambros.  in  Luc.  cap.  vii,  ubi  prse- 
terea  mysticas  et  allegoricas  missionis  ilUus  signifi- 
caiion^  affert. 

Candidatus  remissionis.  Qui  apud  Romanos  ad 
bonores  pubiicos  aspirabant,  et  in  comitiis  singulas 
tribns  circuibant,  suffragia  pro  se  exorantes,  Can- 
didati,  a  candida  sua  veste,  appellabantur.  Unde 
Tertull.  in  1.  de  Idol.,  c.  18,  ait  :  «  Qni  familiari- 


xa\  :cup\,  in  Spiritu  sancto  et  igni,  multos  exercuit» 
quin  et  quibnsdam  vehementer  errandi  occasionem 
prsebuit.  Fuere  enim  veterum  hsereticorum  quidam, 
qui  ignem  illum  simpliciter,  ac  de  vero'  et  elemen- 
tari  igne  nostro  intelligendum,  ideoque  in  baptismo 
non  minus  ignem  quam  aquam  adhibendam  puta- 
runt.  Sic  enim  Glemens  Alexandr.  vel  quisquis  alius 
hujus  scripti  auctor  est,  in  Eclogis  Propheticorum 
testatur  :  'Evioi  ^l,  6?  ^rjotv  ^HpoxXicdv  ,  wjpl 
t3e  uxa  Tcbv  9qppaYil[o(jiivttV  xaTe9Y)(jLi{vavto,  hoc  est : 
Quidam,  ut  ait  Heracleon,  igne  aures  sigillatorum 
(baptizatorum)  adurebant,  Sed  et  auctor  Carm. 
in  Marcion.  lib.  i,  de  igneo  quodam  Yalentini  haere- 
siarchae  baptismo  memorat,  ceu  qui  c  Bis  docuit 


tate  regum  utebantur,  purpurati  regum  vocaban-  D  tingi,  traducto  corpore  flamma. » 


tur,  sicut  apud  nos  a  toga  candida  Gandidati.  • 
Extendi  postmodum  coepit  hsec  appellatio  latius,  non 
ob  vestis  quidem,  sed  muneris  similttudinem.  Sic 
cnim,  qni  principis  epistolas  et  decreta  iu  senatu 
recitabant,  itidem  Candldati  appellabantur;  quia 
per  boc  munos  ipsis  erat  aditus  ad  aliiores  hono- 
rcs,  ipsosque  magistralus,  ut  UIp.  in  I.  un.  §  &  ff . 
de  Off.  qucest.  docet.  Sic  etiam  qui  setate  juuiores 
in  tyrocinio  exercebantur ,  paulo  post  ex  ephebis 
egressuri,  Candidati  appellabantur ;  quo  ferme  sensn 
Quintil.  Instit.  1.  v,  Candidatos  eloquentice  nuncu- 
pat.  Proinde  et  Noster  in  lib.  de  Orat.,  c.  3,  eos  an- 
GBLORuii  cANDiDATOs  Dominat,  qui  c  meruerant  coe- 


S.  Aug.  quoque  de  Hosres.  ad  Quodvult.  hseres.  59, 
Seleucianos  haereticos  igne  Baptismum  contulisse 
perhibet.  Quidquid  vero  de  his  sit,  certum  est,  ab 
apostolis  nunquam  ignem  ad  Baptismum  adhibitnm, 
adeoque  1170  id  a  Ghrislo  minime  prseceptum 
fuisse,  ac  proin  Ecclesiam  ab  hac  praxi  semper 
abhorruisse. 

Quare  Galholicornm  Interpret.  nonnulli  rectius 
putant,  per  illud  in  spiritu  et  igni  denotari  ipsum 
baptismum  Ghristiy  in  quem  supervenit  Spiritus 
sanctus  in  spede  columbm,  simulque  (ut  S.  Justinus 
M.  in  Dial.  cum  Tryph.  p.  m.  246,  perhibet)  xor- 
eXOovTO^     ToG     'I7)(7o0    h^    rb   G^«»p,    xat  icup    M^f^ 


1251 


AD  6ENUINA  TBRmLIANI  OPBRA 


im 


Iv  to»  loBBjtvj),  li.  e.  Cum  Jesus  in  aquam  descen-  ■  sensum  Terlullianus  ex  illo  S.  Panli  I  ad  Cor.  iii, 


13  el  seqq.  hansisse  videlur  :  Uniuscujusque  opus 
manifestum erit;  dibs  enimnounn  deelarabii :  quia 
in  IGNE  revelabitur :  et  uniuscujusque  opus  quale  sit, 
iGms  probabit.  Si  cujus  opus  manserit  —  mercedm 
accipiet :  si  cujus  opus  arserit^detrimentum  patietur ; 
ipse  autem  salvus  erit :  sic  tanien,  quasi  pbrignem. 
Idque  ipsum  est,  quod  ab  Isaia  c.  iv,  4,  prsedictom 
fuerat :  Abluet  Dominus  sordes  /iliarum  Sion  —  in 
spiRiTU  JUDicii,  el  SPiRiTU  ARD0RI8,  seu  igois ;  in 
quem  locum  S.  Basilius  ait :  tl77  «  Baptismus 
Joannis  erat  exporgatio  sordium,  hsH^  aulem  ipsa  re- 
generaiio  per  Spiritum  sanctum  id  quod  examen  fit 
per  iGNBM  JUDiai.  »  Et  in  1.  de  Spir.  S.  ad  Amphil 
cap.  35,  inquit,  c  Ignis  baptismum  illam  esse  proba- 


disset,  etiam  ignis  in  Jordane  accensus  fuit.  Sed  et 

in  nostro   baptismo  accenditur  invisibilis  quidam 

igniSf  cum  gratia  Spiritus  sancti  cordibus  nostris 

illabitur,  et,  ut  S.  Ambr.  in  lib.  de  Elia  etjejun,  cap, 

ult.  loquitur,  peccata  iiostra  consumitj  anunamque 

ab  horum  scoriis  purgat.  Sunt  dein,  qui  cum  S.  Aug. 

in  Ps.  Lxv,  de  exorcismis,  baptismo  nostro  commu- 

niter  praemitti   solilis,    inlelliguot;   ait   namque  : 

«  Unde  plerumque  immundi  spiritus  claraant :  Ar- 

deo;  si  ille  ignis  non  est?  Post  ignem  autem  exor- 

cismi  venitur  ad  baptismum.  »  Alii  per  baplismum 

illum  ignis  cum  auctore  Operis  imperf.  in  Matth. 

hom.  3,  designant  (metaphorice  nimirum)  tribula- 

tiones  et  persecutiones,  quibus  fidelium  justorum 

in  fide   constantia,  et  in  adversis  patientia,  velut  fi  lionem,  quae  fiet  in  judicio.  » 

aurum  in  fornace  ignis,  probatur.  S.  Basil.  in  Hom. 

de  Bapi.  intelUgendum  conteudit  ignem  illum  ^de 

verbo  docirince^  quod  et  peccatorum  maliiiam  arguit^ 

et  justi/icaiionum  gratiam  manifestat :  quae  quidem 

expositiones  satis  commodse,  sed  nonnisi  metapko- 

ricce  sunt.  Denique  autcm  Tertullianus  nosler  de 

die  judicii,  atque  igne  infernali  damnatorum  expo- 

nit,  ut  paulo  post  videbimus. 

Interea  mihi,  fateor,  praeplacet  eorum  sentcntiay 
qui  ad  litteram  intelligunt  de  Spiritus  S.  non  in  apo- 
stolos  duntaxat,  sed  in  eorumdem  discipulos  quoque, 
recens  baptizatos,  visibili  descensu  in  forma  ignis, 
cujus  exemplum  sat  fulgidum  et  illustre  Act.  xi, 
vers.  il,  habelur,  ubi  ita   S.  Petrus  :  Cum  autem 


Notce  ad  caput  XI. 

Quasi  revera.  Mea  quidem  editio  quia  habel,  obs- 
curo  certe  ac  mendoso  sensu ;  raalui  ergo  ex  aliis 
ediiionibus  quasi  reponere  :  ut  adeo  sentenlia  bxe 
ironiam  potius  exprimat. 

Prcedicasset.  Gura  scilicet  Joannes  apud  Matth. 
cap.  III,  V.  11,  dc  Christo  dixit  :  Ipse  vos  baptiyk- 
bitf  etc,  nequaquam  addidit :  per  semet,  aut  pro- 
priis  suis  mafiibus. 

Proposuit^  i.  e.  promulgavit,  aut  ad  yalvas  curis 
affixit,  etc,  cujus  ulique  sensus  est :  pramulgari, 
vel  af/igi  jussit,  aut  fedt^  per  alium  nempe. 

Dicitur  facere.  Secundum  vuigaiam  illam  JCto- 


ccepissem  loqui,  cecidit  Spiriius  5.  super  eo5,sicuT  C  rum  regulam  :  «  Quod  quis  per  alium  facit,  per  sc 


ET  iN  No^  iN  iNiTio,  adcoque  etiam  in  forma  igniSf 
sicut  cecidit  in  apostolos  in  die  Pentecostes.  Sen- 
sus  igitur  dictorum  S.  Joannis  Baptistae  hic  esse 
optimus,  planeque  litteralis  videtur  :  Ego  quidem 
aqua  (sterili  scilicet  elemento,  nec  vim  graiiae  in 
se  habenle)  baptizo  vos,  etc  Ipse  autem  vos  bapii- 
zabil  (non  sola  aqua)  sed  in  Spiritu  S.  (aquam  ba- 
ptismi  ad  progenerandam  graliam  fecundanle)  et 
igni,  sciUcet  graliis  Spiritus  S.  in  igne  per  impo- 
sitionem  manuum  supervcnluris.  Atque  hic  est  ille 
baptismus  igneus,  quem  Christus  ipse  Act.  i,  v.  5, 
praenuntiavit :  Joannes  quidem  bapiizavii  aqua,  vos 
autembapiizabiminiS?iKiT\j  sancto  nonposimulios 
hos  dies,  El  paulo  post,  v.  8  :  Accipietis  viriutem 


ipsum  facere  censetur.  »  Caeterura  profministratnr 
eodem  sensuNoster,  quo  in  1.  de  Orat,  cap.  i,  Joan- 
nera  prasminisirum  Chrisii,  quasi  prseeuDtem,  sea 
praevie  ministrantem,  dixit.  Ita  et  Apuleius  in  ApO' 
log.  linguam  mendaciorum  et  amaritudinum  prr* 
ministram  nominavit. 

Per  ipsum.  Ejus  nimirnm  nomine  ac  auctarilaie. 

In  ipsum.  Seu  in  ejns  virtutem  ac  nomen^  ulsd- 
licet  transeatis  in  nomen  Christi,  deinceps  Christiam 
appellandi.  Sic  enim  S.  Paul.  Galat.  iii,  27,  et  se^j, 
ait  :  Quicunqtie  in  Christo  (Graece  •(;  Xpiowv,  w 
Christum)  bapiizati  estis,  Christum  induistis.  — 
Omnes  enim  vos  unum  estis  in  Christo  Jesu,  Vide 
plura  apud  S.  Basil.  in  cit.  Hom.  de  Baptismo. 


supervenientis  Spiriiussanciiinvos,e{c.,q\ite  mox^     Nonipse  ^in^(?6a^  Sunt  taraen  ex  Patribus,  qni 


10  diebus  postea,  cum  complereniur  dies  Peniecos- 
ies,  adamussim  impleta  esse  novimus. 

Aquce  fides.  I.  e.  illa  fides,  quae  est  in  aquam  scu 
baptismum  aquae,  est  stabilis,  firmiier  perseverans, 
ac  perpetuo  largiens  id,  quod  ad  nostram  salutem 
necessarium  est.  Aut  :  aqua  illa  fidelis  est,  servans 
promissa,  eo  nimirum  sensu  quo  Isa.  xxxiii,  v.  16, 
dictum  fuit :  Aquoe  ejus  fideles  suni.  Aut  denique 
sensus  est :  sola  fides  vera  et  sincera  est,  in  qua 
ad  salulem  abluiraur,  ^lc,  simulaia  vero  et  insta" 
bilis  seu  nonseria^  moxque  iterum  deserenda,  tin- 
gilur  in  judicium. 

In  judicium.  Hunc  supra  prolixius  expositi  textus 


verisimiliter  opinantur,  a  Christo  apostolos,  yel 
saltem  eorum  principem,  Petrum,  Christi  propria 
manu  baptizatos  fuisse.  Ila  enim  S.  August.  in  per- 
eleganti  ilia  epist.  108  (nunc  265)  ad  Seleucianam 
de  Bapiismo  et  PoRnit.  Peiri,  ait :  «  Neque  enim  tm- 
nisterio  baptizandi  defuit ,  ut  haboret  baplitatos 
scrvos,  per  quos  alios  baptizaret ,  qui  non  defait 
memorabilis  illius  humilitatis  ministerio ,  quaodo 
eis  lavit  pcdes,  et  petenti  Petro ,  ut  non  tantaiB 
pedes,  verum  etiam  manus  et  caput  ei  lavaret,  res- 
pondit,  Qui  lotus  est,  non  indiget^  »  clc  Legi  saoe 
in  rem  hanc  tota  meretur  Epistola. 
Verbo  dabat.  Neque  enim  ullo  alio  extertori  rita 


1253 


APPENDIX  V.  -*-  D.  CORBINIANI  THOHiB  ADNOT. 


1254 


adhibito  paralylicum  Matlh.  ix,  2,  nequc  mulierem  || 
Luc.  VII,  28^  nisi  paucis,  simplicibusque  verbis  ab- 
solvit,  dicens  :  Remittuntur  tihi  peccata  tua. 

Humilitate  celahat,  Sic  enim  Chrislus  de  se  ipso 
dircctc  loqucns ,  nunquam  aperte  se  Filium  Dei, 
sed  Filium  liominis  dicebat,  ut  Matlh.  viii,  20,  ct 
cap.  IX,  V.  6,  et  alibi  passim.  Unde  cum  Luc,  iv,  v. 
4i,  a  muliis  exiissenl  daemonia  clamantia  et  di^ 
centia :  Quia  tu  es  Filius  Dei,  increpanSy  non  sinc- 
bat  ea  loqui.  El  Joan.  viii,  54,  dicebat :  Si  ego 
glorifico  meipsum,  gloria  mea  nihil  est. 

Struxerant.  HaBc  enim  primo  ledificaia  fuerat  ab 
apostolis,  postquam  acceperanl  Spiritum  sanctum  in 
die  Pentecostes,  quando  post  primam  praedicationem 
Petri,^wt  receperunt  sermonem  ejus,haptizati  sunt, 
et  apposita  sunt  in  die  illa  animw  circiter  iria  B 
millia.  Act.  ii,  41. 

Baptismo  Joannis.  Ilaqae  in  ea  opinione  crat 
TertuIIianus,  apostolos  anie  Passionem  et  Resurrec- 
tionem  uonnisi  baplismum  Joaunis  dispensasse,  Bap- 
tismum  vero  Chrisli  primum  postea  inslitutum  fuisse, 
ul  post  pauca  explicatius  affirmat.. 

Sane  autem  non  defucre  ex  SS.  Palribus,  qui 
hanc  Tertulliani  opinionem  sectarentur,  et  maxime 
S.  Chrysost.  hom.  28,  in  cap.  iii  Evang.  S.  Joan. 
Itemque  S.  Leo  M.,  qui  in  epist.  4,  ad  Episcopos 
SicilicBf  scribit :  « Ipse  Dominus  J.  G.  postea  quam 
resurrexit  a  mortuis,  discipulis  suis,  in  quibus  omnes 
Ecclesiarum  prajsules  docebantur,  et  formam,  et 
poteslalemtradiditbaptizandi,  dicens:  Euntesdocete 
omnes  1179  gentes,  etc.  De  quo  utique  eos  eliam  Q 
ante  Passionem  potuisset  institocre,  nisi  proprie 
TOluisset  inteliigi  regeneraiionis  gratiam  ex  sua  re- 
fturrectione  coepisse.  »  Atque  hanc  sententiam  theo- 
logorum  nonnulli  deinceps  secuti  sunt,  et  illustriss. 
Melch.  Canus,  lib.  viii  de  Locis  Theol.  c.  5,  in 
eamdcm  valde  inclinat. 

Yerum  S.  Thomas  Aq.  3  p.,  q.  66,  a.  2,  contra- 
rium  docet ,  secuius  Augustinum  sunm,  qui  in  cit. 
Ep,  ad  Seleuc.  ita  fatur:  «  Baptizabat  Christus,  non 
per  scipsum,  sed  per  discipulos  suos,  quos  intelli- 
gimus  jam  fuisse  baplizatos,  sive  baptismo  Joannis, 
sive,  quod  mugis  credibiie  est,  baptismo  Chrisli ;  » 
quod  poslerius  etiam  in  Iract.  5  et  13  in  Joan.  et  in 
L,  de  Orig.  animx^  lib.  iii,  c.  9,  absolute  affirmat. 
Si  igiturapostoli  baptismum  Christi  hoc  adhuc  vivcnle  9 
acceperant,  haud  dubium  est  eos  porro  nonnisi 
eodem  baplismo  alios  quoque  abluisse.  Igitur  ct 
apostolos,  scntit,  hunc,  quem  acceperant,  baplis- 
mum  Chrisli  suis  porro,  ctiam  ante  passioncm,  dis- 
pensasse. 

iVec  instructa.  Id  est,  lavacro  aquce  nondum  sua 
efficacia, ci  virtutc,  peccata  pcr  graliam baptismalem 
ahluendi,  instructo. 

Resurrectionem.  Namque  baplismus  institutus  cst ' 
a  Christo,  tanquam   mcmoriale  Passionis  ejus  et 
Resurrectionis  fulurum,  ut  mox  confirmabimus. 

Sine  resurrectione  ejus.  Sic  enim  Ap.  ad  Rom.  vi, 
3  et  seq.  ait :  An  ignoratis^  quia  quicunque  bapti^ 


zati  sumust  in  morte  ipsius  baptizati  sumus?  Con- 
sepulti  enim  sumus  cum  illo  per  Baptismum^  in 
uoRTEM,  ut  quomodo  Christus  surrexit  a  mortuis 
per  gloriam  Patris,  ita  et  nos  in  novitate  vit<«  am- 
bulemuSy  ctc,  etc.  Vide  etiam  Coloss.  ii,  i2  et  seq. 
Undc  et  Christus  Joan.  xi,  25,  de  semelipso  :  Ego 
sum  REsuRRBCTio  ct  viTA.  Nobis  sane  cral  rcsurre- 
ctio  a  morte  peccati  ad  Vitam  gratix.  Verum  in 
hanc  rcm  audire  quoque  juvat  S.  Ambr.  lib  i  de 
Spiritu  S.  c.  6,  iia  eleganter  disserenlem :  «  In  illo 
aquarum  sepelimur  elemento,  ut  renovati  per  Spi- 
ritum  resurgamus.  Ita  aqua  enim  est  imago  mortis, 
in  Spiritu  pignus  est  vitas,  ut  per  aquam  moriatur 
corpus^  quae  quasi  quodam  tumulo  corpus  includit, 
el  per  virtutem  Spiritus  renovemur  a  morle  pecca- 
ti.  »  Vide  plura  ibi. 

Notas  ad  caput  XIL 

Praster  Paulum.  Qui  ab  Anania  baptizatus  memo- 
ratur,  Act.  ix,  i8.  De  caeteris  autem  apostolis  id  in 
SS.  Litteris  proditum  non  invenimus.  Aitamen  vide 
qua)  cap.  preeced.  Not.  Struxerant,  diximus. 

Induerit.  Jam  enim  cap.  praec.  Not.  Baptismo 
Joannis,  Noster  docucrat,  cffiteros  apostolos  non 
bapiismo  Christi,  sed  solo  Joannis  baptizassc,  con- 
sequentcr  et  illos  nonnisi  baptismum  Joannis  obti- 
ncre  potuisse. 

De  casterorum  periculo.  Locus  mihi  quidem  obs- 
curior,  fors  lamen  ex  I  Tim.  v,  2i,  nonnihil  eluci- 
dandus,  ubi  ita  Apostolus:  Tesior  coram  Deo...  ut 
hcec  custodias  (x^^pU  7cpoxp{(iaxb;)  sine  prasjudicioj 
nihil  faciens  (xax^k  n^oxXnatv)  ad  alteram  partem 
declinando.  IIp6axXy)0(v  autem  proprie  advocatio" 
nem  significat,  qua  uni  parti  magis  assistitur  quam 
alleri,  quod  fit  in  acceptione  personarum.  Ubi  qui- 
dem  non  dissimulandum  in  mullis  sane  exemplari- 
bus<  teste  Calmeto ,  legi  icpcoxXiotv  quod  proprie 
inclinationemf  seu  propensionemy  maxime  autem 
animi,  significat,  et  seque  ad  rem  nostram  est.  Hoc 
enim  ipso  sensu  locus  ille  intclligi  posse  videtur : 
Ca^leros  aposlolos  per  prcevium  quoddam  judicium^ 
ac  singularcm  animi  propensionem  ct  favorem  a 
communi  illa  lege  exemptos  fuisse,  ut  adco  jam 
aliunde  corumdem  salus  ex  carentia  et  defectu 
baptismi  non  periclitaretur,  proindeque  prcesciiptiOf 
seu  lex  illa  dc  baptismo  Joan.  iii,  5,  apostolos, 
utpote  jam  praevia  a  Dco  exemptos^  nunquam  affe- 
cerit,  scd  solum  quoad  alios  dcinceps  immobilis  pcr- 
severct.  Scd  quid  tam  soUicito  verborum  circuitu 
opus  ?  aut  quidni  potius prcejudicatum^^vo  prascau- 
tum,  ac  singulari  quodam  privilcgio  provisum  esse 
contra  salulis  periculum,  intclligi  queat? 

Rescindi.  Seu  infirmari  ac  revclli  illam  legem. 

Statuta  est.  Vis  ergo  totius  argumenti  contra  ba- 
plismum  1179  objecti  hsec  esse  vidctur  :  si 
apostoli  baptismum  non  susceperunt,  et  nihilomi- 
nus  salutem  consecuti  fucre,  aut  eos  specialiier  a 
Christo  exemptos  fuisse  oporluit  (de  qua  tamen 
exemptione  nullibi  in  Evangelio  legimus),  aul  etiam 


1255 


AD  6BN0INA  TBRTDLLlAin   OPBRA. 


12S6 


aliis  non  baptizatis  salutis  jannam  patcre,  sieqne  m  solent  iic'  hxittn,  in  uUmis,  qnod  Latini  per  tan 


legem  illam  de  baplismo  suscipiendo  nullum  robur 
habere. 

Ejusmodu  Homines  nimirum,  qui  scilicct  hoc  ar- 
gumentum  ad  evertendani  necessitatem  baplismi 
procuderant. 

Libidinem  styli,  i.  e.  ut,  velut  cx  petulantia  in- 
genii  novaturientis,  argumenta  ejusmodi  ultro 
confingam. 

Perfundi  volenti.  Istud  euim  longe  malo,  quam 
nolenti^  quod  meus  codex  habet ;  cum  enim  inilio, 
velut  nimirum  indignus,  renuissct,  sane  mox  postea 
eo  promptius  annuit. 

Destinabantur.  Namque  apostolis  Chrislus  post 
resurrectionem    mandalurus   erat :  Euntes  docete 


omnes  gentes,  baptizantes  eos,  etc.  Erat  autem  Bap-  B  i^^^* 
tismus  Christi  janua  ad  Ecclesiam,  et  via  proximior, 
magisque  directa,  quam  baptismus  Joannis,  ad  sa- 
lutem. 

Tinctus  est.  Et  baptismo  quidem  Joannis,  qni  in 
aliis  non  erat  nisi  Baptismus  poenitentias  in  remis' 
sionem  peccatorum  (Marc.  h  4) :  jam  vero  a  Chrislo 
institutore  ad  rationem  sacramenti  elevabatur ,  ut 
communius  iheologi  nostri  tenent. 

Non  fuit  necesse,  Neque  enim  apostoli,  homines 
nimirum,  tunc  omni  peccato,  quod  per  Baptismum 
elui  posset,  caruisse  dicendi  sunt,  ut  neque  ipsi 
essent  Baptismi  posnitentias  subjectum. 

Mmulit  i.  e.  adversarii,  inimici,  aut  invidi^  quos 
mox  postea  adversantes  Domino  appellat.  Sic  etiam 
Noster  in  Apolog.  c.  21,  de  fabulis  loquitur,  tan- 
quam  amulis  ad  destructionem  veritatis :  sicque 
alibi  saepins.  Alias  autem  hanc  vocem  in  bonam 
quoque  partem,  pro  sedulis  imitatoribusy  accipi 
constat. 

Suggeriturj  i.  e.  subministratur  argumentum, 
scilicet  a  conlrario  doctum,  ferme  sicut  secundum 
Jesum  Christum  flatum,  exceptio  firmat  regulam 
in  oppositum, 

Disciplina  religionis,  i.  e.  secundum  disciplinam, 
aut  ritnm,  seu  ordinationem  religionis.  Ad  disci» 
plinam  autcm  pertinent  qaaecumque  ad  Dei  cultum, 
sive  ab  hominibus  Ecclcsiae  gubernandaB  praefectis. 


dem,  ultimato,  vel  denique,  efferre  solent. 

Tantummodo  spectet.  Ad  Petnim  enim  Joan.  xm, 
iO,  dixit  Chrislus:  Qui  lotus  est,  non  indiget  nisi 
ut  pedes  lavet,  ostendens  forlasse,  nobis  nonnisi  uno 
corporis  lavacro  seu  baplismo  opns  esse,  neqne 
Baptismum  semel  acceptum  deinceps  iterari  posse. 

JEsttmare,  Pro  judicare  aut  decemere^  verbo 
osstimare  hic  uti  videtur ;  quasi  temerarium  foret, 
de  apostolorum  salute  (etsi  forte  Bapiismum  non  ae- 
cepissent)  sinistri  quidpiam  judicare. 

Adlectionis.  Seu  assumptionis  ad  apostolatum. 

Compendium  baptismi.  Ita  scilicet  singularis  illa 
pra^rogativa  Baptismi  instar  illis  esset,  ac  velat 
compendio,  ct  breviori  via,  anticipato  hanc  supple- 


Conferre  posset.  Tolum  hunc  locnm  ab  imperilo 
librario  per  ineptam  verborum  transpositionem  mire 
luxatum,  proindeque  sic  restiluendum  censct  Junius : 
«  Et  exinde  individuae  familiarilatis  cum  illo  praero* 
galiva  1 1 SO  compendium  baptismi  conferre  pos- 
set.  Opinor,  sequebanlur  illum,  »  etc.  Quanquam 
autem  hoc  loci  illius  medicamen  minime  respuendum 
arbitrer,  puto  tamen  et  vulgatam  lectionem  sustioeri 
posse,  ita  ut  novae  periodi  sensus  sit :  «  Cum  illo 
(compendioso  scilicel  Baptismi  supplemenlo)  seqne- 
bantur  illum,  >  etc. 

Salvum  fecit.  His  enim  verbis  usus  fuerat  ad  mU' 
lierem,  quam  a  fluxu  sanguinis,  Matth.  ix,  22,  libert- 
li  verat :  Confide,  fHia^  fides  tua  te  salvam  feciL  His 
^  etiam  Samaritanumy  Luc.  xvii,  19,  a  lepra  mundi- 
tum  ;  et  mox,  c.  xviii,  42,  ca!cum  illum  Jerichim- 
tinum,  cui  visum  restituit,  affatus.fuerat.  Et  hi  qoi- 
dem  non  corporis  duntaxat,  sed  mnlto  magis  anima 
salutem  per  fidem  illam  tam  vivam  consecuti  fae- 
runt,  cui  jam  aliunde  ac  multoties,  a  Christo  aahis 
adpromissa  fuerat,  nt  Joan.  III,  16  :  Sic  Deus  dilexit 
mundum,  ut  Filium  suum  unigenitum  darety  ut 
omnis,  qui  credit  in  eum.non  pereat^  sed  habeat  9t- 
tam  (Btemam.  Et  ibid.,  v.  36  :  Ctticredit  in  FiUwm 
hominis  habet  vitam  (etemam,  Nec  miram  ;  qao- 
niam  et  ipsi  baptismo  Christi  nonnisi  cam  fide  sas- 
cepto  salus  promissa  fuerat :  Qui  crediderit,  et  bap- 
tizatus  fuerit,  salvus  erit;  gui  vero  non  crediderit 


«ive  ab  ipsomet  Deo,  ad  communem  observaniiam,      ,     .  . 

ordinata  sunt ;  quamquam   ea,  qu»  nonnisi  huma-  D  ^'''!!  ^^"^  ^^P^^^^^^)  condemnabitur. 

nae  ordmauonis  sunt,  res  meras  disciplinas  appel- 

lentur.  Licet   autcm    TertuIIiano    alias   disciplina 

etiam    doctrinam    significet,    videtur    tamen,    in 

pressiori    sensu,   doctrinam  dici,  quae  a  docente 

egrediiur,  lum  vero  hanc  in  discentibus  receptam, 

horumque  moribus  efformalam,  disciplinam  appel- 

ari. 

Per  patientiam.  Dissimulationem,  ac  permissio- 
nemy  quam  patitur,  seu  sinit,  haec  evenire.  Hoc  sensu 
TuUius  in  Act.viii  contr.  Verr.  ait :  Non  feram,  non 
patiar,  non  sinam;  et  ini  d^  Offic.  de  iis  loquitur, 
qui,  guos  tutari  debeant^  desertos  esse  paliuntur. 

In  ultimis,  Hellenismns  est;  sic  enim  Graeci  dicere 


Non  tamen  tincto.  Nullibi  enim  legimus,  illos  an- 
tea  a  Christo,  aut  apostolis,  baptizatos  fuisse. 

Quorum  fides.  Seu  in  quibusy  aut  apud  ^os  alkx 
fidcs  requirenda  sit.  Mox  autem  exempla  subjicit. 

Suscitatus.  Junius  ita  legit :  Qui  uno  verbo,  ete. 
Et  sane  videtur  id  contextus  poslulare  ut  vocula  ilia 
saltem  subintelligatur,  hac  quidem  ratione :  Ille,  qui 
uno  verbo  Domini  suscitatus  fuity  etc. 

Teloneum.  lT4«viov  ,  vel,  ut  Suidas  habet,  tsXw- 
vErov,  stricte  sumendo,  locus  est,  iv  u,  ut  idem  ait, 
xaOiCetai  i  teXwvtj;,  in  quo  sedet  telones,  seu  teUh 
nariuSf  sicdictus  hzh  tou  tsXou;  (Graecis  enim  TiXoc 
aliquando  etiam  vectigal  aut  tributum  significat)  et 


1257 


APPRNDH  y.  —  D.  COABmiANI  THOHiE  ADNOT. 


1258 


^veiv,  qaod  iisdem  emere  est;  illis  namque  tempo- 
ribas  vectigalia  suh  annuis  plerumqae  censibas 
sibi  redempta  possidebant,  indeque  proprie  xsXcuvaij 
Redemptores  vectigalium^  apad  Romanos  vero  Pu- 
blicaniy  nominabantur,  ceu  publicos  pecunioej  pu- 
blico  nimirum  serario  inferendae,  vel  ab  eodem  re- 
dimendse,  aut  prsfccti,  aut  sub  his  ex^aclores: 
quod  posterius  hominam  genus,  ob  importunita- 
tem  suam  et  avaritiam,  pessimasque  huic  conjun- 
ctas  artes,  ferme,  ubilihet,  Judasis  vero  maxime, 
Qvisam  erai,  qui  prse  cseteris  se  ingenuos  ac  liber- 
tali  natos  credebant,  Joan.  vui^  33,  contra  Chri- 
stum  ipsum  vociferantes :  Semen  Abrahas  sumus, 
nemini  servivimus  unquam.  Atquehinc  ejuflmodi  te* 
lonarii  seu  publicani  velut  ptU>lici  peccatores,  imo 
velut  etknici  habebanlur,  a  quornm  communione 
pariter  abstinendum  esset.  Alque  inde  Pharissei 
conira  Christum  ejusque  discipulos  insurgebant, 
Matth,  IX,  il,  dicentes:  Quare  cum  publicanis  et 
peccatoribus  manducat  Magister  vester  ?  Et.  apud 
eumd.,  c.  xviii,  17,  ipse  Cbristas  ad  discipulos 
suos,  de  fraterna  correctione  disserens,  ait:  Si  Ec^ 
clesiam  non  audierity  sit  tibi  velut  ethnicus  etpubli^ 
canus* 

Patrem.  Innuit  hic  Petrum  et  Andream,  quibus 
cum  Christus  dixisset:  Venite  post  me,  et  faciam 
vos  fieri piscatores  hominum,  AtillicontinuOjreliC' 
tis  retibuSf  secuti  sunt  eum,  Matth.  iv,  20.  Maxime 
aatem  cum  vocasset  Jacobum  et  Joannem,  illi  stch 
tim  relictis  retibus  et  patre,  secuti  sunt  eum.  Ibid., 
V,  22.  Quin  et  matrem  simul  reliquerant,  quae  po- 
stea  Matth.  xx,  20,  tantopere  circa  illus  sollicita 
eral  de  primatu  in  regno  ccelorum  obtinendo. 

Despexit.  Ilunc  Glem.  Alexandr.  lib.  iii  in  Strom. 
credidii  faisse  S.  Pbilippum  apostolum,  qui  Domino 
vocanti  Matth.  viii^  21  et  seq.  aiebal:  Domine^ 
permitteme  primum  ire,  et  sepelire  patrem  meum, 
Jesus  autem  ait  illi:  Sequerb  me,  et  dimitte  mor^ 
tuos  sepelire  mortuos  suos,  Sed  quid  vetat  integrum 
illum  Tertull.  locum  ex  lib.  de  idolol,  c.  12  hic 
attexere ,  qai  etiam  supra  adduclis  exempUs  con- 
gruii?  c  Jam,  inquit,  tunc  demonslratum  esi  nobis, 
et  pignora,  et  artificia,  et  negotia  propter  Domi- 
num  derelinquenda,  cum  Jacobus  et  llSl  Joan- 
nes,  vocali  a  Domino  et  patfem  navemque  derelin- 
qaant;  cum  Matihaeus  de  teolonio  suscitatur :  cum 
etiam  sepeiire  palrem  tardum  fuit  fidei.  >  Neque 
autem  poenitebit,  spondeo,  inlegrum  hoc  caput  le- 
gisse. 

Quam  audivit,  Nam  jam  antca  (  scilicet  Malth. 
Yiii,  21  )  superior  illa  vocalio  discipuli  contigit;at 
primum  postea  (  nimirum  Matth.  x,  37)  sententia 
haec :  Qui  patrem^  etc.  a  Christo  prolaia  fuit. 

Notas  ad  caput  XIIL 

Provocanty  i.  e.  agitant,  aat  proliciunt. 
Nisi.  Glarias  esset  sed  nonnisi, 
Placuit.  Credidit  Abraham  Deo,  et  reputatum 
€st  illi  ad  justitiam,  Gen.  xv,  6.  In  quse  ipsa  ver- 

Patrol.  11. 


^  ba  Apostolus  ad  Galat.  XXX,  6,  ait  :  Cognosctt 
ergoj  quia  qui  ex  fide  sunt  filii  Abrahw,  eic, 
etc.  Haec  autem  fides  utique  non  fuit  proprie  di- 
clum  Sacramentum. 

Prasvalent,  Est  hoc  instar  responsionis  ad  obje- 
ctum  argumentum.  Innitilur  autcm  vulgatae  Juris 
regulae  :  « Posteriora  derogant  prioribus.  • 

Aucta^  i.  e.  ampliata,  el  latius  extensa,  ad  plura 
objecta  videlicet. 

Resurrectionemque  ejus.  Nimiram  tanquam  non 
amplius  futuras,  sed  jam  prseteritas. 
SacramentOj  i.  e.  mysterio,  sea  fidei, 
Obsignatio  baptismi.  Hic  enim  ab  eodem  Nostro 
lib.  de  Spect,  c.  24,  signaguluu  fidei  appellatur. 
Et  in  lib.  de  Pcenit,  c.  6,  ait :   c  Lavacrum  illud 
B  obsignatio  est  fidei,  »  et  sic  etiam  fides  reciproce 
est  obsignatio  baptismi ;  nam,  ut  S.  Basil.  in  lib. 
de  Spirit,  S,  ad  AmphiL  c.  12,  ait  :  «    Fides   per- 
ficitur  per  baptismum,  baptismus  vero  fundamento 
fidei   nititur,  »  etc.    Sed   et   in   lib.   iii   de    Spir. 
S.  adv.  Eunom.  Baptismum  sigilluu  fidei  appellat, 
Vestimentum  quoddam  fidei.  Sic  S.  Greg.  Naz. 
in  Orat.  40   de  Bapt.  hoc  Sacramentum  i^OapoCat 
fvSu(i.a,  incorruptionis  indumentum,  appellat,  ceu, 
ut  paulo  post  loquitur ,   a?ox^v7)(  x£k\»[i^  ignami- 
nice  velamentum.  Sed  et  S.  Gyrillus  Hierosalymitan., 
vestimentum   candidum  appellat,  a  candore  illo, 
quem  abstersa  peccatorum  fuligine  inducit  animae, 
tum  a  ritu  illo  quo  baptizati  mox  veste  candida  in- 
Q  duebantur,  eamdem  per  certum  tempus  gestaturi, 
sicul  eliamnum  tum  in  baptismo   infantium,  tum 
adultorum,  hoc  Ritualia  certo  modo    praescribunt 
isque  mos  adhucdum  in  Ecclesia  retinetur. 
Retro.  Pro  antea,    scilicet  in  Veleri  Teslamenlo. 
Nuda.  Fides  cnim  illa  Yeteris  Legis  in  se  erat 
nuda,  inanis,  et  vacua,  omnique  intrinseco  vigore 
ad  salulem  aeternam  destituta. 
Potentiam,  i.  e.  virtutem,  et  efficaciam. 
Sine  sua  lege.  Antequam  scilicet  Lex  illa  vetus 
per  novam  Christi  impleretur. 

/n  nomen.  Matih.  xxviii^  19,  ubiGraecus  textus  om- 
nino  hahet  lU  ^b  5vo[ia,  in  nomen,  Yulgatus  autem  : 
in  nomine.  Noium  autem  est  apud  Graecose^  in- 
terdum  pro  ^v  poni ,  ut  apud  ^schinem  :  EU 
'djv  ixxXYioCav  xaO£)^ofiiat,  in  concione  sedeo  :  nec 
minus  apud  Demosth.  et  Xenophont,  Hoc  ergo 
sensu  etiam  Yulgatus  noster  inlerpres  intellexit 
eU  "cb  5vo(xa,  atque  cum  eo  Theologi  ac  inter^ 
pretes  communiter. 

Quaeri  autem  hic  posset  :  valeretne  Baptis- 
mus  sub  hac  forma  :  Ego  te  baptiTio  in  nomen. 
Patris,  etc,  coUatus  ?  Rcsp.  saltem  dubium  videri 
possse,  adeoque  cilra  grave  peccaium,  ulpote  in 
materia  pariter  gravi,  vcrba  in  nomine  non  posse 
commutari  in  nomen  ;  unde  talis  Baptismus  saltem 
condiiionate  repetendus  esset. 

Gaeterum  autem  aliqui  hic  meadum  subesse  pu- 
tant,  ac  revera  in  aliis  exemplaribus  Iv  xi^  6v6{iaTi, 
in   nomine    reperiri,  ut   adeo    difficultas    omnis 

40 


1259 


AD  6BNUINA  TBRTDLLIANI  OPBRA 


1260 


sponte  evanescat.  Porro  aalem  lex  illa  baptismi  a  habetur )  qnart»   Attieornm,  cojas   genitiviis  eH 
non  apostolis  tanium,  ut  illum  ministrarent,  sed      'AiroXXo ;  qnin  etiam  in  accns.  eamdem  Act.  xiXf 


gentibus  quoque,  ut  susciperent,  Marc.  uU.  y.  16, 
a  Christo  imposita  fuit  his  verbis  :  Qui  crediderit^ 
et  baptizatus  fuerit,  salvus  erit,  ut  sensus  sit, 
non  alia  ralioue»  nisi  per  baptismum,  in  nova  lege 
salutem  obtineri  posse. 

Hotce  ad  caput  XIV. 

Stephance  domum,  Paulo  enim  ante  praemiserat : 
Gratias  ago  Deo,  quod  neminem  vestrum  baptizavi, 
nisi  Crispum  et  Cajum ;  baptizavi  autem  et  Ste^ 
phanoe  domum.  I  Gor.  i,  14  ei  16 :  Stephanas  autem 
hic  inter  discipulos  S.  Pauli  fuerat. 

Deputat^  i.e.  adscribit  baptismum  snnm,  velut 
auctori  aut  largitori  suo.  Uoc  ferme  sensn  ia  l,  de 
Exhort,  adcastit.  c.  16,  ait :  c  Erat  vetus  dispositio, 
quae  in  Evangelio  deputalur.  •  Kt  Solious  :  c  Propter 
dics  impares  diis  superis  Januarius  dicatur  :  Fe- 
bruarius,  quasi  abominosus,  diis  inferis  deputatur.  » 

Apollo.  Gum  quidam  in  Gorintbiorum  Ecclesia  a 
PaulOi  alii  a  PetrOt  alii  ab  Apollo  baptizati  fuis- 
sent,  coQtentio  inter  iilos,  ac  velut  schisma  obor- 
tum  fuerat,  dum  alii  bapiismum  suum  aliis 
prsferebant,  ceu  a  prseslantiore  datum  :  Ego 
quidem  dicentes ,  sum  Pauliy  ego  autem  Apollo  : 
ego  vero  Cephce :  ego  vero  ChrisH.  I  Cor.  i,  12. 
At  Paulus  eos  ommes  satis  acriter  reprehendit, 
uon  ministris  baptismi  efficaciam,  sed  uni  Christo, 
tanquam  unico  ejusdem  auctoris  ac  institutori,  ad- 


1,  terminationem  servare  deprehenditur  :  ^Et^vit» 
Bk  ev  T(^  tbv  'AicoXXtt  eTvai  iv  Ko^Mt^ ;  et  ad  Tit 
III,  13  :  ZY)vav,  tbv  vojiixbv,  xal  'AxoXX»  oxoo^fcdc 
icp6ice[ii(|fov.  Aut  fortasse  peniius  indeclinabile  fnerit 

Pacificus.  Unice  enim  ejns  correptio  spectabat 
ad  pacem  et  auimomm  consensnm  inter  Corinthios 
reducendum. 

Defendere.  Facile  hie  pro  vindicare^  ant  oiin- 

buere  sumitur.  Potest  etiam  exponi  pro  $e  suamqws 

causam  tueri ;  ne  ergo  id  agere  videri  poaaet,  Mac 

graiias  agit  Deo ,  quod  neminem  baptizaTerit.  ^de 

H  supra  Not.  Stephanx  domum. 

Tingere.  Nam  Matth.  nlt.  v.  19,  Christns  ipse 
Apostolis  prsecipit:  Euntes  ergo  doobtb  omfMt 
gentes^  baptizantbs,  etc.  Et  Marc.  ult.  y.  46:  Pui- 
DicATB  Evangelium  omni  creaturas.  Qui  erediderU 
et  BAPTizATUS  fuerity  etc.  Prins  est  ei^o  (dignitati 
et  auctoritate  institutionis )  docere:  posterius  6ap^ 
zare;  at  vero  cseteroqnin  major  est  prsestantia  b^ 
tismi,  velnt  ad  qnem  ipsa  prmdicaUo  nnice  diapooiL 

Notoe  ad  caput  XV. 

Ventilatur,  i.  e.  si  quid  nlterius  contra  bapdi- 
mum,  ulira  eas  scilicet  quaestiones,  quas  jam  o^ 
tavimus  atque  discussimns,  obmoveri  queat. 

Retexam.  Retexere  non  est  hic  texiuram  rurm 
ttSS  dusolverej  nt  olim  a  Penelope   aetitatoi 


scribendam  esse  cootendens  :  Divisus  est  Christus  f  Q  fuisse  legimos  :  sed  denuo  texere^  ant  pertexen^ 


Nunquid  Paulus  crucifixus  est  pro  vobis  ?  aut  in 
nomine  Pauli  bapiizati  estis  Atque  hsec  eliam 
c.  iii,  4  et  seqq.  malto  magis  exaggerat.  Cseteram 
Apollo  hic  ( ut  Act.  xviu)  24,  et  seqq.  describitur, 
erat  Judceus  quidam  Alexandrinus  genere^  vir  eUh 
quens,  ei  potens  in  Scripturis.  Hib  cum  nondum 
Cbristi,  sed  solo  Joannis  bapusmate  initiatus  fui^* 
set,  aita  men  fervens  spiritu  loquebatur,  et  docebat 
diligenter  ea  quce  sunt  Jesu  :  postmodum  Aquila  et 
Priscilla  diligentius  exponentibus  ei  viam  Domini 
(Act.  xvin,  25  et  26)  ct  verisimiliter  etiam  bapti- 
mo  Ghristi  eum  initiantibus.  Itaque  cum  dein- 
ceps,  in  Achaiam  Corinthumque  perrexisset  {ibid. 
87  et  c.  XIX,  1),  illicque  multos  Ecclesise  per  bap- 


id  est,  in  re  semel  ccepta,  atque  tanti  per  abrapU, 
pergere. 

Omisi.  Puto  cap.  12,  abi  de  nnitate  BaptisBi 
verbum  facere  inceperat.  Ulic  enim  omfft^;  aet 
intermisit,  quo  sensu  Uorat.  in  1.  de  Arte  PoeL 
dixit: 

Pleraque  differat,  et  priBsens  in  tompns  omiltat. 

Intercidere.  Id  est,  ne  imminentes  eensuSf  m 
porro  dicenda  penitus  dissociarem,  itaque  teliB 
omnem,  veiut  intercidendot  abmmperem. 

Baptismum.  Ut  Graeci  to  ^ijnia^^  ita  et  ex  li- 
tinis  quidam,  nec  tantum  Tertullianus  noster,  wti 
eiiam  S.  Ambr.  passim,  neutro  genere  bapUtmm, 
mi^  dicere  solent. 


tismum  adjunxisset,  hac  occasione  noDnulIi  Gorin-  Q     Una  Ecclesia  in  caslis.  Innuit  sine   dnfaio  l^ 


thiorum  stadiosius,  quam  par  erat,  pro  ejus  gloria 
dccerlabant.  Quse  res  adeo  non  placuerat  ipsi 
Mpollo,  ut  potius  inde  offensus  in  Crelam  cum 
Zena,  legisperito,  coufugerit  (ut  sanctus  Hieron. 
Comm.  in  Ep.  ad  lit.  cap.  3,  testatur)  neque 
prius  inde  redire  voluerit,  donec  dissidentes 
Corinthti  iovicem  reconciliati  essent :  quibus  post- 
modum  episcopus  datus  creditur  :  quanquam  alii 
Ca^arecBt  aut  Iconii^  aut  Durce,  etc.,  episcopum  fa* 
ctum  fuisse  velint. 

Cseterum  nomen  hoc  Apollo  non  est  idem  ac 
Apollinis  dei;  islud  enim  apud  Graecos  *An6XX(i)v, 
ci)vo(,  quinlffi  declinatio  est  illnd  vero  'AroXXak 
( sic  enim    in    Grsecis     exemplaribns     scriptnm 


qaod  Apost.  ad  Ephes.  ly,  5,  inquit.  Unus  Dotf- 
Nos,  una  F1DB8,  unum  baptisxa.  Etenim^  nt  ides 
Apost.  I  ad  Gorinth.,  xii,  13,  loquitur,  in  uko  8if- 
UTVomnes^  in  unum  gobpus  baptizati  sumus.  AlqM 
hinc  etiam  Glem.  Alexand.  1.  iv  Strom,  p.  m.  386, 
ait :  c  Credentes  per  uoum  baptii^ma  ad  consneia- 
dinem  omni  ex  parte  perfectam  ablnit  DomiDUi 
qul  etiam  multa  Moysis  baptismata  per  unom  eoA* 
prehendit  baptismum.  » 

Gaeterum  nonnulla  transpositione  verboram  no- 
ster  hic  usus  est,  baptismum  secundo,  Pidem  vefi 
(quam  per  Ecclesiam,  eujns  illa  utique  velut  aai* 
ma,  hsec  vero  verse  fidei  ac  religionis  propria  sedri 
est,  denotare  videtur)  tertio  loco  eommemorans. 


1261 


APPBNDIX  V.  —  D.  GORBINIANI  THOH^  ADNOT. 


1262 


Non  minim  autem  est,  qmd  Ecclesiam  in  ccelis  /^  Uaum  habuere  baptismum,  qui  unam  non  babuere 


dixerit,  cum  ha^c  passim  in  Evangeliis  Regnum  coslo^ 
rum  appelletur,  ut  Matth.  xiii,  44 :  Simile  factum  est 
regnum  ccelorum  homini  qui  seminavitt  etc,  etc. ;  et 
?.  3i  :  Simile  est  regnum  coslorum  grano  sinapis, 
elc.  Et  sic  eodem  cap.  ssepius,  ubi  certum  est  Ec- 
clesiam  nostram  designari,  quae  a  Deo  in  coelis  ab 
ffitemo  ordinnta,  a  Christo  in  terris  pTantata,  et  in 
nnitate  baptismi  coadunata,  demum  in  coslis  per 
Tisionem  ac  fruitivam  dilectionem  consummatur. 

Ad  nos  enim  editum  esU  Sic  quidam  intellignnt  : 
Ad  nos  enim  illud  sanctae  Scripturse  effatum  (vide- 
lieet  de  Unitate  baptismi,  ut  mox  supra)  directum 
estf  seu  nos,  Ghristi  fideles,  respicit. 

Communicationis.  Vel  ex  hoc  solum  loco  mani- 
festum  est,  morem  ab  hsereticorum  communione 
absiinendi,  in  Ecclesia  antiquissimum  esse.  Adde 
etiam  /.  de  Praescr.  csp.  30. 

Nobis  et  illis,  Cerdonemy  Marcionem^  Apellem, 
Hermogenem^  ejusdemque  furfuris  alios  hic  suggil- 
lat,  qui  duos  deos,  imo,  ut  Valentinus,  integrum 
eoromdem  examen  cx  deliro  suo  cerebro  emisrre. 
Vide  lib.  de  Prasscr.  cap.  7,  cap.  30,  cap.  33,  cap. 
40  ad  fin.  et  in  Append.  cap.  49  per  tot. 

Id  est,  idemj  Valentinum  singularitcr  hic  inse- 
ctatur,  qui  Christum  ex  Demiurgo  et  Sophia  edi- 
tum  impiissime  asserit,  rursus  de  Prassc,  cap.  7. 

Nm  habent.  Sunt  quidem,  qui  TeituUiauum  hic 
fth  omni  erroris  labe  purgare  contendunt,  quasi  de 
iis    tantum  hsereticis    eidem    sermo    fuisset,   qui 


B 


spem ;  quomodo  enim  unam  spem  habebant  cum 
SJmctis  et  justis,  qui  dicebant  :  Manducemus  et 
bibamus,  cras  enim  moriemur^  dicentes  quod  non 
esset  ressurrectio  mortuorum  ?  » 

Possunt  igitur  unum  nihilominus  habere,  dareque 
baptismum,  qui  unam  non  habent  fidem,  nec  in 
una  nobiscum  Ecclesia  sunt,  baptismus  enim  janua 
et  ostium  Ecclesiae  est,  per  quod  solum  ad  eam- 
deni  ingressus  patet ;  non  igitur  datur  ei  qui  est, 
sed  ut  sit  in  Ecclesia.  Sic^t  autem  malus  bapti- 
smi  minister  in  se  non  habet  gratiam,  et  tamen 
eamdem  per  baptismum  alteri  confert :  sic  ct  hae- 
reticus,  etiamsi  forte  ipsemet  baptismum  valide 
non  susceperit,  tamen  alteri  valide  conferre  potest, 
eique  ostium  illud  Ecclesiae  reserare,  ac  per  id 
alium  intromittere,  ipsemet  extra  januam  manens. 
Sed  hac  de  re  nos  suo  loco  commodius  exactiusque 
dicemus. 

Interea  vero  ex  dictis  manifestum  est  opinionem 
contrariam  jam  sa^c.  ii  senescente  in  Ecclesia  Gar- 
thag.  ortam,  ac  deinccps  ab  Agrippino,  ejusdem 
episcopo,  susceptam,  a  sancto  Gypriano  mulio  for- 
tins  confirmatam  fuisse  :  qua  de  re  illorum  tempo- 
rum  historia  plena  est,  a  theologis  nostris  dogma- 
ticis  prolixiiis  exhiberi  solila. 

At  vero  novum  hic  exsurgit  dubium,  an  Agrippi- 
nus  ex  Tertulliano,  anve  hic  ex  illo  (coaevos  enim 
fuisse  constat)  hunc  errorem  hauserit?  quanquam 
autem  res  haec  in  tanta  iocertitudine  Agrippini,  epi- 


baptismi  legitimam  formam  adulterabant,  ut  erant  p  scopalum  suum  auspicaniis,  satis  clare  definiri  non 


temporibus  Tertulliani  Gnosiici^  Marcita^,  Cata^ 
phryges,  etc.  At  vero  clarum  esl,  eumdcm  loqui  de 
haereticis  universim,  idemquc  in  1.  de  Pudic.  c,  19, 
coofirmat :  c  Apud  ncs,  inquicns^  ut  ethnico  par, 
imo  et  snper  ethnicum,  haereticus  ctiam  per  bap- 
tismum  verilatis  (verum  baptismum)  utroque  ho- 
mine,  nempe  ethnico  illo,  et  superinducto  hseretico, 
purgalus  admitlitur,  >  ad  Ecclcsiam  videlicet. 

Manet  ergo,  graviter   hoc,  quem   prse  manibua 
habemus,  loco  errasse  Tertullianum ;  neqne  ctiam 
ejus  argumentum   concludit.  Licet  enim  hseretici 
illi,  de  quibus  supra  circa  Deum  et  Christum   enor- 
miter  erraverint,    quamdia   tamen  in  ipso  sacra-  , 
mento  admioi&trando  non  errarunt,  sed  eamdem 
adhibuere  materiam  et  formamy  quam  noster  ve- 
rusque  Christus  in  sua  veraque  Ecclesia  instituit, 
idem  hic  baptismus  erat,  iisdem  partibus  essenlia- 
libus,  ut  vocamus,  constans,    1194  eumdemque 
Auclorem  habens.  Poiest  ergo  idem  baptismus  no- 
«ter  etiam  extra  Ecclesiam  nostram  conferri,  si  rite 
eodemque  modo,  sicut  in  nostra  Ecclesia,  confera- 
tur.  Nam,  ut  S.  Aug.  1.  v.  contra  Donatist.  c.  26, 
discurrit  :  t  Sicut  dicitur  una  Ecclesia,  unus  bap- 
ismus,  ita  dicitur    una    spes    »     (respicit  aulem 
S  D.  iilud  Ephes.  iv,  i  :  Unurn  corpus  et  Unus  Spi' 
'fnius,  sicut  vocatiestis  in  Una  Spevocationis  vestroe^ 
et  quod  mox  sequitur  :  Unus  Dominus,  Una  fidesy 
Orium    baptisma,   etc. )   «    Atqui,   pcrgit ,   tamen 


possit,  verisimilius  tamen  existimamus,  Tertuliianum 
ab  Agrippino  in  hanc  sententiam  inductum,  ac  proia 
hunc  erroris  illius  in  Africa  primum^  quem  nosci- 
mus,  auctorem  fuisse.  Imo  quia  Vincentius  Liri- 
nensis,  saec.  v  scriptor,   Commonitorii   sui  cap.  9 
de  Agrippino    in   hsc    verba  diserte   testatur   : 
c   Omnium  mortalium  primus  (in  Africa  intelligo ; 
nam  in  Oriente  morem  rebaptizandi  haereticos  jam 
diu  antea  viguisse  constal)  eontra  divinum  cano- 
nem,  etc,  rebaptizandum  esse  censebat.  »  2»  acce- 
dit,  quod  sanctus  Cyprianus   quoque  in  Epist.  ad 
Jubaianum,  Agrippinum,  tanquam  omnium  primum 
commemoret  :   c  Apud  nos  autem,  inquiens,  noa 
nova  et  repentina  res  est,  ut  baptizandos  censea*' 
mus  eo8  qui  ab  haereticis  ad  Ecciesiam  veniunt; 
qunndo  multi  jam  anni  sint,  et  longa  aetas,  ex  quo 
sub  Agrippino  convenientes  in  unum  episcopi  plu- 
rimi,  hoc  statuerint,  »  etc.  3®  S.  Aug.  lib.  ii  de 
Bapt.  c.  7,  de  antiqua  Ecclesiarum  consuetudine 
loquens  ait  :    c   Yerius  creditur  per  Agrippinum 
corrumpi  coepissC;  quam  corrigi,  »  Atqui  Tertul- 
liano  poiius  hsec**  corrupiio  imputanda    fuisset,  si 
iile  ante  Agrippinum  errorem  hunc    propalasset. 
4^  Denique  Tertuilianus  ipse  mox  initio  hojus  cap, 
per  verba  illa  :  c  Ad  nos  enim  editum  est ;  »  satis 
significat,  id  se,  tanquam  solemni  quodam  decreto 
in   Africanis  Ecclesiis   constilutum  accepisse,  u<s& 
proin  suoniet  ingenio  adiuveiu^%^% 


1263 


AD  GENCINA  TBRTULLIANI  OPERA 


1264 


Contra  autem   obmovent  alii,  cum  Tertullianus  a  superius  allato  testimonlo  congruere  videtur  :  nam- 

•l  J  r\  A  Jl.  /^      al-^1*  *  A.     *  J\  J\        ^^  •  11      .  •1»  »         »       l        •  WJ       •      A      1  J*  _« 


lib.  suum  de  BapU  adhuc  Gatholicus,  et  ut  in  QQ. 
Crit,  ad  lib,  de  Prcescript,  c.  7.,  diximns,  circa  A.|C. 
497  (quo  fortasse  Agrippinus  nundum  sedi  Car- 
thag.  admotus  fuerat )  scripserit,  et  persecutio 
an.  202  coepta  contra  Christianos  ferme  usque  ad 
an.  213perduraverit,  sane  antehunc  annum  (quippe 
sub  ipsa  persecutione  conventus  Christianorum 
publici  imperatorio  edicto  nimis  severe  prohibiti 
fuerant),  adeoque  nonoisi  annis  ab  edito  libro 
de  Baptismo  ferme  i8,  reddita  demum  pace  Eccle- 
siae,  celebrari  non  potuisse. 

1 195   At  vero  quid  vetat  in  tanta  incertitudine 
Africanorum   prsesulum,  Agrippiniani   episcopatus 


initium,   ipsumque  sub  Agrippino  concilium  ante 
an.  196  consignare  ?  certe  enim  id  magis  Gypriani,  B 

GURONOTAXIS  fflSTORM:  REBAPTIZANTIUM. 


que  in  allata  illa  ad  Jubaiantm  Epistola  disertt 
testatur,  multosjam  annoStei  longam  cetatem  fuisse 
ex  quo  sub  Agrippino  conuenientet  episcopi,  etc 
Atqui  si  Gonc.  hoc  primum  post  persecutionem, 
anno  nimirum  215  celebratum,  IIM^  et  epistoia 
illa  nonnisi  an.  256  scripta  fuerit,  non  adeo  mulH 
anni  (quippe  solum  41),  nec  proin  longa  cetas,  a 
conc.  illo  Carthag.  Agrippini  excurrisseu  Si  vero 
hoc  ipsum  concil.  ad  A.  G*  194  reponamus,  saltem 
62  annis,  qui  mtatem  denique  conGcere  possunt,  a 
Cypriani  scribentis  tempore  removebitur.  Sed  pr»- 
stat  rem  totam,  ex  Ghronologia  Pagii,  quam  aliis 
jam  in  lib.  de  Prcesc.  amplexi  fuimas,  yelul  sob 
unum  intuitum  redigere. 


ANNI 
CHRISTI. 


193 

195 

196 

197 

198 

201 

202 

208 

211 

213 

217 

218 

222 

230 

235 

236 

237 

238 

244 

247 

248 

249 

250 

251 

251 

253 

255 

256 

257 
258 


POIfTlFICES. 


S.  VICTOa  conti- 
nua  ta  ban.  185. 


S.ZEPHYRIKUS 


IMPERAT0RB8. 


RES  AD  HISTORUM  PERTBfElfTES. 


Septimius  Severus. 


S.  GALLISTUS. 

S.  URBANUS. 
S.  PONTIANUS. 
S.  ANTERUS. 
S.  FABUNUS. 


Sedes  yacat. 
S.  GORNELIUS. 
S.  LUCIUS. 
S.  STEPHANUS. 


S.  SIXTUS. 
Sedes  vacat. 


Septim.  Sev.  cum  Fih  Antonin.  Garacal. 

Initium  persecut,  Chrittian,  , 

Sevcms  cum  Filiis,  Garacalla  et  Geta. 

Garacalla  et  Geta  soli. 

Caracalla  solus. 

Macrinns. 

Heliogabalus. 

Alexander  Severns. 

Maximinus. 

BalbiDUs  et  Pupienus. 

Gordiaous. 

Philippus. 

Philippus  cum  Fil,  PhiUppo. 

Decius. 


Gallus,  Volnsianus  et  Hostilianus. 
Yalerianus  et  Gallienns. 


Agriiipinns  circa  h.  ann,  fii  epise.  Gaitli 

Goncil.  Garthag. 

TertuUianus  saibit  lib.  de  Baptitmo, 

Tertnllian.  sensim  defidt  adMentamm, 


Circah,  aim.  Donatos  iactos  ep.  Cfrl 


Circah.ann,S,  Gyprianus  fiiep.  Cart 


Remsdtatur  lib,  de  Rebapi.  tuar J.i 

Garth.  sub  S.  Cypriano, 
II  et  III  Gonc.  Garthag.  emb  eod.  S.  CjprJ 

scribit  Ep.  ad  Jabaianam. 

S.  Gyprianus  Martyrio  carcmatwr. 


Yides  ergo ,  lector   benevole,  in  hoc  systemate 
Agrippinum  nc^ue  Cypriano  nimLs  prope  admoveri, 
neque  juslo  longius  ab  eodem  removeri,  fadleque 
spatium  illud  per  Donatum,  Ep.  intermedium  (forte 
autem  et  unus  insuper  alterve  intercesserat)  impleri 
potuisse.  Denique  vero  ut  nec  sancto  Gypriano  et 
Agrippino,  ita  nec  Terlulliano  error  hic  quidpiam 
labis  intulit  :  quippe  cum  dogma  illud  de  haereticis 
non  rebaptizandis  nondum  ab  Ecclesia  definitum, 
imo  res  hsec  ad  solam  Ecclesise  disciplinam  perti- 
nere  etiam  aliis  Patribus,  vitse  sanctitate  insigni. 
busy  visa  fue<rit.  Unde  neque  post  mortem  sancti 
Stephani  puut.  et  sancti  Cypriani,   hsec  opinio  et 


praxis,  haereticos,  seu  ab  haeresi  ad  Ecclesiara  f^ 
nientes,  rebaptizandi^   quin  neque  post   conciliio 
Arelatense  i,  an,  315  habitum,  et  conc.  Nicaeoia 
an.   325   celebratum    (quorum  tamen    alteratrafl 
fuisse  creditur  concilium  iliud  Plenariani,   lo  qoo 
S.  Aug.  1. 1  de  Bapt.  c.  7,  et  alibi,  litem  hanc  plene 
direptam    ait )    iliico    exofeverat ;   qaando    etiaiB 
sanclus  Basilius  ,  nonnisi  an.  379  mortuus,  eio 
miicuique  Ecclesise  liberam  reliquit,  ipsemet  tdhac 
rebaptizantium  praxim  in  sua  Ecclesia  secutos,  i^ 
Tournel.  tr.  de  Sacram.  in  genere  q.  7.  art.  2,  p.  0« 
100  et  seq.  confitetur.  Yenun  nos  hsec  de  re  sao 
tempore  alibi. 


1265  APPiiNDIK  V.  —  D.  GORBINIANI  THOMiE  ADNOT. 

In  Grceco*  Sane  TertulliaDtim  GrsBci  quoque  ser-  . 
monis  apprime  peritum ,  et  ab  eodem  jam  antea  ^ 


1266 


atium  librom  de  BaptUmOy  in  quo  praecipue  de  eo- 
dem  ab  haereticis  invalide  suscepto ,  proiudeque, 
cum  ad  Ecclesiam  nostram  accedere  voluerint, 
iterando,  egerat,  scriptum  fuisse,  dubium  esse  non 
potesu  Insuper  vero  in  1.  de  Cor.  Mil.  c.  6,  testa- 
tur,  se  materiae  (de  Spectaculis)  propter  suavilu- 
dios  Graeco  quoque  sermone  salisfecisse,  et  mox  ad 
ioit.  Ubri  de  Velandis  Virginib,  luculenter  insinuat, 
se  hoc  ipsum  argumentum  jam  prius  Grsece  tra- 
ctasse.  Dolendum  vero  est,  hsc  et  aUa  ejus  Grseca 
monumenta  vetustate  pridem  consumpta  intefiisse. 

Peccata  diluuntur.  Per  baptismum  nempe ;  dein- 
ceps  aulem  commissa  per  lacrymas  utique  poeniten- 
tise  eiuenda  sunt. 


Wotoe  ad  caput  XVI. 


Unum  et  ipsum.  Neque  enim  iterari  potest. 

Baptismo  Hngi.  Luc.  lu,  50,  ubi  de  instante  Pas- 
sione  saa  loquitur  :  quam  etiam  Marci,  x,  38,  no- 
mine  Baptismi  designat ,  ita  ad  filios  Zebedcei  in- 
quiens :  Potestis  bibere  calicemj  quem  ego  bibiturus 
sumt  aut  baptismoj  quo  ego  baptizor,  baptizari  ? 

Scripsit.l.  Joan.  v.  6, ubi  :  kic  est  qui  venitper 
AQUAM  et  SANGmNEM ,  Jcsus  Chrislus,non  in  Aqua  so» 
lum,  sed  in  aqua  et  sanguinb.  Ubi  quidam  codices 
habent :  ^t'  SBarot,  xa\  atp^oc,  xal  wit6[ULxoi  :  i.  e. 
per  aquam,  et  sanguinem,  et  spiritum.  Postremam 
autem  hanc  vocem  alii  superfluam,  recteque  omis| 
sam  ezistimant,  eo  quod  mox  sequatur :  Et  Spiritus 


Israel  Judams.  Iseabl,  ut  idem  Noster  in  1.  iv  II  ^«^  ^«»  tesUficatur.quoniamChristusest  Veritas. 
adv.  Marc.  c.  39,  intefpretatur.  est :  cum  Deo  in-      Q^^^  tressunt^quitestimoniumdantin  ccelo: 


valescens,  aut  secundum  alios  quasi  Vk  TMfO  domi 
naius  est  Deo.  Sed  et  ipse  context.  Gen.  xxxii,  28, 
apprime  consonat,  ubi  Angelus  ad  Jacob  :  Nequa^ 
guam  Jacob  appellabitur  nomen  tuum,  sed  (SnV^) 
Israbl;  quiasi(rmtZ7)  fortis  fmsn^seu prcevaluis" 
ti  (D^iSk  DV)  contra  Dbum,  quanto  magis  contra 
homines  prasvalebis  I 

Inquinatur.  Erant  Judaeis  innumerse  lotiones  tum 
in  libro  Exodi,  tum  Levitici,  praescriptse,  quas  sin- 
gnlas  recensere,  sane  reduodantis  operae  esset.  Om- 
nia  autem  haec  lavacra  nihii  ad  animam  abluendam 
ex  se  poterant,  sed  solis  maculis  ac  impuritatibus 
legaUbus    et   corporalibus  medebantur.    Prseterea 


Patet,  Verbum,  et  Spiritus  sanctus,  et  hitres  unum 
sunt.  Et  tres  sunt  qui  testimonium  dant  in  terra : 
Spiritus,  et  Aqua,  et  Sanguis  ,  et  hi  tres  unum 
sunt. 

Glori/icaretur,  Sic  enim  S.  Petrus,  act.  in,  iS, 
Judaeis  exprobrans  perfidiam  suam,  ait  :  Deus  glo- 
rificavitFt/mm  suum  Jesum^  quem  vos  tradidistis,.., 
et  Auctoremvitce  interfecistis,quemDeussuscitavit 
a  mortuis,  etc.  His  enim  vero  mire  consonant  ea, 
quae  S.  Ambr.  Comm.  in  Luc.  c.  22,  eleganti  com- 
pendio  complexus  est :  c  Tres  testes  sunt,  aqtui , 
sanguis,  et  spiritus ;  aqua  ad  lavacrum  :  sanguis 
ad  pretium  :  spiritus  ad  resurrectionem.  »  Itemque 
in  Ub.  i  de  Spir.  sanct.  c.  6 :  c  Aqua  testis  est  se- 


veroplurimae   illis  alije  erant,  ex  vanissimis  tradi-g  p^^^^  .  ganguis  testis  est  mortis :  spiritus  testis 


tionibus  ad  ostentationem  usque  observari  solitae ,  ut 
Marc.  Yii,  y.  6  et  seq.  habetur  :  Pharisan,  et  omnes 
Judcei,  nisi  crebro  laverint  manuSjnon  manducantj 
1 IST  tenentes  traditionem  seniorum ;  et  a  foro 
nisibaptizentur,noncomedunt :  etalia  multa  sunt^ 
quoe  tradita  sunt  illis  servare,  baptismata  calicum^ 
et  urceorum,  e(c.  Gontra  quos  proin  ib.,  T.  6,  Ghri- 
8tus  ipse  invehitur  :  Bene  prophetavit  Isaias  de  vo- 
bi$  hypocritis,  sicut  scriptum  est :  Populus  hic  ta- 
bus  me  honorat,  cor  autem  eorum  longe  estame... 
Relinquentes  enim  mandatumDei,  tenetis  traditio^ 
nem\hominum,  baptismataurceorum  et  calicum,e[c. 


est  vitse.  »  Atque  haec  procul  dubio  ex  ipso  Apostolo 
bausit,  qui  ad  Rom.  vi.  4,  ita  ait :  Consepulti  enim 
sumus  cum  illo  per  baptismum  in  mortem,  ut  quO' 
modo  Christus  resurrexit  a  mortuis,  ita  et  nos  in 
novitate  vitas  ambulemus.  Et  cap.  ii,  i2,  itaCoIos- 
senses  suos  alloquitur  :  Consepulti  estis  in  bapti- 
smum  in  quo  et  resurrexistis  per  fidem  operationis 
Dd,  qui  suscitavit  illum  a  mortuis.  Ita  igitur  non- 
nisi  post  passionem  et  sanguinis  effusionem  Ghri- 
stus  in  Resurrectione  glorificatus  est ,  ut  ipsemet 
discipulis  euntibus  in  Emmaus,  Luc.  24,  26,  decla- 
ravit :  Nonne  hcec  oportuit  Christum  pati,  et  ita 


At  Apostolus  ad  Hebr,  ir  et  seq.  v.  9,  dc  veteri     ^^^^^^^  ingloriamsuam  f 
itbemaculo  et  oblaUs  in  eo  muneribus  et  hostUs  "     Electos.  Udque  ad  iUud  Matth.  xx,  i6,  et  xxn, 

i4,  aUudit :  Multi  sunt  vocati,  pauci  vero  electi. 


kMiueiis  ait :  Qux  non  possuntjuxta  conscientiam 
perfectum  facere  servientem  solummodo  in  cibis,  et 
in  pot^mSf  et  in  variis  baptismatibus^  etjustitiis 
eamis,  etc 

QuiB  ludibrio  peccatoribus  non  est.  Sensus  esse 
videtar  :  quas  peccatoribus,  casso  videUcet  effectu, 
ncn  illudit,  in  se  nimirum  sperantes  destiluens,  et 
eommerito  ludibrio  exponens,  ut  ab  iUis  Pharisseo- 
rum  sordidis  ablutionibus  fiebaL 

Inquinat.  E^usmodi  lotiones  superstitiosae  corpus 
abluebant,  sed  simul  aniroam  nova  macula,  hypocrisi 
inficiebant.  Yide  not.  Inquinatur. 


Emisit.  Quando  nimirum  unus  militum  laneea 
latus  ejus  aperuit,  et  continuo  exivit  sanguis  et 
aqua.  Joan.  xix,  34.  Yide  snpra,cap.  ix,not.  Lan(^a. 

Cuia.  Pro  ut. 

Lavissent,  i.e.,  peccata  sua  abluissent.  Yide  au- 
tem  quid  intersit  (si  stricte  loqui  velimus)  inter 
lavare  et  lavari.  «  Nos  in  balneis(ait  Yarro,  lib.  vii, 
de  Ling.  Lat,)  eilavamus,  et  lavamur.  Sed  consue- 
tudo  alterutnim  cum  satis  haberet,  in  toto  corpore 
potius  utimur  lavamur,  in  partibus  lavamus,  quod 
dieimus  lavo  manus,  sic  et  pedcs,  et  castera.  Quare 


1267 


AD  6BNUINA  TBRTOLLIANI  OPBRA 


ites 


in  balneis  non  recte  dicunt  lavi :  lavi  manus  recte,  A  qoo  pristina  innocentia  plenarie  resutoitar,  ut  sn- 


sed,  quoniam  in  balneis  lavor,  lavatus  sum,  > 

IISS  Sanguinem  potarent.Viihi  quidcmdubiam 

non  est^  innui  hic  sacramentum  S.  Eucharistiae,  in 

quq  haurimus  sani^inem  D.  N.  J.  C,  non   figuram 

sanguinis;  neque  enim   figuris  liquidorum    potari 

dicimur.  Gensuit  ergo  TertuUianus,  in   sacramcnto 

illo  vere   sanguinem   a  nobis  polari,  illum  ipsum, 

qui  in  passione  Christi,  prsecipue  ex  cjusdem   sa- 

cratissimo  Jatere,  profluxit;   de  hoc  enim   ipsemet 

Joan.  VI,  55  el  seq.,  dixil :  Caro  mea  vere  est  cibuSy 

et  sanguis  meus  vere  est  potus,  Qui  manducat  meam 

camem  ,   et  bibit  meum  sanguinem^  in  me  ma- 

nety  etc.  Meretur  quoque  hic  adduci  Jocus  ex  lib.  de 

Besur,  carn,,  cap.8,  ubi  Noster :  «  Caro  corpore  et 

sanguine   Christi   vesdlur,  ut  anima  Deo   sagine- 


pra  not.  Baptismus  diximus. 

Nota^  ad  capui  XVIL 

Materiolam,  Perbrevem  hunc  tractatum. 

Accipiendi.  De  ministro,  et  subjecto^  de  quo  ta- 
men  posteriori  in  cap.  seq.  loquitur. 

Episcopus,  In  sua  nimirum  Ecclesia  snpremam 
sacerdotium  obtinens ,  dignitateque  potestaiis  reli- 
quis  omnibus  prsefulgens.  Cam  enim  veri  ae  ge- 
nuini  aposlolomm  successores  sint  soli  episeopi,  hi 
in  iilorum  quoque  jus  transiere,  quibos  a  Christo 
peculiariter  demandatum  fuerat  :  EunteSt  docete 
omnes  gentes,  baptizantes  eos^  eic.  Matth.  uU.  v.  i9. 


lur.   »   Idem  quoque  supponit  in  lib.    de  Carne  °  '^*^"®  ^"  P""^^^  Ecclesiae  saeculis  episcopi .  jurc 


Christij  c.  13. 

Baptismus,  Cum  eniai  sanguine  eucharistico  os 
potatur,  etiam  anima  interius  abluitur.  Polius  au- 
tem  hic  intelligit  baptismum  martyrii,  in  quo  san- 
guis  nosler  profunditur ,  et  in  virtute  sanguinis 
Christi,  in  passione  et  ciuce  pro  nobis  effusi,  ani- 
mam,  non  secus  ac  ipse  baptismus  aquae,  ab  omni- 
bus  culpse  et  poense  macuiis  emundat:  «  EfTusio  san- 
guinis  pro  Cbribto  (ait  S.  Thomas,  iii  p.,  q.  66  a« 
12,  in  Corpore)  et  operatio  interior  Spiriius  sancti 
dicuntur  baptismata,  in  quantum  efficiuoi  elfectam 


tanquam  sibi  solis  proprio  teptismum,  publice  ni- 
mirum,  seu  in  ipsa  ecclesia,  administrabant,  quam- 
diu  sciiicet  io  solis  ecclesiis  cathedralibus  bapti- 
steria  erecta  fuerant.  Quanquam  etiam  tunc  presby- 
teri  astitisse,  imo  et  hi  ipsi  (cum  nempe  nimia 
baptizandorum  muliitudo,  quam  ut  a  solo  episcopo 
expediri  poluisset,  confluxisset)  baptizasse  legan- 
tur,  episcopo  scilicet  expresse  jubente,  atque  bapti- 
zatis  mox  sacramenlum  confirmalionis  impertiente. 
Postquam  vero,  adhuc  latius  increscente  fidelinm 
multiludine,  in  amplioribus  pnesertim  dioecesibus, 
difficilior  quibusdam  ad  1199  cathedrale  bapiiste- 


baptismi  aquae ;  baptismus  autem  aquae  efficaciam  r  rinm  accessus  erat,  ut  saluti  animarum  eo  certios 
habet  a  passione  Christi,  et  Spiritu  sancto.  »  "       '  *      "*  i^-i-.—  «- 

Beprcesentat,  Non  in  mera  imagine  ac  symbolo, 
sed  in  prcesenti  effectu,  hoc  enim  proprie  reprcescn- 
tare  est,  id  est,  rem  prcesentem  reddere  ;  wnde  et 
a  Jesu  Christo  pecunia  reprmsentari  dicitur  ,  cum 
exhibetur,  atque  prassens  numeratur.  Et  ipsemet 
quoque  Noster  in  lib.  de  Cor,  mil,  c.  nlt.  reprassen- 
tationem  visioni,  seu  mcrae  apparenliaB,  opponii : 
c  Si  tales  imagines,  inquiens,  in  visione,  quales 
veritates  in  reprsescntatione  ?  > 

Quomodo  vero  baptismus  janguinis  vicem  sup- 
pleat ,  effectumque  prsestet  baptismi  aquae ,  mox 
antea  diximus  in  not.   Baptismus,    Adde,    quod 


consulerelur,  in  singuTis  quoque  parochialibus  Ec- 
clesiis  baptisteria  erigebantur,  cujusque  pastoris 
curae  et  administrationi  deputata,  epiacopis  vero 
solum  baplismum  solemnera,  nonnisi  bis  in  anoo 
conferendum ,  sibi  reservantibus,  alias  vero  pieno 
jure  baplizandi  parochis  reliclo. 

Itaque  haec  disciplina  variis  temporibus,  quin  et 
eodcm  teuipore,  diversis  autcm  in  locis ,  semptf 
varia  fuerat.  Sic  saec.  ii,  S.  Ignalius,  ep.  Antio- 
chenus,  in  Ep,  ad  Smymenses  ail  :  Oux  i^vf  Un 
)(^«p\«  Tou  |j«cx67Cou,  ofite  PaTrrCCtiv,  oCte  7:poo^^ttv,XTX. 
I.  e.  :  Licitum  non  est  sine  Episcopo  (id  est  eji» 
praesentia,aut  mandato)  baptizare,  neque  oblationem 
facere,  etc.  Igitur  jam  tunc  presbyieri  bapiizabant, 


baptismus  martyrii  multo  efficacius  virtutem  pas-  ^'  .     '       •  ^        '  p— j--  .7 T  ^" 

«•.nni.  rhH^ti  n«rt.VinpL  iT^n   ..nm  .oW  Q    T,      D  scd  nonuisi  cpiscoporum  suorum  auctoritatc  instruc 


sionis  Christi  participet.  Uaec  euim  (ait  S.  Th., 
III  p.,  q.  66,  a.  12,  in  Corpore)  «  operatur  quidem 
in  Imptismo  aquae  per  quamdam  figuralem  repraesen- 
tationcm,  sed  in  baptismo  sanguinis  per  imitatio- 
nem  opcris ;  >  quae  utique  non  est  simplex  reprae- 
sentalio,  sed  mire  efiicax  rei  ipsius  in  viriute  sua 
atque  effectu  exhibitio.  Huc  pertinet  illud  Apoc.  vu, 
\k:hi  sunty  qui  venerunt  ex  magna  triJbulatione^  et 
laverunt  stolas  suas,  et  dealbaverunt  eas  m  sangui-^ 
ne  Agnt. 

Beddit,  Perditur  baptismus,  quoad  effectum^  sci- 
icet  suum,  cum  baptiz  alus  innocentiam,  quam  in 
baptismo  consecutus  est  ,  per  peccatam  mortale 
rursus  amittit :  recuperatur  autem  pcr  martyrium, 


ti.  Saec.  iv,  S.  Ambrosius,  ut  Paulinus  in  ejus  Viti 
testaiur,  t  im  tcnax  erat  hujus  consuetudinis,  t  ot, 
quod  soiitus  erat  circa  baptizandos  solus  implere, 
quinque  posiea  episcopi,  tempore  quo  decessit,  vix 
implercnt.  »  Iiem  saec.  v  in  Instructione  cleri  Edesr 
seni  ad  Photium  et  Eustathium,  episcoposj  qu« 
habetur  in  Conc,  Chalced.  act.  x,  Ibam,  episcopao 
suum,  sibi  quantocius  remilti  rogant,  «  maxime  festi- 
viiaie  salutifera  S.diei  Paschalis  imminenie,  in  qutct 
propter  catechismos  »  (xa\  5ii  tou«  di^iou[iivou<  tovI  ^ 
^arc(o[xaTO(  XP^"'  ^^  auTou  ;capouo(a(),  et  proptcr  tfW, 
qui  digni  sunt  S,  baptismate,  opus  ejus  preesenHa. 
Pariier  saec.  vi,  in  Epist,  a  Clericis  Italio!  ad  Ugatos 
Francorumj  anno  552,  perscripta,  Daeium,  episco- 


1270 


1269  APPRNDIX  Y.  -•  D.  COafflNIAHl  THOILE  ADNOT. 

pum  Mediolanensem,  tandem  post  IB  aut  46  annos  /^  aut  aliter  impedito,  vcl  iu  snbitaneis  atque  extraor- 
remitti  postulabant,  «  quia  cum  pene  omnes  epi-      dinariis  casibus,    fieri   opus   eral  ?  nempe  diaconi 

(quorum  unussaltem,  leste  Marlcne,  lib.  i,cap.  i,  a. 


scopi,  quos  ordinare  solei,  mortui  sint,  immensa 
populi  multitudo  sioe  baptismo  moritur.  »  Eodem 
sfficulo  S,  Greg.  M.  in  Epist.  ad  Rom.  Patricium, 
contra  hunc  graviter  conqueritur  Blondum,  episco- 
pum  Hortensem,  ab  eodem  Ravennae  iongo  jam  tem- 
pore  detineri.  Prsecipua  autem  questus  hujus  causa 
erat,  quod  ibidem  infantes  pro  peccatis  absque  bap^ 
tismate  moriantur.  Sic  etiam  saec.  vn,  in  Conc, 
n  Hispalensi^  an.  619  celebrato,  can.  7,  sancitum 
fuity  c  neque  coram  episcopo  licere  presbyteris  in 
baplisterium  introire,  nec  prsesente  episcopo  infan- 


3,  in  Ecclesia  una  cum  presbytero  residere  debebal) 
id  munus,  facile  demandante  presbytero,  subire 
debebant. 

Honorem  Quem  scilicet  quaelibel  Ecclesia  epi- 
scopo,  tanquam  suo  Hierarchce,  detulerat,  vel  ve- 
rius  tanquam  divinitus  in  eum  coUatum  honorem 
sponte  agnoverat. 

Salva  pax  est.  Non  esset  autem  pix  salva,  si  epi- 
scopis  sua  auctoritas  non  lervaretur,  presbyteris 
propria  mox  auctoritate  quselibet  Ecclesiae  munia 


tem  tmgere,  »  elc.  Yidemus  erffo,  quam  nimis  te-      «•/>^;„^„^  :«  ^i    .-u  ... 

«•^^-    ;]!•      #^     ^  u  g  ,  H    "*  »      o  ^^j       promiscue  mvolantibus ;  episcopi  enim  sunt,  quos 

naces   iUis    temporibus    quarumdam    Ecclesiarum      c«.-^-*-  x  A  «    .    ,       ->  .^ 

^r.\..^r.\  -„•  •  .•  ^     •  .     .  .     ^iA.iuaioruiu     Sptrttus  sanctus  posuit  regere  Ecclesiam  Dei,  etc 

episcopi  sm  juris  fuermt,  ut  neque  m  absentia  istud  B  i;:,„,  .       .„.,.i,.  ..«jI^k.-  o^.»...,.:..:    .l^ 


presbyteris  communicandum  censuerint»  ea  for- 
tasse  de  causa,  quod  bapiismum  sine  confirmatione, 
aeu  impositione  manuum  episcopi,  non  recte  con- 
ferri  existimaverint. 

Intereatamen  sensim  factum  fuit,  ut  in  parochiali- 
bus  quoque  Ecclesiis  baptisteria  publica  erigerentur, 
et  episcopi  jam  passim  solius  baptismi  solemnis,  sci- 
licet  in  Sabbato  sancto,  et  pervigilio  Pentecostes 


Igilur  hsec  aucioritas  temporibus  Tertulliani ,  lan- 
quam  satisrecens  ab  apostolis  profecta,  episcopis,  et 
in  his  potius  apostolis  ipsis,  servaia  fuerat,  u 
nibii,  nisi  demandautibus  legitimis,  ac  immediatis, 
ut  loquimur,  et  directis  apostolorum  successoribus,id 
est,  episcopiSy  circa  sacramentorum  (qui  Ecdesiae 
thesauri  sunt,  a  Christo  per  ipsos  apostolos  reposUi^ 
et  a  successoribus  illis  custodiendi)  administra- 
iionem  liceret,  maxine  in  baptismo,  de  quo  solis 


cooferendi ,  potestatem  sibi  reservarent,  presbyteris  -k  •postoiis  dictum  fuerat :  Ite,  docete,  baptizate. 


vero  exira  illa  tempora  baptismi  conferendi  gene- 
rale  quoddam  jus,  ac  ipsi  sacrse  ordinationi,  quam 
ab  episcopis  consequebantur,  ve>ut  annexum,  face- 
rent.  Neque  vero  etiam  haec  disciplina:  species  diu 
permansit,  sed  taadem  ampliatis  dioecesibus,  et 
nimium  accrescente  multitudine  catechumenorum ,  C 
etc,  etiam  solemnis  baptismus  presbyteris  transcri- 
ptua  fuit,  et  ferme  in  sola  Mediolanensi  Ecclesii 
deinceps  (fortasse  in  inemoriam  singularis  illius , 
quem  S.  Ambrosius  illic,  ut  supra  memoravimus, 
tam  insigniter  comprobavit,  zeli  ac  exempli)  penes 
episcopum  perseveravit,  ut  noster  eruditiss.  Edm. 
Marteue,  lib.  i  de  Ant,  EccL^  cap.  i,  art.  3,  n.  3,  ex 
Conc.  rv  Mediol.y  an.  1575,  sub  S.  Carolo  Borromaso 
'celebrati,  Constit.  ii,  perhibet. 

Et  diaconi.  Licet  solis  apostolis  a  Gbrislo  imposi- 

um  fuerit  munus  baptizandi ,  constat  tamen  ex  Act. 

▼ni,  12,  Philippum,  licet  nonnisi  diaconum,  in  Sama- 

ria  baptizasse,   utique  demandanlibus  ei  id  munus 


ABogtitn,  i.e.  alias  ,  yelsinvero;  utadeo  sensus 
8it :  c  Si  vero  non  servatus  fuerit  suus  Ecclesise  ho- 
nor,  et  eorum  qui  ad  officia  divina  vocaii  ac  depu- 
tati  sunt,  auctoritas,  seque  jus  illud  laicis  conceden- 
dum  erit,  omni  jam  ordine  turbato,  etc. 

Dari  potest,  Neque  enim  laici  minus  perfectum 
baptismum  suscipiunt,  quam  antea  susceperint  epi- 
scopi,  etc,  baptizantes. 

Abscondi  ab  ullo .  Hunc  locum  misere  confractum 
sanaturus  Latin.  ita  legit :  c  Nisi  episcopi  jam,  etc, 
vocantur  discentes,  seu  discipuli  (id  est,  nisi  singu- 
lariter  ad  hoc  munus  vocati  sint,  tanquam  discipuli 
Domini,  aut  saltem  eorum  veri  successores)  Domini 
sermo  non  debet  abscondi  ab  uUo,  sed  ad  omnes 
sequaliter  pertincbit  illud  Domini  praeceptum  {Matth, 
xxvui,19):  Euntes,  docete  omnesgentes^  baptizantes 
eos,  etc.  Atque  hsec  Latinii  conjeclura  non  ineptr 
etc  »  Junius  vero,  retenta  voce  dicentes,  solum  in- 
terpunctiones  mutat,    ita  inchoans:«Nisi  episcopi 


ipsisappostolis.  GseterumdtaconM,  ceuquiimmediate  i^  jam,  etc,  vocantur  dicentes  :  Domini  sermo  non 


presbyteris  snbordinati  sunt ,  absque  eorumdem 
jussione  licitum  non  fuisse  baptizare,  velerum  mo- 
numenta  teslantur.  Sic  enim  ssec  v,  Gelasius  papa» 
in  Epist,  5,  ad  epise,  Lucanias,  cap.  5,  de  diaconia 
habet :  c  Al>8que  episcopo  vel  presbytero  baptizare 
119#  non  audeant  nisi  prsedictis  fortasse  officiis 
longius  constitutis  (quam  sciiicet  ad  eos  opportunus 
reearaus  pro  impetranda  facultate  fieri  posset)  ne- 
cessitas  extrema  compellat.  »  Uiis  enim  sseculis 
antiqnioribus  non  tanta  erat  sacerdotum  copia,  ut 
quilibet  particnlari  coetui  in  pagis,  et  oppidis,  imo 
et  in  quibusvis  civitatibus,  semper  aliquis  prsesto 
esset.  Quid  vero  etiamhoc  prsesente,  sed  aegrotanio. 


debet  abscondi  ab  ullo  ;  proinde  et  baptismus,  atque 
Dei  census,  ab  omnibus  exerceri  potest.  Sed  quanto 
magis,  >  etc  Ilaque  totum  hunc  contcxtum  ita  io- 
tclligivult  :  Nisiforte  (quod  absurdum  esl)  pro 
episcopis,  presbyteris  ct  diaconis  haberi  promiscue 
eos  orones  placuerii,  qui  ita  dicunt  et  affirmant : 
Quorum  est  proferre  verbum  Dei,  et  non  abscondere, 
eorum  est  et  baptizare  *,  omnium  autem  esse  pro- 
ferre  verbum  Dei  :  ergo  et  baptizare,  etc  »  Quse 
conjectura  sane  mihi  felicior,  magisque  arguta, 
quam  superior  illa  Latinii,  videtur.  Ita  igitur  vox  di- 
centes  ad  laicos  referenda  esset,  quasi  nos  loquentes 
iutroducat  Tertullianus,  sibique  baptismum  aequc  ac 


1271 


AD  6BNDINA  TERTCLLIANl  OPBRA 


1272 


verbi  divini  prsedicatioDem  vindicantes,    qainimo  «  quod  laid  eo  minus  baptizandi  jus  vindicare  de- 
fortasseillttdChristiapudMath.x,  27,  sibi  quoque  di-      b^nt,  cum  neque  diaconis^  neque  ipsis  presbytens. 


ctum  existimantcs  :  Quod  inaureauditis.prcedicate 
supertecta;  quasi  et  illesermo  Domini:  Euntes,  do- 
cete  omnes  gentesy  baptizantes  eos^  singulariter  ad 
Bolos  apostolos  dictus,  ad  quoscunque  alios  prsece- 
pti  instar  pertinuisset,  itaque  etiam  his  ex  ejusmodi 
mandato  prsedicatum  fuisset. 

JEque»  Nimirum  verbum  Dei,  ejusque  prsedicatio. 

Dei  census,  Census  proprie  non  est  proventus  an- 
nuus,  sed  cestimatio  bonorum  cujuslibet,  in  tabulas 
publicas  relata,  secundum  quam,  observata  certa 
proportione,  tributa  imponebantnr.  Postea  vero 
1191  etiam  vox  hsec  ad  ipsailla  tributa  pendenda 
translata  fuerat.  Unde  apud  Matth.  xvii,  25,  illud 


illud  sine  auctoritate  episcopi  competat. 

JEmulatio.  Quidam  ita  interpungendum  pntiint 
hunc  locum  :  c  Dicatum  episcopis  officium  episcopa- 
tus.  ^mulatio  schismatum ,  »  etc.  At  aliis  haec 
TttUToXcYfa  meriio  displicet.  Retinenda  igitur  texlus 
hujus  ordinatio  est,  quam  contra  meum  codicem 
reposui. 

Schismatum  mater  est,  Plurima,  satisque  trislia, 
in  Ecclesia  prostant  hujus  rei  exempla,  quae  comme- 
morare  hujus  loci  non  est.  Vide  etiam  Tertnll.  no- 
strum,in  lib.  de  Proescript,  Q.  Crit.  iv. 

Expedire.  Quasi  dicere  vellct :  c  Etiamsi  et  hiicis 


iransiaia  luerai.  unae  apua  juaun.  xvii,  zd,  inua      ^^^^^^  baptizandi  competat,  tamen  non  expedirc, 
Christi  est ;  Reges  terrm  a  quo  accipiunt  (tiXyj    ij  b  ^^  ^^^^  utanlur,  in  praejudicium  honoria  episco- 

pis  debiti,  sed  pra^slare,  ut  ab  illius  exercitio  in  re- 


x^voov)  tributum  vel  censum  ?  Similiter  ubi,  Luc« 
XX,  22 ,  Pharisaei  Christum  tentantes  interrogant  : 
Licet  nobis  ^opov,  tnbutumj  dare  Cassari^  an  non? 
loco  f^pov,  Matthaei,  xxii,  i7,  et  Marc.  xii,  14, 
xiivaov  (censum)  habetur,  pariterque  a  Yulgato  nos- 
tro  per  tributum  redditur. 

Aliter  quoque  census  sigoificat  ipsam  censionem, 
seu  recensionem  bonornm  cujuslib^t,  in  qua  quilibet 
profitebatur  nomen  atque  bona  sua,  ut  apud  Luc.  n 
1,  dicitur  :  Exiit  edictuma  Ccesare Augusto^utde^ 
criberetur  (censeretur,  seu  in  tabulas  censorias  re-: 
ferretur)  universus  orbis,  Et  mox,  v.  3  :  Ibant  omr' 
nes  ut  profiterentur  singuli,  in  suam  civitatem.  £t 


verenliam  praeeminentiae  episcoporum  abstineant. 

Vtaris.  Haec  solis  presbyteris  et  diaconis  dicta  pu- 
tat  Junius.  Quin  vero  S.  Basil.  a  laicis  datum  ba- 
ptisma  omnino  invalidum,  ideoque  repetendnm  in 
Epist.  1  Can.  ad  Amphiloch.  can.  1,  censuisse  vide- 
tur.  Ex  hoc  enim  ipso  argumento  probare  conlen- 
dil,  haerelicorum  baptisma  iovalidum  esse  (namqae 
buic  sentenliae  post  S.  Cyprianum  cunLOrientalibus 
idiis  inhaeserat),  quod  hi  ab  Ecclesia  abrupti  (etsi 
alias  episcopi  aut  prcsbyteri,  etc.)  in  laicomm  «ta- 
tum  reinciderint.  «  Qui  autcm  abrupti  sunt,  inqnit, 
laici  effecti,    nec  baptizandi,  nec  ordinandi  babsnt 


quoniam  ex  illo  censu  ,  seu  recensione,  (?ri^a^ur  g  p^jjgstatem.  >  Quareeos,  ^ma!>tpm6flptoo«er^^^ 


tributorum  proportionata  imposiiio,  hinc  census 
etiam  a  Nostro  in  lib.  Apol.,  c.  7,  pro  ortu  aut  ort- 
gine  vel  professione  accipilur  :  c  Census  istius  di- 
sciplina  a  Tiberio  est. »  Et  in  lib.  i  adv.  Marc,  c.  21 , 
similiter  :  c  Nullam  autem  apostolici  census  Eccle- 
siam  invenias,  quae  in  Creatore  christianizet.  » 
Yide  etiam  Vih.  de  Prasscnpt.j  cap.  32.  Itemque  in 
lib.  VI  adv.  Marc.j  cap.  40,  de  tribu  Juda  loquens 
ait  :  «  Ex  cujus  tribu  camis  census  Christi  proces- 
surus,  »  etc.  Rursusque  Apol.$  c.  lO^  inquit : «  Ab 
illo  (Satumo)  census  totius,  vel  potioris,  vel  notio- 
ris  divinitatis.  »  Aliquando  etiam  pro  numero,  qui 
recensione  determinari  solebat,  accipi  constat;  quo 
sensu  in  lib.  de  Veland.  Virg.  c.  4,  ait  :  c  Omnis 
censns  elementorum,  »  etc. 


tanquam  a  laici^  «  baptizatos,  jusserunt  ad  Eccle- 
siam  venientes  vero  Ecclesiae  baptismate  expur- 
gari.  »  Yerum  superiora  illa  a  TertuiUano  de  laids 
esse  dicta,  vel  ipse  contextus  evincit ,  cnm  mox  po- 
stea  a  baptismo,  in  necessitate  administrando,  non- 
nisi  feminas  excludat.  Et  certe  1 19li  vetuslissimus 
semper  in  Ecclesia  mos  fuit,  ut  in  casn  necessitatis, 
absentibus  episcopo,  presbyteris  et  diaconis^  etc, 
etiam  laici  baptizarent. 

Aut  loci.  Cum  in  illo  loco  non  episcopuSj  aat  pres' 
byter^  aut  neque  diaconus  praesens  est,  ant  alio  im- 
pedimento  detentus  vocari  non  potest. 

Aut  temporis.  Cum  scilicet  in  mora,  rooritari  int^ 
rea  baptizandi,  praesens  periculum  esset. 


Tandemvero  pro  substantiave\  facultatibus,  seu  D      Conditio.  Si scilicetalia  legitima  causa baptismum 
bonis  alicui  propriis,  accipitur,  ut  in  lib.   de  Carne     mox  imperlicndum  urgeat. 


Christi  y  c.  25,  ait :  «  Ita  utriusque  substantiae  cen^ 
sus  hominem,  et  Deum  exhibuit ;  »  sequitur  enim 
mox  postea :  <  Quae  proprietas  conditionum,  divinae 
et  humanae ;  aequae  ntiquc  naturae  veritate  cujusque 
dispuncta  est.  »  Et  hoc  utique  censu  commodo  in- 
telligi  potest  Noster,  cum  baplismum  Dei  censumj 
tanquam  inter  bona  Dei  propria  numcrandum, 
vocat. 

Dicatum.  Episcopi  proprium,  eique  peculiariter 
attributum,  ac  a  Deo  ipso  sanctiGcalum. 

Episcopi  officium.  Argumenti  vis  in  eo  posita  est, 


Constantia.  Yidetur  constantia  hic  sumi  pro  ani' 
mositate,animifirmitate,uiBensuB  sit:«  Tuncoiim 
licebit  animose  ac  intrepide  succurrere,  >  etc.,  nt  ni- 
mirum,  lib.  v  adv.  Marc.,  c.  1  :  «  Tanta  constantia 
alium  deum  edicere, »  ail.  Potest  etiam  pro  libertati 
aut  convenientia  accipi :  qui  sensus  plane  congruit 
cum  eo,  quod  mox  subjungitur.  Vide  etiam  qu» 
supra,ad  cap.  10,  de  voce  constanter  diximns.  Quid- 
quid  vero  de  his  sit,  malim  certe  constantiam  hie 
accipere  pro  siabili  et  canonice  constitnto  ordioe  ac 
regula,  ad  personam  minisiraotis  speetante  ;  qnff 


1273 


APPBNDIX  V.  —  D.  GORBINIANI  THOMJS  ADNOT. 


1274 


regnla  ntique  in  casu  necessitatis,  at  alis  leges  ■  narrationem  Basnagius  in  Annal.  politico-eeeles.  ad 


ecclesiasticse  ct  humanae,  locum  non  habent. 

Docere.  Alludit  rursus  ad  pa  quse  supra  cap.  1,  de 
Quintil,,  ejusque  virulenia  doctrina ,  commemo- 
ravit.  De  hac  item  petulantia  mulierum  ia  lib. 
de  Prcescript.^  cap.  41,  acerbe  queritur. 

Cseterum  ex  hoc  loco  qoidam,  nec  inepte,  coUi- 
gunt,  a  Tertulliano,  cumadhucvereorthodoxus^j^^^, 
hunc  librum  de  Baptismo  conscriptum  fuisse,  prop- 
terea  quod  dcinceps  Montanista  factus^  looge  majori 
indulgentia,  quin  et  nimium  moHi  reverentia,  in  lo- 
quacem  illum  sexum  fuerit,quem  Paulus  ipse  I  Gor. 
xiY,  34,  ad  perpetuum  in  Ecclesia  silentium  damnar 
vit  et  neque  sic  satis  compescere  potuit.  Huc  perti- 
nent  etiam  ea,  quae  in  Q,  Crit,  ad  lih.  de  Pra^ 
script.,  q.  4  et  5,  diximus. 

Sibi  pariet.  ^on  inelegans,  neque  autem  sine  sar- 
casmo,  iu  mulieres,  passim  res  novas  in  sacris  par. 
turientes,  metaphora.  CTterum  cum  de  jure  loqui- 
tur,  non  illico  omnem  a  feminis,  sallem  in  casu  ex- 
tremae  necessitatis,  baptizandi  facnltatem  excludit  ; 
quin  vero  baplizare  ipsis  licet,  lenenturque,  si  sci* 
licet  vir  non  adfuerit,  aut  verecundia  prohibeat,  ab 
eo  baptismum  administrari.  Sane  autem  casum  ne- 
cessitatis  (saltem  extremae)  neque  antiquis  illis  tem- 
poribus  exclusum  fuisse,  satis  patet  ex  Jo.  Moschi 
(qui  saec.  vu  floruit)  Prato  Spir.,  c.  3,  ubi  asserit, 
contra  canones  esse,  diaconissas  baptizare  excepta 
sdlicet  strictissima  necessitatis  causa ;  in  qua  utique 


A,  C.  46  penitus  eversam  cupit,  aitamen  jam  diu  a 
Baronio  ad  ^l.  C,  47  nimis  fortiler  stabilitam.  Sed 
hsec  operodius  disquirere  minime  hujus  loci  est. 

De  suOf  i.  e.  proprii  sui  ingenii  adinventione 
congerens. 

Cumulans.  Equidem  non  id  ex  malitia  ab  eodem 
factum,  sed  pia  fraude,  nitfhioque  zelo,  id  est  mi- 
nus  discreto,  qui  et  alios  quoque  circa  illa  tempora 
invaserat,  maxime  Evangeliorum  quorumdam  scri- 
ptores,  quibus  ut  aucloritatem  conciliarent,  aposto- 
iorum  quorumdam  nomina,  ceu  putidis  his  merci- 
bus  pretium  factura,  suspenderant. 

Loco  decessisse,  id  est  a  presbyteratu  abdicatum 

fuisse,  atque  in  laicorum  ordinem  quodammodo  re- 

Bdactum.    Caeterum  bHnc  historiam  primus  propfr- 

lavit  Tertullianus,   deinceps  a  plurimis   aliis  as- 

sertam. 

Proximum,  Fidei  proximum  hic  appellat,  quod 
magnam  verisimilitudinem  habet,  ut  fide  humana 
prudenter  credi  possit. 

Constanter^  seu  liberef  ac  Mrepide.  Vide  supra 
not.  Constantia  et  cap.  10.  not.  Constanter. 

Consulant.  Mulieresin  Ecclesia  taceant:  nonenim 
permittitur  eis  toqui^  sed  subditas  esse,  sicut  lex 
dicit.  Si  quid  autem  volunt  discere,  domi  viros  suos 
interrogent.  Turpe  est  enim  mulieri  loqui  in  Ecclesia. 
Ita  sanctus  Paulus  (/  Qtit.  xiv,  v.  34  et  seqq.)  Igitur 
si  quid  in  Ecclesia  didicerint,  ad  viros  suos  able- 


illnd  ipsum  Tertulliani  principium  subingredi  ne-  ^  ^       ^^         ^.^y   h«siUverint,  plenius  edo- 
cesse  est :  .  Quomam  reus  ent  perdiU  hominu..  .  «•  «^^^    ^^^  .^  ^^^^^^  ^.^  ^^     ^^^^  ^„t„ 

nativam  suam  volubilitatem  magia  stabiliend». 
Notas  ad  caput  XVIII. 

Pristince.  Scilicet  Quintillw,  qnam  paulo  ante  su- 
gillavit,  nunc  autem  pristinam  dicit,  quod  de  ea 
mox  ad  inilium  hujus  libri  locutus  esset,  et  ipsajam 
diatias  antea  baptiamum  impetere  ausa  fuisset, 

Auferebat.  i.  e.  e  medio  tollere  conata  fuerat. 

Per  se.  Sucmet  jure  :  quod  neque  in  viris  laicis 
hactenus  toleratum  fuit. 

Perperam  scripta^  i.  e.  4««^«*TP*9">  ^eu  falso 
ejus  nomine,  Periodi  Pauli  et  Theclas,  inscripta,  quse 
quidem  supposiiitia  esse  nemo  jam  criticorum  ampliua 
dabitat.  Continentur  in  his  actis  qusedam  doctrinse 
sancti  Pauli  omnino  adversa,  pleraque  alia  penitas 


Nota^  ad  caput  XVIII. 

Temere  credendum,  seu  inconsiderate  cuivis  ad- 
ministrandum.  Instar  enim  pignoris  ad  salutem  est, 
quod  et  in  securitatem  debiti,  et  creditori,  secure 
^asservaturo,  dari  solct. 

Officium  est,  scilicet  eumdem  aliis  administrare. 

Petenti  dato.  Omni  petenti  te  iribuef  ait  Ghristus 
Luc.  VI,  V.  30. 

Titulum.  Titulus  est  alias  qusedam  nota  ac  velat 

inscriptio  cujusvis  operis,  qua    id   honestum   ac 

laudabile  efBcitur.  Ita  ergo  ut  et  petitio,  et  largitio 

fabuiosa,  cx.  gr.  quod  Thecla  a  Paulo  ad  apostoli-  Q  ^a^dabilis   fial,  utraque  titulum  habere  debet,  sea 


cum  prsedicandi  Evangelii,  etbaptizandi  munus  evo. 
cata  fuerit,  ac  utrumque  plusquam  viriliter  exer- 
caerit,  etc.,  de  quibus  tamen  sanctus  Hier.  £{«  Script. 
Eccles.  ita  ait :  «  Periodos  Panli  et  Theclse,  et  totam 
baptizati  Leonis  (hactenus  autem  nescitum  cujus)  fa- 
balam,  inter  apocryphas  Scripturas  computamus ;  » 
in  quaram  omnino  classem  a  Gelasio  Papa  in  Conc. 
rom.  an  494  habito,  rejectas  novimus. 

At  vero  spurius  hic  liber  diligenter  distinguendus 
est  a  libris  aliis,  communiter  Basilio.  ep.  Seleudae, 
qui  medio  ssec.  v  floruit,  ascriptis  :  in  quibus  uni- 
versam  1 19iS  de  sanctce  Thecla  gestis  etmiracalis 


rationem  et  causam  tum  petendi^  tum  dandi.  Titu- 
lus  autem  dandi  est  peiitio  indigentis,  titulus  acci* 
piendi  indigentia  petentis.  Itaque  et  baptismas  non 
nisi  petentibus,  nec  simpliciter  petentibus,  sed  ad 
accipiendum  debite  praeparatis  tum  per  instructio- 
nem  doctrinse,  tum  per  fervorem  voluntatia  arden- 
ter  illum  desiderantibus,  eonferri  debet. 

Ad  eleemosynam.  Sat  ex  mox  dictis  palet,  at 
eleemosynam,  ita  et  baptismum  indigentibus,  hunc 
autem  nonnisi  serio  petentibus,  dandum  esse.  Atqae 
id  qnidem  de  baptismo  adultorum  necesse  est,  at 
nimirum  is  licite  alicai  ministretur;  cseteram  ad 


1275  AD  6BNDINA  TKRTOLLIANI  OPBRA  1276 

valorem  noo  requiritur  nisi  intentio  recipiendi,  ut  Ji  telligaraus,  vox  exhortatu»  pasdvo  scnsu  capicnda 
vocant,  hahiiualis.  Sed  hac  de  re  alibi  pluribus.  erit ;  neque  id   adeo  insolens  e«t,  cum  ct  apud 

Exsertatn.  i.  e.  aperiam ;  ita  enira  Noster  in  t.  de 
Spect,  eap.  3,  ait  :  c  Plane  nusquam  invenimus, 
quemadmodum  aperte  posituraesl:  iVono(^e#,  etc., 
ita  exserle  definiium  :  iVon  in  Circum  ibis,  »  etc. ; 
Et  1.  II  od  Uxor.,  cap.  i,  ita  habet :  c  Jam  non  sua- 
det,  sed  exserte  jubet.  i*  Itcmque  ait :  <  Detractata 
ei  exserta  sentealia  esi.  » 

IHgnationem,  Pro  ffratia  posuisse  videtur,  exem- 
plo  Livii  1.  II,  ita  de  Appio  dicentis  :  c  Haud  ita 
mnlto  in  principum  dignationem  pervenit.  > 

Intercessisse.  Totam  hujus  historise  seriem  Act. 
cap.  8  accurate  pertextam  vide. 


Cicer.  in  Catone  legam  :  c  Exhortatus  est  m  coo- 
vivio  a  scorto,  ut  securi  feriret,  >  etc.  At  malim 
posterias  :  postquam  enim  Philippus  eunuchom 
exkortatus  fuissel,  hic  rogavit  Philippum  ut  ascenr 
deret,  et  sederet  secum.  Act.  vin,  34. 

Ostenditur.  Aperiens  autem  Philippus  os  suum 
et  incipiens  a  Scriptura  ista  evangelizavit  ipsi 
Jesum.  Ibid,  35. 

Non  moraiur.  Ecce  aqua  :  quid  prohibet  me  ba- 
ptizanf  Dixit  autem  PhiUppus  :  Si  credis  ex  toto 
corde,  licet.  Et  respondens,  ait  :Crbi>o  Filium  Dei 
esse  Jesum  Christum,  Ib.  36  et  seqq. 


,      ^     .  .,     ,       ^   ^        Exspeciatur.  Et descenderunt  uterquein aquam, 
Prastendere.  Angelus  autem Domim  locutus  est  ad     p^.^^^      ^^  eunuchus,  et  bapti%avit  eum.  Vb.  38. 
PhiUppum,  dicens  :  Surge  et  vade  contra  meridia^  B     ^^^^^^.  q^^  ^utem  ascendusent  de  aqua,  Spi 


num^  ad  viam  quce  descendit  ab  Jerusalem  in  Ga- 
zam.  Act.  viii,  26.  Cseterum  proetendere^  est  hic 
prius  tendere  seu  antea  proficisciy  ac  velut  viam  ex 
adverso  ad  occursum  pra^occupare  :  aut  simpliciter 
pro  tendere  1 1941  ponitur,  ut  sepius  Noster  com- 
posita  pro  simplicibus  solet. 

Impressus,  Venerat  adorare  in  Jerusalem^  et  re» 
vertebatur,  sedens  super  currum  suum^  legensque 
Isaiam  prophetam.  Ib.  v.  27  et  seqq.  Erat  ergo  in 
^us  lectionem  maxima  attentione  defixus,  ac  velut 
eidem  impresms^  utScriptura  ipsam  legentem  quasi 
in  se  arctissime  reciperel.  SMli  ferme  sensu  Apol. 
cap.  18  idem  Noster  dixit  :  c  Sed  quo  plcDius  et 
impressius  tam  ipsum  (Dbuii)  quam  dispositiones 


ritus  Domini  rapit  PhiUppum,  et  ampUus  fionvUUt 

eum  eunuchus,  elc.  Ib.  39. 

Tinctus  e^.  Scilicel  mox  tribus  post  conversio- 
m  suam  diebus,  ut  liquet  er  Act.  ix,  9  et  iS. 


nem 


Hospes.  Namque  Ananias  eum  jussua  erat  quae- 
rere  in  domo  Juda.  Ibid.,  11.  Quisnam  vero  hic 
fuerat,  prseterea  nil  notum. 

f^otoe  ad  caput  XYIIL 

Dignatis,  i.  e.  gratia.Tide  supra. 

Prcerogaiivasy  i.  e.  singuiares  praarias  dupod- 
tiones,  mirabilesque  circumslantias,  ex  quibus  fc- 
oile  perspiciatur  quid  et  quomodo  Deus  ab  homi- 


ejus  et  Yoluntates  adiremus,  »  etc.  Et  in  lib.  de  g  ^jj,^g  ^jj^^  communem  ordinem  ac  regultm  ficri 
Exhort.  ad  Castit.  c.  3,  ait,  alte  impresse  recogitan*     ^.^^^^ 


dam  esse  voluntatem  Dri. 

Apostolum.  Ex  hoc  ipso  loco  qaidam  asseruere, 
Philippum  huoc  apostolum  fuisse;  at  alii  commu- 
nius  eum  inter  septem  illos  diaconos  reponunt,  qui 
Act.  VI,  5,  ab  apostoiifl  electi  fuerant.  Quid  enim, 
si  apostolus  fuerat,  necessarium  erat  ut  ad  Sa- 
marise  incolas,  a  Philippo  hoc  recens  conversos, 
milterentur  Pctrus  et  Joannes,  ut  imponerent  manus 
super  illos,  et  recvperent  Spiriium  sanctum  ?  Act. 
VIII,  17.  Annon  enim  ipse  Philippus,  si  apostolus 
erat,  aeque  illum  dare  poterat,  Sacramentum  Con/ir» 
mationis^  cujus  administratio  tunc  solis  apostoUs, 
seu  episcopis,  propria   iuerat,  illis   per  manuum 


Decipi.  Potest  enim  inordinate  petenslbapliamum, 
ejus  ministrum  decipere^  sine  legitima  videlicet 
dispositione,  neque  vero,  sed  simulato  duntaxal 
animo  accedens.  Potest  et  ipse  dedpif  dum  ex 
immaturo  xelo  accedit,  et  ab  ipso  Dco  se  impal- 
sum  credit,  uondum  Umen  necesaaria  rerum  cw 
dendarum  cognilione  inslructus,  ut  illum  fmeiuom 

suscipiat. 

Utilior  est.  Olim  baplismus  a  plerisque  diifere- 
batur  in  adullam,  et  aliquando  ad  extremam  fenni 
aetatem.  Sic  sanctus  Martinus  jam  anno  «eUtis  vtm 
tt95  10  faclus  catechumenus ,  nonnisi  S  anws 
postea  fuit  bapiizatus»  ut  testatur  Sev.  Sulpit.  ia 


impositionem  imparliendo?  apostolus  ergo  dictus  Q  ^j^g  yna  1.  i,  cap.  2.  Aliqui  ad  30  aonum  differe- 
'  *    "  '     **   '  baot,  exemplo  Christi  innixi,  ut  videre  esi  apod 

S.  Greg.  Nax.  Orat.  in  sancium  Lavaerum.  De 
Constaniino  imp.  communis  jam  opinio  eal,  cum 
paulo  ante  moriem  Nicomedi»  baptizatum  fuissa. 
Sic,  etiam  Conslantius  imp.  ultimis  demum  aoii 
temporibus  ab  Euzoio  Anliochi©  baptisari  volnit. 
Quid  vero  ,  quod  eliam  Theodosiua  M.  poal  snpe- 
rata  in  bellis  plurima  pericula,  ultimo  danum  ia 
gravem  morbum  incidens  ab  Ascholio.  ep.  Theasa- 
lonicensi,  se  ablui  pelierit?  Forte  idem  Noster,  ba. 
pusmum  cunctando  longius  differri  jnbens,  in  caM 
fuerat^utmultiyex  nimia  reiigione  el  «mtdenli» 


fueral,  quasi  ab  apostolis  proprie  sic  dictis  pecu- 
liariter  ablegatus,  eo  nimirum  sensu,  quo  etiam 
Andronicus  et  Junias  nobiles  in  apostoUs  a  Paulo 
ad  Rom.  xvi,  7,  appellantur. 

Jussit.  DixU  autem  Spiritus  PhiUppo  :  Accede^ 
et  adjunge  te  ad  currum  istum.  Act.  viii,  29. 

In  tempore.  Locus  autem  Scripturce^  quam  legC'- 
baif  erat  hic  :  Tanquam  ovis  ad  occisionem  ductus 
est,  etc.  Ib.  32. 

Exhortatus.  Quis  vero  ?  An  eunuchus  a  Philippo 
post  exhorUtionem  ad  baptisrnum  assumitur?  An 
vero  PbiLippus  ab  eunucho  in  curru  7  Si  prius  in« 


1277 


APPENDIX  V.  -  D.  CORBISIANl  THOSLB  ADNOT. 


1278 


formidiDe,  baptisomn  antea,  et  bona  utique  fidoi  J|  etiam  de  saorameQto  pceoitenlise)  assidao    differre 
recusarent.  cogitant. 


Erant  autem,  qui  eo  pejori  fide  cunctabantur  ba- 
ptismum  suscipere,  ne  videlicet  severitati  legum 
ecclesiasticanim  deinceps  astriigcrentur,  sicque 
interea  eo  liberius  peccare  possent.  Hoc  autem  con-' 
silium,  tanquam  tcmcrarium,  sancti  Gregorius  Na- 
zianzenus  et  allcr  Nysscnus,  itemque  sanctus  Joan- 
nes  Chrysostomus  et  alii  Patres,  merito,  acerri- 
meque  perstrinxere. 

Quod  yero  aliorum,  ex  aliis  causis  baptismum 
nimium  diu  olim  procrastinantium,  exempla  atti- 
net,  ea  imitaUoni  nostrse  minime  proposita  sunt. 
Sufficiat  nobis  inde  gra\itatem  negotii  metiri,  ad  ■« 
quod  non  subito  irruere,  nec  taliter  irruentes  sus- 
cipere,  sed  eousque,  donec  desiderium  satis  cre- 
verit,  et  sufficiens  probatio  prsecesserit,  differre 
oportet.  Hoc  idem  vero  facere  cum  quis  jam  se 
satis  prseparatum  senserit ,  id  vero  periculo  non 
vacat,  subrepentis  interea  somnolentiae,  aut  occa- 
sionis  deinceps  amittendae.  Novimus  certe,  Yalenti- 
nianum  Jun  imp.  violenta  morte  prseyeotum»  cum 
nimis  diu  distulisset  baptismum,  adhuc  catechume- 
num,  ex  hac  vita  ereptum  fuisse. 

Audiendus  denique  in  hanc  rem  est  sanctus  Ba- 
silius  in  Exhort,  ad  bapt.j  ubi  inter  alia  multa  sic 
loquitur  :  «  Si  aurum  Ecclesia  distribueret,  non 
profecto  diceres  :  Cras  mittej  cras  dabis;  verum  C 
tuam  sedulus  portionem  velociter  peteres,  differri 
autem  segre  ferres.  Quoniam  yero  non  materiaa 
alicujus  fucum,  sed  animse  purgaiionem  tibi  rez 
munificus  poUicetur,  moras  excuiationesque  nectis, 
impedimenta  causasque  affers,  qui  debebas  ad  hoc 
donum  accurrere.  »  Et  post  alia  :  c  Enimvero  si 
publicis  tribuUs  obnoxius  esses,  debitorum  autem 
remissio  reis  circumquaque  nuntiaretur,  deinde 
quispiam  te  hoc  publico  munere  privare  conaretur, 
doleres  clamaresque,  communis  gratiee  parte  te  per 
injuriam  privari*  Postquam  vero  non  solum  prae- 
teritorum  remissio,  sed  etiam  futurorum  dona  pa- 
lam  proponuntur,  non  audis,  sed  te  ipse  laedis, 
quanium  nec  inimici  forte  laederent.  »  Iterumque 
post  pauca  :  «  Si  quis  medicus  commentis  ac  ma-  m 
chinis  quibusdam  te  juvenem  ex  sene  reddere  in 
se  receperity  ad  eam  profecto  diem  omni  studio  ye- 
nire  curares,  in  qua  aetati  floridae  te  resUtUi?ndum 
yideres.  At  nunc  cum  anima  tua,  quam  omni  sce- 
lere  contaminatam  reddidisti,  per  baptismum  re- 
novari  ac  regenerari  nunUetur,  tantum  despicis 
beneficium,  nec  ultio  properas,  aut  id  polIicenU,  fis 
obyiam.  »  Et  deuique  :  c  CunctaUo  ad  bapUsmum, 
nihil  aJiud  clamare  videtur,  quam  :  In  me  aoie 
regnet  pcccatum,  donec  aliquando  regnet  etiam 
Dominus  ;  adsint  mihi  membra  injusUUae,  et  iniqui- 
taUs  arma,  deinde  assumam  eUam  arma  jusUtiae 
Deo.  »  etc.  Atque  haec  contra  eos  Basilius,  qui,  jam 
antea  debite  instrucU,  baptismum  (atque  idem  est 


Circa  parmlos,  Haec  equidem  scntentia  uni  Ter- 
tulliano  (sicnt  eUam,  adhuc  catholicus,  in  nimiam 
semper  religionem  atque  severitatem  propensus 
erat)  propria,  ncquc  ab  ullo  anUquorum  Patrum 
adoptata  fuerat,  multo  minus  autem  Henricianisj 
Petro  AbeillardOj  Petro  de  Brixia  aut  Anabaptistis, 
aliisve  haereUcis,  quidpiam  praesidii  in  ea  colloca- 
tum  erat,  quippe  qui  infantes  bapUsmi  valide  sus* 
cipiendi  omnino  il9G  incapaces,  ideoque  hunc, 
cum  ad  usum  raUonis  illi  pervenisscnt,  repetendum 
essc  censebant.  Dissna^^enUs  autem  solum  Tertul- 
liani  illa  yox  fuerat,  ct  hoc  ipso  contrariam,  eUam 
|n  ipsis  Africanis  ecclesiis,  ct  iisdem  illis,  lempori- 
bus,  consuetudinem  haud  ambigue  significantis^ 
uno,  quem  scimus,  Tcrtiilliano  eidem  contranitente, 
ei  ex  rationibu!^  quidem  nulli  coaevorum,  ant  eliam 
alteri  sanctorum  Pat^^tim,  neque  sancto  Cypriano, 
alias  circa  baptismum  tam  delicato,  qui  tamen 
TertuUianum,  tanquam  magistrum  suum  assiduo 
yolutasse  perhibetnr,  probatis.  Ftenim  is,  cum 
Fidus,  episcopus,  ea  de  re  quaesUonem  excitasset, 
atque  parvulos  nonnisi  post  octavam  diem  bapti- 
zandos  esse  contendisset,  nuUa  jam  ampHus  Ter- 
tuUiani  raUone  babila  in  Conc.  Carthag.  66  episcopo- 
rum,  anno  253;  ita  conclusit  :  c  Infantes  debere 
bapUzari  (anlum  post  octayum  a  naUvitate  diem, 
ncmo  consensit,  sed  universi  poUus  judicavimus, 
nulli  hominum  nato  misericordiam  Dei  et  graUam 
esse  denegandam.  i  Ita  ille  in  sua  epist  69  ad  Fidum. 

Porro  pcedobaptUmumj  scu  parvulorum  ablutia^ 
nem,  ab  ipsa  praxi  et  traditione  apostolica  descen* 
disse  testis  locuples  est  sanctus  AugusUnus,  qui 
in  serm.  iO  de  Verb.  apost,  deparvuUs  loquens  ait: 
c  Ipsi  portantur  ad  Ecclesiam,  et,  si  pedibus  illuo 
currere  non  posunt,  alienis  currunt,  ut  sanentur; 
accommodat  ilUs  mater  ficclesia  aliorum  pedes  ai 
yeniant,  aliorum  cor,  ut  credant,  aliorum  linguam 
ut  fateantur ;  ut  quoniam  qui  aegri  sunt,  alio  (Adam 
yidelicet)  peccante  praegravantur,  sic  cum  hi  sani 
sunt,  alio  (  patrino  nimirum )  pro  eis  confitente 
salventur.  Nemo  ergo  vobis  susurret  doctrinas 
alienas.  Hoc  Ecclesia  semper  habuit,  semper  tenuit, 
hoc  a  majorum  fide  percipit,  hoc  usque  in  finem 
persevcranter  custodit.  »  Et  in  1.  x  d^  Gen,  ad  litt,^ 
c.  23  idem  confinnat,  inquiens  :  «  Consuetudo 
matris  Ecclesiae  in  baptizandis  parvulis  nequaquam 
spemenda  est,  neque  ullo  modo  superflua  depu- 
tanda,  nec  omnino  credenda,  nisi  apostolica  esse 
traditio.  »  Cujus  quoque  tesUs  multo  aniiquior 
Origenes,  qui  in  cap.  13  epist.  ad  Rom.  diserte  ait : 
c  Ecclesia  tradiUonem  ab  apostoITs  suscepit,  etiam 
parvuUs  dare  baplismum.  » 

Quapropter  salubcrrime,  et  quidem  sub  gravibua 
poenis  in  pluribus  conciliis  sancitum  fuit,  ne  par^ 
yulorum  baptiimus  ( quia  nempe  repentina  ssspe 


1279 


AD  GBNUINA  TBRTDLLIANI  OPERA 


1280 


mortis  periculaiisdemsuperveDire  possnnt)  diulios  a  baptismum  ad  adults  setatis  tempns  reservari,  nt 

tmgut  .  f^»  I         >  .  r^  1  n  ■  ■     ,  «1  •      •         !•  i* "_    ____j._      _ 


difTeratar.  Singulariter  vero  sanctus  Garolus  Bor- 
romaeus,  in  Concil.  MedioL  i  constituit,  <  ul  natum 
infantem  ii,  quorum  est  ea  cura,  ante  nonum  diem 
ad  suscipiendum  baptismum  in  Ecclesiam  deferen* 
dum  curent.  Quod  si  neglexerint,  excommunicatio. 
nis  poenam  subeant.  > 

Necesse.  Haec  verba  :  c  Si  non  tam  necesse,  > 
tuto  abesse  posse  putat  Junius,  reque  ipsa  in  multis 
exemplaribus  deesse  testatur.  At  cur  non  aeque  re- 
tineri  possint  ?  Sane  enim  sensum  satis  commo- 
dum  faciunt ;  «  Si  non  aliunde  urget  necessitas  .  > 

Sponsores.  Alias  patrini  dicuntur,  quoniam  nimi- 
ram  velut  patres  spiritmles  sunt,  aut  fidejtissoreSf 
de  quibus  sanctus  Chrysostomus  in  Psal.  xrv,  ait  :  p 
c  Statim  sacerdos  exigit  ab  infirma  setate  pacta  '' 
conventa,  et  minoris  setatis  fidejussorem  susceplo- 
rem  interrogat,  >  etc.  Quia  nimirum  pro  infante 
^pondercy  et  respondere  debent,  etc, ;  unde  spon^ 
sorum  quoque  supradicta  appeliatio  ipsis  imposita 
est. 

Ex  hoc  sane  loco  Tertulliani  patet,  patrinos  jam 
ex  antiquissimo  usu,  et  ab  ipsis  Ecclesise  veiut  in- 
cunabuiis ,  in  baptismo  adhiberi  solitos  at  etiam 
sanctus  Basilius,  epist.  128  ,  et  sanctus  Auguslinus, 
compluribus  in  locis,  aliique  passim  testantur. 

Possunt.  Si  scilicet  sponsores  ipsi  moriantur, 
antequam  infans  baptizatus  ad  usum  rationis  per- 
venerit,  ut  ab  illis  admoneri  possit,  quam  obligatio- 


tunc  simul  cum  originali  etiam  omnia  peocata  oe- 
tualiay  omnisque  reatus  poenae  eisdem  debitae,  una 
tolli  possit,  ad  quem  tollendum  alias  dintomis 
poenitentise  laboribus  et  satisfactionis  operibus  opns 
esset.  loterea  tamennon  atlendit  idem  Noster,  par- 
vulis,  sine  baptismo  mortuis,  omnem  porro  spem 
salutis  adimi,  damno  utique  nulla  jam  amplius  ra* 
tione  reparabili. 

In  scecularibuSf  i.  e.  Rebus  bujus  sceculi,  sea 
temporalibus. 

Substantia  terrena^  seu  hsereditatis  ac  boaorum 
temporalium  administratio  non  committilur,  sed 
neque  committi  potest. 

Divina  credatur.  Probat  Junius  Latinium,  baee 
elpcoviicu,  legentem,  cui  facile  astipulor.  Caeteram 
imbecille  hoc  TertuUiani  argumentum  est  ;  nam 
pupillis  committi  non  potest  rerum  snarum  admi- 
nistratio,  quoniam  hujus  penitus  incapaces  sunt ; 
at  bona  tamen  ex  haereditate  adillos  transeant. 
c  Quanto  tempore  (ait  Ap.  ad  Galat.  iv,  i)  haeres 
parvulus  est,  nihil  differt  a  servo,  cum  sit  dominus 
omnium  :  sed  sub  tutoribus  et  actoribns  est,  usque 
ad  praefiuitum  tempus,  >  etc.  Bona  antem  illoram 
vel  maxime  interea  admmistratione  indigent,  atqoe 
omnimodo  necesse  est,  ut  sit,  qui  ea  tueatur,  qoi 
ab  injuriis  aliorum  vindicet,  etc.  At  vero  gratia 
semei  parvulo  credita,  quse  princeps  contra  omnem 
vim  secura  quiescit,  qua  administratione  opus  ha- 

neminbaptismo  contraxeri^^aut 'qiid  pat  Q^»  «^™  P*^^"'^  ^^«P^  »«™^    ^^ 

pro  ipso  spoponderinl.  adiroet  ?  Quis  eidem  vmi  afferet  ?  Nihil  enun  con- 

trariam  gratia  est,  nihil  eidem  adversam,  prster 


Falli.  Si  iofans  interea  adultus  factns  baptismi 
gratiam  per  vitam  pravam  expellat,  porroque  re- 
nnat  illas  sponsiones  per  seipsum,  cum  jam  posseti 
implere,  etc. 

ttOT  Christiani.  Per  baptismum  tales  futari, 
per  quem  scilicet  fit  initiatio  in  Ghristianos. 

Innocens  cetas.  Sane  autem  aetas  illa  saiis  nocens 
est,  quippe  peccati  originalis  rea,  quod  anima  mox 
cum  prima  sua  in  corpus  infusione  contrahil.  Ne- 
qae  autcm,  verisimile  est,  quod  TertuUianus  per 
hoc  parvulos  ab  illo  peccato  immunes  facere  cogita- 


peccatum,  propria  deioceps  voluntate  commissam  ; 
at  qaomodo  id  in  parvulo,  quamdia  asu  rationis 
caret,  locum  habebit  ?  Nihil  ergo  insidiarum  grati» 
in  parvulo,  at  eae  bonis  ejusdem  temporalibus  iote- 
rea  metuendae  sunt ;  quare  haec  alienae  tutelae,  ipsa 
que  illius  persona,  utique  aliorum  in  jariis  vehe- 
menter  exposita,  committi  opus  habent. 

Dedisse  videaris.  Quidni  etiam  non  peteniU  qaam- 
diu  petere  per  sese  non  potcst,  codem  tamen  ad  sa- 
lutem  suam  aeque  indiget,  ac  adultus ,  qui  petere 
potest?  Sic  ergo  parvulo  quoque  denegabitar  cibos, 


verii,  qui  'miTm.de  Testtm.  antmas,  c.  3,  tam  di-      quoniam,  utcumque  sibi  necessarium,  petere  noa 
serte  ait  :  a  Homo  a  primordio    (pcr    diabolum)  D  poiest  ? 


circumventns,  ut  praeceptum  Dci  excederet,  et  pro- 
pterea  in  mortem  datus,  exinde  totum  gemus  de 
suo  semine  infeclum,  suae  etiam  damnationis  tra- 
dncem  fecit.  » 

Peccatorum,  Eapropter  ergo  parvulorum  aetatem 
innocentem  dixit  quod  sint  immunes  a  peccatis  ae» 
tualibus,  seu  propria  volantate  commissis,  in  quo- 
rum  remissione ,  qnoad  culpam  simul  et  pcenam^ 
praecipaum  esse  finem  ac  vim  baptismi  esse  cre- 
diderat.  Gum  ergo  nonnisi  unus  sit  baptismus,  isque 
deinceps  rcpeii  nequeat(cap.  15,  not.  Non  habent  ) 
ac  proin  in  adultis  per  pcenitentiam  quidem  omnis 
culpd,  non,  tamenaeqne  posna,,  deleii  queat(cap.  5, 
not.  Posna)  satius  esse  arbitratos  est  Tertullianus, 


Procrastinandi.  Insolens  haec  Tertnlliani  seoten- 
tia  est,  rigidamque  ejns  indoiem  demonstrat,  a  no- 
mine  unquam  alio  asserta,  et  eodem  infirmo  argn- 
mento,  qnod  supra  exposuimas,  nixa. 

Permaturitatem.  Gumnimiram  nubilet  sont,  mt- 
turseque  viro. 

Pervagationem.  Non  asseqaor,  nisi  ita  intelligat 
TertuIIianns,  quod  nimirum  comite,  ac  velat  pudi- 
citiae  suae  praesidio,  destituta,  sola  sit,  et  sic  inter 
vivos  vagetur. 

Corroborentur,  seu  diutumiori  tempore  in  vidui- 
Ute  permanserit,  eique  aiiam  custodiam,  se  vide- 
licet  1198  consortio  penitus  sobtrahens,  circuro- 


1281 


APPENDIX  V.  —  D.  CORBINliUW  THOM  ADNOT. 


1282 


dederit,  ac  statum  suse  viduilalis  diutius  servando,  ■  nelium  (i4c/.  x,  47  et  seqq.)  cum  omni  domo  ejus  bap- 


firmiorem  quemdam  coQtincntise  habitum  contra-' 
xerit,  porroque  nuptiis  serio  penitusque  renuntia- 
veril. 

PonduSj  i.  e.  momentum  ac  gravitatem  negotii. 

Consecutionem.  Ea,  quse  baptismum  consequi  pos- 
sunt,  scilicet  periculum  amittendse  gratiae  per 
peccata  (quae,  singulariter  ratione  adjunctse  ingra- 
HtudiniSy  graviora  erunt  post  baptismum,  quam 
ante  eum  commissa),  et  difficultas  ejusdem  gratiee 
recuperandae.  Et  fortasse  bic  respexit  No^ter  illud 
Apostoli  ad  Hebr.  vi,  4  :  'A^tSvacrov  toI>c  iizaJi  ^uitco^ 
O^vtac,  leuaaiiivoue   ti   xii^  ^ttpcag  t^(  iicoupovCou,  xa\ 

(UTdxouc  f*y«MvTac  IIve^i&aToc  6r[lw xal  icapaTcsaov- 

Tac,  'nrdDiiv  dbvaxaivReiv  tU  |UTavoiav,  dvaoTOupouvTac  lai>- 
To?;  rbv  tihs  Tou  BeotS ,  maX  Tcapa^eiYp^QloVTac.  Id  estf 


tizavit.  Ut  ergo  cresceret  et  plebs,  el  muiiiplicaretur, 
omnibus  inter  initia  concessum  est,  et  evangelizare, 
et  baptizare,  etc.  At  ubi  autem  omnia  loca  circumplexa 
esl  Ecclesia...  coepit  alio  ordine  et  providentia 
gubernari  Ecclesia.  Uinc  ergo  est,  unde  nunc  neque 
diaconi  in  populo  prsedicant,  neque  clerici  vel 
laici  baptizant,  neque  quocumque  die  credentes  tin- 
guntur,  nisi  aegri.  i  Itaque  ex  his  videmas,  non 
mirum  esse,  quod  eliam  passim  in  aliis  rebus  di- 
sciplina,  quse  apostolicis  temporibus  fuerat,  atque 
ab  ipsis  apostolis  ordinata,  tuncque  usurpata,  in 
plerisque  tamen  (scilicetquibuspr^(;^p^m(^tt;tn«m 
non  annexum  erat)  successu  temporum  ab  Ecclesia 
commutata,  aut  aliorum  insaper  ordinationum  ac- 
cessione  aucta  fuerinti  temporum  scilicet  aliarom- 
que  circumstantiarum  raiionihus  varie  sapienterque 


impossibile  est,  eos,  qui  semel  sunt  illuiiimati  (sea  B  accommodala,  semper  tamen  iis,  quae  ad  substan- 


baptizati^  ut  cap.  i,  not.  Cascitatis\  gustaverunt 
etiam  donum  cceleste^  et  participes  facti  sunt 
Spiritussangti,..  et  prolapst  sunt^  rursusrenovari 
ad  pcenitentiam^  rursum  crucifigentes  sibimetipsis 
Filium  Deif  et  ostentui  habentes.  Ubi  t^  di^6vaTov, 
non  quod  absolute  impossibile  est,  sed  quod 
dif/iculter  (id  est  non  bumanitus  quidem,  attamen 
divinitus,  sed  nonnihil  aegrius,  et  cum  periculo 
relapsus,  fieri  potest)  significat,  ut  Marc,  x,  17,  ubi 
quserentibus  discipulis,  quis  possit  salvus  /ierit 
Respondit  Chrislus:  napa  dvepttisoic  d^uvaTov,  dXX'  o6 
irap^  T^  Becp  *  icdvra  y^P  ^uvaTd   laxi  na^^  ri^  8e2|^,  i. 

e 


tiam  saeramentorum ,  utpote  qus  longe  altioris, 
prorsusque  divinae  institutionis  esse  noscuntur,  in- 
coQCusse  retentis. 

Sed,  ut  ad  nostrum  argumentum  revertamur,  jam 
1199  ab  antiquissimls  temporibus  obtinuit  ut 
solemnis  baptismus  PASCHfet  Pentbgostes  tempori- 
bus  celebraretur  :  quam  observaiionem  ab  ipsis  us- 
que  apostolicis  temporibus  profectam  fuisse,  sanctos 
Siricius  et  sanctus  Gregorius  M.  summi  pontifices» 
testantur.  Et  prior  quidem  in  epist.  ad  Himmerium^ 
Tarraconensem  episcopum,  omnium  Ecclesiarum 


5.  Apud  homines  (nimirum    humanis  vinbus)  hoc  r  consuetudinemalleg^i;  posterior  vero  epist.  136  ad 
impossibile  est,  sed  non  apud  Deum  ;  omnia  enim      cpiscopos  Sia7uK,Unquam  regulam  ab  apostolis  ins- 


im 

possibilia  sunt  apud  Deum;  ubi  non  dixit,  Deo,  sed 
apud  Dbum,  id  est,  viribus  divinae  gratiae,  qua  nobis 
adjutis  nihil  jam  tam  arduum  est,  quod  a  nobis 
superari  ac  perfici  nequeat.  Omnia  possibilia  sunt 
credenti^  ait  Christus,  Marc.  ix,  22.  Caeterum  ergo 
iis,  qui  adhuc  infantes  baptizati  sunt,  securior 
utique  est  gratise  per  bapiismum  consecutio,  quam 
fuisset  ejusdem  dilatio:  quippe  eum  in  hac  perden* 
dse,  neque  jam  amplius  recuperandse  salutis,  pericu- 
lam  sit:  in  baptizatis  gratia  difficilius  amittatur,  et 
amissa  saltem  per  poenitentiam  reparari  queat. 


titutam  et  conlinua  successioneinEcclesia  traditam^ 
ponii.  Duravit  autcm  hic  tam  late  patens  usus,  te- 
ste  Theophylacto,  Com.  in  Luc.  x,  ferme  usque  ad 
fin.  ssec.  XI,  tandemque  penitus  abrogatus,  bapti- 
smum  in  arbitrio  ministrantium  posuit,  ut  quando* 
cumque  illis  rationabiii  ex  causa  visum  esset,  eum- 
demque  impertirentur  :  quse  consuetudo  taodem 
etiam  apud  Grsecos,  et  multis  quidem  abhinc  ssecu- 
lis,  invaluit. 

Passio  Domini.  Existimavit  Noster  in  /.  adv.  Jud. 
c.  10,  Paschse  Graecse  originis  esse,  deductum  a 


Integra,  i.  e.  per  baptismum  obtenta  integre,  et  n  Graecorum  Twoxcii  patior  :  qua  in  re  prseeuntem 


sine  contaminatione  deinceps  servata. 

De  salute  Qui  autem  perseveraverit  usquein 
finem,  salvus  erit,  Matth.  x,  22. 

Notw  ad  caput  XIK. 

Prasstat,  Initio  Ecclesise  nullum  tempus  baptismo 
prsestitutum  erat.  c  Primum  omnes  docebant  (ait 
auctor  Comm.  in  Epist.  ad  Eph.  c.  4)  et  omnes  ba- 
ptizabant,  et  quibuscumque  diebus  vel  temporibus 
esset  occasio.  Nec  enim  Philippus  {Act,  vni)  tempus 
qusesivit,  aut  diem  quo  eunuchum  bapiizaret  Ne- 
que  Paulus  et  Silas  {Act,  ix,  10)  tempus  distule-' 
runt,  quo  eustodem  carceris  bapiizabant  cum  om- 
nibus  ejus.  Neque  Pbtrus  diem  qusesivit ,  quando  Gor- 


babuit  S.  Irenseum  /.  adv.  Jud,  c.  23,  et  nonnnl- 
los  sequaces,  prsesertim  Lactantium  in  /.  iv  Insttt. 
c.  26,  ubi  ita  ait :  c  Immolatio  pecudis  (agni  pa- 
schalis)  ab  iis  ipsis,  qui  faciunt,  Pasgha  nominatur, 
oLTzh  TGu  Tcdoxetv ,  quia  passionis  figura  est,  »  etc* 
At  in  boc  nominis  etymo  illos  vehementer  deceptos 
fuisse,  et  Ilebrseis  hanc  vocem  asserendam  nemo 
dubitat.  Est  enim  Exod.  xii,  11,  HDS  (pesagh)  a 
Rad.  HDS  atque  inde  Cbaldsei  suum  k  suffigendo, 
ut  frequenter  solent,  fecerunt  NHDS,  pisgha  vel  pa- 
SGHA,  quamvocem  etiam  LXX  adoptarunt,  ponentes 
icdoxa,  niaxime  quod  ejusdem^terminatio  grseca  sit, 
in  gen.  per  aro^  flectenda.  Yulgatus  autem  noster 
PHASB  posuit,  quoniam  Latinis  litterse  gutturalis  n 
asperitas  parum  grata  est;  unde  idem  Yulgatas 


1283 


AD  6BN0INA  TBRTIILLIANI  OPBRA 


1284 


etiam  in  aliia  nominibus  propriis,  praesertim  dis-  -  Bcclefiae  Roman»  conlranisn,  administratom  fbissey 
«yliabis,  illiid  passim  delruncavil,  ul  pro  n3  noach,  *  donec  tandem,  l^^mporibus  nimirum   ila  ferentibus. 


nin  THARAc,  nip  coRACH,  posuit  iVo^,  Thare,Chore^ 
etc. 

Porro  autem  pesach,  phase,  vel  pascha  transititm 
significant :  unde  etiam  Aquila  pascha  veriit  (mip^ 
Comv,  transgressionemt  vel  transcensumt  Symma- 
ehus  vero  &7Esp(&^iQ<riv,  propugnatUmem  :  nemo  au- 
tem  interpretum  Grsecorum  passionem  vertit.  Et 
denique  Latinus  no»ter  Exod.  xii,  11,  ita  inierpre- 
tatur :  c  Est  enim  Phasb  (id  est  transitvs)  Do- 
mini,  t  in  cujus  memoriam,  sdlicet  angeli  primo- 
genita  iEgypli  percutientis,  et  solas  domos  Hebreeo- 
rum  intaetas  transeuntis^  seu  praetereuntis,  annuum 
ab  Hebrseis  Pascha  cclebrandum  erat. 

Tingimur.  Baptismum  Christi  omnem  suam  effi- 


hac  in  re  quibuslibet  Ecclesiis  sua  libertas  data 
fuerat,  attamen  benediciione  fontis  baptismalis  ad 
Sabbatum  sanctum  Paschatis,  et  YicaiAM  Pentb- 
GosTEs,  cx  usu  totius  ferme  Eoclesiae  adstricta.  Sed 
hac  de  re  latius  viden  possunt  Martene  de  Rit. 
EccL,  1.  I  c.  4,  art.  1 ;  Juenin  de  Bapt.  q.  10,  c.  S, 
aliique  passim. 

Aquis.  Ut,  scilicet  solemnitcr  antea  sint  benedi- 
ctae  (cap.  4,  not.  Invocato  Deo)  semperque  parats, 
ad  baptismum  ex  ordine  cunctis  administrandum. 

Spatium  est.  Inde  videtur  recte  colligi,  toto  illo 
Intermedio  tempore,  a  Paschate  nimirum  usque  ad 
Pentecosten^  baptismum  olim  administrari  consue- 
visse;  quod  sic  intelligendum  reor,  quod  in  Pas- 


caciam  a  Passione  ejusdem  habcre,  jam  cap.  16,  d  chate  et  Pentecoste  soUmniter  conferretur,  tempore 
Not.  Baptismus,  1188   A.  ostendimus.  Vide  etiam  "  a^l®»"   intermedio  iis  duntaxat.   qui  prius  impedi. 


cap.  \i,f^o\.  Resurrectionem,  1178b  — Stn^mur- 
rect.  Ibid. 

Interpretabitur.  Passive  hic  accipitur,  ut  apud 
Anctorem  ad  Herennium,  1.  ii. 

Pentecoste.  ntvnpcoodj  (subaudi  ^(i^pa)  significat 
diem  quinquagesimum.  Nempe  ab  altero  die  Sabbati 
{Levit^  XXIII,  15),  seu  a  secunda  die  azymorum  nu- 
merandse  erant  7  hebdooiades^quae  faciunt  49  dies : 
die  autem  Quinquagesima  celebrandum  erat  2n 
ro^IVT  Festum  Hebdomadarum,  quod  in  nostra  Ec- 
desia  dicitur  Festum  Pentbcostes  ;  et  sicut  olim 
a  Judseis  celebrabatur  in  memoriam  legis,  in  monte 


mcDto,  ex.  gr.  morbo,  etc.,  detinebantur ,  aut  alia 
eaussa  absentes  essent,  aut  etiam  infantes,  inter- 
medio  illo  tempore  naii^  etc,  abluerentur. 

Frequentata  est,  seu  anoua  illius  memoria,  crebra 
et  vivaciori  recordatione  celebrata. 

Dedicata,  i.  e.  consecrata^  aut  religioso  cnltu  inter- 
hymnos^  orationes,  gratiarum  actiones,  etc,  cele- 
brata.  Ex  hactenus  autem  dictis  clare  perspicimus, 
festa  Pasghatis  et  Pbntegostbs  ab  ipsis  apostolis 
instituta  fuisse,  sub  aliis  autem,  quam  apud  He- 
brseos,  rilibus,  aliisque,  tanquam  rerum  scilicet 
prseteritarum,   symbolis :  et  Pascha  quidem  in  me- 


a  juaffiis  ceieDrauawr  lu  memonam  legis,  m  munie      j^^f^^j^  Rbsurregtionis  Christi,  nos  a  morte  pec- 
Sinai  Moysi  datae  (quod  quinquagesima  a    fesio  ^  ^,j.  ^^  ^^^^  ^^atiae  resuscitantis  :  Pentecoste  vero, 

in  commemorationem  Spiritus  sangti  super  apo- 


Paschatis,  seu  exilu  ab  iBgypto,  factum  creditur, 
Exod.  XIX,  1  ct  11),  ita  nunc  etiam  in  Ecclesia  no- 
stra  celebratur  festum  Pentecostes,  id  est  quinqua- 
gesimus  dies  a  festo  Paschatis,  in  memoriam  Spi- 
ritus  S.  super  apostolos  in  linguis  igneis  descenden- 
Us.  Act.  II,  1,  etc. 

Igitur  quouiam  baptisraus,  Spiritus  sancti  in 
columbse  specie  in  Cbristiim,  in  Jordane  baptizatum, 
descendeniis,  ac  singularitcr  aquas  sanctificantis 
(vide  supra.  cap.  10,  Not.  nn)  opus  est,  non  mi- 
rum,  etiam  Pentecostes,  non  minus  ac  Paschalis 
tempus  baptismo  solemniter  conferendo  a  primitiva 
Ecclesia  destinatum  fuisse.  c  Atque  hanc  regulam 


stolos  in  Ecclesiam  primitus  effusi,  celebranda. 

Adventus.  De  secundo  Adventu  Domini,  quo  ve« 
niet  judicare  vivos  et  moriuos,  id  est  intelligendum. 

Subostensa.  Id  est  nonnihil  obscuritis,  ac  velni 
remotius  oslensa. 

Recuperato.  Aliqui  reciperato  malunt,  quod  a  re- 
cipiendo  diclum  est.  Sed  hanc  grammaticorum  litem 
aub  judice  relinquere  prsestat.  Sufficit  hic  Ascsn- 
sioNBM  Cheisti,  seu  ejusdem  in  coelos  receptionem^ 
significari. 

In  Pentecoste.   Hoc  nomen  Nostro  etiam   totum 


(ait  Sicirius  Papa,  supra,  in  Not.  Prasstat,  laudatus)  D  complexum  50  dierum  inter  Pascha  et  Pentecosten 


omnes  teneant  sacordotes,  l^SNIO  qui  nolunt  ab 
apostolicffi  PETRiE,  super  quam  Christus  universa- 
lem  construxit  Ecclesiam,  soliditate  divelli.  « 

Gseterum,  quoniam  haec  res  merse  disciplinae  erat, 
nil  mirum,  etiam  post  Siricii  tempora,  aliam  alibi 
consuetudinem  servatam  et  in  Die  Natali  Domimi, 
qua  Clodovaeura,  primum  Francorum  regem,  bap- 
tizatum  fuisse,  Avitus,  ep.  Yiennensis ,  in  sua  ad 
eamdem  epist.  testatur ;  aut  in  Epiphanu  Domioi 
(propterea  quod  hac  die  Chrislus  ipse  a  S.  Joanne 
baptizatus  fuerit),  rursusque  aliis  in  locis  in  festo 
8.  Joannis  Baptista),  similem  ob  causam  :  quin  et 
10  Natalitiis  Apostolorum  ac  Martyrum,  non  sine 


significat,  ideoque  in  I.  de  IdoL^  c.  14,  inquit  : 
c  Excerpe  singulas  solemoitates  nationum,  et  in 
ordinem  texe,  c  Pentecosten  implere  non  poterunt. 
Et  hoc  sensu  etiam  hic  intelligendus  videtur  ;  non 
enim  Cbristus  iu  Pentecosie,  si  diem  intelligas,  coe< 
los  conscendit,  at  vero  intermedio  illo  tempore^ 
scilicet  die  quadragesima  post  Resurrectionem. 

Cseterum  diem  judicii  in  Pentecoste  futurum,  TeT*- 
tulliani  conjectura  est,  verbis  Act.  i,  11,  supr.  cit., 
infirmiter  nixa;  nam  ibi  solum  dicitur  qubmadmodum, 
ubi  modus  veniendi  non  tempus  significatur.  Sicat 
enim  in  gloria  ascendit,  et  nubes  suscepit  eum 
{Act.  I,  9),  sic  olim  videbunt  Filium  hominis  t^- 


I28S 


APPENDIX  T.  -  D.  GORBimANI  THOMiE  AONOT. 


1286 


nientem  in  nubibus  eaelicum  virtute  multaetma-  m  tinentia,  nicNiis,  exorcismisque  pnrgantar.  »  ete. 
jeitate  {Matlh  xxiv,  30).  Sed  quid  de  illa  determi'-      Sed  el  Conc.  Carthag.  iv,  can.  85 ,  slatuit :   c  Bap- 


nanda  laboremus,  de  qua  nemo  scUj  neque  angeli 
ccelorum^  nisi  solus  Pater  (Ibid.  36). 

Festo.  Jerem.  xxxi,  8,  ubi  Septuaginta  addunt 
li  Eopifi  ^aalx,  in  solemnitate  Phase^  seu  Paschm ; 
quse  Yoces  in  Hebrseo  lextu,  et  ab  omuibus  aliis  Grse- 
cis  (ut  notat  ipse  S.  Hier.  Comm.  in  Jerem  h.  L ) 
1  Mll  proindeque  etiam  in  Vulgata  nostra  Latina 
absunt,  neque  etiam  ulla  Esdrse,  aut  Nehemise,  al- 
teriusve  Scriptoris  sacri  testimonio  coostat,  Judseos 
ex  captivitate  Babylonica  ut  olim  ex  servitute 
^ypti,  in  festo  Paschae  reversos  fuisse  ;  de  quo  ta* 
men  redituex  Babylone  hic  Jeremise  sermo  est» 
Quare  illud  lxx  Senum  additamentum  solum  mys» 


ticae     cujusdam    significationis    gratia    accessisse  B  pulsse  ?  etc. 

.  .  .  ■  M  M^  • 


lizandi  diu  abstioentia  vini  et  carnium  ,  et  manus 
impositione  crebra  examinati  ,  baptismum  reci« 
piant.  >  Quanto  enim  corpus,  jejuniis  attenuatum, 
magis  constringitur,  tanto  anioia  amplius  dilatatur 
capaciorque  evadit,  ad  gratiam  baptismi  eo  copio- 
sius  recipiendam. 

GeniculationilmXeniculationes  sunt,  qnas  Grsed 
Yovu)aTe(a<  vel  YovuxXtcrCac,  genuflexiones ,  appel- 
lant ,  jam  antiqoissimis  temporibus  in  oratione 
adhiberi  solitae.  Unde  in  lib.  de  Cor,  milit.  c.  3. 
Nosterd^  geniculis  adorare  dicit.  Et  io  iib.  ad 
ScapuL  c.  5,  ait ;  c  Quando  non  geniculatiooibus, 
et  jejunationibus  nostris,  etiam  sicdtatcs  sunt  de- 


videtur,  in  Ghristi  ntique  Puschate  et  Passione 
verificatum,  etc. 

Festus.  Dicta  enim  fuit  Soijsmnitas  HfiBDOMADA- 
RUM,  ut  supra  not.  Pentecoste, 

Nihilrefert.  Tempus  enim  effectui  baptismi,  seu 
gratice,  nihil  addit,  nihil  demit^  neque  plus  gratiae 
adipiscitur,  qui  in  dic  feslo,  quam  quocunque 
alio,  baptismum  consequitur.  c  Tempus  aliud  alii 
accommodatum  :  somni  proprium,  aliud  vigilise, 
belli  item  et  pacis.  Baptismi  tempus  tota  hominis 
vita  est, »  ait  S.  Basil.,  hom.  13,  de  Exhortat.  ad 
bapt. 


Est  ergo  geniculatio  signum  reverentias,  suhmis' 
sioniSf  aut  adorationis;  atque  sic  S.  Pbtbus,  re- 
suscitaturus  Tabitham,  ponens  genua  oravit^  Act. 
IX,  40.  S.  Paulus,  Mileto  discessurus,  positis  ge" 
nibus  oravit  cum  omnibus^  etc.  (Act  xx,  36). 
Idemqne  io  Ep.  ad  Ephes.  ni,  14,  ait  :  Hujut 
rei  gratia  flecto  genua  mea  ad  Patrem  Domini 
nostri  Jesu  Christi,  Qnin  et  in  Yeteri  Testam. 
inter  orationes  flcctebantur  genua.  Nam  et  Sa- 
LOMON  in  dedicatione  templi  prolizam  illam  ora- 
tionem  III  Reg.  8,  peragens,  utrumque  genu  in 
terram  fixerat  (Ib.  54).  Et  Danibl,  vi,  10,  Orans 
flectebat  genua  sua,  et  adorabat^  confitebaturque 


Notas  ad  Caput  XX.  r,  -    *  a      *    ^ 

r  coram  Deo  suo,  stcut  et  ante  facere  consueverat 

Crebris.  Adulti  nonnisi  tunc  demum  (extra  ca-      gjc  et  Esdeas.  (vi,  6)  de  se  ipso  dicit  :  Cuntav^ 


tavit...  ut  in  Nomine  Jesu  leafv  -f^vu  im^^,  omn^ 
0  suum  baptismi  flagrans  desiderium  explicare,      ^^^  flectatur^  etc.  {Philipp.,  II,  10). 
;.  Tum  vero  dimittcbantur  ex  Ecclesia,  diaconO|  D     Maxlme  igitur  convenit ,  etiam   bapti 


sum  sciiicet  urgentis  necessilatis)  ad  baptismum 
admittebantur,  cum  antea  per  varia  pietatis,  ac 
prsecipue  poenitentise  opera,  in  catechumenatu  suo 
(erat  hoe  tempus  probationis,  ac  velut  quidam  ante 
bapUsmum  novitiatus)  se  dignos  coelesti  hoc  mu- 
nere  exhibuissent,  necnon  futurse  snae  in  accepta 
semei  gratia  perseverantise  magnam  spem  fccissent. 
De  eatechumenis  autem,  eorumque  classibus  jam 
'mL.de  Prcescr.y  cap.  41,  diximus,  quae  hic  repe- 
tere  non  vacat.  Licebat  autem  catechumenis  intra 
Ecclesiam,  ac  cum  reliquis  orare,  ibique  coram 
Deo 
etc 

nt  in  lib.  viu  Constit.  Apost.  c.  5  (quarum  non 
S.  Glemens,  at  tamen  alius  antiquissimus  auctor 
est)perhibetur,  pro  ipsis  Deum  orante  :  <  Dominus 
clementer  exaudiat  obsecrationes  et  preces  ipsorum, 
et  recipiens  eorum  supplicationes  tribuat  eis  au- 
xilium,  et  concedat  petitionem  cordis  ipsomm  ad 
utilitatem,  »  elc. 

Jejuniis.  Ita  rursus  anctor  Constitut.  Apost.^ 
1.  VII,  23  habet :  c  Ante  baptismum  Jbjunbt,  qui 
baptizandusest, »  Et  iafra :  c  Qui  vero  inejus  (Christi) 
mortem  initiatur  (consepeliendus  ei  in  baptismo) 
primum  Jbjunarb  debet,  et  postea  baptizari.  »  Et 
S.  Ang.  in  lib.  de  Fide  et  oper.y  c.  6,  ait :  c  Sine 
dnbio  ad  baptismum  non  admitterentur,  si  per 
ipsoB  dies,  quibus»  eamdem  gratiam  percepturi,  abs- 


api 
genua  mea,  et  expandi  manus  meas  ad  Dominum. 
Sic  et  illi  in  Novo  Testam.  qui  gratiam  sanationis 
petituri  ad  Ghristum  1 MM  accedebant,  genuflexa- 
rogabant,  ut  Matth.,  xvu.  40,  Accessit  adeum  homo 
f 0VU7CCTCUV  aOtcp,  gentibus  provolutus  ante  eum,  etc 
EtMarci  (i,  40),  Accessitadeum  leprosus,  deprecans 
eum^  et  i<mntiSit  a5Tbv,  genu  flexo,  dixit  ei,  etc.  Bt 
sic  alii  alibi.  Quid  vero,  quod  Ghristus  ipse  in  monte 
Oliveti  {Luc.  xjlii,  41)  6tU  ti  Y^ora  i^wt^tio^ 
positis  genibus  orabat?  Et  hic  est,  quem  Deus  exal- 


baptizandos  in 
genua  procumbere,  et  Deum  orare  pro  tam  Ulustri 
dono  ,  per  quod ,  cum  antea  in  peccatum  lapai 
fuissent,  denno  erigantur  ad  salutem ;  nempe,  nl 
auctor  QQ.  ad  Orthodox.  in  Resp.  ad  Q.  115,  ait : 
rovuxXiff(aou[i6oX6v  iatiT^C  iv  Tatc  dtji.apTiamcT«attiK, 
Genuum  flexio  signum  est  lapsus  in  peccata. 

Pervigiliis.  Pervigiliumfindm  jcavvuxwiA^,proprie 
loquendo,  est  longius  durans,  ac  per  totam  noctem, 
vel  saliem  magnam  ejus  partem,  protraeia  vigilia ; 
cum  alias  vigilia  simpUciter  dicta,  sit  somni  etiam 
per  brevius  tempus  repressio.  Ulrinsqae  discrimra 
accurale  notavit  Martialis,  I.  v,  epig.70  : 

Nam  vigilare  leve  est ,  pervigilare  grave. 
Unde  et  Amob.,  1.  iv  Instit.,  inquit :  fittt^tti  san^- 


1287 


AD  GBNDINA  TBRTULLIANl  OPERA 


1283 


cta  illa  pervigilia  consecrata  sunt  et  Pannychimi  ^  credebatur  fuisse  S.  Hieronymns)  Sermonis  in  PsaL 

XLi  ad  Neophytos  habet :  c  Per  omnetn  Quadra* 
gesimam  vacaveruDt  orationi,  atque  jejuniis,  in 
sacro  et  cinere  dormierunt,  futuraro  (per  baptis- 
mum)  vitam  peccatorum  suonim  confessioDe  peten- 
tes.  •  eic.  Atqueita  quoque  prseparatum  Constanti- 
num  M.  imp,  ad  baptisma  suscipiendum  accessisse, 
Euseb.  in  Vita  ejusd.^  c.  61,  perbibet :  «  Haeccum 
secum  reputasset,  genuflexo  humi  procnmbeos,  ve- 
niam  a  Deo  supplex  poposciti  peccata  sua  confitens 
in  martyrio,  »  etc.,  loco  videiicet>  in  quo  monu- 
menta,  seu  sepulcra  Martyrum,  viscbantur. 

Et  ne  putemus  exemplum  tam  augustum  sequela 


ffraves,  »  eic. 

Miiiime  autem  hic  nobis  sermo  est  de  gentilium 
pervigiliis,  de  quibus  Cic.  1.  ii  deLL.<,  ait:  «  Novos 
deos,  et  in  his  colendis  pervigilationes^  sir  Aristo- 
phanes  vexat, »  etc.  De  bis  etiam  Tacitus  (1.  v  Annal, 
c.  44)  loquitur  :  c  Lectisternia  et  pervigilia  cele- 
bravere  feminse,  quibus  mariti  erant.  »  Sed  apage 
ista,  cum  maximis  plerumque  obscenitatibus  conjun- 
cta !  nobis  enim  de-  longe  sanctioribus  pervigiliis 
agendum  est,  jam  in  prima  Ecclesia,  ut  satis  vel  ex 
ipso  Tertulliano  nostro  discimus,  freqnentatis.  Erant 
autem  baec  pervigilia  aut  publicay  quae  ab  integro 


cujusUbet  Ecclesiae  coelu,  aut  pnvata,  qu»  a  singu-  B  destitutum  fuisse,  audiamus  Socratem,  saec.  v  scri- 


lis  domi  suse  celebrabantur.  illa  singulis  festis  so- 
lcmnioribus,  atque  marlyrum  eliam?memoriis,  pras- 
mittebaotur :  haec  inler  privata  poeniientium  opera 
eranl,  praesertim,  et  frequentius,  a  baptizandis  sus- 
cipienda :  unde  S.  Greg.  Naz.  Orat.  in  S,  Lavacr,  ita 
catechumenum  inslruil  :  c  Bona  tibi  auxilia  erunt 
ad  ea  quae  desideras,  consequenda,  vigiliae,  jejunia, 
chameuniae  (humi  dormitiones),  orationes,  lacrymae, 
aerumnae,  indigentium  opiiulatio  ,  »  etc.  Atque  his 
vigiliis  in  antiqua  Ecclesia  semper  jejunia  innecte- 
baotur  ;  postea  autera,  ob  subrepenles  abusus  abro- 
galis  vigiliis,  una  cum  solo  eorumdem  nomine,  jejur 
nia  retenta  fuere. 

Delictorum,  Sicut  peccata  nulli  hominum  in  hac 
providentia  remittuntur,  absque  praevia  eorum  per 
actum  quemdam  poenitentiae  retractatione  ,  ita  et 
adultis  ad  remissionem  peccatorum  actualium,  quam 
baptismus  prsestabal,  adeoque  ad  huuc  ipsum  fruc- 
^1105^  suscipiendum,  necessarii  erant  actus  quidam 
poenitentiae,  ct  quidem  exteriori  quodam  signo  ma- 
nifestati,  publica  videlicet  peccatorum  confessione  ; 
ita  enim  antiquissima  quoquc  monumenta  testanlur. 
Sicenim  S.  Justin.  M.  in  DiaL  cum  Tryph.j  p.  m. 
177,  dicit,  etiam  in  antiquo  Testam,  ablutiones  non 
profuisse,  nisi  antea  poenitentibus ,  ita  inquiens  : 
TouTo  Ixervo  nxkai  x6  otDTiJpiov  XouTpbv  ^v  1 6?7ceTo  toTc 
jAETa-pvcioxouffiv,  i.  e.  Hoc  illudolim  salutare  lava' 
crum  erat,  quod  consequebatur  eos  qui   poeniten- 


ptorem,  qui  lib.  v  Rist.  Eccles»  c.  17  ,  de  Serapidis 
templo  subverso  agens,  ait :  <  Multo  plnres  ad 
Ghiislianam  religionem  se  contulerunt,  et  peccata 
sua  con6tentes.  baptismum  Ghristi  suscepenint.  >  An 
vero  haec  confessio,  baptismo  ab  aduliis  praemitten- 
da,  f  uerit  peccatorum  in  specie,  an  generaUs  dun- 
taxat,  etiamnum  inter  criticos  controvertitur.  Gertum 
autem  est,  Sacramentali  nostrae  poeniteniiae  in 
haptizandis  locum  non  fuisse,  cum  baptismus  ipse 
ad  reliqua  Ecclesiae  nostrae  sacramenta  initiatio 
quaedam  sit,  ad  illa  valide  suscipienda,  et  confi- 
cienda,  homini   capacitatem  tribuens. 

Exponant,  i,  e.  exhibeant  in  se  exemplum,  c  sum- 
pta,  ut  ait  Junius  in  h,  L  propolis^  merces  snas  ex- 
ponontibus,  metaphora.  » Itaque  in  baptismo  nostro  a 
nobis  quoque  exhibendus  est  baptimus  Joannis, 
velut  baptismi  Ghristi  prodromus.  Yide  supra,  cap. 
iO,  not.  Prasministrabat, 

Delicta  sua,  Nunc  pro  non  hic  legit  Junius,  ut 
etiam  1.  i,  de  Veland,  virg,  c.  1,  ubi  plerique  oodices 
habent  :  <  Hunc  (Ghnslum)  qui  audienint,  usqae 
NON  olim  prophetantem,  virgines  contegunt,  >  sob- 
stituendum  nung  censet :  quod  sane  ipsa  ratio  po- 
stulare  videtur-,  praeserlim  quod  is  Jibrariorani 
error  in  aliis  quoque  scriptis  saepenumero  occurrere 
soleat,  ut  critici  perhibent. 

Enim,  Facit  haec  particula,  ut  emendationem 
Junii  probem  ,*quae  enim  alius  conflictatio  camis  et 


tiam  agebant,  Et  cum   istud  Isaias  prolixo  testimo-  D  spiritus,  si  non  opus  est  publica  illa  confessione? 


nio  confirmasset ,  subjungit:  Tout'  Ixetvo  to  Pair- 
TiofJLa,  Tb  [jLovov  xaOapfaat  tou^  [xeTavc^aavTa;  ^uvdpisvov, 
Hoc  est  illud  baptisma,  quod  solum  poenitentes 
purificare  potest.  Quanto  autem  id  rectius  ad  baptis- 
mum  nostrum  ApoL  ii  requirit,  p.  m.  73  ita 
ioquiens  :  E^x^^aHAi  te  xa\  cdxttyt  vtjoteuovte;  Tcapa 
Tou  6eou  Tb>v  7Cpovi[jLapTT)[jiva>v  a^Eoiv  SiBdeoxoVTai 
(>[jl5)V  ouvEuxo[A.iv(i>v,  xai  ouvv7)OT£u6vtci)V  auTotis  •  iTsinoL 
dlYovTai  09'  I)[m5v  fv6a  fiBwp  Ioti,  x.  t.  X.  Orare 
autem  et  petere  jejunanies  a  Deo  prceceden-' 
tium  peccatorum  remissionem  1  !903  (quomodo 
autem  petent,  nisi  illa  confitentes  ? )  docentur  nobis 
una  precantibus  et  jejunantibus,  Deinde  ducuntur 
a  nobis  in  illum  locum,ubi  aqua  est.  Atque  hoc  con- 
forme  est  iis  qnae  anliquissimus  auctor  (qui  olim 


Gaeterum  autem  ex  hoc  ipso  prope  inducor,  nt  cre- 
dam,  confessionem  iliam  tunc  temporis,  non  gene- 
ralem  duntaxat  sed  particularem  quoque,  saltem 
peccatoru m  alias  jam  puMt^;^  pairatorum,  fuisse;. 
quae  enim  alias  in  illa  dinicultas  fuisset?  Yide  supra 
not.  Delictorum, 

Conflictatione,  i.  e.  mortificatione,  quae  ex  illa 
ipsa  conflictatione  gravem  naturae  nostrae  moles 
tiam  parit;  Caro  enim  concupiscit  adversus  spiri- 
tum,  spiritus  autem  adversus  camem;  hasc  enim 
sibi  invicem  adversantur,  ad  Galat.  v.  17.  Uirique 
enim  humiliatio  ista  gravis  accidit  :  spiritui  quidem 
ob  nativam  suam  nobilitaiem  ac  prae^^tantiam,  imo  et 
in  nalam  ex  peccato  superbiam  :  carni  vero  ob  nati* 
vam  suam  incrtiam,  generosus  ejusmodi  ausus  refu- 


1289 


APPENDIX  V.  -  D.  GORBINIANI  THOM  ADNOT. 


1290 


gientem ;  nam  ct  ad  hos  spiritus  qaandoque  prom-  A      Quam  Dei.  Quando  nempe  ingratus  et  ille  gulosus 


ptus  est,  caro  autem  infirma.  Mallh.  xxvi,  41. 

Consecuturum,  Sic  enim  Christus,  in  monte  prsedi- 
cans,  <  Bcatos  eos  dixit,  qui  perscculionem  patientur 
propter  justitiam,  quoniam  ipsorum  est  regnum  coe- 
lorum.  Beati  estis  (sic  pergit),  cum  maledizerint 
vobis,  et  dixerint  omne  malum  adversnm  vos,  etc. 
Gaudele  et  exsullate^  quoniam  merces  vestra  copiosa 
est  in  coelis ;  sic  enim  persecuti  sunt  prophetas,  » 
etc.i  Matth.  v,  10  et  seqq.  Atque  hoc  est,  qnod 
Paulus  et  Bamabas  tam  sollicite  suis  inculcaruDt 
documentum  :  Quoniam  per  multas  tribulationes 
(tentaliones)  oportet  nos  intrare  in  regnum  Dei. 
Aliqui  credunt,  a  TertuUiano  potius  hic  illad 
Matth.  XIX,  20,  respici  :  Dives  dif/icile  intrabit  in 
regnum  ccelorum. 

A  Lavacro,  sea  post  lavacrum. 

Jejunare  oportet,  Sicut  Ghristus  non  ante,  sed 
190#  post  baptismum,  jejunium  suum  incoepit. 

Salutis.  Intelligit  hic  feslum  Paschatis,  qaod 
Sabbato  sancto,  tanquam  diei  ad  solemnem  baptis- 
mum  singulariter  olim  depulato  (cap.  praec.)  im- 
mediate  succedit;  est  enim  ipse  Paschalis  jubilus 
gratulatio  mutua  nostrae  salutis,  quam  in  Adam 
mortui,  cum  Ghristo  autem  ad  novam  vitam  re- 
surgentes,  recuperavimus.  Ecce  igitur  jam  antiquis- 
simam  originem  gratulationum  Paschaliumy  quas, 
charitatis  mutuae  inter  Ghristianos  olim  tesseram, 
sseculi  hujus  vafer  genius  meudacibus  plerumque 


populus  idenlidem  lamcntabatur  :  Quis  dabit 
nobis  ad  vescendum  carnes  ?„.  Animanostra  arida 
est :  nihil  aliud  respiciunt  oculi  nostri  nisi  Man. 
Num.  XI,  4  et  6. 

Aquam,  i.  e.  Baptismum  suum  in  Jordane. 

Dei.  Haec  vox  merito  redundare  vila  fuit  Junio. 

Verbo,  —  Non  in  solo  pane  vivit  homo^sedinomni 
verbo,  quod  procedit  de  ore  Dei.  Matth.  iv,  4.  At- 
qui  hsec  sententia  a  Ghrislo  ex  Deut.  vm,  3,  huc 
translata  fuerat,  ubi  Moyses  ad  populum  benefida 
Dei,  et  afQictiones  eidem  in  deserto  immissa,  com- 
memorans  Afflixit  te  penuria^  et  dedit  tibi  cibum 
Manna....  ut  ostenderet  tibi^  quod  non  in  sol§ 
pane  vivat  homo^sed  in  omni  verbo,quod  egreditur 
n  de  ore  Dei.  Atque  hsec  est  illa  figura  Israelig,  ex 
qua  supra  Noster  dicit,  exprobrationem  a  Ghristo 
indiabolum  retortam  fuisse. 

Elidi.  Elegans  metaphoral  Elidi  autem  pro- 
prie  dicuntur,  quibus  venae  colli  majores  (qaae 
alias  lisas  Grsecis  o^paYiTf^ec  appellari  solent )  in- 
ciduntur.  Sic  enim  Gelsus,  1.  iv  de  Re  medica,  c. 
1,  ait  :  c  Sunt  antem  lisae,  teste  Donato,  vense 
majores  gutturis,  quibus  intersectis  animal  con- 
festim  emoritur ;  node  elisumf  quod  ex  tali  caassa 
mortuum  est.  »  Et  sic  de  aliis  qooque  violenta 
mortc  sublaiis,  eos  elisos  esse  dicimas,  at  Sueto- 
nius  in  Caligula,  c.  26,  dicit :  c  Elisique  sant  per 
eum  tumultum  20  amplias  equites  Romani.  »  Quin 


verborum  formulis  el  ioanibas  ceremoniis,  invol-  -  ff^  (Bgritudine  elidi  Tullius,  Tuicul.  QQ.  lib.  v 
.  .  u  habet. 

„     ^  ,.,.,...    .  ,  .  .  Natalis.  Est  enim  lavacrum  regenerationis,  se- 

Porro  aulem  Paschah  Isetitiae  jejuniorum  tnsti- 

tia  minus  convenit,  atque  adeo  Ecclesia  ex  his  so- 

lemnibus,  quin  et  toto  Paschali   tempore,   jcjunia 

expuncta  voluit.  Insuper  vero   et  diem   quamlibet 

Dominicam  (quoniam    et  hanc  Ghristi  resurgentis 

memorise   sacram  esse  voluit)    jejunio  obnubilan- 

dam  haud  esse  Ecclesia  constituii,  Ut   ex  can.  15 

S.  Petri  Alcxandriniy  qui  ssec.  iii  eadente  lloruit, 

constat,  in  quo   cum    jejunia  dierum   Mercurii  et 

Yeneris  probasset,  ait :  c  Sed,  quoad  diem  Domini- 

cam,  est  dies  hilaris,   quia  Jesus   Gbristus  in  ilia 

dic  rcsurrexit.  »  Quid  vero   quod   in   conc.    Gan- 

grcnsi,  A.  G.  370  habito,  can.  18,  etiam  anathemate  Q 

percnlsos  eos  inveniamus,  c  qui   vitam  austeriorem 

praetexentes    die  Dominica   jejunant?  »    Neque  id 

mirum  videri   debet,  quoniam  Manichaeis  et  Pris- 

cillianistis,    qui    Dominicam   jejunio    velut    diem 

legitimum  statuebant,  communicasse  censebantur. 

Unde  S.  Aug.  in  epist.  86,  ad  Casulanum    de 

jejunio   Sabbati,  etc,    agens;     ejusmodi    jejunia 

magnum  scandalum,  et  horribile  appellat. 

In  ipsum,  nempe  tenlatorem  diabolum. 

Divinis  copiis,  scilicet,  Manna  de  coelis  quotidie 
depluo.  Exod.  xvi  4  et  seqq. 


cundum  illud  Ghristi  ad  Nicodemum  :  Nisi  quis 
renatus  fuerit  denuo,  nonpotest  videreregnum  Dbi 
{Joan  iii,  3).  Hominis  ergo  primns  natalis  est  ex 
mairey  quoad  corpus  :  secandus  ex  deo,  quoad 
animam^  qute  mortua  per  peccatum,  renasdtnr 
per  baptismum.  Atque  hi  sunt,  qui  non  ex  sangui* 
nibus,  etc,  sed  ex  Deo  nati   sunt  {Joan.  i,  13). 

Matrem.  Gommode  hic  Ecclesia  intelligi  potest. 
qtice  sursum  est  Jerusalem,  quas  est  mater  nostra. 
ad  Gal.  iv,  17. 

Fratribus.  Nos  autem  Fratrbs  secundum  Isaac 
1  !t05  promissionis  filii  sumus*  Ib.  v.  28. 

Peculia.  Non  temporalia  tantum,  sed  spiritualia 
maxime,  nova  huic  vitse  sustentandse  necessariay 
aut  mire  conducentia. 

Apertum  est  vobis,  Matth.  vii,  10  et  seqq.  Tan- 
demque  ibi  Ghristus  subjicit :  Si  ergo  vos,  cum 
m^ali  1 I90G  sitis,  nostis  bona  data  dare  flliis  ves^ 
triSf  quanto  magis  Patee  vester^  qui  in  coelis  esi, 
dabit  bona  petentibus  se. 

Peccatoris.  Insigne  humilitatis  specimen  1  Qaam 
autem  alius  a  se  ipso  Tertullianus,  deinceps  Mon* 
tani  sui  spiritu  (non  afflante  utique,  sed  inflante) 
tumens  1 


Patrol«  II. 


41 


1291 


AD  GENUINA  TERTULLIANI  OPERA 


1292 


DISSERTATIO 

DE  AFFINITATE  INTER  BAPTISMUM  ET  POENITENTIAM,  SEQUENTIS  LIBRI  AUTHORE, 

ET  EJUSDEM  SCRIPTl  TEMPORE. 


I.  Postquam  ergo  Tertulliani  librum  de  Baptismo  a 
absolvimus,  non  recto  quidem  et  communi  sacra- 
mentorum  nostrorum  ordine,  attamen  neque  per 
saltumf  ad  ejusdem  librum  de  Panitentia^  pariter 
DOtis  quibusdam  iliustrandum,  defcrimur;  nam  et 
ipse  Aulhor  sacramenta  intermedia,  Confirmationem 
et  Eucharistiam^  non  penitus  transiliit,  sed  illam 
quidem  in  prioris  sui  libri  cap.  6  et  7  velut  quod- 
dam  baptismi  complementum,  haud  perfunctorie 
tractavit  :  hanc  vero  cap.  16  (ut  ibi  notavimus) 
saltem  leviter  attigit. 

II.  Est  autem  praeterea  singularis  qusedam, 
vel  ipsius  necessitatis  raiione,  inter  baptismum 
et  posnitentiam  connexio.  Cum  enim  rerum  om- 
niwn  Greator  Deus  primum  hominum  in  hoc 
universum,  ceu  patentissimum  mare  quoddam,  B 
effudisset,  ac  toti  humano  generi  deinceps  velut 
archithalassum  dedisset,  is  vero  noxiae  cupidi- 
taiis  suae  fluciibus  abreptus,  navim  suam  in  duris- 
simum  scopulum  peccati  originalis  allisisset,  ac 
non  sui  solius,  sed  nostrum  omnium  miserrimum 
naufragium  fecisset,  immensa  Salvatoris  nostri 
Bofivrks  primam  nobisporrezit  /a^u/am,  Baptismum, 
qua  arrepta  iu  portum  saluds  denuo  emergeremus. 
At  vero  cum  in  ipso  hoc  portu  plurima  hominum, 
novis  rursus  fluctibus  involvendorum,  naufragia 
futura  prsenosceret,  labefactatae  nimiumque  insta- 
bili  volunlati  nostrs,  idem  sacramentorum  iustitu- 
tor  Christus  secundam  post  naufragium  tabulam 
P0KNITBNTIA9,  nobis  projccit,  qua  adjuti  denuo  in 
securum  littus  enataremus.  Atque  hic  quidem  ille  C 
BAPTiSMUs  est,  quem  Gonc.  Trid.  sess.  xiv,  cap  2, 
Laboriosum  appellat;  in  quo  sane  per  ardua  Poeni- 
tentise  opera  vehementer  elaborandum  est,  ut  de- 
licta  non  jam  alieno  aquarum  fonte,  sed  propriis 
nostris  lacrymis  eluamus. 

III.  Itaque  sequens  liber  priori  eo  aptius  a  nobis 
subjungitur,  quod  prior  iile  in  ipsam  poenitentiam, 
taaquam  prseparationem  baptismo  in  adultis  neces- 
sariam,  desierit,  hic  vero,  idonea  velut  commis- 
sura,  eamdem  latius  prosequatur,  et  illam  quoque 
Poenitentiam,  quae  post  baplismum  relapsis  superesl, 
enucleatius  pertractet. 

lY.  Non  una  autem  inter  baptismum  et  poeniteu- 
tiam  differentla  est  :  i*  quidem  ratione  finis;  est  n 
enim  baptismus  institutus  praecipue  ad  delendum 
peccatum  originale,  ct  reliqua  in  adultis  eidem 
adhserentia;  dcinde  ut  per  illum  homo  agregetur 
populo  Dei,  fiatque  membrum  Ecclesiae ;  neque 
enim  alius  ad  eamdem,   quam  per   hanc  baptismi, 


omnium  sacramentorum  primi,  et  cum  primis 
cessarii,januam,  ingressus  patet.  At  vero  pceoiten- 
tia  adhibenda  est  ad  delenda  peccata  actualiay  ac 
prsecipue  ea,  quae  post  baptismum  deinceps  com- 
missa  sunt.  2<>  Ralione  effectus ;  nam  in  baptismo 
una  cum  culpa  auferturquoque  omnis  reatus  pcewBf 
tam  asternasy  quam  temporalis :  poenitentiae  autem 
quoad  posteriorem  hunc,  non  jam  eadem  efficacia 
est :  remanet  enim  poena  temporalis  in  purgatorio 
persolvenda,  nisi  in  hac  vita  pro  peccatis  plona  satis- 
factio  per  opera  poenitentiae  praestita  fuerit.  3*'  Ra- 
tione  intrinsecse  suae  natura^ ;  baplismus  enim  est 
regeneratiOy  spiritualis  nimirum,  et  secundum  ant- 
fnan,  quae,  sicut  generatio  camaliSf  nonnisi  semel 
fieri  potest ;  atque  ideo  baptismus  in  eo,  qui  eum- 
dem  semel  valide  suscepit,  reiterari  nequit,  hine 
velut  impresso  quodam  sigillo,  charactere  videlicet, 
obsignatus.  At  poenitentia  iit  in  forma  judicii  in 
quo  homo  tanquam  reus,  suique  simul  accusator, 
a  delictis  suis  absolvitur.  Sicut  autem  reus  post 
novum  quodlibet  deliclum,  atque  relapsuro,  ad 
tribunal  humanum  pertrahi  potest,  ila  post  baptis- 
mum  lapsus,  cum  scmel  poenitentiam  egit  eadem, 
cum  denuo  relapsus  fuerit,  toties  eidem  iteranda 
est,  ideoque  nunquam  charactere  quodam  obsigna- 
tur,  quoniam  nec  misericordia  Dei  deinceps  eidem 
occluditur.  4*  Ratione  necessitatis ;  baptismus  enim 
omnibus  hominibus,  etiam  parvulis  (qui  tamen 
nonnisi  peccato  originali  coinquiuati  sunt)  ad  salo- 
tem  necessarius  est :  poenitentia  vero  solis  adultis, 
qui  peccatis  propria  voluntate,  seu  ante,  seu  post 
baptismum  commissis,  obnoxii  sunt;  nec  de  pec- 
cato  originali  vera  ac  proprie  dicta  poenitentia,  sed 
nonnisi  in  latiori  sensu,  ciiguslibet  nimirum  displi- 
centiae  ac  deteslationis  mali  praeteriti,  agi  potesU 
Consulto  aulem  praetereo  alias  diffcrentias,  cao 
impraesentiarum  de  sacramento  pomitentict  abstn- 
here  animus  sit. 

y.  Nunc  ad  authorem  hujus  libri  veniendum  est: 
qucm  quidem  Tertullianum  esse,  nemo  neque  oUd 
dubitavit,  nequc  nunC  dubitat.  Unus  erat  Erasmos 
Roterodamus,  eumdem  Tertuiliano  detrahere  cwt 
tus,  quem  nonnisi  beatus  Rhenanns  secutus  est, 
uterque  uni  huic  argumento,  satis  utique  iml>ecillif 
innixus,  styli  diversitati.  Atque  hunc  quidem  noi 
n^go  in  hoc  libro  paulo  floridiorem  esse,  sed  ooi 
magna  a  reiiquonim,  etiam  quos  extrema  ferme 
aetaie  scripsit,  diversitate,  et  solum  in  quibusdto 
allegoriis  ac  metaphoris  paulo  illustrioribus  sita. 
Quod  si  vcro  similes  flosculos  ex  aliis  ejusdem  areo- 


1293 


APPBNDIX  V.  -  D.  CtmBINlAm  THOILE  ADNOT. 


1294 


lis  decerpere  1907  vacarel,  facile  integras  corol- H  atque  velut   consolidabatur  virilior   deinceps  elo- 


las  nectere  possem. 

VI.  Cseterum  ex  sola  et  quacumque  siyli  discor- 
dantia,  nisi  aliorura,  et  graviorum  quidem,  argu- 
meatorum  adminicula  concurrant  ,  vix  authorem 
suspectum  fieri,  ne  dicam,  aliquid  contra  eumdem 
decerni  posse,  pridem  sensere  alii  optimse  notae 
critici,  ex  quibus  vel  unum  adduco  Guilielmum  Ga- 
veum,  qui  in  Hist.  suae  litter.  Prolegamenis  sect.  4, 
n.  64 ,  tum  demum  voOeiSaecof  seu  suppositionis, 
argumentum  prseberi  ait,  i  si  stylus,  totiusque  ora- 
tionis  contextus,  sit  longe  divbrsus  ab  eo  dicendi 
characlere,  quo  in  genuinis  suis  usus  est  auctor.  > 
Aiquin  vero  adeo  non  longe  diversum  quivis  legens 


quentiae  gravitas  ac  majestas. 

XI.  Et  denique  haud  facile  scriptorem  quisquam 
reperiet,  qui  perpetuo  sibi  constet,  prseserlim  si 
non  uno  conlinuo  opere  protraxerit,  sed  per  varias, 
neque  190S  cohaerentes  materias,  variis  tempo- 
ribus,  annisque  ipsis  interpolatas,  circumduxerit 
calamum.  Est  enim  quaedam  snapte  natnra  tristior 
aut  humilior,  atque  exsucca  magis,  quse  juvenilis 
quoqne  ingenii  vigorem  satis  retundat  atque  depri- 
mat,  et  ad  quam  succulenta  caeteroqnin  viroram 
eloqnentia  exarescat :  est  autem  alia  rursus  mate* 
ria  suavior,  amoeniorque,  ot  [ipsius  auctoris  genio 
acconmiodatior,  quae  languidius  cseteroquin  inge- 


deprehendei,  ut  potius  pr^ler  paucas  quasdam  phra-  ^  °'*'^"!  ^^*\^  ^^^*^*'*^  ac  stimulare  queat :  est  deni- 

ses,  paulo  excitaiiores,  et  in  aliis  Terlulliaoi  scrip-  "  ^"^  ^^*  .;^^«'  ^^  ^.^^^««"'^  ^"i^P*^°^  diffundens, 

quae  scnbentem  penitus  mcendere,  ac  inflammare, 

qnin  et  ex  senectnte  jamjam  cineritia  diu  consopi- 


tis  vix  occurrenles,  Afrum  illud,  ac  concisum  elo- 
quii  genus,  uni  ferme  TertuUiano  proprium,  illa 
deinde  slyli  velut  quaedam  majestas,  sensumque 
in  singulis  prope  verbis  uberlas,  illa  grandis  elo- 
quentia,  quae  utut  dura  sit,  nescio  quomodo  ta- 
meo  lectorem  vel  invilura  ad  se  rapere  potest ,  non 
minus  in  hoc  libro  triumphet :  ut  nil  dicam  de  aliis 
phrasibus,  ex  aliis  ejusdem  libris  lam  sedulo  expres- 
sis,  quas  suis  locis  studiose  annotabo. 

YII.  Fatetur  dein  ipse  beatus  Rhenanus ,  autho- 
rem  hujus  libri  verbis  et  figuris  iisdem  uti,  ct  quis- 
quis  fuerit,  ejus  indubie  esse  saeculi,  et  TerluIIiani 
studiosissimum;  »  quidnivero  TertuIIianum  ipsum? 
quis  enim  alius  stylum  ejus,  certe  singularemy  et 
vix  a  quopiam  imitabilem ,  tam  scite  expresserit, 
nt  apud  S.  Pacianum,  saec.  iv  scriplorem  ,  omnes- 
que  alios  per  plus  quam  xi  saecula  ad  Erasmum 
usqne,  pro  ipso  Tertulliano  fefellerit,  et  nulli  un- 
quam  ex  styli  diversitate  quidpiam  de  alio  libri 
hujus  authore  suboluerit  ? 

YIIl.  Tandem  ergo  ex  illa  qualicnnque  demum 
styli  discordantia  plus  argui  non  posse  censemus, 
quam  Tertullianum,  cum  adhuc  vegetiori  esset 
aetate  vivaciorique  ingenio,  hanc  scriptionem  sus- 
cepisse.  Solent  enim  ingenia  ejusmodi  fervida  ac 
agilia  insiar  apum  per  varios  flores  circumvolitare, 
atque  ex  alienis  etiam  rebus  allegorias  et  metapho- 


tos  igniculos  quandoque  suscitare  valeat.  Sunt  de- 
inde  alia  quoque,  scribenti  aliunde,  ac  velut  per 
obliquum,  advenientia,  quae  tamen  ad  ejus  inge- 
nium,  ut  ita  dicam,  alterandum,  quandoque  mui- 
tum  possunt.  Quid  mirum  igitur,  si  neque  Tertut- 
lianus  undequaque  sibi  constet,  sed,  cum  primitus, 
llcet  jam  aduliiori  aetate,  se  ad  scribendum  contu- 
lit,  nonnihil  alacriori  stylo  usus  fuerit,  deinceps 
in  aliis  ejus  libris  nonnihil  magis  subsidente,  ma- 
jorique  eruditionis  apparatu  ornatum  velut  com- 
pensante.  Sedhaec  c»c  ^v  icop^Scp,  quanquam  non  nihil 
prolixius,  dicta  sunto. 

X.  Si  jam  vero  tbmpus  ipsnm  scriptionis,  paalo 
propinquius  (quamquam  id  praecise  fieri  nequeat) 
designandum  sit ,  ita  opinor  ,  hanc  tractaiionem 
certo  ante  A.  C.  200,  et  verisimiliter  anno  197, 
aut  fortasse  maturius,  litteris  consignatam  fuisse, 
certe  autem  et  hujus,  et  alterius  de  baptismo  scri- 
pti,  tempus  haud  procul  inviccm  distare. 

XI.  An  vcro  librum  de  baptismohmc deposniientia, 
an  hunc  illi,  scribendi  ordine,  subjuoxerit ,  vix 
quidquam  determinari  potest.  Verisimilius  lamen, 
mihi  quidem  videtur,  subjunxisse  ;  si  enim  buac 
de  poenilenlia  praemisissct,  credo,  in  cap.  ultim.  de 
baptismo,  ubi  de  poenitentia  baptismo  instar  prae- 
parationis  praemittenda,  agit,  hujus,  ceu  jam  alibi 


ras  exsugere,  suumque  in  alvear  comporlare,  etc.  0%  fusius  perlractatae,  nonnullam  mentionem  facturum 
Solet  item  aetate  sensim  provectiori  subsidere  sty-  ^  fuisse.  Gerte  autem,  in  ipso  libro  de  baptismo,  ad 


lus,  temperatiorque  et  robustior  fieri.  Sic  quoque 
ipse  oratorum  princeps  Tullius  orationes  suas  pro 
P,  QuinctiOj  et  Roscio  Amerino  [quarum  priorem, 
omniumque  primam,  annos,  ut  A.  Gell.  Noct  Attic. 
lib.  XV.  cap.  28,  perhibet,  natus  26,  alteram  mox 
anno  seq.  in  judicio  dixerat)  floridis  ejusmodi  ele- 
gantiis,  posteriorem  praesertim  nonnihil  intempe- 
rantius  conspersisse  (nimirum  a  Malone,  ultimo 
magistro  suo,  ab  hac  sermonis  ubertate  frustra  co- 
hibito  illius  tam  vivido  florentique  ingenio  )  quibus- 
dam  videtur ,  ab  aliis  vero  laudatur  etiam ;  nam 
aduUiori  sensim  aetate,  sponteque  deciduo  hoc  florum 
ornata  in  fructus  eo  constantiores  mataresccbat, 


flnem,  cap.  15,  lectoi^s  suos  ad  alium  de  eodem 
tractaium,  jam  antea  Graeco  sermone  exaratum,  so- 
lerter  remiitit.  Quis  ergo  male   videbitur  opinari, 
si  materiam  hanc  de  poenitentia,  quam  ad  calcem 
libri  de  Bapt.  nonnihil  brevius  perstrinxerat,  novo 
consilio,  et  in  pecuUari  libro  ampliorem  ejus  trac- 
tationem  postea  suscepisse  dicatur,  et  quidem  par- 
tim  in  catechumenorum  gratiam,  ut  hi  eo  majorem 
de  baptisnii  pretio  aestimationem  conciperent,  quem 
intelligerent    tam    laboriosis    poenitentiae   operibus 
comparandum  esse  ?  Quidni  ergo  in  his  se  eo   ar- 
dentiori  deinceps  studio  exercerent,  ut  tam  largiter 
propositum   baptismi  praemiam,  ejusqae  gratiami 


1295 


hD  6ENDINA  TBRTULLUNI  OPBRA 


12% 


eo  certius  consequerentur,   eoque  tulius  deinceps 
conservarent  ? 

XII.  Denique  vero  praeclarum  de  hoc  libro  judi- 
cium  audiendum  est,  quod  ipse  Bealus  Rhenanus, 
vir  magni  judicii,  in  praemisso  ad  eumdem  argu- 
menlo  tulit,  nempe  «  Commentarium  hunc  esse 
ejusmodi,  ut  theologi  eum  debeant  ad  unguem  edis- 
cere ;  nam  egregium,  a  pergit,  <  monumentum  est 
antiquitaiis  ;  tam  sancte  1 9419  docet,  tam  pie 
suadet,  tam  instanter  urgct  rem  ccclesiasticse  dis- 


A  ciplinae  summopero  n«  ccssariam ,  exomologesin, 
hoc  est,  actum,  et  ministerium  poenitentiae.  »  Certe 
autem  et  passim  ex  Tertiilliano  veteris  Ecclesise 
Iraditiones  et  disciplinam  addiscimus  ,  ita  etiam 
hic,  insigni  l!^IO  contra  novatores  nostros  nti- 
litate,  modum  a^',udae  poenitentiae,  prout  ea  primis 
mox  saecuUs  ct  utique  ex  apostolica  institutione, 
agi  consueverat,  pulchre  solideque  docemur.  Sed 
jam  potius  ad  rem  ipsam  pergamus. 


LIBER  DE  POENITENTIA. 


Caput.  I.  Poenitentiam  de  malis  tantum,  non  de  d 
bonis  operibus,  esse  oportere. 

II.  Yeram  poenitentiam  esse  quae  de  malis ,  seu 
offensis  Dsi,  est. 

UL  De  omnibus  peccatis,  scu  extemis^  seu  mere 
iniemis,  poenitentiaro  agendam  esse. 

IV.  Adhortatur  ad  poenitcntiam  amplcctendam, 
tam  necessariam  delinquentibus,  quam  utilem. 

y.  Poenitentiam  novis  peccatis  non  obliterandam, 
neque  animo  solum,  sed  ipso  quoque  opere  perfi- 
ciendam  esse. 

VI.  Non  propterea  catechumeuis  non  opus  esse 
poenitentia ,  quod  per  baptismum  ipsum  peccata 
deniqne  delenda  siot. 

VII.  Po8t  baptismum  lapsis  rursus  pcenitentiam  ^ 
agendam  esse.  C 

yUI.  Toties  poenitentiam  agendam,  quoties  quis 
peccaverit,  exemplis  S.  Scripturae  confirmatur. 

XI.  Quid  sit  Bxoroologesis,  et  quae  prsecipua  ejus- 
dem  opera. 

X.  Confessionem  peccatorum  publicam  non  eru- 
bescendam,  nec  differendam  esse. 

XI.  Neqae  corporis  incommodis  nos  ab  agenda 
poenitentia  absterreri  oportere. 

XII.  Adhortatio  ad  poenitentiam  propositis  exem- 
plis  confirmatur. 

Notir  ad  Caput  primutn, 

Posniientiam.  Poenitenlia  S.  Isid.,  ep.  Hispal.,  jj 
lib.  IV.  Orig,,  c.  19. «  appellaU  fuit  qusisipunientia^ 
eoquod  ipse  homo  in  se  punm^poenitendo,  quod  male 
admisit.  »  Idem  ferme  ait  auctor  lib.  De  vera  et 
falsa  poenit.  (olim  S.  Augustino  adscripti),  c.  19, 
inquiens :  «  Posnitere  idem  est  ac  posnam  tenere^  ut 
nempe  homo  semper  puniat  in  se  ulciscendo,  quod 
commisit  peccando.  c  Graecis  dicitur  {icTavota  tnu- 
tatio  mentis,  seu  prioris  sententice,  a  (JL6Tavoerv,quod 
est  post  intelligere  seu  post  factum  sapere.  IIoc 
eodem  sensu  dicitur  quoque  (xeTayvt&vtc  ftcT^ota 
et  [lETajAXeta. 

Hoc  genus  hominum,  Gentiles,  eorumque  prseci- 
poe  philosophos  hic  taxat. 


Retro  fuimus.  Nam  Tertullianus,  gentilibus  pa- 
rentibus  ortus,  atque  in  gentilismo  educatus,  non- 
nisi  jam  sat  grandis  natu  ad  Christiana  sacra  se 
contulit,  ut  in  Vitas  ejus  Epitome^  lib.  de  Prce- 
script.  praemissa,  suomet  testimonio,  ex  Apolog.  c. 
18,  deprompto,  indicavimus. 

Dei  lumine.  Fide  nimirum,  quae  supematurale 
lumen  animaeest. 

Natura  tenuSfi.  e.,  secundum  rationis  naturalis 
ductum  duntaxat,  seu  quousque  se  extendit  ipsom 
lumen  inicllectui  nostro  innatum. 

Sententice  prtom.  Generalis  haec  dcfinitio  esl,  ex 
philosophia  morali  petita,  Itaque  poenitentiam  esse 
ait  motumf  alteraHonem^  vel  affectum  quemdam 
animi,  cum  molestia  quadam  co^junctum,  ortnmque 
ex  sententiaSj  seu  opinionis  prioris,  ex  qua  quidpiam 
actum  est^  aversatione.  Cum  enim  quis  jam  inlel- 
ligit,  se  antea  rainus  recte  egisse ,  itaque  etiam 
detrimentum  aliquod  vel  incommodum  incarrisse, 
in  animo  deinceps  quidam  motus  exsurgit,  ex 
sensu  iilius  ^molestim,  scu  offensas  ortus.  Itaqne 
senteniiam  suam  priorem  jam  mutat,  et  retraetat, 
concepta  in  eamdem  displicentia,  et  odio  quodam, 
in  quo  veram  rationem  poenitentiae  poaitam  esse 
philosophi  illi  arbitrantur.  Atque  sic  poenitere  (qui- 
dam  apud  A.  Gell.,  lib.  xvii  Noct.  Att.  c.  1,  aiunt) 
c  tum  dicere  solemus,  cum  quae  ipsi  fecimus,  ant 
quae  de  nostra  voluntate  nostroque  consilio  facta 
sunt,  ea  nobis  post  incipiunt  displicere,  senten- 
tiamque  in  iis  nostram  demutamus.  » 

Ralionej  seu  vera  notUme^  ac  definitume. 

Auctore.  Supple,  recte  cognoscendo.  Et  quomodo 
cognoscerent,  qai  adeo  excaecato  intelleciu  erant, 
ut  Divinitatem  in  sideribus,  hominibus,  bratis,  et 
vilissimis  quibuslibet  creaturis,  reponerent  ? 

Ordinauit.  Omnia  enim  baec  fccit  secundum  con- 
silia  infinitae  suae. 

Extraneis,  i.  e.,  extra  veri  Dei  cognitionem 
positis,  ac  ab  eadem  alienis. 

Procellam.  De  florida  hac  allegoria  jam  io  Diss. 
Interc.  diximus. 

Deversentur.  Hoc  quoque  verbo  atitur  in  lib. 


4297 


APPENDIX  V.  -  D.  (XmBINIANI  TTOJLB  ADNOT. 


1298 


adv.  Valentin,,  c.  30,  ubi  :  <  Qui  deversatus  in  ||     Dote.  Paradisam  cs&teraque    dona   temporalia, 
mundo,  »   etc.  At  alii  codices,  et  utique  meliaa,      Adamo  collata,  iatelligit. 


diversentur  habent.  Cselcrum  utnimlibet  a  Tertol- 
liano  dictum  credamus,  semper  hsec  dictio  per 
conversentur  magis  Latine  exponetur. 

Expedire.  Pro  refellere,  aut  extra  dubium  collo- 
care. 

In  ingratiam,  seu  ingratum,  molestum,  aut  inju- 
cundum  accidit.  Ingratia  ergo  (obsoleta  vox)  hic 
sumitur  pro  displicentia  de  facto  alterius.  Hac  quo- 
que  voce  mox,  cap.  2,  utitur.  Caeterum  gemiaus  huic 
locus  est,  I.  II,  adv.  Marc^  cap.  24,  ubi  iia  :  c  Non 
enim  si  hominem  ex  recordatione  plurimum  delicti, 
interdum  et  ex  alicujus  boni  operis  ingratia  poe- 
nitet,  idco  et  Deum  proinde.  » 


Maturavissety  i.  e.  se  maiure^  seu  iempestive,  ae 
congruo  tempore  recepisset  Deus,  Iiiter  maturare  et 
properare,8e\iaccelerareitLidressey\dei\}T,  quod  istud 
meram  celeritatem,  illud  vero  celeritatem  cum  con» 
silio  significet.  Itaque  nulla  celeritali  mora,  at  ma- 
turationi  admixta  est.  Sic  etiam  nocet  quandoque 
celeritas,  nunquam  maturatio'^  unde  ilia  Au- 
gusti  Gaesaris  Grseca  vox  erat  :  SnETAE  BPA- 
AEQS,  FBSTiNA  LENTB.  Nimirum  maturare  velut  ez 
duobus,  alias  inter  se  adversis,  coalescere  putabat, 
industrias  celeritate^  et  diHgentia^  tarditate,  qxm 
utraque  si  rite  attt;mperata  fuerit,  maturum  esse 
negotium  dicimus,  jamque  tempestive  fieri.  Sic  etiam 


Irrogatur,  Pro  adhibetur,  vel  impenditur^  aut  tm-  B  fructus  nimium  celeres,   naturaque    velut  prope- 


ponitur^  infertur^eic,  ut  Plautus  in  Captiv.  : 

IHs  diem  dicam,  et  irrogabo  malitiam. 

Et  pro  domo  sua  Cicero  :  Vetant  XII  Tahulce, 
leges  privatis  hominibusirrogari,  Sed  etTacitus,  I.iv 
AnnaL  c.  10,  de  Druso  ait,  exhausto  veneno  suspi- 
cioncm  auxisse,  «c  tanquam  sibimet  irrogaret  mortem, 
quam  palri  struxerat.  »  Rursus  Cic.  pro  Rabirio, 
mulclce  irrogationem  dixit.  Alii  irrogare  pro  erogare 
accipiunt,  cujus  idem  ferme  cum  priori  sensus  est. 
De  voce  erogandi  jam  in  1.  de  Prasscr,  c.  2,  not.  In 
actUf  sed  alio  sensu  diximus.  Sed  haec  grammati- 
corum  sunlo. 

Contra,  omnino  accenlu  notandum,  ut  significet 
e  contrarioi  vcl  ex  adverso. 

Notee  ad  Caput  IL 

Rationis,  Quippe  res  Dei  ratio,  et  divino  munere 
nobis  data,  ut  supra  Noster  dixit. 

Merita^  i.  e.  momenta;  quo  sensu  jurisperiti 
merita  causas  dicere  solent.  Potest  etiam  pro  uti- 
litate  I9II  hicaccipi,  aut  pro  beneficio. 

Exponerent.  Seu  velut  ad  statcram  ponderarent. 

Tenerent.  Non  parantes  sibi  maleriam,  toties  et 
tamdiu  poenitendi. 

Saluti.  a  Quse  secundum  Deum  tristitia  est,  pceni- 
TEMTiAX  in  SALUTEM  stabilcm  operatur.  II  Cor.  vii, 
10. 

Auspicata.  Etiam  alibi  hoc  verbo  auspicor  pas- 
sive  utitur  Noster,  ut  in  1.  de  Pat.  c.  6.  ait :  a  Pa- 
lam  cum  sit,  impatientiam  cum  malitia,  aut  mali- 


rante  protrusos,  prcecoces  dicimus,  raro  sapidos, 
atque  durantes  :  qui  vero  lentioribus,  quam  par 
esset,  incrementis  crtscunt,  rarius  maturescuntt 
sed  plerumque  cruda  manent,  nec  uaoi  aut  eaiii 
apti  suut. 

Propterea  vero  non  nego,  maturare  aliquando 
pro  properare  ac  celeriter  agere,  accipi.  Adduci  hic 
meretur  elegans  illa  sententia,  quam  S.  Gypr.  in 
Epist.  ad  Donatum  habet :  t  Accipe,  quod  sentitur, 
antequam  discitur,  nec  per  moras  temporum  longa 
agnitione  colligitnr,  sed  compendio  gratise  matu* 
rantis  bauritur.  i 

Dedicavit.  De  hoc  verbo  vide  1.  de  Bapt.  c.  19, 
not.  Dedicata.  Plerumque  autem  Noster  hoc  verbo 
m  utitur,  cum  novam  quamdam  rcm  significare  vulty 
ut  in  Apol.  c.  12,  ait  :  t  In  paiibulo  primum  cor- 
pus  Dei  vestri  dedicatur;  n  eiinl.  de  Anim.  c.  19, 
dc  infante  recens  nato  :  c  Omnes,  inquitf  simui  de- 
dicans  sensus,  et  luce  visum  et  sono  audiium,  i  etc. 
Item  m  \.  de  Resurr.  carn.  c.  11,  A  Deo  univer" 
sitatem  (mundum  hunc)  dedicatam  dicit.  Yidetur 
crgo  in  his  et  similibus  pro  initiare  accipi;quo 
sensu  ait,  Deum  in  semetipso  pamitentiam,  nobia 
velul  in  exemplum,  dedicasse. 

Cseterum  pmnitere  de  Deo,  ut  alia  ejusmodi  affe- 
ctuum  humanorum  propria  dvAptti9coicac0u>c  dicitur  : 
c  In  hominibus  (ait  sanctus  August.  lib.  u,  ad 
Simplic.  q.  2)  opus  poenitendi  est,  cnm  reperitur 
voluntas  mutanda;  sed  in  homine  cum  dolore  animi 


tiam  ab  unpatientia  auspicatam.  »  Et  in  lib.  de  Cor.  Dest;  reprehendit  enim  in  se,  quod  temere  fecit. 


mil.  c.  1  :  c  Ibidem  gravissimas  penulas  posuit, 
relevari  auspicatus.  »  Auspicari  est  autem  propne 
aves  spicere  (sic  enim  veteres  dicebant  pro  aspicere)^ 
cum  ex  earumdem  volatu,  cantu,  aut  pastu  auspi^ 
cabantur,  seu  auspicia  rapiebant,  nihil  enim  nisi 
consuUis  avibus  aggredi  solebant,  tum  demum  aus- 
picato  ac  feliciter,  bonisque  auspiciis  et  avibus  se 
negotium  suum  incoepissc  rati. 

Invenitur  quoque  apud  veteres  activum  auspico, 
ut  apud  Plautum  in  Persa  :  c  Ego  auspicavi  hunc 
diem;  >  et  in  Calonem  de  Consul.  suo  :  <  Postquam 
auspicavi,  et  exercitum,  •  etc.  Sed  utiquc  nimius 
sum  in  his  tricis  grammaticis. 


Auferamus  ergo  ista,  pergit,  quse  de  humana  infir* 
milate,  atque  ignorantia  veniuct,  et  remaneat 
solum  velley  ut  non  ita  sit  aliquid,  quemadmodum 
erat;  sic  potest  intimari  menti  nostrae,  qua  regula 
intelligalur,  quod  posniteat  Dbum.  Cum  enim  posni" 
tere  dicitur,  vult  non  esse  aliquid,  sicut  fecerat,  ut 
esset;  sed  tamen  id,  cum  esset,  ita  esse  debebat, 
et  cum  iia  esse  jam  non  sinitur,  jam  non  debet  ita 
esse,  perpetuo  quodam  et  tranquillo  aequitatis  judi- 
cio,  quos  Deus  cuncta  mutabilia  incommutabiu  vo- 
LUNTATB  disponit.  »  Et  rursus  in  Psal.  cxxxi, 
Q  Cum  mutat  opera  sua  per  incommutabile  consi- 
ium  suum,  t^W  propter  ipsam  uon  consiliip 


1299 


AD  GWmk  TBRTnLLIANI  OFERA 


1300 


■4 

sed  cpens  matationem  posnitere  dicitur.  »  Similia  a  nente  S.  Joanne  :   Parate   mam    DonUmf  etc. 
invenies  apud  eumd.  in  lib.  lxxxiii   QQ,  q.  52  et     Mare.  i,  3. 


apud  auctorem  lib.  de  Essentia  Divinit,  inler  opera 
S.  Aug. 

Irarutn.  Enimvero  irascitur  Deus  quoque  :  mini- 
me  vero  sicut  homo.  c  Ira  hominis  (rursus  ait 
S.  Aug.  lib.  II,  ad  SimpLy  q.  cit.)  turbulenia  est : 
ira  vero  Dei,  illo  in  tbakquillitate  jugiter  manente, 
in  creaturam  subditam  exercet  admirabili  sequitate 
vindiclam...  De  ira  homiois  detraho  turbulentum 
motum,  ut  remaneat  vindictse  vigor,  atque  ita  ul^ 
cunque  assurgo  in  notiliam  illius,  quse  appeliatur 
IRA  DBi.  »  Vin*  etiam  adjungam  ea,  quse  lib.  i,  contn 
Advers,  legis  et  proph.  cap.  20,  habet  :  t  Quando 
Deus  poenitet,  non  mutatur,  et  mutat;  sicut  quando 
irascitur,  non  mutatur,  et  vindicat.  » 

Im^gini  suce,  i.  e.  homini  ad  imaginem  suam 
creato,  Gren.  i,  v.  26  sqq.  Recole,  si  lubet,  ea  quae 
c.  6  de  Bapt.  not.  Ad  imag.  Dei^  1159  sat  co- 
piose  diximus. 

Congregavit,  Ut  Exod.  vi,  v.  7  :  «  Deus  dixit :  As- 
sumam  vos  mihi  in  populum,  et  ero  vester  Deus,  » 
etc.  Sic  et  plurimia  in  locis  alibi. 

Hortatus  est,  His  pleoi  sunt  sacrse  Historise 
libri,  praesertim  vero  Liber  Exodi  et  Judicum  ejus- 
modi  exemplis  scatent. 

Prophetando.  Dalivum  esse  ait  Rhenanus,  idem- 
que  esse  ac  ad  prophetandum. 

Emisit.  Emittere  vel  simpliciter  mittere  Nostro 
significat,  vel  cum  majori  emphasi  ex  se  mittere, 
ut  nomine  suOy  Dei  nempe,  prophetarent. 

Illuminaturus.  Hoc  in  die  Pentecostes  per  linguas 
illas  igneas  impletum  fuit,  Petro  mox  ad  concionem, 
Act.  II,  17  et  18,  in  haec  verba  disserente  :  Hoc  est 
quod  prasdictum  est  per  prophetam  Joel :  Et  erit  in 
novissimis  diebus  [dicit  Dominus),  effundam  de  Spir 
ritu  meo  super  omnem  camem^et  prophetabunt  filii 
vestrif  et  filias  vestra^,  etc.  Hoc  ipsum,  quod  ante 
prsedictum  fuit  Isa.  xxxxiv,  3,  ubi  Deus  :  Effundam 
Spiritum  meum  super  semen  tuum,  etc.  Gaeterum 
universo  orbi  illuminare^  ex  Grseca  phrasi  deprom- 
ptum  videtur,  qua  in  Gantico  Zacharise,  Luc.  i,  79, 
habetur  :  'Eiri^avai  Totc  Iv  0x6x11  xai  oxia  Oavdbou  xaOY)- 
l&ivoic,  i.  e.  iLLUMiNARE  (lumeu  afferre)  his  qui  in 
tenebris  et  umbra  mortis  sedent. 


Appropinquabit,  Sic  enim  Matth.  iii,  2,  Joannes 
ad  populum  in  deserto  :  Pcsnitentiam  agite  :  appro^ 
pinquavit  enim  regnum  coslorum. 

Error  vetus.  Peceatum  originale. 

Ignorantia.  Peccaia  per  ignorantiam  {vincibilem 
nimirum  ac  culpabilem)  commissa. 

Verrens.  Ac  quasi  scopis  (his  enim  proprie  verri- 
mus)  expurgans;  ut  Matth.  xu,  24,  didtur  :  Invenit 
eam  scopis  mundatam. 

Radens.  Raduntur  eae  maculae,  aut  alia,  quae  non- 
nihil  profundius  iusedere;  hinc  et  barbam  radere 
dicimus,  etc. 

Patet.  An  eumdem  in  baptismOf  plenius  autem  per 
m  subsequcntem  Manuum  impositionem,  recipiendum, 

Libens.  Nihil  jam  io  hoc  suo  hospitio  indecorum, 
quin  vero  omnia  munda,  seque  digna  inveniens. 

Causa,  Finalis  nimirum. 

Ha^c  opera.  Opera  hic  sumitur  pro  labore,  ut  in  lib. 
de  Pat.  c.  16,  idem  Noster  :  «  Haec  patientiae  ratio, 
l!tl3  hsec  discipliaa,  hsec  opera  coelestis»  et 
vera,  i  etc.El  in  iib.  de  Resurr.  cam.  c.  15  :  «  Ne- 
gent  operarum  societatem,  ut  merito  possint  etiam 
mercedem  negare.  > 

Homini  pro/icit,  i.  c.  ad  profectum  ejus  condacit, 
at  in  l.  de  Bapt,  cap.  7. 

Ratio  ejus.  Posnitentia  videlicet. 

Discimus,  Hoc  enim  ignorato  veram  poenitentiae 
rationem  ignorari  necesse  est.  Vid.  supra  cap.  1, 
Q  ubi  :  <  Igitur  ignorantes  quique  Deum,  »  etc. 

Injiciatur.  Pceaitentiam  eliam  ad  opera  bona 
violcnter,  ac  conira  naturam  suam,  detorqnendo, 
deinceps  per  illam  impedienda. 

Et,  pro  etiam. 

Viderit.  Formula  loquendi  passim  Nostro  fre- 
quens;  ut  Apol.  cap.  16,  ait  :  c  Yiderit  habiios, 
dum  materiae  qualitas  eademsit;  viderit  forma,  diun 
idipsum  Dei  corpus  sit,  »  etc,  et  in  1.  de  PaL 
cap.  16  :  «  Yiderint  suam  sui.  i  L,  de  Spect,  c.  15: 
c  Yiderit  principalis  lilulus  idololatria,  »  etc.  Ila- 
que  hac  phrasi  plerumque  utimur,  cum  altenim  io 
quoddam  discrimen  adductum,  de  eodem  cayendo 
prsemonemus,  ut  rei  suae  curam  habeat.  Sic  Gic.  ia 
Bmto  ait  :  c  De  hoc  tu  videris;  t  i.  e.  hujus  rei 


Intinciionemy  seu  baptismum  poenitenUx^  quem  B  curam  tibi  relinquo,  ne,  si  quid  secus  acciderit, 

]«l^V  •  ••  m  ^^  ••       •        •  -  V9*      FVl  -•  •  A       _1  1  l_  ^^  •         A%_ 


prasdicabat  Joannes  in  remissionem  peccatorum. 
Marc.  1,  V.  4. 

Destinatam.  Nimirum  Gen.  xu,  3,  ubi  Deus  ad 
Abraham  :  In  te  benediceniur  universae  cognationes 
terras,  Et  Isa.  xli,  8  :  Semen  Abrahas^  amici  meiy 
in  quo  apprehendi  te  ab  extremis  terrce,..,  et  dixi 
tibi :  Servus  meus  es  tu,  ego  elegi  te,  et  non  abjeci 
te,  etc.  Et  sic  ssepissime  alibi. 

Subsignationemy  i.  e.  subscriptionem,  quse  instar 
conditionis  illi  promissioui  annexa  fuit,  ut  et  popu- 
lus  Israel  ad  pactum  illud  servandum  pariter  se- 
obligaret. 

Componeret,  pro  disponeret^  aut  adaptaret,  mo- 


mihi  imputes.  EtTerentiusin  Adelph.  :  «  Ego  isthoe 
videro;  »  quasi  diceret  :  c  Isthoc  mihi  curs 
erit.  » 

In  ingratiam.  Yide  cap.  1,  not.  Ihgratia.  Quid  si 
vero  sententiam  sic  explicem  :  c  Yiderit  perversa 
opinio  hominum,  aliis  utique  ingrata?  etc.  Yel  si 
ii,  quibus  benefecimus,  displicere  nobis,  ac  ingrati 
seu  exosi  esse  incipiunt.  » 

Posnitentiam  cogit.  Sensus  esse  videtur :  c  Si  etiam 
ad  nialefacta  poenilentiam,  velut  reluctantem,  ac 
contra  naturam  suam,  cogit,  adigit,  ac  detorquet,  > 

Captatio  ejus.  Gratice  captatio  est  appetiius  alieos 
gratiae  et  benevolentiae  sibi  conciliandae,  ut  alteri 


1301  APPENDIX  V.  -  D.  CORBBSIANI  TflOBMl  ADNOT.  1302 

placeamus,  eique  grati,  id  est,  accepti  simus.  Raro  J|  omDia,  ut  Stoici  putabant,  parta  esse,  sed  id  solum, 


eoim  reperitur,  qui,  cum  alleri  beneficium  faciat, 
aut  non  placere  cupiat,  aut  non  aliquod  speret, 
captetque  emolumentum,  ad  se  rediturum.  Ila  no- 
strum  ubilibet  nimiumque  amantes  sumus. 

Mortalis,  i.  e.  temporalis,  et  aliquando  desitura» 
tam  gratia  nempe,  quam  ingratia, 

Compendii.  Seu  quasstus  et  lucri ;  ut  optimi  Au- 
thores  passim  habent. 

Debitorenit  Mercedis  nimirum. 

Maluniy  PcBnoR  ulique. 

Remunerator,  i.  e.  retrihutor. 

Sanciat,  pro  statuat;  estaulem  sancire,  aliquid, 
quod  impune  yiolari  nequit,  constituere. 

Pra^standam  esse.  Supremum  jus  ejus,  per  pec- 
cata  laesum,  satisfactione  reparando. 

Privatum.  Latinius  privatum  delet,  tanquam  in- 
signi  alias  loco  obscuritatem  afferens  :  at  ego  citra 
offendiculum  retineri  posse  exislimo,  et  privatum 
hic  tanquam  proprium  intelligo,  ut  Nosler  in  1.  de 
Spect.  c.  10,  explicatius  dicit  :  quas  priyala  et  pro- 
pria  sunt  scence,  etc.  Et  Cic.  1.  iii  de  Finib.  ait : 
«  Yerbis  lamen  in  dicendo  qnasi  privatis  uluntur, 
ac  suis.  » 

Officium.  Quod  autem  malitiae  officium  esse  po- 
test,  nisi  in  iis,  de  quibusin  1. 1  de  Offic.  sub  init.  ait 
Tullius  :  «i  Sunt  nonnullse  disciplinae,  quse  proposi- 
tis  bonorum  et  malorum  finibus  officium  omne  per- 
turbant.  <  Secutus  autem  hic  Noster  potius  vidctur 
elyroon  nominis,  de  quo  S.  Ambr.  \.  \  de  Off. 
cap.  8,  ail :  Officium  ab  efficiendo  dictum  putamus, 
quasi  officium,  etc. ,  quo  sensu  etiam  malitiae  suum 
of/icium  est,  sed  improprie,  et  nonnisi  secundum 
nomen  dictum,  re  vacuum.  Quamquam  potius,  ut 
mox  sequentia  suadent,  sic  intelligendum  putcm  : 
<  Proprium  erga  malitiam  officium  (ut  scilicel  de 
male  poeniteamus)  etiam  impendit  bonitati,  seu  bo» 
nis  operibus,  ac  bencficiis  alteri  impensis.  > 

Negligatur.  Vide  dicta  cap.  i,  ad  fln. 

Notce  ad  caput  III. 

Spiritus.  Anima^  seu  ejus  intellectus. 

1914  Respectus.  Yelut  radiis  a  Deo,  omnis  Lu- 
cis  fonte,  in  eum  emissis. 

Prascepta,  scilicet  cognoscenda. 

Deputandum,  Inter  peccata  referendum. 

Homo  sit.  Tanquam  ex  corpore  et  anima  con- 
stans. 

Duo  unum  efficiunt.  Sic  enim  anima  conjuncta 
corpon  unum  efticit  hominem. 

Materiarum.  Scu  partium  componentium,  qu» 
totius  velut  materia  sunt. 

Det  res.  Ut  supra,  cap.  i,  dixit :  Res  Det  ratio. 

Expressa.  Formavit  enim  Deus  hominem  (id  esl 
corpus  ejus)  de  limo  terrce.  Gen,  ii,  vers.  7. 

Ad  flatum  ejus.  Et  inspiravit  in  faciem  ejus  spir 
raculum  vitasy  et  factus  est  homo  in  animam  viven- 
tem.  Ibid. 

Offendit.  Non  ideo  Tertullianus  voluit  peccaia 


ex  hoc,  quod  alia  camalia  sint,  alia  spiritualia^ 
seu  alia  corpore  perpeirentur,  in  anima  et  ejos 
voluntate  sola  subsistant,  non  inde  majorem  peccati 
unius  prae  altero  gravitatem  dimetiendam  esse. 

Injudicium.  Ignis  videlicet  seterni ;  namque  judir 
cium  hic  opponit  vitas,  seternae  nimirum.  Vide 
quae  diximus  in  1.  de  Bapt.  cap.  10.  not.  Injudi- 
cium. 

Eo.  Pro  eapropter. 

Impendere.  Itaque  ad  poenitentiam  quoque  cor- 
pus  concurrat  necesse  est,  per  senaibiles  nimirum 
ac  externos  actus  et  afflictiones  corporales  :  anima 
vero  per  internum  dolorera,  etc. 

Amborum  est.  Ut  enim  actiones  dicuntur  esse 
B  suppositorum,  sic  nec  corpus  peccat  solum,  neque 
anima  sola,  sed  Homo,  qui  compositus  est  ex  cor- 
pore  et  anima,  in  unum  suppositum,  seu  personam^ 
exsurgens ;  huic  enim  actiones,  tam  bonae,  quam 
malae,  imputantur. 

Agitur.  Scilicet  opere  quodam  extemo  ac  sensi- 
bili. 

Cogitatur.  Mereque  intra  mentem  retinetur. 

Contingi  habet.  Contingi  hic  non  sumitur  pro 
solo  sensQ  tactus^  sed  aliorum  quoque  sensuum 
fwroeiMione.  Gaeterum  contingi  habet,  pro  contingt 
potoil,  Hellenismus  est ;  solent  enim  Grseci  dicera 
ex.  6r.  O^elc  i^^^rv  ^lx*^  Nullus  dicere  potest. 

Neque  tenetur,   Nullo    videlicet    seosu    attin- 
p  giiur. 
V     Voluntatis  delicta.  Here  intema  scilicet. 

Mediocritas.  Quae  velut  in  confiniis  posita,  ultc- 
rius  penetrare,  ipsumque  rei  meditullium  attingere 
nequit.  Haec  igitur  humana  mediocritas  est,  ut  solos 
actus  externos  (et  ne  hos  quidem  semper,  satisque 
tulo)  perspiciat,  internos  vero  neque  inspicere  va- 
leat. 

Par  non  est.  Elenim  ipse  quoque  c  Prsetor  noa 
judicat  de  internis.  » 

Sub  Deo.  Nullo  videlicet  Dei  respectu  habito. 

Vnde^  i.  e.  per  quod,  et  quomodocunque  de- 
mum. 

Decernat  in  judicium.  Decernit  enim  prius  tnju- 
dicium  ire,  anlequam  in  ipso  judicio  decernat,  fe- 
H  ratque  scntcntiam.  Aut  fortasse  judicium  hic  pro 
"  ipsa  damnationct  et  poena  ignis  aeterni,  accipit,  ut 
supra  exemplum  occurrit;  aut  denique  cum  eo 
congruit,  quod  cap.  seq.  inilio  habetur  :  t  Poenam 
per  judicium  destinavit.  > 

Origo  est.  Alias  enim  nostmm  esse  censeri,  ao- 
bisquc  imputari  nequit. 

Cum  ergo.  Subandi  voluntas. 

Liberatur.  Potest  hoc  intelligi  de  volantate,  qasB 
a  culpa  liberatur^  seu  absolvitur :  vei  de  ipsa  culpaf 
qua  liberatur,  id  est,  tollitur.  Sic  etiam  liberare 
promissa  dicimur,  quando  eorum  obligationem  tolli* 
mus,  ac  evacuamus,  eadem  implendo. 

Intercipit.  Quo  minus  sciUcet  in  opus  ipsum 
exire,  ct  coasummari  queat;  perpetrat  enim,  at 


1303 


AD  GBNDINA  TBRTULUAm  OPBRA 


1304 


Festus  ait,  qui  opus  ipsum  peragit,  ac  perfieil.  •  restituetur  omne  bumanum  genus  ad  expuDgendum, 

**       -•  «  ^^  •       ^^         J  I  •  J*      •*  -     -  -    i-n»  ri  ^^  I      •  •      .  •  •  ^         .  _    _  1»  n  — .     '» 


Potissimam  aatem  de  malis  didtur;  quamquam 
etiam  de  bonis  nonnunquam  dictum  inYeoiamus. 

Suum  fuerat.  Quantum  erat  in  ipsa  voluntate  effi- 
caciter  aliquid  volente,  jam  periicit.  Atque  hinc, 
ut  theologi  nostri  communiter  dicunt,  actus  exter- 
nus  intemo  novam  peccati  speciem  non  superinduit, 
sed  II9I5  prior  ille  hujns  merum  complementum 
est. 

Adjectionem  legis,  Namque  prsecepto  6  Decalogi, 
quo  prohibentur  adulteria^  etc,  eiiam  novum  adje- 
cit,  quo  etiam  interna  voluntas,  licet  opere  com- 
pleta  non  fuerit,  culpse  subjicitur. 

Cominus,  Seu  actu  ipso. 


quod  in  isto  sevo  boni  vel  mali  meruit.  » 

Sed  de  reliquis  cjusdem  Libris  pariier  videamus. 
Sic  ergo  in  1.  de  Pat.  c.  14,  habet :  <  Omnem  pa- 
tientise  speciem  adversus  omnem  diaboli  vim  ex- 
pnnxit.  x>  Et  in  l.  de  Cor.  mil.  c.  1  :  «  Expunge- 
bantur  in  castris  milites  laureati ;  »  cum  enim  per 
numeros  suo  ordine  transirent,  donalivam  acce- 
pturi,  eo  accepto,  singuloram  nomina  vel  pancto 
notabantur,  vel  penitus  expungebantur,  velat  in 
quibus  illa  largitio  jam  absoluta  ac  completa  esset. 
In  1.  de  ExhorU  ad  Mart.  c.  6  :  t  Quot  a  latronibas 
ferro,  ab  hostibus  etiam  cruce,  exstincti  sant,  torU 
prius,  quin  et  omni  contumelia  expuncli  ?  »  i.  e. 
omni  contumelia  in  illis  velut  consummata.  Et  in 


Contaminasset.  Omnis  qui  viderit  mulierem  ad  ^^      ^  ... 

concupiscendum  eam.  jam  inaxhatus  est  eam  in  B*'  "  ^!''  ^^^^'  ^'  ^^  \'  Suum  popuium  m  temporc 
corde  su,o^  ait  Ghristus,  Matthcei  v,  28, 


expeditionis  angusto,  aliquo  solatio  tacilse  compen- 
sationis  expunxit^  »  seu  implevit.  Sic  in  1.  de  Orat. 
cap.  1,  Evangelium  expunctorem  totius  retro  vett^ 
statis  appellat,  in  quo  scilicet  per  Ghristum  im- 
pleta,  et  consummata  sunt  ea  omnia,  quae  in  Yet«i 
Lege  praesignificata.  Tandem  etiam  in  \.  de  IdoL 
c.  16,  ait  :  «  Si  nec  invocatu,  nec  in  sacrificio  sit 
titulus  officii  et  operae  meae  expunctio  »  (id  est, 
exhibitio,  et  officii  implelio),  «  quid  tum?  »  etc.  Ubi 
vides  omnia  hsec  loca  ferme  ad  eamdem  significa- 
tionem  redire.  Igitur  etiam  hac  phrasi  per  volunta- 
tem  fixpungit  effectum^  voluit  dicere,  quod  ipsa 
voluntas  aliquid  efficiendi  pro  ipso  facto  jam  im- 
pleto  habeatur,  ut  contextus  ipse  demonslrat.  Yide 
(etiam  de  FrcescripU  cap.  10. 

1!910.  Saturans.  Pro  explens  ac  perficient. 

Pro  facto  cedat,  i.  e.  pro  facto  habeatur. 

Nota^  ad  Caput  IV, 

Spopondtt.  Nullum  ergo  genus  peccati,  quanlum- 
cumque  gravis,  a  spe  veniae,  et  fructu  pGenitenttae 
excludil ;  quod  claro  rarsus  indicio  est,  Tertullia- 
num,  dum  hsec  scriberet,  noadum  a  Montano  cor- 
ruplum  fuisse.  Nullam  enim  hic,  ut  in  libro  de  Pu- 
dicitia^  cap.  2  (tunc  jam  apertus  Montanista) 
distinctionem  facit  inter  peccata  remissibitia  et 
irremissibilia.  «  Et  secundum  hanc  (pergit)  diffe- 
rentiam  delictorum  poenitcntiae  quoque  conditio 
discriminatur.  Alia  erit,  quie  veniam  consequi  possit, 


Administrare,  i.  e*  agere,  vel  quomodocunqae  ad 
agendum  concurrere. 

Expungit.  Hsec  vox  nonnihil  diligentius  expcn- 
denda  est,  qua  Noster  crebro  utitur,  et  quae,  nisi 
rite  intellecta  fuerit,  subinde  magnas  obscuriiates 
creare  potest.  Imprimis  autem  notandum,  creditores 
olim  nomina  suorum  debitorum  in  tabuiis  cereis 
stylo  quodam  descripsisse  ;  cum  vero  eadem  dabitr 
exsoluta  fuissent,  sicque  jus  creditoris  diiBolfltani^* 
nomina  illa  aut  punctis  configere,  aut  invafso  atylo 
dekre,  atque  sic  expungere  solitos  fuisse.  Ex  quo 
faclum  est,  ut  vox  hsec  per  metaphoram  inde  du- 
ctam,  pro  implere,  ac  perficere  usurparetur. 

Yerum  exempla  jam  ex  ipsomet  Tertulliano  no- 
stro  proferamus,  et  imprimis  illud,  quod  in  lib. 
adv.  Jud.  c  11,  habet,  cseterisque  luculentius  est  : 
a  Neque  in  dubium  deducant,  vel  negent,  quae 
scripfa  proferimus,  —  ut,  quse  post  Ghristum  futura 
prsecanebantur,  adimpleta  cognoscantur.  Neque 
enim  (pergit)  dispositio  expuncta  inveniretur^  nisi 
ille  venisset,  post  quem  habebant  expungi,  quse 
nuntiabantur,  quae  completa  esse  etiam  probaren- 
tur.  >  Sic  et  ibid.  c.  4;  habet :  «  Gircumcisionis 
camalis,  et  legis  veteris  abolitio  expuncta  (impleta 
ac  consummata)  suis  temporibus  demonstratur.  » 
Rursusque,  cap.  9  :  c  Tam  intelligitur  prophetia  re- 

nuntiata,  quam  creditur  expuncta,  »  i.  e.  impleta.       .      ,  ^  .     . 

Item  cap.  12  :  c  Non  erunt  in  alium  prophetata,  D  in  delicto  scilicet  remissibili  :  alia  quse   consequi 


quam  per  quem  expuncta  consideramus.  »  Sed  et  in 
Apologet.  adv,  gent,  aliquoties  recurrit,  ut  c.  2  : 
c  Debito  poense  nocens  expungendus  est  »  (i.  e. 
debitum  illud  ab  eo  implendum  est,  seu  sententia  in 
eum  lata  exsecutioni  mandanda)  non  c  eximendus.  » 
Et  cap.  15,  libidinem  expungi,  id  est,  expleri,  seu 
perfici,  ait.  Item  cap.  20  :  c  Unum  est  tempus  divi- 
nalioni,'  futura  praefanti  apud  homines,  si  forte 
distinguitur,  dum  expungitur,  »  etc.  Et  cap.  21,  de 
Ghristo  ait,  <  qui  jam  expunctus  est  (implevit)  in 
humilitate  conditionis  humanse.  «  Nec  non  c.  35  : 
Gur  enim  vota  el  gaudia  Gaesarum  casli,  et  sobrii,  » 
et  probi  expungunus  ?  »  Denique  cap.  48  :  <  Tunc 


nuUo  modo  possit,  in  delicto  scilicet  irreniissibili.  » 
Et  sic  porro  ad  examinandas  varias  peccatorum 
species  descendit.  Quanquam  hac  de  re  fortasse 
alibi  pluribus  agemus. 

Posnitere,  i.  e.  pasnitentiam  age ;  nam  secundam 
hanc  phrasin  Yulgatus  nostcr  intcrpres  pceniteor 
verbi  deponentis  sensu  bis  utitur ;  nimirum  Marc. 
1,  15,  ubi  Ghristus :  PtBnt/emim  (GrsecushabelfaTv- 
voerTE),  et  credite  Evangelio,  Item  Act.  iii,  19, 
ubi  S.  Petrus  ad  populum  :  PoRnitemini  ((a£t«voi{- 
oote)  et  convertimini,  ut  deleantur  peccata  vestra, 
Latiui  verbo  poenitet,  tanquam  impersonali,  rarius 
personali^  vix  unquam  ceu  deponenti  utuntur. 


1305 


APPBNDIX  V.  -  D.  GORBINIANI  THOMiB  ADNOT. 


1306 


Vivo.  Formula  Dei  saepius  ita  juranlis  per  semet- 
ipsum. 

Prcestantiam,  Hac  voce  in  malam  partem  pro 
excellentia  ulitur,  quo  sensu  uimirum  S.  Paulos 
I  Tim.  I,  5,  se  inter  peccatores  primum  dixit,  quasi 
omnes  alios  peccaiorum  suorum  gravitate  superan- 
tem. 

Agnosco.  Haec  Tertulliani,  adhuc  humiliter  de  se 
sentientis,  non  superbi  Montanistae,  ac  insolenter 
contra  Ecclesiam  ipsam  insurgcntis,  vox  fuerat. 

Fidemj  seu  /idelitatem  in  salvando.  Alque  inde 
poenitentia,  secunda  post  naufragium  tabula  dein- 
ceps  dicta  fuit.  Hunc  loc.  S.  Ambr.  vel  alius  au- 
thor  in  Ep,  ad  Virg,  lapsam  pulchre  imitatus  est, 
ita  eamdem  alloquens  :  c  Sed  tu,  quse  jam  ingressa 
es  agonem  poenitentiae,  insiste,  misera,  fortiter,  in- 
haere  tanquam  naufragus  tabulas.  »  Sec  nec  minus 
S.  Hier.  in  Epist.  8  ad  Demetriadem  itidem  de  Pos- 
niteniia  loquens  :  a  Illa  quasi  secunda  post  naufra* 
gium  miseris  tabula,  »  etc.  Atque  sic  deinceps  alii 
SS.  Patres  hanc  pbrasin  adoptarunt. 

Perlevabit.  Aliqui  C!odices  perlavabit  legunt  :  ni- 
mis  ineple;  an  enim,  qui  fluctibus  immersus  sub- 
sedit,  porro  perluendus,  aut  non  poiius  prolevandus, 
et  extrahendus  est? 

Protelabit.  Protelare  est  aliquid  protelOy  seu  con^ 
tinuo  tractu,  promovere  aut  propellere,  ut  nempe 
boves,  eidem  jugo»  astricti,  pari  et  sequali  impulsu 
procedere  solent.  Unde  etiam  lorum  illud  oblon- 
gum,  quod  eos  jugo  illigat,  protelum  appellari  olim 
consuevit.  Et  hioc  est  iUud  Catoois  de  Re  rust.  : 
t  Protelo  trini  boves  aratrum  unum  ducent.  »  Haud 
dubium  autem  est,  hanc  vocem  Grsecae  originis  esse, 
et  quidcm,  ut  Donatus  vult,  a  icpb  et  IXtlv,  quod 
est  ante  et  trahere^  deductam.  Alii  vero  a  t^Xc  seu 
Tnk6»ty  quod  est  hngCj  derivant,  eo  quod  protclo 
longior  qusedam  tractio  fiat.  Varise  insuper  vocis 
illius  sunl  translationes,  de  quibus,  si  otium,  vi- 
deodi  sijjj^t  grammatici. 

Inopitiato!.  Tabula  enim  a  naufrago  frustra 
quaeritur,  nisi  jamjam  desperantibus  subito  se 
offerat. 

Animorum,  i.  e.  voluniatum.  An  enim  id  famuli 
obsequium  quis  aestimabit,  quod  ab  heri  sui  volun- 
tate  discordat? 

Per  hoc,  i.  e.  propterea.  Alii  codices  pro  hoc^  seu 
pro  tanta  argumenti  amplitudine,  habent. 

Angustiis.  Ingenii  videlicet,  aut  temporis,  vel 
quomodolibet  prsefinitse  descriptionis. 

Bonum  est,  Nobisque  utile. 

Auscultare.  Pro  obedire  hic  accipit.  Sed  fnistra 
l!lil7  lectorem  hic  moneo. 

Utilitas  servientis.  Postponenda  ergo  utilitas  prs^ 
cepto.  Quamquam  etiam  istud  ipsum  infioitae  uti- 
litatis  ac  mercedis  multo  magis  plenum  sit,  obedisse 
DEO  prascipienti  etiam  nullo  utilitatis  intuitu. 

Revolvis.  Seu  tecum  nimis  anxie  deliberas;  ita 
enim  scnipulosi  solent. 

Prascivit.  Ouabus  his  voculis  quid  potentius,  ac 


A  ad  nos  penitus,  ut  mandata  ejas  impleamus  subi- 
gendos,  efficacius  esse  potest? 

Hortatur,  An  vero  hortari  (tam  populare  verbum) 
msgus  est,  quam  pRiECiPERB?  Et  vero  etiam;  quo- 
niam  qui  praecipit,  pro  imperio  suo  facit,  qui  hortor 
tur,  etiam  cum  prsecipit,  simul  benignus  est,  ur- 
gens  quidem,  simul  aulem  infirmitali  nostrse  illud 
ipsum  imperium  accommodans,  unaque  ostendens» 
se  in  eo  ipso,  quod  prcecepit,  nos,  ut  adimpleatur, 
adjuvare  paratum  esse. 

Salutem.  Istud  vero  omnioo  divinum  soliusque 
Dei  CLEMENTiiE  proprium  esse  potest. 

Vivo  dicens.  lufinita  sunt  apud  prophetas  pneci- 
pue  ejusmodi  loca. 

Dejeratione,  ?ro  jurejurando. 
B     Asseveratione,  i,  e.  promissione^  ant  fortasse  me- 
lius  pro  consecutione. 

Nota^  ad  Caput  V. 

Resignari.  Postquam  nimirum  poenitentia  illa.  a 
Deo  per  gratiam  suam  ratihabita,  et  obsignata  fue- 
rat,  nunquam  per  nova  peccata  sigillum  iUud,  ez- 
pellendo  rursus  illam  gratiam,  denuo  solvi  debere. 

Prastextum.  Prmtextum  ncutro  genere  etiam  dicit 
iu  I.  de  Cultu  fem.  cap.  9,  ubi  ad  easdem  :  c  Ne 
totis  habenis  licentiam  usurpetis  prastexto  neoessi* 
Utis,  »  etc.  E(  in  1.  adv.  Valent.y  c.  9,  ait :  «  Sub 
prxtexto  dilectionii  in  patrem,  »  etc. 

Segregaris,  i.  e.  ab  ea  recedis,  scilicet  ad  cogni- 
tionem  Dei. 
t     Adglutinaris.  Eo  pertinacior  factus,  quo  minus 
ignorant. 

Timere.  Timor  enim  Domini  sicut  est  initium  sa- 
piBNTL£  (PsaL  cx,  10),  sic  poenitentia^  quoque. 
Ita  enim  de  hac  concil.  Trid.  sess.  6  de  Justif.,  c. 
6,  ait :  c  Disponuntur  ad  poenitentiam,  dam  peccor 
tores  se  esse  intelligentes^  a  justitias  divinas  timore, 
quo  utiliter  concutiuntur ,  ad  considerandam  Dei 
misericordiam  convertuntur,  »  etc.  Et  in  sess.  14| 
c.  4,  rursus  :  c  Attritionem,  ex  poenamm  metu  con- 
ceptum  esse  Spiritus  s.  impulsum^  quo  poenitens 
adjutus,  viam  sibi  ad  justiliam  parat.  » 

Contumacia.  Gontumaciam  hic  vocat,  perseveran- 

tiam  in  malo,  qua  sensim  obrigescit  cor,  Deique 

^  timorcm  penitus  eliminat.  Nam  (ut  Eccli.  xxvn , 

W  4,  dicitur),  Si  non  in  timore  Domini  tenueris  te 

instanter,  cito  subvertelur  domus  tua;  utinam  eque 

faciiiier  dtoque  ex  miserrimis  his  ruinis  restaa- 

•  randa. 

Ignorari  non  licet.  Nihil  sane  elegantius  hanc  in 
rem,  quam  Tertulliani  nostri  de  Testimonio  animm 
libellum,  sensuum  mole  sane  ponderosum,  leges. 

Dei  dono.  Denuo  illud,  quod  supra  cap.  4,  dixerat, 
respicit :  Res  Dei  ratio. 

jEmulo  ejus,  Infelicem  nimisque  impadentem 
simiam  Dei  voluit  dicere.  Qualiter  autem  insidiator 
hic  generis  humani  jam  olim  Dei  mysteria  semulari 
nisus  fuerit,  1.  de  Pra^cr.  cap.  40,  leges. 

Regressu.  Sea  relapiu  in  antiqoa  peccata. 


1307 


AD  6BN01NA  TBRTULUANI  OPBRA 


1308 


.  Velut   xaV   l^oxV    sic  diclus  diabolus,  ut  A  in  auditorum  gradu  iuter  catechumenos    constir 
aecos  IIovYjpo?.  Sic  eliam  in  lib.  de  PaU,  c.  ii,      tuli,  de  quibus  paulo  inferius. 


Malus 
apud  Grsecos  Ilovifipo 
ait :  <  Lseta  atque  difTusa  est  operatio  Mali ;  »  ubi 
significari  diabolum,  contexlus  suadet;  et  ibid.,  c. 
14,  rursus  de  eodem  :  «  Dissecabatur  Malus^  quem 
Job...  magna  sequanimitate  distringeret.  n  Et  sic 
alibi  quoque.  Non  minus  in  Oralione  Dominica,  ubi 
Matth.  VI,  13,  Ghristus  ipse  nos  inter  alia  orare 
docuit :  sed  libera  nos  a  malo,  Grsecus  textus  habet 

SXK^  ^uaat   ^(Jia^     imh    tou   irovvipou,  qua    VOCe  pleri- 

que  tam  Latini  lum  GrsBci  Palres  diabolum  intel- 
ligunt. 

Periculosum  est.  Tanquam   vix  sine  legcntium 
1!91S  offensa  et  scandalo  proferendum. 

jEdificationem.  Opposita  haec  est  scandalo;  quod 
enim  istud  deslruit,  illa  reparat. 

Judicato.  Idem  videtur  ac  in  judicio,  quod  non- 
nisi  prsemissa  seria  deliberatione,  et  re  in  utram 
que  partem  perpensa,  fieri  oportet. 

Posnitentiam.  Qua  ipsum  poenitentiae  anteactae 
jam  poenilet. 

Actu.  Exteriori  nimirum,  ut  supra  cap.  3,  not., 
Agitur. 

FidCy  i.  e.  illseso,  retentoque  Dei  metu,  et  /i(fe- 
litate^  ac  sine  horum  pra^judicio. 

Salvo  metu.  Amara  irrisio  I 

Patrocinium  est,  Pertexit  hucnsque  sarcasmum 
illum. 

Bypocritarum.  'Tir^xpioic  est  alias  simulatio  hi- 
strionis ,  aliense   personse  geslus  imitantis ;   unde 


Catuli.  Catulus  proprie  est  canis  minor  seu  ca- 
mcu/a ;  quamquam  de  omnibus  brutis  (solis  aulem 
viviparis),  cuni  adhuc  letiera  sunt,  recte  diclum  in- 
veniam. 

Perfectis,  i.  e.  visu  nondum  perfecto,  sicut  nirai- 
rum  in  proverbio  est :  Ganis  feslinans  caecos  pa- 
rit  catulos.  » 

Reptant.  Hellenismus  aulcm  esl,  ut  ex  Gr.  a^uU 
?p7co'jai,  incerta,  seu  in  incertum  (nullibi  certa  et 
firma  vestigia  figentes)  reptant.  Tale  est  etiam  illud 
in  1.  de  Pat.,  c.  1  :  «  Qui  caeca  (pro  caeci)  vi- 
vunt.  » 

Quidem.  Aut  suhintelligendum  se,  aut  omnino 
ft  hic  intersercndum. 

Includere,  i.  e.  concludere^  ac  quasi  communirt. 
Sic  enim  canes  catulos  suos  intra  cubilia  sua  con- 
tincre  student,  ne  tcmere  dilapsi,  caecitate  sua  io 
aliquod  offendiculum  incurrant,  inde  Isedeadi. 

Desiderandi.  Eo  quod  malis  suis  desideriis  finem 
propedicm  facturi  sint,  iisdem  in  baptismo  renun- 
tialuri,  ac  ex  vctcri  in  novum  transformaadi  ho- 
minem. 

Senescere.  Apposita  ac  elegans  ad  pasnitenttam 
similitudo. 

Adulantur,  i.  e.  pomorum  venustati,  quam  ex 
parte  adhuc  reiinuere,  adutantur,  in  cadem  sihi 
complacendo.  Yide  1.  de  Bapt,  cap.  3,  not.  Aut  gra- 
tiay  1147,  et  cap.  9,  Aquo!  gratia^  1171. 


ejusmodi     histrio    &i7oxpi<ric     quoqne    dicitur.     At  G      (ntinctionis,  i,  e.  Baptismi,  ut  alias  passim. 


phrasi  S.  Scripturae  ille  est,  qui  moribus  suis  pro- 
bitatem  prae  se  fert,  inlus  auiem  et  in  cute,  ut 
aiunt,  nequam  est,  simulator  improbus ;  de  cu- 
jnsmodi  hominibus  Poeta  : 

Qui  Curios  simulant  ,  et  Bacchanalia  vivunt. 
Tales  maxime  erant,  conlra  quos  Ghristus  Matth.  viiy 
16,  nos  praemonuit :  Attendite  a  falsis  prophetis^ 
qui  veniunt  ad  vos  in  vestimentis  ovium,  intrinsecus 
autem  sunt  lupi  rapaces;  de  quibus  plura  Evan- 
gelistae. 

NotoB  ad  Caput  VI. 

Mediocritas,  i.  e.  mediocre  nostrum  ingenium^  ut 
modeste  de  se  sentientes  dicere  solent  Vide  etiam 
supra  cap.  3. 

Ut  omnis.  Junius  omnis  hic  pro  omneis,  ut  ve- 
teres  pro  omnes  solebant  dicere,  accipiendum  vult. 
Yerum  qui  omnis  ad  to  salutis  referendum  existi- 
mant ,  alio  se  Tertulliani  loco  (lib.  de  Virgin.  ve- 
land.  cap.  8)  tuentur  :  c  Omne  totum  est,  et  et  in- 
tegrum  nulla  sui  parte  defectum.  » 

Novitiolis.  Catechumenos  hic  inlelligit,  reccns  ad 
primum  gradum  admissos,  adeoque  in  fide  adhuc 
imbedlles. 

Istis  imminet,  seu  ad  eosdem  destinalum  est,  at- 
que  directum. 

Aures  rigare.  Floridior  metaphora  de  iis,  qui  ad 
andiendum  Dei  verbam  in  Ecclesiam  admissi  eranl 


Medium  tempus.  Seu  intermedium,  nempe  inter 
conversionem  suam,  ct  ipsum  bapiismnm,  dum  sd- 
licet  adhuc  inier  catechumenos  agunt. 

Commeatum.  Gastrensis  vox,  veniam  miliiibus  da^ 
tam,  1!919  qua  valetudinis,  aut  aliorum  negotio- 
rum  causa,  aliquamdiu  a  castris  abesse  ipsis  licet, 
significans.  Aliquando  etiam  ipsnm  illud  spatium 
temporis,  quo  miles,  aliquorsum  profectus,  a  caslris 
abest,  denotat  :  imo  et  pro  ipsa  annona,  in  viati' 
cum  data,  nonnunquam  accipitur.  Exempla  apod 
Nostrum  complura  exstant;  ut  Apol.,  c.  32  :  c  Yim 
maximam    universo   orbi    imminentem...    Romam 
imperii  commeatu  {spatio  temporis,  quod  Deus,  velot 
summus  imperator,  eidem  concessunis  est)  scimns 
fl  rctardari.  »  Eodem  sensu  in  1.  adv.  Prax.,  e.  i, 
sumilur  :  c  Sed  et  denuo  eradicabitur  in  isto  eom- 
meatu,  »  etc.  Sic  in  Apol.y  cap.  46,  c  commeatum 
deliberandi  saepe  frustratum  >  dicit.  Et  in  l.  de  Fu- 
ga  in  persec.,  c.  9,  <  lucrari  nos  vult  commeatum.  ■ 
Rursusque  in  lib.  ii,  adv*  Marc.,  c.  10,  ait :  c  Gom- 
meatum   operationibus  ejus  admetiendo,  rationem 
bonitatis  suae  egil.  »  Denique  in  lib.  de  An.  c  30 : 
c  Quia  nec  pariasset  (par  fuisset,  et  ex  aequo  con- 
gruens)  commeatus  hic  vitae  milliario,  tempori  lon' 
ge  scilicet  brevior.   >  Gaeterum  post  commeatum 
subintellige  ma^u  vel  ;)0^tU5;  et  fortasse  haec  to* 
cola  excidit  ex  hac  comparatione,  aut  pcr  eHipsin 
Graecis  frequentem,  abest. 


1309 


APPENDIX  V.  —  D.  GORBINIANI  THOILE  ADNOT. 


1310 


Quam  p(enttentum,  Delenda  videtur  hsec  parli-  ||  lendis)  in  cute  punctis  milites  scripti,  ct  matriculis 


cula  quam,  quae  fors  oscitantis  libi^arii  fuit. 

Sustinere.  Pro  exspectare  positum  videlur  ul  1. 
adv.  Jud.f  c.  6  de  Chrisli  futuro  adventu  ait  :  «  Si 
necdum  venit ,  sustinendus  (exspectandus)  cst, 
dummodo  (usque  dum)  manifestus  sit  adventus 
ejus.  » 

Manum  emittere.  Facile  hoc  exemplum  (hic  etiam 
porro  continualum)  occurrere  poterat  Terlulliano , 
quippe  aniea  causidicoy  et  in  rebus  forensibus  gna- 
viter  exercitato. 

Addicere.  Pro  dare,  Proprium  rursus  foro  voca- 
bulum  esty  ut  Samuel  Pitiscus  in  suo  Lexico  ad 
illam  solemnem  juris  praetorii  formulam  do,  dico^ 
addicoy  quamdam    ex    veteribus    legem  recitat ; 


inserti,  jurare  solent.  »  Et  Aetius,  Grsecus  quidam 
medicus,  apud  Lipsium  de  Militia  Rom,  1.  i.  dial.  9, 
ita  loquitur :  ZTiY{iaTa  xoXouai  x^  Im  tou  npooci^TCou, 
i)  dtXXou  Ttvbc  [lipouc  tou  oJ>p.aToc,  l^nYpa^^uva,  oTa 
Tujv  aTpaTEuo(i.ivci>v  Iv  Toi^  x^p^^*  H^  6^^  •  Stigmata 
vocant,  quas  in  facie,  aut  alia  corporis  parte,  ins- 
cribuntur,  qualia  sunt  militum  in  manibus.  His 
ergo  notis  milites,  quamdiu  ipsis  militandum  erat, 
suorum  officiorum  continuo  admonebantur,  et  eo- 
rumdem  transgressoribus  gravissimse  utique  poenae 
metuendae  erant. 

Inituris  aquam,  seu  bapHzandis.  Tunc  temporis 
autem  baptismus  communiter  ficbat  per  immersio- 
nem,  ut  late  dogmatici  nostri.  Igitur  aqua  tunc  non 


Quicumque  magistratus  in  ea  colonia  juredicun-  B  (^unda^  sed  plane  ineunda  fuerat. 


do  praeerit,  ejus  magistralus  de  ea  re  jurisdiclio, 
judicisque  datio,  addictio  esto.  v  Alias  autem  addi- 
cere  proprie  venditoris  est. 

Instituit.  Pro  constituit. 

Compensatione.  Sane  autem  per  poenitentiam  jus 
divinum ,  pcccato  laesum ,  reparatur ,  injuriaque 
eidem  illata  compensalur,  in  quanluai  nempe  actus 
poenitenliae  ipsam  Christi  pro  nobis  satisfactionem, 
ejusdemque  merita  sibi  iatime  conjuncla  habet. 
Sane  multi  deinceps  ex  Scholasticis  fuere,  neque 
hodie  desunt,  docenles,  rationem  formalem,  ut  vo- 
cant,  pasnitentias  in  compensatione  praedictae  inju* 
rias  consistere. 

Ne  adulter.  Per  ellipsin  utiquesubaudiendum  sit* 

Yeritatem.  Geu  inferius  magis  examinan<Iam. 

Absolvimur,  ironica  haec  loculio  est;  quasi  vero 
ipsa  absolutio  verae  poenitentiae,  aut  jam  actae,  aut 
agendae,  demonstraiio  esset. 

Pendente,  i.  e.  adhuc  suspensa. 

Prospicitur,  Tanquam  adhuc  imminens. 

Mutatus  est.  In  statum  jam  alium  translatus.  Hoc 
sensu  idem*  Noster  in  lib.  de  Resurr.  cam.  c.  57, 
ait  :  c  Oro  tc,  si  famulum  tuum  libertate  mutave- 
ris,  »  etc. 

Sibi  imputat.  Tanquam  horum  se  amplius  reum 
agnoscens,  el  eapropter  poenitentiam  acturus.  Quid 
autem  in  furaci  hoc,  fugitivoque  hominum  genere 
olim  frequentius? 

Emissus.  Milites  confectis  legitimis  (certomm 
nempe  annorum)  stipendiis^  e  castris  mittebantur^ 
seu  e  miiitia  dimittebantur,  juramento  suo  militari 
deinceps  soluti ;  quae  missio  honesta  :  alia  vero, 
ob  morbum,  aliudve  corporis  vitium  facta,  causan 
ria  appellabatur,  honestas  aequiparata. 

Pro  notiSy  id  cst  delictis  mihtaribus^  quibus  male 
notatus  erat.  Si  mavis,  notas  hic  accipieS;  pro  iis 
puncturis,  scu  stigmatibust  quibus  tirones,  militiae 
recens  adscripti,  signabautur,  ut,  si  qua  fugissent, 
ex  iis  agnosci,  atque  sub  signa  sua,  ac  vexilla  re« 
trahi  possent,  ex  militiae  legibus  supplicio  militari 
subjiciendi. 

De  notis  his  ita  Yegetius,  1.  ii,  c.  5  habet :  a  Vi- 
ctaris  5!tliO  (duraturis,  neque  jam  amplius  de- 


Salvum,  Securum^  ac  certum. 

Asperginem.  Aliqui  asparginem  malunt.  Plura  de 
hac  voce  diximus  in  I.  de  Baptis.  c.  5.  Gaeterum 
videtur  TeriuIIianus  alludcre  ad  baptismum, 
olim  etiam  per  aspersionem,  maxime  clinids  seu 
grabatariisy  collatum  :  qua  de  re  rursus  videndi 
dogmaiici,  de  materia  proxima  Baptismi  agentes. 
Potcst  autem  et  sic  intelligi  :  <  Vel  asperginero 
unam  duntaxat  (aquam  scilicet  stillatim  aspersam), 
ne  dicam  integram  copiam  aquae,  «  etc. 

Commodabit.  Pro  impertietur;  non  enim  in  fo- 

rensi  sensu,  quo  quis  rem  suam  alteri  ad  tempus 

commodatf  porro  reddendam,  sed  prout  significat, 

commodum  alteri  seu  utilem  operam  pra^tare,  hic 

C  usurpatur. 

Furto.  Pro  furtive  ac  clanculum. 

Circumduci.  Seu  fallaciii  atque  astutiis  obtegi 
quo  sensu  etiam  aliquis  ab  altero  circumscribi  aut 
circumveniri  dicitur  :  «  Omnis  enim  (ut  in  1.  de 
BapHs.  c.  18  ait  (petitio  et  dedpere,  et  decipi  po- 
test.  » 

Deus  lumen  est.  Elegans  sane  sententia ! 

Symbolum  mortiSf  i.  e.  baptismum,  a  Ghristo  ina- 
titutum  in  signum  rememorativum  mortis  suas  et 
sepulturas,  imo  et  resurrectionis,  ut  et  nos  in  Adam 
mortui,  Christo  consepulti  per  baptismum^  a  morte 
peccati  in  vitam  oaATi^  resuscitaremur.  Yide  1.  de 
Bapt.  c.  11,  n.  Sine  resurrect,  ejus^  et  c.  16,  n. 
^  Glori/icaretur, 

B  Permittit,  Recte  Junius  legit  promiUit;  quamvis 
etiam  permittit^  quod  in  meo  codice  est,  tolerari 
posse  cxistimem. 

Excidunt,  A  gratia  nimirum,  in  baptismo  ob- 
tenta ;  quando  etiam  ab  obtinenda  multos,  morte 
non  raro  praeventos,  et  frustratos  fuisse  novimus. 
Vide  l.  de  Bapt,  c.  18,  n.  UtiHorest. 

Aggressi  i.  e.  infidelem,  ac  inconstantem^  ideo- 
que  nec  seriam,  nec  sinceram  poenitentiam  agen- 
tes. 

Ruituram,  Talis  nimirum  «  similis  erit  viro  stulto, 
qui  aedifical  domum  suam  super  arenam,  »  etc. 
Matth.  c.  VII9 16. 

Auditorum,  Gertus  hic  catechumenorum  grados 


1311 


AD  GBNUINA  TBRTOLLIANl  OMIRA 


1312 


cst,  de  quo  supra  et  alibi  fortasse  plaribus.  Quan-  m     Repromitteret.  Simpliciter  pro  promitteret ,  ut 
quam  hic  simplicitcr  pro  catechumenis  vocem  hanc     noster  similia  composita  passim. 


accipiendam  putem,  quam  toties  eodem  sensu  re- 

petit^ 

Eo.  Seu  eade  catisa,  vel  propterea. 

Simul.  Pro  quamprimum, 

Simul  inspexeris.  Seu  mox  ac  proprius,  penitius- 
que  eum  cognoveris. 

Incubas.  Porroque,  velut  ex  nimium  tenaci  ha- 
bilu  et  consuetudine,  incumbis.  Yide  1.  de  Bapt.  c. 
H,  n.  Resurrectionem. 

IgnaruSy  i.  e.  cum  adhuc  Deum  non  cognovisscs. 

Separat.  Pamelius,  tesle  Janio,  ex  tribus  mss. 
legit  a  perfecto  Dei  verbo.  Quodnam  vero  islud  ? 


Prmstaturus.  Recte  omnino  pro  prassHturuSy  cam 
prasstare  pro  implere,  aut  perficere  accipitur. 

ffotas  ad  Caput  VIU 

Audientibus.  Saiis  significal  Author,  quse  hacteoos 
prsemisit,  speclare  pceoitentiam ,  ante  baptismum 
ab  audientibusy  seu  a  catechumenisy  agendam.  Jam 
vero  ad  eam  poeniteniiae  spccicm  conyertitur,  qu» 
relapsis  post  baptismum  amplecicnda  superest  ceo 
jam,  ut  supra  diximus,  secunda  post  naufragium  /a- 
bula. 

Nihil  jam.  Yel  nihil  jam  spectat  ad  eos,  qui 
post  baplismum  nullius  jam  amplius  rei  poeDitentit 


Annon  autem  praestat  lectionem  mei  codicis  reUne-     ^^^^^  ^^^  ^„g^ii  ^^^^ .  ^^^  ^^  ^  ^^^^,^5  refcrcnduai 
re,  satis  commode  sic  exponendam  :  Quid  le  a  ser-  O  ^^^^  ^^^^  actualis,  proindeque  pcenitentim  inca- 


vo  Dei^  per  baptismum  jam  perfectOy  separat,  scu 
distinguit^  ac  discriminat  ?  Nec  autem  catechume- 
nus  prae  baptizato  eximium  quidpiam  habet,  quasi 
ilie  sine pcenitentia  tiBf§%  de  pcccatis  suis  propriis 
mox  in  baptismam  irruere  posset  :  enimvero  huic 
sallem  praevia  attritione  opus  est,  ad  eumdem  fru- 
ctuose  suscipiendum. 

Fide,  i.  e.  fideli  ac  vera  poenitentia,  non  ut  c. 
praec,  11.  Hypocritarum. 

Loti  sumus.  Inteme  nimirum  :  qnse  tamen  non 
semper  est  ablutio  perfecta^  sed  plerumque  inchoata 
duntaxat.  Poenitentia  enim  illa  ex  metu  profecta, 
quam  dicimus  attritionem^  ex  se  non  justifical  ante 


paces. 

RetractanteSf  id  est,  tractantes  :  ut  jam  pigeat 
toiies  annotasse. 

Demonstrare,  i.  e.  velut  designare,  quasi  ad  porro 
peccandum  invitatis. 

£0.  Pro  eousque,  aut  propterea. 

Jam  nunc  pateat.  Spatium  suhintellige  {temporis 
nimirum)  aut  janua,  similcvc  aliquid* 

Evadendi  habebit.  Prseclusa  scilicet  evadendi  via. 

Non  habebit.  Ipse  uimirum  offendendi  finem  sibi 
non  faciens. 

Hactenus.  Hactenus,  seu  eousque.  Aut  forte  Chri- 
stiani  cxspectabimus,  ut  ipsi  gentiles  nobis  Deum 


bapiismum  actu  susccptum,  sed  sola  contritio  per-  gsuum  Terminum  (vah!  neque  sine  impictate  nomi- 


fecta  ex  amore  Dei  super  omnia.  Attamen  in  tam 
diutuma,  quse  olima  catechumenis  baptismo  prse* 
mittenda  erat,  poeoitentia  vix  fieri  poterat  ut  non, 
aliquando  in  contriiionem  pcrfectam  velut  per  gra- 
dus  quosdam  transiret,  adco  at  aliquis  peccatis 
deletis  jam  interne  justificatus  esset,  antequam 
ipsum  baptismum  actu  susciperet.  Yideri  hic  pos- 
sunt  ea  quse  conc.  Trid.  supra  dt.  sess.  6  de 
Justif.  c.  6,  dilucide  exponit. 

Integer.  Sincerus  et  perfectus,  quem  primam, 
id  cst^  initialem  ac  inchoatamf  ut  mox  antea  dixi- 
mus,  intinctionem,  seu  baptismum  vocat. 

Quoad.  Pro  mox  ac  ut  supra. 

SenseriSy  seu  cognoveris. 

Ab  aquiSj  i.  e.  post  baptismumy  seu  postquam  ab 
aquis  rursus  egressi  fuimus. 

Induimus.  Hic  namque  baptismi  necessarius  ac, 
ut  vocamus,  ex  opere  operato  effectus  est ;  sacra- 
menta  enim,  instar  causarum  naturaliam,  in  sub- 
jecto  recte  disposito  nccessario  opcrantur. 

Obstructi,  i.  e.  undequaque  impediti. 

AUigatus.  Ad  Novam  scilicct  Legcm  Christi,  post 
c  renuntiationem  diabolo  et  omnibus  pompis  ejus  » 
a  baptizato  factam. 

Qui  enim  optat.  Antitheses  sequuntur  sane  insi- 
gnes. 

Timidiorem.  Timore  Dei  nonnihil  magis  concus- 
sam.  Yide  sopra. 


nandum !)  peccatis  nostrispraestitoant? 

Periculosis.  Fericulis  Icgunt  alii  :  planius  quideni 
id  cst,  non  vero  tanti,  ut  meum  propterea  codicem 
deserere  cogar. 

Maridicunt  Improbe  Neptunum  accusat,  quibis 
naufragium  patitur ,  ait   Publius    Mimographos. 

Memoria  periculi  honorant.  Sane  perquam  elegan- 
ter  dictum ! 

Sf^f^lB  Oneri  esse.  Emphaticam,  id  est  acciendo 
affectui  idoneum. 

Inculcare.  In\d  calcare.  Quidvero  multis  ?  incul- 
care  hic  simpliciter  pro  calcare,  seu  calcibus  per 
summum  cootemptum  insultare,  acciplo  :  et  qais 
refragabitur  ? 

Modus,  i.  e.  coercitiOy  seu  cohibitio. 

Dum  exstinguitur.  Palcherrima  antithesis. 

Mortis  opera.  Bjus  nimirum,  quse  inter  ipsat  mor- 
tes  cst  omnium  terribilissima^  mors  animae. 

Retro  suas.  Antea  suasy  id  est,  peccatoris, 

Judicaturus  est.  Ita  enim  sanctus  Paulus  I  Cor.Ti« 
3.  ait  :  Nescitis,  quoniam  angelos  judicabimus? 
Quod  de  ma/i$seu  damnatisspiritibus  communiter 
ioterprctes  inlelligunt.  «  Hi  nempc  suut  (ait  Nosier 
m\.  de  Hab.  mul,  c.  2)  quos  judicaturi  sumus  :  hi 
sunl  angeli,  quibus  in  lavacro  renuatiamus.  »  Bt 
in\.de  Fuga  in  persec.  c.  10,  ita  loquitur  :  c  Times 
hominem,  Christiane,  quem  timeri  oportet  ab  ange- 
lis  (siquidem  angelos  judicatarus  es),  qaem  timeri 


1313 


APPENDIX  V.  -  D.  GORBINUNI  THOMiE  ADNOT. 


1314 


oportet  a  doemoniis,   »  elc.  De  his  igitur  angelisl 
etiam  hlc  TertuUiaous  loquitar. 

Traditionibus.  AJii  legunt  conditionibus  :  quod 
probare  non  possum  :  Juoius  tradtictionibus,  quo 
vocabulo  noster  in  1.  de  Prcescr,^  c.  22,  ulitur.  Et 
sane  hsec  lectio  contcxlui  magis  congruere  vidctury 
proprie  enim  dicimus  de  via,  aul  recto  tramite  ali- 
quem  iraducere  in  avia,  etc. 

Sera  obstructa.  Neque  autem  vox  obstructa  ad 
seram,  sed  ad  januam  referenda  est,  ut  sensus  sit  : 
janua  per  intinctionis,  seu  baptismi  seram  obstructa 
Recte  autem  ita  dictum,  eo  quod  baptismus  reite- 
rari  neqaeai,  atque  adeo  hsec  janua  semel  bapiizato 
jam  non  amplius  pateat  ad  veniam  et  remissionem 
peccatorum,  per  quam  bis  ingrediatur. 

Frustra.  Duriuscula  hsec  locutio  :  ac  si  verop 
etiam  poenitentia  a  baptizatis  post  iteratos  relapsus 
itcrari  non  posset,  adeoque  deinceps  omnis  spes 
veniae  denuo  consequendae  praeclusa  esset.  Verom 
plus  dicere  fors  Tertuilianus  non  voluit,  quam  quo 
siepius  quis  peccavcrit^  co  difficiliorem  fieri  scriam 
poenitentiam,  ac  venia  toties  dignam.  Sane  auiem 
in  sequeniibus  mox  benignius  loquitur.  Sed  vide 
poiius  infra,  c.  9,  Pairocinia  naturce^  il69. 

Quod  acceperas.  Gravis  profecto  sententia,  alie- 
que  imprimenda  animo. 

Accommodat.  Pro  commodat,  et  concedit  usui  tuo. 

Restituas,  seu  recuperes,  aut  restaures. 

Nedum  ampliato.  Nedum  hic  exponendum  est 
multo  magis.  Scio  autem  etiam  alias  significationes 
et  quandoque  negativam  huic  voculse,  satis  aliasC 
ambiguae,  tribui.  Sed  haec  grammaticorum  sunto. 
Ampliato  autem  pro  aucto  vel  extensOy  facile  quis- 
piam  hic  sumet.  Quid  multis  igitur?  Nedum  idem 
mihi  Mc  erit  ac  ne  dicam  ampliaio. 

Quam  dare,  Quoniam  qui  restiiuit  bis  dat,  alte- 
rum  in  eamdem  conditionem,  qua  excidit,  rursus 
statuendo. 

Nan  accepisse,  Neque  enim  ab  eo,  qui  nihil  acce- 
pit,  quidquam  auferri  potuit,  ideoque  nec  ex  damno 
quodam  miseriam  sentit. 

Ueratce.  Sinistrce  nimirum;  ambiguum  enim  va- 
letudinis  nomen  esse  nemo  nescit.  Sic  etiam  in  1. 
de  Bapt.f  c  5,  ait :  c  Observabant  qui  valetudinem 
querebantur.  > 

B 

Notce  ad  Caput  VllL 

Id.  Pro  de  eo. 

Idolothyta  dicontur  cames  victimarum,  idolis 
tmmolatce,  ab  ef^ttXov  ei  duc»,  quod  est  immolOf 
seu  sacrifico.  Ex  his  ergo  immolatis  quicumque  co- 
niedisaenifpariicipessacrificii  illius,  iadeqae  polluii 
censebantur,  velut  ipsius  quoque  religionis  tam 
sacrilegse  communionem  cnm  gentilibns  habentes. 
Quapropler  in  concil.  Hierosolymit.  Actor.  xv,  etiam 
inter  alia  idolothytorum  esus  prohibebatur,  quoniam 
i9^3  tunc  sine  scandalo  fieri  vix  poterat;  hoc 
antem  sublato,  privatim  ejusmodl  cibis  vesci  nulla- 
tenos  prohibitum  fuerat;  quoniam  hi  revera  ab 


idolis  pollui  ac  impuritatibus  contaminari  nunquam 
poterant.  Atque  hsec  est  ipsa  S.  Pauli  doctrina  i 
Gor.  X,  27  et  seqq.  ita  dicenlis  :  Si  quis  vocat  vo$ 
infidelium  (ad  epulas  nimirum)  et  vultis  ire^  omne 
quod  vobis  apponitur,  manducatet  nihil  interro^ 
gantes  propter  conscientiam.  Si  quis  autem  dixe^ 
rit :  Hoc  immolatum  est  idolis,  nolite  mandu^arCf 
propter  illum  qui  indicavit  (ne  is  videlicet  puiet,  in 
idolorum  suorumgraliam  manducari)  et  propter  con' 
scientiam  :  conscientiam  autem  dico  non  tuam^  sed 
alterius,  ne  scilicet  scandalo  alteri  fias,  ejusque  con- 
scientiam  laedas. 

Dubium.  Subintelligo  td  esset^  vel  videri  possei. 
Nam  pristinis  temporibus  Apocalypsis  S,  Joannis 
nondum  ubique  in  Ecclesia  inler  libros  cauonicos, 
seu  indubilatae  fidei,  reccpta  erat ;  cum  ipse  adhuc 
ssecul.  rv  de  eadem  dubitasset  Eusebius,  1.  ui  H.  £., 
c.  33^  credens  cimi  aliis  quibusdam,  libri  hujus 
authorem  non  Joannem  evangelisiam ,  sed  aliiun 
quemdam  Joannem^  cognomento  Theologum,  fuisse. 
De  hoc  igitur  cum  non  sat  constitisset,  quis,  aut 
an  Spiritu  S.  affiatus  fuisset,  plerseque  diu  cunc- 
tabanlur  Ecclesiae,  Apocalypsin  ioter  Scripiuras  di- 
vinas  adnumerare.  Quin  vero  et  conc.  Laodicenum, 
circiter  A.  C.  372  habitum,  nondum  in  canonem 
suum  recipere  ausum  fuerat,  idque  primum  a  conc. 
Carlhag.  an  397  factum,  postea  Innocentio  I  Papa 
plenarium  demum  S.  Scripturae  canonem  propo- 
nente. 

Errando  laboraverat.  Ovicula  nimirum,  circum- 
errando  lassata. 

Relevat,  id  e.  Extenuat. 

Dissimulatio.  Yidetur  hic  pro  reticentia  poni. 

Exaggerat.  Pro  auget. 

Notce  ad  Caput  IX. 

(Jnius.  Mox  autem  antea  cap.  8,  imo  jam  cap.  5, 
nonnisi  unius  posi  baptismmn  posnitentiai  ab  Eccle- 
sia  indultse,  meminit  TertuIIianus,  ulteriorem  dis- 
tricte  excludens  :  quod  cum  hoc  loco  rursus  incul- 
cet,  nonnihil  id  accuratiuSy  pro  instituli  tamen  nostri 
modnlo,  expendendom  videtur. 

Sane  autem  nemo  existimet,  aut  TertuIIiani  don- 
taxat  iemporibusy  aut  in  solis  Ecclesiis  Afri" 
canis^  hanc  disciplinae  severitatem  viguisse.  Impri- 
mis  enim  S.  Augustinus,  magnum  illud  non  Afjri- 
canae  tantum,  sed  totius  Eeclesiae  lumen,  in  episU 
54  ad  Macedonium,  inquit :  c  Quamvis  eis  (de  his 
autem  loquitur,  qtii,  ut  paulo  ante  ait,  etiam  post 
actam  poenitentiam ,  post  altaris  reconciliationem, 
vel  similia,  vel  graviora,  commiitunt)  in  Ecdesia 
locus  humillimce  pxnitentim  non  concedatur,  Deus 
tamen  super  eos  suse  patientiae  non  obiiviscitur.  » 
Rursusque  paulo  inferius  :  «  Quamvis  caute  salu- 
briterque  provisum  sit,  ut  locus  illius  kumillimoi 
pxnitentice  sbmel  in  Ecelesia  concedatur,  ne  medi» 
cina  vilis  minns  utiUs  esset  segrotis,  quae  tanlo 
minns  eoatemptibilia  faerit»  >  etc  Igitur  nr  etiam 


1315 


AD  GENUINA  TBRTDLLIANl  OPERA 


1316 


ct  Y  saeculo,  non  in  Hipponcnsi  solum,  sed  reliquisA  est,  ejusmodi  relapsis  nonnisi   in  exita  vitse,  imo 

...        .«  .         n      1      ••        •        • r <     .-»   ^^^^    ;..  ^    i^    «i:.~..:k..«    >^f«^ ^-_i-._::-     — ^ < _-* i» 


eliam  Africae  Ecclesiis,  is  rigor  fuerat,  ut  nemo  m 
peccala  gravia  recidivus,  ad  sccundum e^como/o^mn 
publice  oimirum,  et  in  facie  Ecclesiae,  et  eo  modo, 
quem  hoc  ipso  cap.  Noster  deinceps  describit,  et 
S.  Aug.  supra  humillimam  appellavit,  agendum  ad- 
miueretur. 

Qaid  vero  Clemens  de  Ecclesia  sua  Alexandrina, 
aliisque  eidem  sobjectis?  Ita  enim  vero  is  1.  ii 
Strom.  inquit :  «  Dedit  Deus,  cum  sit  multae  mise- 
ricordiae,  iis  ctiam,  qui  fide  (post  susceptam  in  bap- 
lismo  fidem)  in  aliquod  peccatum  incidunt,  [uxi- 
votav  ^sutlpav,  pcsnitentiam  secundam,  quam,  si 
quis  tentalus  fucrit  post  vocationem ,  violentia 
quadam  adaclus,  et  callide  circumventus,  (ifav  in 


in  aliquibus  saltem  ecclesiis,  neque  tunc,  at  muU 
probabiliter    opioantur,     absolutionem     impensam 
fuisse,  Non  tamen  propterea  peccatoribus  illis,  se- 
cundo  jam  recidivis,  desperandum  fuerat,  lanqaam 
necessario  perituris ;  quoniam,  ut  ex  S.  Aug.  supra 
legimus,  patientice  ac  misericordice  Dei  relinque- 
bantur,  utique  pcr  contritionem  perfectam  adhoc, 
si  vere  ac  serio  poenituissent,  a  peccatis  suis  libe- 
randi,  porroque  salvandi.  Qiiin  vero  admodum  pro- 
babile  est,  iis,  non  tantum  in  agone,  sed  et  saois 
adhoc,  ct  valentibus,  per  privatam   absoluHonem 
sacramentalem^  pro  ratione  el  exigentia  circamstan 
tiarum,  sobventum  foisse. 
Haud  dubie  autem  hi  sat  adhuc  miserae,  neqoe 


(i.iTivoiav  apiTav67)Tov  Xdi67],  unam  adhuc,  non  pce-B  ab  aliis  invidendae,  conditionis  manebant;  quoniam 


nitondam  (posl  quam  poenitenliam,  si  rursus  pecca- 
verit,  dcincc|iS  non  amplius  poenilcre  potcrit)  acci- 
piet  posniteniiam,  >»  Ipse  etiam  Origcnes,  Glemeotis 
discipulus,  pcBnit('ntiae  post  baptisnium  secundse  lo- 
cum  non  fecit,ut  Dupinius  1  !994  in  Biblioth.  script. 
eccl.  I.  I,  p.  m.  216,  tcslatur. 

Ut  vero  etiam  dc  Occidentis  Ecclesiis  loquamur, 
sanclus  Ambrosius,  in  1.  ii  de  Posnit,  c.  10,  ita  prO'- 
fatur  :  <  Merito  reprehenduntur,  qui  saepius  agen- 
dam  poenitentiam  putant,  qui  luxurianlur  in 
Christo ;  nam  si  vere  agercnt  poenitcntiam,  iteran- 
dam  postea  non  putarcnt ;  quia  sicut  unum  bapti- 
sma,  ita  una  pceniteniia,  quae  tamen  publice  agi- 
tur.  » 


publicis  Ecclesiae  precibus,  quae  alias  super  publice 
poeniicnles  fuodcbantur,  et  maxime  S.  Eacharistis 
communione  deinceps  quoque  carituri  erant  satis' 
passuri,  nisi  co  studiosius  in  id  incubuissent,  ut 
per  internos  poenitentiae  actus,  et  extema  poeoi- 
tentiae  opera,  voluntarie,  aut  ex  judicio  sacerdotom 
suscepta,  etiamnom  io  hac  vila  satisfacerent. 

Gaeterum  illa  disciplinae  severitas  ut  non  io  qoi- 
buslibet  Ecclesiis  eadcm  fuerat,  ita  nec  aequaiiter 
perduraverat.  Et  quidem  in  Ecclesia  Orientali 
cum  absunte  saec.  iv  a  Nectario,  patriarcha  GP. 
abrogata  fuisset  confessio  et  poenitentia  publica 
peccatorum  occultorumy  idemque,  licet  serius,  ia 
Ecclesia  Occidcnt.  obtinuisset,  peccata  occulta  soli 


Itaque  certorum  graviorumque   criminum    reis,^  quoq\ieconfessionisecreta!S\xhdehBJiinr^qu9dS9gp\us, 


nonnisi  in  agone  (imo,  ut  quidam  probabiliter  exis- 
timaot,  ne  qoidem  tonc)  absolotio,  solemnis  nimi- 
rum  et  publica  (secundum  plerarumque  Ecclesiarum 
disciplinam)  impendi  consueverat. 

Neque  autem  hic  rigor,  spectata  temporum  alia- 
rumque  circumstaoliarum  rationC;  nimius,  ac  velut 
crudelitatis  speciem  prae  se  fcrens,  videri  debet ; 
namque  major  tunc  naturae  vigor,  et  ejusdcm  nimia, 
praesertim  in  gcntibus  ad  Ghristi  Ecclesiam  recens 
conversis,  depravatio,  ac  ad  certas  quasdam  deli- 
ctorum  species,  io  calidioribus  praesertim  regioni- 
bus,  propensio,  indigebat,  salutari  quodam  terrore 
ab  illis  porro  perpetrandis,  el  poenitentia  segnius 
agenda,  cohiberi,  quam  alias  ad  novos  frequentio- 


cl  post  quosUbet  relapsus,  iterari  poterat,  cum  spe 
absolutionis  privatx  rursus  consequendae. 

Tandem  vero  Poenitentice  publicas  usus  ferme  p^ 
nitus  exolevcrat,  quando  etiam  pro  publicis  et  atro- 
cioribus  delictis  in  S.  Gonfessione  nonnisi  pceni- 
tenlia  privata  et  occulta,  iia  exigente  tcmporoiB 
ratione,  dictabatur,  csetcrum  vcro  illa  Jadid  Eccle- 
siastico  censuris  canonicis,  etc,  vindicanda  relio- 
quebantur.  1995  Nimirum  cum  primitivus  ille 
fcrvor  fldelium  plurimum  jam  refriguisset,  et  laxita 
eorumdem  conscieotia  perrupisset  iUa  poblics 
poenitentiae  repagula,  neqae  jam  prisiioos  Ecclesix 
rigor,  politico,  ac  praesertim  imperantium  statni, 
ob  duritiam  cordium  adaptari  posse  videbatur,  pii 


resqoe  relapsus  noxia  tunc  futura  Ecclesiae  laxitas,  Q  providaque  Mater  Ecclesia  immorigeroram  filiorum 


et  saepias  impetrandae  ab  eadem  veniae  spes,  ani- 
mare  poioisset,  exemplis  ejusmodi  facile  apud  alios 
quoqae  perniciosa  scandala  parituris. 

Deinde  vero  eorum  poenitentia,  qui  post  hanc 
semel  actam  relapsi  erant,  non  satis  seria  et  efficax 
fuisse  ccnsebator,  ideoque  nec  secundae  poeniteotiae, 
qoibusvis  operibas  demoostraUe,  tuto  jam  amplius 
fidi  posse  ecclesiarum  praepositi  rebantur.  A6x7]9i( 
Tofvuv  pisTavoiac,  oO  [icTavoia,  Tb  noXXdbu^  a^TeiaOot 
oufjfVttpjv,  l<fl*  oTc  9cX7)(«.pLeXoupLev  noXXaxic  Opinio 
namque  poenitentix  (ait  Glem.  Alex.  rursus  ii 
Strom.)^  non  pcenitentia  est,  scepe  petere  veniamde 
iis^per  quas^aqnus  peccamus.  Ac  propterea  factiun 


suorum  saloti  saltem  lenitate,  et  praesertim  indui' 
gentiarumf  quibus  poenitenlia  illa  publica  sappleri 
ac  compensari  posset,  Ihesauro  jam  eo  Hberalins 
recluso,  succurrendum  esse  ceosebat.  Atqae  bcc 
pauca  io  tanta  materiae  hujus  amplitudine  pro  at- 
stitulo  nostrae  scriptiaoculae,  et  velut  occasione 
facia,  dixisse  sufficiat,  caeteris  apud  theologos  oos- 
stros  dogmaticos  plenius  addiscendis. 

Ex  his  autcm  manifestum  jam  est  antiquam  iHao 
Ecclcsiae,  secundam  pcenitentiam  excludentis,  se- 
verilatem  nculiquam  aut  Montanistarum^  aat  Ifo- 
vatianorum  erroribus  qaidquam  patronicii  attalissei 
hi  cnim  ipsam  Ecclesiae  poieitaUmy  dimitlendi  po 


1317 


APPENDIX  V.  -  D.  CORBINIANI  THOIW;  ADNOT. 


1318 


baptismnin  relapsornm  peccate,  aggressi,  eamqne  A  apud  profanos  scriplorcs  nonnnnqnam   alio  sensu 


pcnitiis  snbvertere  moliii  fuerant :  at  vero  hsec,  qase 
el  solvendif  el  ligandi  potestatbm,  a  Christo,  Matlh. 
xviii,  18,  et  Joan.  xx,  23,  acceperal,  utriusque 
duntaxat  usun,  taDquam  in  sao  arbitrio  posilam, 
ila  moderabatur,  ut  tunCy  et  toties,  et  eo  modo,  quo^ 
et  quando,  et  quoties  id  expedire  judicasset,  peccala 
a  poenitenlibus  rite  exposita,  pro  sua  aactoritate, 
ac  per  suos  sacerdotcs,  aul  dimitteretf  aut  retineret^ 
cteteris;  qusB  ex  ipsias  Ghristi  insiitutione  ad  hoc 
sacramenlum  requisita  erant,  iaviolate  obscrvatis. 

Quanto  in  arctOy  pro  quanto  arctius. 

Tanto  operosior  probatio  est,  i.  e.  eo  per  plura 
magisque  ardua  poeniteatise  opera  debet  demon- 
strari,  ut  fidem  facere  possit,  eam  seriam  esse&ince- 
ramque. 

Sola  conscientia,  id  cst  solo  animOf  seu  aclu  tn- 
terno . 

Proferatur.  Junius  legit  perferatur:  quod  impro- 
barc  non  possum;  malo  tamcn  vulgatam  lectionem 
relinere. 

Aliquo  etiam  actu.  fx/enon  scilicet,  2iCsensibili; 
actum  enim  hic  pro  facto  accipit,  ut  ex  cap.  3,  not. 
Agitury  coUigitur. 

Exomoloqesis.  ^EEoj&oXoYYjai;  dicitur  ab  2&>pXo- 
fiu),  quod  SS.  Scriptoribus  proprie  confiteri  sigoi- 
ficat.  Est  autem,  ut  idem  Tertullianus,  Hb.  de  Orat, 
c.  6,  definit,  petitio  venice;  quia  qui  veniam  petit, 
delictum  confitelur.  Juvat  autem  qusdam  cxempla 
proferre  :  sic  enim  Psal.  xxvii,  7,  ubi  in  Uebrseo 


sumi,  attamen  ia  S.  Scriptura  ISopLoX^-pr^aic  perpetao 
pcr  confessionem,  quse  ore  perficitur,  exprimi  solet. 
Gseterum  etiam  singulariter  pro  confessione  peccaUh 
rum  accipilur  I  Joan.  i,  9  :  ^E^  ipioXo^apiEv  to^  it\M^ 
rloLi  ^H^c^v,  X.  T.  X.  Si  confiteamur  peccata  nostra^ 
fidelis  est  et  justus^  ut  remittat  nobis  peccata  no* 
stra,  et  emundet  nos  ab  omni  iniquitate.  Item  Jac.  v, 
16,   'ESojioXaftraOs    iXXijXoi^   t^    7;apa9CT((>p.aTa    &|u»y. 

Confitemini  alterutrum  peccata  vestra,  etc.  Unde  a 
Grsecis  theologis  eliam  exomologesis  simpliciter  po- 
sita  pro  confessione  peccatomm^  imo  pro  tota  pceni" 
tentice  aciione,  prout  etiam  satisfactionis  opera  iD« 
cludit,  plerumque  sumitur,  hacque  ipsa  sigoifica- 
tione  ad  Latinos  quoque  translata,  eodemque  asu 
g  hactenus  retenta  fuit. 

Al  vero  saec.  viii  paulo  latius  etiam  ad  Litanias^ 
seu  supplicationes  publicas,  exteudi  coepit,  ul  S.  Isi- 
dorus,  Etymol.  I.  vi,  cap.  19,  circa  fin.  tesiis  est  : 
€  Inter  letanias  et  exomologesin,  inquiens,  hoc  dif- 
fert,  quod  exomologeses  pro  sola  confessione  pecca- 
torum  aguntur,  letaniae  vero  dicuntur  propler  ro- 
gandum  Dominum,  et  impelrandum  in  aliquo  mise- 
ricordiam  ejus.  Sed  nunc  jam  utrumque  vocabulum 
sub  una  significatione  habetur,  nec  distat  vulgo, 
utrum  letaniae,  an  exomologesis  dicantur.  » Interea 
vero  apud  Orientalcs  antiqua  illa  significatio  per- 
mansit,  ut  ex  cap.  2  prioris  epist.  ab  Jeremia,  pa- 
triarcha  GP.  ad  Lulheranos  an.  1574  datse,  colligi- 
tur  :  imo  et  a  Latinis  nostris  theologis  usque  hodie 


habetur  :  iJTiriN  n^urQI,  Aquila  stc  vertit :  Kou  dbcb  Q  frequentatur. 


(2a(jLaT6;  (lou  i^o[uikv^ao^i  a^TcJ) ,  Et  de  cantico 
meo  confitebor  ei;  LXX  vcro  :  Ka\  Ix  fteXiJitoT^c 
f&ou  i$o(ioXopiao(mi  a6T(J>,  quod  Yulgatus  nos- 
ter :  Et  ex  voluntate  mea  confitebor  eu  Non  dicit  in, 
sed  Exvoluntate  mea,  ut  non  sit  confessio  mere  intra 
voluntatem  retenta,  sed  exterius  quoque  manifeslata. 
Sic  Psal.  xxrx,  10,  abi  Hebr.  yyiOH  "TU^T  IBV  "]Tn 
Symmaclius  ita  reddil  :  M^  lio^okvf^aizai  ao(  x6vic, 
^  (iKa^tXet  T^v  ak/fiturt  aou ;  Numquid  COnfitebitur 
tibipulvis,autannuntiabitveritatemtuam?Sigm&caX 
ergo  hic  confessionemfqvLte  annuntiatio  qusedam  est, 
iu  actu  extemo  posita,  ac  per  melaphoram  pulveri 
applicata.  Quam  in  rem  multa  alia  exempla  ex  Yet. 
Lcge  proferri  possent. 


Neque  vero  absque  causa  huic  vocabulo  paalo 
longius  immorati  fuimus;  cum  enim  theologi  nostri 
hac  voce  potissimum  contra  Galvinianos  uti  soleant, 
c  caute  et  prudenter,  ut  Petavius  in  Animadvers»  in 
Epiph*  ad  Uaeres.  89^  observat,  in  hujus  vocis  in- 
terpretatione  versandum  est,  ut  ei  ipso  narrationis 
contexiu,  quo  sensu  a  Patribus  usurpata  sit,  diju- 
dicare  possimus.  > 

Confessione,  i.  e.  per  confessionem ;  hsec  enim  sa- 
tisfactioni  praevia  est.  Neque  enim  per  satisfactionem 
alterius  Isesi  injuria  reparatur,  nisi  hsc  ipsa  satis- 
factio  a  corde  poenitente^  ac  ore  confitente  proces- 
serit. 

Pasnitentia  naseitur.  Loquitur  hic  de  operibus 


Ut  autem  ad  Novum  quoque  Test.  veniamus ,  D  pcenitenti»,  quse  mox  postea  accaratias  enumerat. 


Matth.  III,  6,  de  Joanne  dicitur  :  Baptixabantur  ab 
eo,  confitentes  (HopioXoYoiS(uvoi)  peccata  sua;  quae 
utique  extema  qusedam  confessio  erat,  externis 
scilicet  actibus  demonstrata;  neqae  enim  temere 
Joannes  administrabat  baptismum  suum ,  sed  iis 
duntaxat,  quorum  seria  poenitentia  ex  operibus  ex- 
temis  nosci  poierat.  Sic  ct  Act.  xix,  18,  habetur  : 
Multique  credentium  veniebant,  confidentes  (ubi  mr- 
sus  l^ofMXo^oufjievoi)  et  annuntiantes  (exterae  nimi- 
rum)  actus  suos.  Quid  autem  clarius  eo,  quo  Rom. 
IX,  10  Apostolus  ait :  Corde  creditur  adjmtitiam^ 
ORB  autem  fit  confessio  (oT6{jiaTi  ^l  h^okoftxxai)  ad 
salutem.  Quamquam  t!9MI  autem  non  nesciamy 


Prostemendi.  Qaaiuor  olim  erantPoenitentiam  or- 
dines  ac  veluti  gradus,  scilicet  Flentiumj  Audien" 
tium,  Substratorumy  et  Consistentium. 

Flbntbs  (scpooxXafovTec)  dicebantar,  qui  extra 
januam  ecclesiae,  sub  porticu,  seu  humiliori  quo- 
dam  illius  tecto,  ciliciis  indati,  cineribus  consper- 
si,  etc,  genuflexi,  vel»  pro  magnitudine  criminumi 
etiam  toto  corpore  prostrati,  amaras  inter  lacry- 
mas,  inter  singultus  et  ejulatus  nonnumquam,  ab 
in  et  egredientibus  precum  subsidia,  qaibus  apad 
episcopum  pro  sua  in  ecclesiam  receptione  inter- 
cederent,  implorabant. 

AuDiBOTBS  (db(fOtt|&tvM,  seu  auicultanies)  jam  in- 


1319 


AD  6ENUINA  TERTDLLIANI  OPERA 


1320 


tra  ecelcsiic  januam  admissi  eo  in  loco,  qui  vipihr)^  || 
seu  ferula  (quasi  pro  iis  propric,  qui  adhuc  sub 
ferula  disciplince  ecclesiasticce  erant,  deslinalus) 
appellabalur,  ei  ab  ipsa  ecclesia  per  tabulas  vel 
cancellos  quosdam  separalus  erat,  stabant,  ad  di- 
vinas  Scripturas  aliasque  lecliones  sacras  audiendas 
illuc  intromissi,  at  vero  incipiente  Uissa  catechu- 
menorum  rnrsus  expellendi,  ceu  nondum  digni,  qui 
dc  precibns  reliquorum  fidelium  participarent. 

SuBSTRATi  (Inonimoyxzi)  erant,  quibus  intra 
ipsam  ecclesiam  nsque  ad  ambonem  (locum  Epistolas 
et  Evangelio  legendo  destinatum)  locas  indulgeba- 
tur  :  ita  quidem  ut  et  preces  suas  cum  reliquis 
fidelibus  conjungerent,  et  frequentos  manuura  impo- 
sitiones  (ex  quibus,  sallem  uliimamy  sacramen* 
talem^  seu  a  peccatis  absolutoriam,  fuisse  aliqui  g 
opinantur)  gcnuflexi,  aut  in  torram  prostrati  reci- 
percul,  incipicntc  aulcm  Oblatione,  quam  nos  Offer- 
torium  vocamus,  ab  ecclesia  exire  compellerenlur.. 
%1t^7  Atque  bic  Ordo  substratorum  a  Patribus 
Latinis  ssepc  absolute  ct  simpliciter  pcenitentia,  et 
5M^5^rfl^tipsi  posnitentes  dicebantur;  quoniam  priores 
duse  classcs,  nonnisi  velut  disppsitiones  ad'  ipsam 
poenitentiam  habebantur;  in  tcrtia  vero  hac  ipsa 
satisfactio  per  laboriosa  poeniieniiae  opera,  jejunia, 
vigilias,  aliaque  carncm  excruciantia,  non  jam 
sponte,  et  proprio  aibitrio,  scd  ex  ipsius  Bcclesiae, 
tanquam  illa  suis  dcliclis  commcnsurantis,  ordina- 
tione  suscipicnda,  peragcbalur,  ut  in  pulcherrima 
illa  S.  Paciani  Parcenesi  ad  posnitentiam,  et  apud 
Juenin.  in  tr.  de  Poenit.  cap.  4,  art.  3,  aliosque  videre  fi 

est. 

CoNSisTBNTBS  (ouve9t(J>tsc)  dcniquc  vocabantur, 
quibus  inter  ambonem  et  sanctuarium  consistenti- 
bus,  cum  cseteris  fidelibas  ipsi  etiam  sacrificio  in- 
teresse  licebat,  solum  a  sacrae  mensse,  seu  Eucha- 
ristiae,  participatione,  ad  probandam  eorum  con- 
stantiam,  seclusis. 

Atque  hos  demum  ordines  cam  emensi  fuissent 
pocnitentes,  publicam  et  solemnem  a  delictis  abso- 
lutionem^  qaae  denique  sacramentalis  faerat,  ab 
episcopo,  aat  hajus  jassu  a  presbytero  dandam, 
consequebantur,  porro  sacr»  mensse  et  totius  Ec- 
clesise  communioni  restituti. 

Sicut  autem  dubium  non  est,  jam  ab  apostolorum 
temporibas  omnes  passim  Eoclesias  magna  severi-  B 
tate  usas  fnisse,  ut  nonnisi  eos,  quos  vere  et  ex 
animo  poenitentes  esse  diutius  comprobassent,  rc- 
eiperent,  ita  modam,  sea  ordinem  recipiendi,  nec 
semper,  nec  ubilibet,  eumdem  observatum  fuisse 
constat.  Gerte  autem  TertuUianus  noster,  in  recen- 
sendis  suorum  temporum  traditionibus,  et  discipli- 
nse,  praesertim  Africse  Ecclesiarum,  jam  tunc  prse 
cseteris  rigidaram,  observantiis,  alias  tam  sedulus, 
nullibi  tamen  4  illarum  dassium  apertam  distin- 
ctionem  facit. 

Sed  neque  in  Ecclesise  Romanae  usu  tunc  fuisse 
videntur;  namque  Eusebius  H.  E.  lib.  y,  cap.  27, 
de  NataHo  poenitente  ita  daniaxat  loquitur  :  c  Mane 


surrexit,  cilicio  ct  sacco  indalus,  cineribus  asper- 
sas,  cum  magno  moerore  et  lacrymis  ad  pedes  Ze- 
phyrini  pontificis  (is  autcm  ipsis  TertuIIiani  tempo- 
ribus,  ab  an.  497  ad  217  sederat)  se  supplicem  ab- 
jecit,  et  non  modo  ad  cleri,  sed  ad  laicorum  quoque 
genua  provolutus  est,.ita  ut  Christi  misericordis 
Ecclesia,  illum  magnopere  commiserata,  lamcntis 
una  se  dedcrct.  »  Attamen  ille  (vide  rigorcm  disci- 
plina;  illorum  temporum),  t  licet  multis  precibus 
uterelur ,  et  plagarum  vibices ,  quas  pertulerat 
(quippe  ab  angelo  per  noctem  quamdam,  dum  in 
ba?reticorum  consortio  versabatur,  tam  acriter  cas- 
tigaius  fuerat)  ostenderet,  vix  tandem  in  Ecclesia 
ad  communionem  receptus  fuit.  »  Nallas  aatera 
hic  praedictarum  classium  ordo  observatns  faisse 
legitur. 

Vide  autem,  quis  tempore  S.  Cypriani,  Tertul- 
liano  poslerioris,  pocoilcntiae  agcndx  mos  in  Eccle- 
sia  Carthagin.  vigueril.  Ita  ergo  in  tr.  d€  Lapsis 
inquit  :  «  Orare  oportet  impensius  et  rogare,  diem 
luctu  transigere,  vigiliis  noctes  ac  flctibus  ducere, 
tcmpas  omne  lacrymosis  lamentationibus  occupare, 
stratos  solo  adba^rere  cineri,  in  cilicio  volutari  et 
sordibus,  post  indumentum  Christi  perditum  nallum 
jam  velle  vestitum,  posl  diaboli  cibum  malle  jeja- 
nium,  justis  operibus  iocumbere,  quibus  peccata 
purgantur,  eleemosynis  frequenter  insistere,  >  ctc, 
ubi  rursus  nulla  classium  illarum  successio  obser- 
vatur ,  quam  utique  S.  Cyprianus  dissimalatarm 
non  fuissct,  tam  solerter  aliis  quoqne  in  locis,  eC 
ex  instituto  quidem,  depoenitentiaspublicceusu,  verbt 
faciens.  Ycrisimilius  tamen  est,  illas  poeQiteotioa 
classes  circa  ipsa  Cypriaoi  tempora,  non  in  Afriei 
quidem,  sed  Oriente  introductas  fuisse;  primQs  enim 
easdem  S.  Gregorius,  Neocaesareensis  in  Ponto  epi- 
scopus  (qui  vulgo  ob  vitse  suse  sanctitatem  et  mi- 
raculorum  a  se  patratorum  multitudinem  Thaa- 
maturgus  nuncupatus)  A,  C.  265  in  coelum  abiit,  io 
sua  Epist.  caoonica  enumerasse  reperitnr  :  si  ta- 
men  canon  ejus  ult.  ipsius  Gregorii  (de  qno  noo- 
nulli  dubitare  volunt),  19M  et  non  potius  a  Graeoo 
quodam  janiore  assutns  cst. 

Saltcm  vero  ex  S.  Basilio  M.  Cesar.  episc.  Epist. 
Canon.  ad  Amphiloch,  can.  ult.  illaro  potentise  io 
quatuor  gradus  (icpooxXauotv,  fletum,  ixp^wv*,  au» 
ditionem  et  Oir^Tcnuaty ,  substrationem ,  el  o^ 
Qxaav^^consistentiam)  divisionero  jam  ssecnlo  lY  (nam- 
que  S.  Basilius  an.  379  ad  superos  migrasse  noid- 
tur)  obtinuissc  constat.  Sed  ita  oceasio  tnlit,  ot 
rursus,  prseter  consilium  sasceptae  hujus  opelle, 
uonnihil  prolixior  essem.  Quamquam  longo  plort 
dabunt  dogmatici  nostri,  prsecipue  vero  P*  Joao. 
Morini ,  presbyteri  congreg.'  orator.  eruditissimot 
ille  CommentariusHistoricus  de  Disciplina  pamiten 
tiasy  etc,  quo  vastissimum  hoc  argamentum  vel  solos 
propc  exhausisse  videtur. 

Humilificandi.  Magis  Latine  quis  diceret  Attfiii- 
Uandu 

Conversationem.  Samitnr  hic  pro  ratione,  ac  modo 


1321 


APPBNMX  V.  -  D.  «mBmiAm  mmm  adnot. 


1322 


cum  hominibus  versandt,  atque  inter  eos  agendi,  ||trahiintar,  eomagisnutriendse,  acvelutimpinguandae 
quam  Graeci  6{jLiX(av  dicere  solent. 

Misericordice  illicem,  scilicet  quse  misericordiam 
Dei  allicere  ac  provocare  possit.  Est  autem  illex, 
illicis,  ab  illiciendOy  ut  Festus  ail,  ducta  vox.  Atque 
hoc  sensu  Nosler,  ApoL  c.  41 ,  gentiles  malorum  il' 
lices  appellat;  et  in  lib..de  Pal.  cap.  13,  didt,  quod 
patientia  Dei  clementiam  eliciat,  Dicitur  etiam  illex, 
illegis^  qui  sine  lege  vivit :  sed  hoc  non  ad  rem  no- 
stram. 

Habitu,  seu  vestimentis, 

Sacco.  Saccus  erat  pannosa  vestis,  ex  caprorum^ 
asinorum,  vel  camelorum  horridioribus  pilis  con- 
texta,  quse  in  signum  luctus  induobatur.  Est  autem 
vox  ipsa  Ilcbraicse  originis,  qua  lingua  ejnsmodi 


vestis  lugubris  'pw  dicitur.  Sic  II  Reg.  m,  31,  dixit  ||vivorum,  exaudiat  Deus? 

David  ad  Joab,  et  ad  omnem  populum  :  «  Scindile  ~* 

vcstimenta  vestra,  et  accingimini  (D^p^)  sagcis.  > 

Et  III  Reg.  XXI,  27,  Achaby  auditis  sei^onibus  Elice 

proplietce,  operuit  liVJ  ciLicio  camem  suam,  jejunch 

vitque  et  dormivit  ptra  in  sagco,  etc.  Vide  etiam  vr 

Reg.  XVI,  1,  el  II  Esdr.  ix,  1,  alibique  pluries. 

Porro  ab  Hebrseis  vox  haec  ad  Graecos,  indeque  ad 
Latinos  defluxit.  Sic  cnim  S.  Joan.  Evang.  (ulique 
Grcece  scribens)  Apoc.  vi,  12,ait  :  Sol  factus  est  ni" 
ger  tanquam  odUxo;  Tp^xi^o^,  seu,  ut  Yulgatus  nosier 
reddit,  saggus  gilicinus.  Quid  vero?  annon  in  sin- 
gnlare,  quod  eadem  vox  ad  ItaloSy  Gallos,  Hispanos^ 
Anglos,  Flandros,  Hungaros,  etc.  pcnetraverit,  el  in 
ipsam  quoque  Germaniam  eadem  vox  Hebrsea  p\2T 
se  effuderit? 


animce  sunt. 

Mugire.  Mugitus,  boum  alias  proprius,  hic  pro 
ejulatione,  maximam  doloris  vim  exprimente,  acci- 
pitur. 

1^^9  Charis,  Aliqui  aris  habent;  atqui  retinui 
charis,  seu,  ut  a  veteribus  scribi  consueverat,  caris, 
i.  e.  amicis  Dei,  piis  nimirum  fidelibus,  maxime 
Confessoribus  et  Martyribus, 

Legationes  dep,  suce  injungere.  Ut  videlicet  tan- 
quam  apud  Deum  pro  poenitenlibus  intervenirent. 
Quidni  autem  id  magis  possint  ii  qui  extra  hanc 
mortalitatem  propiores  jam  Deo  sunt,  quin  vcro 
intime  conjuncti?  Aut  cur  isti  prcces  nostras  non 
audiant  ?  cur  hornm  pro  nobis  preces  minus,  quam 


Cineri  incubare.  Cinerem  quoque,  id  e^ipulverem 
terras^  in  signum  publicum  luctus  adhibitum  fuisse, 
prope  innumera,  Yeteris  etiam  Testam.  exempla 
commonstrant,  prsesertim  ea,  quse  in  lib.  Esther 
habentur,  ut  c.  iv,  1,  est  illud  de  Mardochaeo  :  Sci" 
dit  vestimenta  sua,  et  indulus  est  p^  sacco,  ismI 
ET  ciNEBEM  spargcns  capiti.  Et  ib.  v.  3  :  Planctus 
ingens  erat  apud  JiuJUeosJejunium^  ululatus,  et  fle^ 
tus,  1SN1  pXD  SAGCO  ET  GiNERE  multis  pro  stra  to  u  ten' 
tibus,  Item  II  Esdr.  ix,  1,  ubi  :  Convenerunt  filii  Is^ 
rael  cum  jejunio  in  saccis^  nDTNI  ct  hum us  (i.  e. 
pulvis  terrae)  super  eos, 

Corpus  sordibus  obscurare,  nitorcm  ejus  obscu- 
rando. 


TimoreDominum  fionoret.JaLxn  enim  supra,  cap.7, 
dixerat  :  Timor  hominis  (salubriter  Deum  offensum 
timentis)  Dei  honor  est, 

Pronuntians  sententiam,  tanquam  in  reum  feren- 
dam. 

Pro  Dei  indignatione  fungatur,  i.  e.  Iras  et  vinr 
dictce  Dei,  eam  praeveniendo,  vices  expleat. 

Afflictione,  Afflictio  animum  afficit;  afflictio,  ut 
ail  Cic,  IV  Tusc,  est  asgritudo  cum  vexatione  cor^ 
poris, 

Non  modo  frustretur,  sed  expungat,  Frustratur, 
qui  evitat  et  declinat  :  expungit,  qui  prorsus  delet 
atque  abolet,  omni  praecluso  reditu.  Sed  quam  ele- 
gantes  sunt,  qua;  mox  sequuntur  antitheses!  Gaete- 
C  rum  de  expungendi  verbo  copiosius  supra,  cap.  3, 
nol.  Expungitp  diximus. 


QufB  peccavit,  Neque  autem  peccandi  verbum  ac-  w  sopore.  » 


Notce  ad  caput  X, 

Prcesumo  ponitur  hic  pro  existimo,  aut  suppono, 
vel  anticipato  judico.  Sic  Noster  in  Apol,,  c.  2,  ait : 
Cum  prsesumatis  de  sceleribus  nostris  ex  nominis 
confessione,  clc. 

Conscientiam,  seu  ex  manifestatione  haustam 
noliliam. 

Prodactce,  i.  e.  temere  projeclae,  aut  profusse.  Sic 
enim  in  lib.  de  An,,  c.  48,  ait :  c  Gertiora  et  evo- 
lutiora  somniari  affirmant  sub  extimis  noctibus, 
quasi  jam  emergenle  animarum   vigore,  prodncto 


cusandi  casu  jungere  Laiinis  insolens  cst.  Sic  enim 
apud  Plaut.  in  Dacchide : «  Si  unam  peccavisses  syl- 
labam,  »  etc.  Simile  est  apud  Gic.  lib.  i  de  Off,  ubi 
ait :  «  In  republica  multa  peccantur.  i  Et  in  Para^ 
doxis  :  «  Quidquid  peccatur,  in  pcrturbatione  pec- 
catur  ralionis,  »  etc. 

Tractationi  mutare,  pro  retractare,  ut  passim 
alibi. 

Pura,  i.  e.  simplicia;  sic  enim  in  lib.  de  Pal,  c. 
13,  ait  :  Contenta  simplici  pabulOy  puroque  aquas 
potu, 

Jejuniis  preces  alere,  Elcgans  translatio,  per  an- 
tithesin  ye/ttwm  adjuncta.  Et  sane,  quae  corpori  de- 

Patroi..  II. 


Reformari,  scilicet  ad  salutem,  eamdem  in  se 
restaurando. 

Nm  tu  verecundia  bonus,  Ironia  satis  amara. 

Expandens  frontem,  Frons,  animi  iudex,  cxpan- 
dilur  audacia, 

Ad  deprecandum  vero  subducens,  Eadem  remit- 
titur  dejeclione  et  pusillanimitate. 

De  detrimento  ejus,  T<rcepoXoY(a  est,  ila  suo  or- 
dini  restiluenda  :  plus  de  eo  detrimentij  aut  plus  de 
detrimentOy  quod  ab  eo  inferri  solett  acquiro. 

In  risiloquio,  Graeci  ««pxaojiLbv,  aut  eJpwviiav  La- 
tini  irrisionem,  diccrc  solent. 

Prostrato  superscenditur,  Nihilsanevilius,ignobi- 

42 


1323 


AD  GENUINA  TERTULLUNl  OPBRA 


13H 


lius  dici  potest,  quam  ex  aliorum  depressione  cre-  ||  teuiia  deterrcre  possit,  lanquam  ad  animam  perti- 


scere  velle,  cum  propria  quis  virtute  non  possit. 

Spe$.  Ita  obnixe  pro  species  lego,  voce  sane  hinc 
expellenda,  nimisque  hic  absurda. 

PlausoreSf  i.  e.  irrisores.  Iia  enim  in  Apolog,^ 
c«  35,  etiam  habet  :  c  Plausores  quotidie  reve- 
lantur.  » 

Ad  remedium  conlabor  et  necesse  est.  Ulique  ad 
illud  Pauli  I  Cor.  xii,  26,  alludit :  Si  quid  patitur 
unum  membrum,compatiuntur  omniamsmbra.  Vos 
autem  estis  corpus  Christi,  et  membra  de  membro, 

Ecclesia  vero  Christus.  Nam  ut  rursus  Apostolus, 
Ephes.  Vy  23,  inquit :  Christus  est  caput  Ecclesias;  et 
Coloss.  I,  18,  ait  :  Ipse  est  caput  corporis  eg- 

CLBSLfi. 


nens,  quae  multo  delicaiior  est,  ssepeque  a  leviori- 
bus  quibusdam  longe  acrius,  quam  corpus  a  dolori- 
bus,  longe  gravioribus,  ipsisque  lormeutis,  irrilari 
solet. 

Sordulentos,  Horridiuscula  quidem  in  Latiuis  au- 
ribus  vox.  Sed  quis  eam  tantopere  exsecretur,  cum 
apud  Plaulum  in  Feenulo  cliam  sorditudinem  pro 
sorditie  reperiat? 

Deversari.  Simpiiciter  versari^  ut  jam  saepius 
alibi  de  ejusmodi  compositis  monuimus. 

/n  asperitudine.  Nominis  hujus  asperilatem  cul- 
tius  Latii  solum  segre  lolerabil,  tanquam  io  exustis 
Africa;  desertis  natam.  Nimirum,  quod  in  proverbio 
est,  Africa  semper  aliquid  novi,  et  sua  vocum  mon- 


Christum  exoras.  Nam  aliquando  Ghristus  non  ||  stra  jam  olim  trans  maria  alienis  nouDunquam  ter- 
pro  capite  tantum  Ecclesice,  sed  pro  capite  et  mem-     ris  invehens. 


bris  simul,  id  est,  pro  universo  corpore  Ecclestas 
sumitur.  Sic  enim  S.  Aug.  in  lib.  xxxiii  QQ.,  q.  69, 
ait :  c  Christum  etiam  recte  appellari  universum, 
hoc  est,  caput  cum  corpore  suo,  quod  est  Ecclesia.  > 
Unde  idem  in  Ep.  ad  Honorat.  de  Gratia  Nov. 
Test.^  c,  7,  ait  :  <K  Ecclesia  in  Ghristo  patiebatur, 
quando  pro  Ecclesia  patiebalur;  sicut  in  Ecclesia 
patiebatur  ipse,  quando  pro  illo  Ecclesia  patieba- 
tur.  9  Rursusque,  in  PsaL  lxxxviii,  ita  disserit  ; 
c  Gum  jam  sederet  in  coelo,  non  de  ccelo  clamabat, 
Saule,  SaulCt  quid  persequeris  servos  meos;  nec  : 
Quid  persequeris  sanctos  meos,  nec :  Quid  persequc' 
ris  discipulosmeos;  sed,  QuidmepersequerisfSicxii 


Vanitate,  Gontracla  enim  ex  nimiis  jejuniis  made, 
quasi  omnis  e  vultu  alicnuato  decor  evanescere  seu 
evanidus  fieri  solct.  At  vero  quae  haec  jactura,  cum 
animce,  velut  per  alluvionem,  eo  plus  decoris  ac- 
crescit? 

In  coccino.  Yeste  cocco  tincta  :  quse  vox  cam  io 
genere  alias  Grsecis  omne  granum  significet,  singu- 
lariter  tamen  arboris  cujiisdam,  illici  noa  absimi- 
lis,  fruclus  denotat,  in  cujus  granis  vermiculum 
rubri  coloris  nasci  dicunt,  ex  quo  lana,  aut  sericum, 
coccineo  seu  purpureo  colore  imbui  solet. 

Gerte  aulem  coccineus  et  purpureus  color  io  Evan- 
gelio   confundi    videntur;  etenim    cum   Matthaeus, 


ergo,  cum  eum  sedentem  in  coelo  nemo  persequere-  C  cap.  xxvii,  28,  de  Judaeis,  Ghristo  tanquam  regi 

suo  illudentibus,  dixisset  :  Circumposuerunt  ei 
xXa(xu^oc  xoxxrvDv,  chlamydem  cogcinejui  :  Marcni 
cap.  XV,  7,  ait  :  Iv^uouoiv  aOxbv  Trop^upov,  indui' 
runt  eum  purpura  ;  cui  et  Joannes,  c,  xix,  consen- 
tit :  Imposuerunt  ei  Vditov  icop^upouv,  vestimentun 
purpureum* 

Gaeterum  vero  alias  purpureum  et  coccineum,  si 
strictius  loquamur,  distingui  dubium  Doa  esl; 
purpuram  enim  dicimus,  quae  rubri,  sed  violaceo 
suffusi,  coloris  est,  cum  coccineo  vividior  ac  hili- 
rior  sit,  qualis  in  sanguine  adolescentum  prsecipoe 
efilorescere  solet. 

Tyrio.  Qui  color  proprie  purpureus  est,  omnian 
olim  pretiosissimus.  De  inventore  ejus  ita  Pollux 


tur,  clamavit  :  Quid  me  persequeris?  cum  caput 
membra  sua  cognosceret,  et  a  compage  corporis 
sui  caput  charitas  non  seperaret  :  sic,  »  etc.  Sic 
nimirum,  aio  ad  rem  nostram,  quae  fratribus,  quae 
Ecclesias  membris,  Christo  fiunt.  Numquid  enim  ipse 
Matth.  XXV,  40,  ait  :  Quamdiu  fecistis  uni  ex  his 
fratribus  meis  minimis^  nmi  fecistist 

1 930  Pollicetur,  Ironia,  eliam  per  sequentem 
sententiam  continuata. 

Consaentia,  pro  scientia  simpliciter. 

Pervenire.  Est  pr^occupatio  cujusdam  objectiun- 
colse. 

Malo,  per  peccatum  videlicet. 

Cauterio.  Cauterium  non  a  cavendo  derivatum, 


aed    Grsecse    originis  est,  iiA    tou  icaUtv  dictum  Bapud  Sam.  Pitisc.  in  Lex,  verb.  PURpuaA  habet: 


naunjptov,  quod  urendi  vim  habet,  sicut  pulvis, 
quo  caro,  in  fonticulis  (fontanelles)  corpori  humano 
inserendis,  erodi  solet.  Unde  et  cauteriatum  dici- 
tur,  quod  est  velut  cauterio  inustum  atque  rese- 
ctum.  Sic  I  Tim.  iv,  2,  Apostolus  dicit  :  xexou- 
TDptaajjivot  t^v  ouvetSTjatv,  cauteriatam  habentes 
conscientiam,  quae  cum  putris  fuisset  et  peccatis 
corrupta,  cauterio  inusta  atque  resccta  esl.  Yide 
Galm.  iah.  l. 

Commendat.  Quo  sane  nihil  elegantius  dicere 
potuit. 

Notas  ad  caput  XL 

Potiorem^  i.  e.  praecipuam  causam,  quse  a  poeni- 


fl  Tyrii  fcrunt,  Herculem  captum  amore  Nymphe 
indigenae.  Tyro  vero  nomen  erat  Nymphae.  Secta- 
batur  autem  t!$3i  Uerculem  canis,  qui  per  sco- 
pulos  ddrepentem  purpuram  (pretiosi  concbylii  ge- 
nus)  conspicalus,  ipsius  prominentem  carunculan 
mordicus  arripuit,  et  pro  cibo  usus  est,  craorque 
labra  canis  puniceo  colore  infecii.  Ut  vero  hms 
rediil  ad  pueilam,  illa  conspicala  labra  canis  io- 
sucta  tinctura  infecta,  negavit  sibi  quidquam  post- 
hac  cum  illo  fore,  nisi  ad  se  afferret  vestem  canis 
illius  labris  splenciidiorem.  Sic  iuque  Hercules, 
animante  inventa,  coUecloque  cruore,  munus  puelte 
detulit,  primus,  ut  Tyrii  dictitant,  inventor  panicee 


1325 


1326 


APPBNDDi:  V.   —  D.  CORBINIANI  THOILE  ADNOT. 

linclurae.  »  Venim  S.  Greg.  Naz.  orat.  3  adv.  Julian.  H  niam  vero    repasiinalione  ,  fruticibus   alienis    aut 
pastori  cuidam  hujus  purpurce  inventionem  tribuit,      lapidibus  erutis,  purgatur  ager,  ideo  etiam  qufleli- 


paston  culdam  hujus  purpurce 
iia  inquiens  :  t  Quid?  annon  eam  Tyriis  relinques, 
a  quibus  ^  7Coi|i.tvocTj  xuwv,  ^  t^  x^X^w  ppwOefoy),  xa(  xa 
'/li^fi  xa6aip.a^4orj,Tw;:oi{j.8vt  To  av6o?  YViopiaaoa  (pasto^ 
ralis  ille  canis  fuit,  qui  exeso  murice^  labiisque 
cruore  perfusis^  pastori  florem  notum  reddens)  per 
os  vobis  imperaloribus  pannum  illum  improbis  luc- 
tuosum  el  superbum  porrexerit?  » 

Caeterum  vestis  purpurea  olim  propria  regum 
fueral,  deinceps  etiam  familiae  suse,  et  oplimatibus 
regni  communicata,  ut  indicio  esset,  eos  in  majesta- 
tis  regiae  parlicipium  admissos  faisse.  Reges  Jtfa- 
dian  purpureis  vestibus  usos,  similesque  ab  illis 
Gedeoni,  Israelilarum  judici,  dono  missas  fuisse, 


Judic.   VIII,  26,  liquel.  Daniel,  cum  arcanum  D  aut  rescissione  utitur. 


bet  purgamentorum,  ipsaque  unguium  reseclio  per 
verbi  iranslationem  t^S^  repastinatio  a})pellari 
solet.  Hoc  ferme  sensu  etiam  de  rerum  superflua- 
rum  aut  noxiarum  ampuUtione  in  1.  de  Cult.  fem., 
c.  9,  usus  reperilur  :  <  Quomodo  humilitalem  pole- 
rimus,  non  repaslinantes  diviliarum  veslrarum  vel 
elegantiarum  usum,  »  etc.  Itemque  in  1.  de  An., 
c.  50  :  «  Non  magiae  lantum  dabit  quisquam,  ut 
eximat  mortem,  aut  repastinety  vitis  modo  (pro  ad 
instar)  vitam,  aetate  renovata.  i  Item  1.  ii  adv.  Marc, 
c.  18  :  «  Ut  commissio  injuriae  metu  vicis  slatim 
occursurae  repastinaretur.  »  Sed  el  in  Exhort.  ad 
cast,,  c.  6,  repastinationis  vocabulo  pro  revulsione^ 


ex 

scriplurae,  Ballhasari  regi  in  somnio  ostensae,  sen- 
sum  prophelico  suo  spiritu  revelasset,  purpuram 
et  aureum  lorquem,  sibi  in  regium  munus  obve- 
nisse,  ipsemet  cap.  v.  4,  testatur.  Sic,  ut  alia  ejus- 
modi  exempla  praeteream,  Alexander  Bala,  Syriae 
rex,  Jonaiham  Macchabaeum  aurea  corona  et  pur- 
pura  remuneratus  fuisse,  1  Mach.  x,  20,  legitur. 

Cedo.  Adverbialiler  pro  da,  aut  exhibe  mihi. 

Acum  crinibus  ^t^tm^ue^^^/i^.Instrumentum  mundi 
muliebris,  ab  officio  suo  acus  crinalis  appellatum, 
ac  ad  capillorum  cincinnos  figendos  excogitatum  : 
de  quo  Marlialis  lib.  xiv,  epigr.  24  : 

Figat  acas  sparsas,  sustineatque  comas. 

Et  lib.  II,  epigr.  66  : 

UoQ8  de  tolo  peccavcrat  orbe  comamm 
AnDnlQs,  inserta  non  bene  fixus  acu. 

Erat  et  discriminalis  alia,  a  crinibus  velut  singilla- 
tim ,  improbaque ,  saneque  improbanda  induslria 
discriminandis  dicta.  Hoc  autem  inter  virgines  et 
mulieres  crinium  discrimen  erat,  quod  illae  cirratis^ 
bse  vero  a  fronte  divisis  uterentur.  Unde  Noslcr  in 
lib.  de  vel.  virg.t  c.  12,  ail :  «  Simulquc  se  mulieres 
intellexerunt...  vertunt  (propre  scripsissem  verrunt) 
capillum;  et  in  acu  lasciviore  comam  sibi  inferunt 
(quidni  polius  inserunt?)  crinibus  a  fronte  dixisis 
apertam  professae  mulieritatcm.  » 

Dentibus  elimandis.  Pulvere  olim  quoque  dentes 


Coacti  ruboris.  Suggillal  hic  mollium  ac  effemi- 
nalorum  hominum  pigmenta,  quibus  veterem  (imo 
jam  vetustam)  et  velul  effoetam  suam  formosiutem, 
novo  mendacio  relinire,  itaque  cogere  ac  velut  ex" 
torquere  jamjam  invitam  rubedinem  purpurissa  so- 
lent. 

Balneas.  Nomen  hoc  in  plurali  feminino  ipse 
etiam  Cicero  effert,  ut  in  Orat.  pro  M.  Coelio  6a^ 
nearum  Xeniarum  meminit. 

Hortulani,  pro  hortensis.  Hoc  adjectivo  autem 
sensu  vox  hortulanus  apud  vetcres  alios  vix  oc* 
curret. 

Senectutem  vini.  Elegans  ad  vinum  vetustimi  si- 
gnificandum  mclaphora,  quod  ob  lenitatem  suam, 
jam  exulara  mordacitatem,'edentulum,qiia%i  denti- 
bus  carens,  vetcres  dixere,  ul  iterum  Plaut.  in  Pcen., 
Act.  III,  scen.  3  : 

Vetastate  ylDo  edentalo  aetatero  irriges. 

Ut  autem  senectus  vini  cognosceretur ,  e  vasis 
vinariis  tabellae  suspensae  erant,.  quo  anno  quibusv* 
consulibus  quodlibet  vinum  conditum  fuisset,  pr» 
86  ferentes.  Atque  hinc  est  illud  Tibulli : 

Nanc  mihi  famosos  veteris  proferte  Falernos 
CoDsulis. 


Unde  vinum  consulare  pro  vetustissimo  optimo- 
que  usurpatum  habetur :  inter  quae  maxime  OpimiO' 
num^  a  consulatu  L.  Opimii  (sub  quo,  ot  testator 
detergi  solebant;  ct  hinc  sunl  illi  apud  Apuleium,  u  Plin.,  1.  xiv,  c.  14,  optimus  vini  proventus  erat) 
quos  Apol.  I.  I  ex  CatuUo  depromptos  reciut,  versi-  ^  olim,  et  maxime  a  Petronio  Arbitro,  c.  34  celebra- 


culi : 

Misi,  ut  petisti,  mundicinas  dentiam, 
Tenuem,  candificam,  nobilem  pulviscalam, 
Complanatorem  tumidalse  dDffivuIae, 
Converritorem  pridiaoae  rehquiffi ; 
Ne  qaa  videatar  tetra  labes  sordium, 
Resirictis  forte  si  labellis  riseris. 

Bisculum.  Forficem  intelligit,  ferreum,  aut  aeneum 
instrumentum,  bifurcum,  etc,  a  sartoribus  mutua- 
tum. 

Repastinandis.  Rusticum  verbum,  et  vinitorum 
maxime  proprium,  qui  repastinare  dicunt,  agrum 
pastino  (birfurco  pariler,  sed  longe  alterius  generis, 
instrumento)  refodere,  den  Acker  umhacken.  Quo- 


tum  fuerat;  cujus  etiam  Cicero  in  1.  de  claris  Orat. 
c.  83  meminit,  «  de  Falerno  vino  agens;  sed  eo  nec 
ita  novo,  ut  proximis  consulibus  natum  velit,  nec 
rursus  iia  vetere,  ut  Opimium  et  Anicium  consu- 
lem  quaerat.  »  At  vero  cum  consuiatus  Opimii  in 
an.  U.  C.  632,  ante  Chr.  119,  inciderit,  Petronius 
vero  circa  A.  C.  66,  seu  U.  C.  818  obierit,  patet, 
tempore  Petronii  vinum  iliud  facile  180  annorum 
fuisse. 

Sed  quid  hoc  ad  vinum  illud,  quod  in  vctusta 
arce ,  Schrofenstein  appellata ,  prope  Landeck  in 
Tyrolensi  comitatu,  asservatur,  et  plnsquam  400 
annorum  senectutem  ferre  dicitur?  Gerte  dolium 


1327 


jam  viclum  ac  carie  exesDm,  Yinnmquc  ipsum  tar- 
tareo  suo  cortice,  ne  qua  effluere  possit ,  undique 
Gonclusum  esse  perhibent.  Alque  vinum  lioc  (nam- 
que  ab  insigni  quodam  in  vicinia  amico  propina- 
tum  gustare  licuil)  tartarei  odoris  ac  saporis  est,  de 
quo  jure  dixeris  illud  ejusdem  Gic.  loc.  cit.  <  Nimia 
vetustas  nec  habet  eam  quam  quserimus  suavita- 
tem,  nec  est  jam  sane  tolerabilis;  »  spiritus  exci- 
piOy  plane  heroicos,  et  ultimis  senectutis  scinlillis 
denuo  accendendis  aptos.  Atque  haec  per  digres- 
sionem,  ex  occasione  natam,  memorasse  libuii. 

Animas  largiaris.  Seu  in  eamdem  tam  liberalis  et 
largus  sis.  Aliunde  autem  constat,  crasse  nimis  de 
anima  sensisse  TertuIIianum,  quippe  quam  in  1.  de 
Amma  passim,  praesertim  c.  38,  asserit,  non  minus 


AD  GBJraiNA  TBRTULLUNI  OPBRA  1328 

quosque  salutando.  ac  omnis  generis  ofBciis  derae- 

rendo. 

Haec  auiem  populi  sibi  conciliandi  ratio  4  praeci- 
pue  partibus  conficiebatur,  nomenclatione,  blandi- 
tia^  assiduitate,  et  henignitate. 

Nomenclatio  in  eo  posita  erat,  ut  quemlibel  ci- 
vium  (alias  enim  se  hacicnus  neglectos,  aut  non 
parem  cum  aliis  eorum  rationem  habitam  fuiss^, 
conqueri  poteranl)  nomine  suo  compellare  nossent. 
Cum  vero  id  in  Unta  populi  multiludine  nimis  ar- 
duum  esset,  quivis  candidatus  suos  sibi  adscisce- 
bat,  qui  petitori  singulorum  praetereuntium  nomina 
suggererent,  nomenclatores  dicti,  a  Cic.  vero  in 
Orat.  pro  Muraena  monitoresy  a  Festo  fartores,  quod 
in  candidatorum  aures  nomina  civium  clam  velol 


quam   corpus  ,   in  pubcrlate  adolescere  ;   ciborum  J  tn/iimrcn^  appellali.  B/andt<ia  dicebatur,  cum  non 

•_  ? ? A.» •_  _        ^»  _        J t. -A      ^^..^Ima        <«Arl       Vv1nvt/1iO.«i       Af-iAVm         nA— 


quoque  m  amma  concupiscentiam  esse,  certo  quo- 
dam  colore  conspicuam,  etc.,  c.  9  afHrmat. 

Delinquendo  Uesi.  Hsec  abs  dubio  ironica  sunt, 
cdntra  eos  dicta,  qui  etiam  tunc,  cum  corpori  omnia 
indulgent,  satisfacere  se  pro  peccatis  posse  arbi- 
trantur. 

Ambitu  obeunt,  i.  e.  perambulanty  vel  circum' 
ambulant. 

Magistratus.  Est  magistratus  munus  quoddam  in 
1/939  republica  cum  potestate  juris  dicundi :  et 
aliquando  ipsas  etiam  personas,  ejusmodi  potcstate 
fulgentes,  Romanis  significabat.  Erat  autem  multi- 
plex  genus  magistratuum  :  erant  ur^ant,  qui  in 
ipsa  Urbe,  deinde  provincialesj  qui  provinciis  rei- 


proprio  duntaxat  nominc,  sed  blandiori  ctiam,  pa- 
trumy  fratrum,  patronorum,  etc  ceu  quibus  arctis- 
sime  adstricti  cssent,  compellatione  salulabant. 
Assiduitas  praecipue  in  ambiendo,  prensando^  eiro- 
gando,  consisiebat.  Ambibant  autcm,  seu  circuibant 
in  plateis  quoque  ac  vicis,  et  non  Romas  solum,  sed 
in  aliis  quoque  Italice  civitatibus,  in  quibus  civcs 
muUos  negoiiandi  causa  versari  noverant.  Circui- 
bant  vcro  aut  per  semct,  aut  alios  amicos,  ad  hujos 
officii  partcm  adscitos,  illucque  missos,  aut  alias 
ibidcm  constitutos.  Prensatio  ficbat,  siDgalamm 
dexteras  prehendendoy  osculando,  disstiaviando,  elc 
Rogatio  dicebatur,  cum  inter  preces,  non  raro  pror- 
sus  putide  humilcs,  commemorabant  beneficia  jam 


publicae  :  Rom.  subjectis  jus  dicebant :  ut  procon-  C  alias  a  populo  accepta,  dcnudabant  etiam  cicatrices 


sules,  proprastoresj  legati  proconsulum,  et  proprasUh 
rum  qucestores  provinciales^  eic.  Erant  ilem  ex  ur- 
banis  majoreSf  qui  comitiis  centuriatis  creabantur, 
nt  consules,  censores,  proitores,  etc.  Alii  minores 
tributis  comitiis  creari  soliti,  ut  quwstores  urbani^ 
iribuni  plebis^  asdiles  plebisy  etc.  £x  utroque  hoc 
genere  erant  ordinarii  et  extraordinarii,  De  his 
diffuse  et  accurate  tractat  Thomas  DcmslcruS|  1.  v 
Antiq.  Rom.  c.  5  per  tot. 

Neque  pudet^  neque  piget.  De  candidalis  jam 
quaedam  in  1.  de  Bapt.  c.  10,  not.  Candidatus  re- 
missioniSi  attigimus  :  nanc  autem  de  iis,  quasi  ab 
origine  sua  revocandis,  breviter  nonnulla  dicenda 
videntur.  Cum  igitur  magistratus  in   comitiis  pcr 


suas,  quas  forte  pro  palria  adverso  pectore  in  acie 
accepcrant,  etc,  tum  vero  ut  hujusmodi  rerum  in- 
tuitu  suffragia  sibi  dcferrent,  rogitabant,  elc.  Atqnc 
in  his  cum  soli  sufficere  non  possent,  eliam  alios 
claros  viros  adhibcbant,  suffragatores  dictos»  qni 
virtutcs  petentium  populo  commemorabant,  etc 
His  quoque  otficiis  accedebat  benignitas,  qua  popu- 
lum  pcr  congiaria,  missilia,  convivia,  ludos  gladia- 
torioSy  pecuniarum,  prius  apud  sequestros,  fidci 
causa,  deponcndarum  divisionibus,  etc.  demere- 
bantur,  cujusmodi  muncribus  aliquos  integra  saa 
patrimonia     nonnunquam    exbausisse    compertom 

fuit. 
Ne  vcro  nimium  baec  a  nobis  exaggeraia  fniss€ 


suffragia  populi  creari  mos  esset,  et  populo  autem  Q  quisquam  existimet,  sane  non  abs  re  videtur  non- 


plerique  ipsas  personas,  quae  ad  illos  honores  aspi- 
rabant,  ex  vultu  et  meritis  suis  ignorarent,  opus 
erat  illis,  suffragia  populi  mcritorum  suorum  com- 
memorationc,  personaeque  ipsius  ostensione  con- 
quirere.  Primo  igitur,  ut  dignosci  possent,  candida 
veste  (erat  autem  intcr  banc  et  albam  id  discriminis, 
quod  ilia  ope  cretae  cujusdam  ad  illustrem  quem- 
dam  ac  majorcm  nitorem  cxpolita  fuerit)  induti, 
per  trinundinum  (quod  crat  tempus  27  dierum,  nam 
nono  quolibet  die  nundinm  in  foro  agi  consueverant) 
in  campo  Martio  comparebant  super  collem  hortulo- 
rum  dictum,  ut  magis  conspicui  essent,  considen- 
tea  :  tum  vero  populo  adventante  circuibant,  obvios 


nulla  ex  Cicerone  huc  transferre.  Q.  TuUium,  fra- 
trcm  suum  in  1.  ilt^S  de  Petit.  Consulai.  ita  m- 
strucnte  :  <  Multi  homincs  urbani«  industrii,  moUi 
libcrlini,  graliosi  in  foro  gnavique  versantur,  quos 
pcr  te,  quos  per  communes  amicos  poteris  sumere : 
cura,  ut  tui  cupidi  sint  :  elaborato,  appetito,  alle- 
gato,  summo  bcncficio  tc  affici  osteiidiio.  Deinde 
habeto  rationcm  urbis  totius,  collegium  onmiom 
pagorum,  vicinitatum  :  ex  iis  principes  ad  amid- 
tiam  tuam  si  adjunxeris,  per  eos  reliquam  multito* 
dinem  facile  tenebis.  Postea  totam  Italiam  fac  nt 
in  animo  et  memoria  tibi  tribulim  (per  tribus)  de- 
scriptam  comprehensamque  habeas,  ne  quod  muDi- 


1329 


APPENDIX  V.    -    D.  CORBINIANI  THOMiB  ADNOT. 


1330 


cipium,coloniam,praefecluram,  locumdeniqueltaliaeJI  crediderim,  aut   reliquam    yestimenti  h^jus,   quo 

candidati  utebantur  formam  ab  aliorura  aliis  dis- 
cordasse  aut  ex  viliori,  quo  ignobile  vulgus  uti  so- 
lebat,  panno  fuisse,  aut,  quod  sane  verisimilius  exi- 
stimo,  TerlulliaQum  de  iis  temporibus  loqui,  qui« 
bus  jam  candidalorum  conditio  apud  ipsos  Romanos 
eviluerat,  atque  ignobilis  habiia  fuerat,  iauquam 
ambitione  omnia  jam  nimium  depravante,  et  in  pa- 
blicam  reipublicae  corruplelam  declinante,  quam 
publicis  quoque  legibus  contra  ambitum  iatis  vin- 
dicari  opus  fuerat. 

4935  Affectant,  Aliud  omnino  est  erga  ^em  ali- 
quam  affici,  moderateque  eamdem  appetere  :  aliud 
affectare,  seu  immodico  in  illam  desiderio  ferri,  ip- 
sumque  affectum  ultra  sequi  limites  nimium  curiose 


ne  quem  esse  paliare  in  quo  non  habeas  firma- 
mentum  quantum  satis  esse  possit.  Perquiras  etiam 
et  invesiiges  homines  ex  omni  regione,  eosque  co- 
gQOscas,  appelas,  confirmes,  cures,  ut  in  suis  vi- 
ciuiiatibus  tibi  petanl,  et  tua  causa  quasi  candidati 
sint.  »  Putasne  vero,  his  dcnique  negotium  hoc 
rile  absolutum  fuisse?  Imo  multo  supererant  plura, 
quae  ex  eodcm  Gicerone  ibid.  exactius  disces,  quem 
legisse  volupte  erit. 

Sed  quorsum  haec  omnia,  et  tam  prolixe  com- 
memorala?  Nimirum  ut  eo  magis  penetrari  vis  ar- 
gimienti  valeat,  quod  Terlullianns  hic  tantopere 
urget.  Haec  nimirum  tam  gravia,  tam  molesta,  tam 
diulurna,  tam  ferme  insuperabilia,  viris   in   repu- 


blica  Romana  gravissimis,  de  eadem  jam  alias  diu  8  urgere,  ut  ii  solent,  qui  paria  desideratis  meriia,aut 


( t  optime  meritis,  subeunda,  et  tam  industrie,  tam 
Jaboriose,  tam  lubenter  quoque,  exantlata  fuisse, 
omnem  erubescenliam  facile  honorum  spe  per- 
vincente,  el  nuUo  alio  praemio,  quam  tcrreno,  et 
inconstanti,  et  subin  nimis  cito  transeunte,  et  tam 
multis,  tam  gravibus  molestiis  et  adversis  cincto, 
ac,  ut  ita  dicam,  mfttni/o,  invitatam ;  nos  conlra 
Ghristiani  crubescimus  Ghristum  sequi,  quem  opor- 
tuit  haec  pati,  et  ita  intrare  in  gloriam  suam,  Luc. 
XXVI,  26.  Atqui  vero  cum  candidati  illi  nil  pecca- 
vissent  in  rempublicam,  qui  de  ea  potius  optime 
meriti  fuissent,  nobis  de  venia  peccatorum  agen- 
dum  cst,  de  gratia  in  nobis  reslauranda,  de  gloria 
ccslesti,  per  hanc  consequenda,  et  in  ceternum  pos- 
sidcnda. 

Contumeliis.  Quis  enim  credat,  candidatos  hos  a 
quibusdam,  forte  inimicis,  aut  minus  amicis,  non 
aliquando  (pro  ca  tunc  populi  licentia)  contumelio- 
sius,  aut  aspernantius,  aut  ab  amicis  alioquin, 
inter  tanta  lamque  divisa  studia,  negligentius 
habitos  fuisse?  Sed  audiamus  sanctum  Gyprianum, 
in  Ep.  ad  Donatum  haec  elegantissmie,  ut  solet, 
desciibentem  :  c  Qui  amiciu  clariore  conspicuus 
fulgere  sibi  videtur  in  purpura,  quibus  hoc  sordi- 
bus  emit,  ut  fulgeatl  quos  arrogantium  fastus 
prius  pertulit  I  quas  superbas  fores  matutinus  sa- 
lutator  obseditl  quot  tumentium  contumeliosa 
vestigia,  stipatus  clientium  cuneis  ante,  prfecessit, 
ut   ipsum   etiam    salulantium  comes    postmodum 


dotes  idoneas  non  afferunt,  et  tamen  desiderata  omni- 
bus  modis  consequi  student,  haud  absimiles  avinm 
pullis  qui  nondum  sat  pennatis,  ac  intempestive  sibi 
plaudentibus  alis,  nimiumque  immatura  fiducia,  to- 
latum  affectare  cernuntur. 

Salutationibus  occupant.  Ita  ergo  nocturnis  quo- 
que  et  nimis  pertinacibus  studiis  patronos  suos 
scctabanlur,  etiam  atriis,  si  quae  patula  invenissent, 
se  infundendo,  aut  intrudendo  yerius,  et  tantum 
non  irrumpendo.  Crudas  autem  dicit  salutationes, 
scilicet  cibis  e  coena  nondum  bene  excoctis,  effosas 
aut  yerius  eructatas. 
Decrescentes.  Non  jam  capite,  sed  toto  etiam 
A^^orpor^,  cjusdem  profundis  inflexionibus,  a  semet- 
ipsis  diminuti,  ac  chamaeleontum  instar  captanJae 
populi  aurae  inhiantes. 

Nullis  conviviis  celebres.  Enimvero  jam  supra 
not.  Neque  pudet,  neque  piget^  insinuavimus  candi- 
datos  (florente  scilicet  eorum  adhuc  conditione) 
larga  populo  sumpiuosaque  quandoque  exhibuisse 
convivia,  etc.  At  postea,  cum  etiam  plebeii  candi- 
datis  admisceri  coeperant,  in  tenuiore  nimiumque 
famelica  illorum  fortuna  ipsae  etiam  culinae  frigi- 
diores  erant. 

Congreges.  Ut  segrex  dicitur,  qui  in  grege  non 
est,  sed  solitarius  agit,  ita  congreges  hic  appellat, 
qui  una  cum  aliis  congregantur,  seu  in  grege  sunly 
ut  Apuleius  1.  VIII  de  Asino  aureo  habet :  •  Me  con- 


pompa  prfficederet,  obnoxia  non  homini,  sed  pote-  D  gregem  pastor  egregius  aliquando  perraisit. 


stati?  »  Et  sic  ibidem  porro. 

Votorum^  i.  e.  desideriorum, 

Ignobilitates  vestium.  At  ego  quidem  nihil  igno- 
bile  in  ipso  hoc  vestitus  genere  deprehendo ;  quin 
vero  etiam  alias,  qui  honestiori  inter  Romanos 
conditione,  et  non  e  vulgo  censebantur,  in  vestibus 
candidis  esse  solebant,  quae  non  in  magistratuum 
duntaxat  petitione,  sed  etiam  in  sacris,  in  conviviis 
solemnioribus,  in  nuptiis,  in  militia,  in  triumphiSy 
tanquam  morumpuritatis,  innocentice,  lcetitice,  in- 
tegritatis,  ac  victorice  symbolum  adhiberi  consiie- 
vcrant,  ut  apud  Jo.  Guil.  Stukium  in  Antiquit. 
convival.  I.  ii;  c.  26,  prolixe  legere  est.  Potins  ergo 


Unius  anni  volaticum  gaudium.  Magistratus  enim 
apud  Romanos,  Atheniensium  exemplo,  nonnisi 
annu^Sj  raro  et  ferme  nonnisi  sub  Tiberio  imp. 
(vide  Tacit.  1.  i  AnnaL  c.  80)  ad  plures  annos  pro- 
rogatos  fuisse  conslat.  c  Imperandi  enim  (ait  Dion. 
Halicam.  Antiq.  Rom.  I.  iv,  c.  79)  parendique  vi- 
cissitudo,  et  potestaiis,  antequam  corrumpat  ani- 
mum,  depositio,  cohibct  ingenia  contumacia,  nec 
sinit  mores  (imperantium)  inebriari  nimia  licentia.  » 

Securium  virgarumque  petitio,  i.  e.  GonsulatuB, 
aut  aliorum  magislratuum  petitio ;  ponitur  enim 
hic  metonymice  signum  pro  re, 

Virgas  autem  erant  bacilli  aliquot  teretes,  loro  in 


1331 


AD  GENOmA  TBRTOLUANI  OPBRA 


1332 


faacem  coUigati,  cui  «ecttm  inBxa  erat,  inde  pro- Hnobiscumagilur,cumeademoperatmultoqueleviore, 


minens.  Hi  ergo  fasces  insignia  magistratibus  ma- 

joribus  dati  sunt,  quibus  eonHndem  potestas  vit» 

el  necis  per  securim,  leviorum  criminum,  et  flagra 

commeritorum  per  virgas  castigatio  significabatur. 

Consuiibus  autem  cum  in  publicum  procedendum 

ipsis  erat,  fasces  cum  securibus  a  totidem  licloribus 

prseferebanlur,  porro  cum  illi  jus  in  foro  dicerent, 

pone  abstantibus  :  quo   raore  prima  creditur  usa 

fuissft  Vetulonia^  Hetruriae  civitas,  de  qua  Silv.  Ital. 

1.  vui  : 

Mseoniaeque  decas  quondam  VetuloDia  gentis, 
Bissenos  bsec  prima  dedit  praecedere  fasces, 
Et  juDxit  toliaem  Ucito  terrore  secures, 

JEtemitatis*   Pcenx  nimirum  seiernse,  nisi  per 


et  satisfacere,  et  nobis  simul  fcenerari  possimus  gra- 
tiam,  regnum  coeleste,  et  gloriam  sempilemam. 
«  Eant  nunc  magistratus  (sic  cum  S.  Cypriano  in 
alleg.  Ep.  ad  Donal.  coocludo),  et  consules,  sive 
proconsules  :  annuae  dignitalis  insignibas  et  12 
fascibus  glorientur.  » 

Procero  quasi  fune  nectunt.  Forte  illud  Prov.  v, 
22  (i),  respicit :  Iniquitates  suas  capient  impium,  et 
funibus  peccatorum  suorum  constringitur.  Proccri 
sane  hi  funes  sunt  et  vix  jam  amplius  disrum- 
pendi.  «  Ex  voluntale  perversa  (ait  sanctus  Au- 
gustinus,  1.  viii  Conf.  c.  5,  proprio  experimenlo  haec 
nimis  comprobans)  facta  est  libido  :  et  dum  servi- 
tur  libidini,  facta  esl  consuetudo  :  et  dum  consuc- 


poenitentiam  in    tempore   resipuerimus  addicendi.  ftudini  non   resistitur,  facta  est   necessitas,   nuUis 


Castigationem  victus.  Quae  fit  per  frequenliora 
jejunia. 

CultuSf  i.  e.  culturae  vestium,  quae  per  saccos  et 
cilicia  arctatur. 

Sibi  irrogant,  Ita  ergo  Chrisiiani  noonunquam 
erga  homines,  quibus  ssepe  nullo  gratiludinis  vin- 
cuio,  nullo  Isesionis  reparandse  debito  adstringimur, 
multo  lil>eraIiores,  atque  adeo  prodigi,  in  rebus 
nostris  profundendis  esse  solemus,  ut  nostris  bene- 
ficiis  non  tam  cumulati,  quam  onerati  videri  pos- 
sint;  imo  nos  nobismet  ipsis  nimio  oneri  sumus, 
interim  illud  Chrisli  ;u^m  suave  et  onus  leveiMatth. 
XI.  30]  nimis  impatienter  ferentes,  aut  mnnino 
detrectantes.  Neque  autem,  si  quis   Deo  pro  injuria 


utique  humanis  viribus,  sed  per  solam  D.  N.  Jesu 
Christi  GRATiAH  superanda.  » 

Not(B  ad  Caput  XII. 

Retractas^  pro  tractasy  ut  ssepissime  alias.  Menlc 
autera  traotat,  qui  de  peccatorum  suorum  confes- 
sione  cogitat,  jamjamque  animum  suum  ad  eamdem 
serio  et  efficaciter  applicat. 

Gehennam.  Gehenna  mioime,  ut  qnidam  puta- 
runt,  nomen  Graecum  est,  sed  Hebraicum,  idemque 
cum  Dian  N^a  quod  significat  Vallem  Ennom,  de 
qua  Jerem.  vii,  30  et  31  habetur  :  ^dificaverunt 
excelsa  Tophet,  quce  est  in  N^:  valle  filii  (mn) 
Ennom^  ut  incenderent  filios  suos  et  /ilias  suas 


debitor  fuerit,   eidem  desperandum  est,  tanquam  C  i^ni, etc.  Ideo  ecce  dies  veniunt^et  non  dicetur  amr 


solvendo  non  esset.  Enimvero  c  plura  (ut  S.  Ambr. 
1.  II  de  Poen.  c.  9  ait)  solvendi  babet  subsidia, 
qui  Deo,  quam  is,  qui  homini  debet.  i!980 
Homo  pecuniam  pro  pecunia  reposcit,  quae  non 
semper  debitori  prseslo  est  :  Deus  affectum  exi- 
git,  qui  in  tua  poiestate  est.  Nemo  pauper 
est,  qui  Deo  debet,  nisi  qui  seipsum  pauperem  fe- 
cerit.  Et  si  non  habet  quse  vendat,  habet  quae 
solvat.  Oratio,  lacrymae,  jejunia,  debiloris  boni  cen- 
sus  est,  multoque  uberior,  quam  si  quis  ex  pretiis 
fundorum  pecuniam  sine  fide  deferal.  »  Itaque  nuUa 
debitorum  conditio  melior,  quam  quibus  Deo  obno- 
xii  sumus.  Non,  propterea  ut  crediiori  Deo  salis- 
facias,  venumdari  te  omniaque  tua  necesse  est.  Oran- 


plius  Tophet,et  NU  vallis  /ilii  D2n  ennom,  sed  valr 
lis  interfectionis,  elc.  «  Tradunt  aulem  Hebrsei  (ait 
S.  Hier.  in  hunc  ipsum  Jerem.  textum)  ex  hoc  loco 
Q*i:]nNU  (ge  hinnom)  appellatam  gbhbnnam,  quod' 
scilicet  omnis  populus  Jndaeorum  ibi  perierit,  offen- 
dens  Deum.  »  Explicatius  autem  in  Matth.  c.  x 
commentatur,  inquiens  •  «  Haec  vallis  el  pam 
campi  planities,  irrigua  erat,  et  nemorosa,  pleni- 
que  deliciis,  lucusque  in  ea  idolo  {Moloch,  toties  t 
S.  Scriptura  exsecrato)  consecratus  erat.  In  tantaa 
autem  dementiam  populus  venerat  ut,  deseru 
templi  vicinia  (erat  enim  vallis  haec  Hierosolymc 
proxima),  ibi  hostiam  inunolarent,  et  rigorem  (m- 
manem  utique  prorsusque    nefandam  crudelitatem) 


dus  est  autem  Deus  cum  servo  evangelico,  Matth.  w  religionis  (idololatricae  nimirum)  delici»  (loci  illins 


xviii,  26  :  Procidens  autem  servus  ille^  orabat  eum^ 
dicens  :  Patientiam  Habe  in  me^  et  omnia  reddam 
tibi,  Quid  ergo?  Misertus  autem  Dominus  servi 
illius^  dimisit  eum^  et  debitum  dimisit  ei.  Quomodo 
ergo  redditurus  erat,  qui  non  habebat  unde  redderet  ? 
Redditurus  erat  non  ex  suo^  sed  ex  alieno^  ex  Christi 
nostri  meritis  ei  satisfactione,  et  neque  aliena,  sed 
quam  nostram  esse  voluit. 

Iiaque  cum  ambitiosi  illi  Homanorum  candidati 
tam  lubenter  tantos  iabores  pro  adipiscenda  fugi^ 
tiva  dignitate  subierint,  quanto  melius  et  benignius 


Topheth  a  deliciis  dicti)  vincerent  filiosque  suos  d»- 
moniis  incenderent,  vei  initiarent.  Et  appellabator 
(addit)  locus  ille  Gehennom,  id  est  Vallis  filioram 
Hennom.  »  Ita  ibi  S.  Hier.  «  Alii  ferunt,  >  (ait  in- 
terpres  Latinus  Calmeli  nostri  in  Diction.  Bibl. 
verb.  Gehennom)  «  in  ea  valle  cloacam  urbis  exsti- 
tisse,  ubi  perpetuus  ignis  morliciuiis  et  immunditib 
absumendis  detineretur.  n 

Non  dubites.  Sensus  est  :  ut  non  diu  deliberes 
de  remedio  hoc  arripiendo^  aut  diutius  differendo. 

5!987  Thesaurum  ignis  cetemx.  Ita  gehennam. 


(1)  Imo  potius  Isai.j  c.  v,  v.  IS.Yide  Lacerdam      in  hnnc  locum^  hujus  operis  lom.  I,  eol.  1847.  bo. 


1333 


APPBNDIX  V.  -    D.  GORBnilANI  THOHiS  ADNOT. 


1334 


scu  infemum  appellal,  quem  pariter  in  Apoh  adu* 
gen,  c.  47  ignis  arcani  subterraneum  ad  posfiam 
Ihesaurum  nominal.  Neque  id  mirum,  cum  omnes 
res,  in  recondiloriis  quibusdam  asservatae,  thesauri 
quandoque  nomine  veniant ;  sic  enim  Cicero  de 
Oratore,  memoriam  rerum  omnium  thesaurum  ap- 
pellat.  (^uin  et  apud  Plautum  thesaurum  mali  dic- 
tum  iuvenio.  Est  euim  vox  haec  Graecorum  alias 
propria,  quibus  Oviaaupb;  juxta  nonnuUos  a  ttO^vat 
ek  aupicv  {reponere  in  crastinumf  seu  futura  tem- 
pora),  aliis  iiro  t^;  e^aew;,  positione  auri  nimi- 
rum,  dcducta  vidctur,  quod  aurum  praecipue, 
aliaeque  ejusmodi  res  pretiosse  abscondi  ab  oculis 
et  notilia  hominum  aliorum  arciiusque  custodiri 
soleant.  Atquc  etiam  formicas,  aliaque  animalia^ 
sibi  alimenta  in  hyemen  parantia  ac  defodientia, 
OT^aaupioTixdc  Tvi;  rpo^^  C^a,  a  Grsecis  dicta  re- 
perio.  Esse  autem  circa  centrum  terrse  ingentem 
cavernam,  ignco  quodam  velut  ocoaDO,  perpetuis 
lurbinibus  furente,  repletam,  communis  physico- 
rum  persuasio  est.  Porro  autem  hunc  ipsum  esse 
Inferni  locum,  omnes  illi  SS.  Patres  innuunt ,  qui 
credidere ,  animas  damnatorum  vero  ac  maleriali 
igne  torqueri,  nempe,  ul  aitS.  Gypr.  in  1.  de  Laude 
Martyrii,  «  cruciantibus  flammis  per  horrendam 
spissae  caliginis  noctcm ,  et  saeva  seuiper  incendia 
camini  fumaulis,  »  etc.  Lege  vel  solum  S.  Aug.  1. 
XXI, //e  Civ.  Dei  c.  10. 

Gerlc  aulem  ilium  ignis  infernalis  thesaurum  in 
subtcrraneo  quodam  loco,  ipsisque  terrae  visceribus 
reconditum  esse  tamdiu  dicendum  erit,  quamdiu 
aptior  locus  non  occurrit  aiius,  quam  hic,  a  sede 
illa  suprema  lucidissimaque  beatorum  quam  remo* 
tissimus,  ubi  nonnisi  umbra  mortiset  sempitemus 
horror  inhabitat  (Job,  x,  22).  Sane  autem  cum  ipse 
patrum  limbus  in  quem  Ghristus  descendit  ad  infe" 
ros,  subterraneus  quidam  locus  fuerit,  quidni  om» 
nium  intra  terrae  viscera  infirmum  et  profundissi- 
mum  inferno  assignemus,  ubi  materiali  igne  non 
spiritus  illi  et  animoi  damnalae  dunlaxal,  jam  nunc 
miris  sed  veris  modis  torquentur,  sed  olim  quoque 
hae  in  receptis  suis  corporibus  per  omnem  aeterni- 
tatem  ardebunt,  semper  urendi,  et  nunquam  com- 
burendi  ? 

Fumariola.  Ita  per  ironiam  vocat  montes  ignivo^ 
mos  per  lerram  dispersos,  et  jam  Tertulliini  tcm- 
poribus  terribiles,  Vesuvium  praecipue  ac  JStnam, 
quos  pro  caminis  infemi  ex  physicis  haud  pauci 
habent.  Aiunt  enim ,  centralem  tcrrse  nostrae 
ignem  per  pyragogos  canales  in  varie  alia  recepta- 
cula,  seu  pyrophylacia,  sursum  protrudi,  indeque 
porro  per  alios  ejnsmodi  ductus ,  varie  implexos, 
ad  usque  telluris  nostrae  superficiem  urgeri,  donec 
tandem  per  montium  illorum  cavernosa  spiracula 
cxitum  reperiat,  ac  incredibili  nonnunquam  vi  sese 
in  apertas  auras  enoxeret.  Sunt  etiam  qui  dicnnt, 
nonnunquam  in  his  montibus  animarum  damnata^ 
mm  ejulatus  audiri  :  quod  aliis  omnino  fabulosum. 
Facile  autem   fieri  potuisse  judico,  ut  subierranei 


A  horum  montium  mugitus  saepenumero  etiam  re- 
motius  auditi,  credulis  ac  terrore  perculsis  menti« 
bus  terrificum  hoc  phasma  incuterent. 

Ut  aulem  fumariola  haec  penitus  noscamus,  quae- 
dam  ex  oculato  teste,  immortali  viro  Athanasio 
KircherOy  ejusque  Prasfat.  ad  Mundum  suum  sub- 
terran,  propriis  ejusdem  verbis,  ne  quid  addidisse 
videar,  depromere  juvabit.  Gum  igitur  rei  visends 
desiderio  stimulatus,  post  superatas  ingentes  diffi- 
culiatos  in  vesuyii,  Campanias  montis,  summitate 
eluctatus  fuisset  :  «  Graterem,  ait ,  totum  igne 
(horrendum  dictu!)  illuminatum  vidi,  cum  intole- 
rabiU  sulphuris  et  bituminis  ardentis  mephili.  Hie 
prorsus  ad  inusiiatum  rei  spectaculum  altonitus, 
Inferorum  domicilium  me  intueri  credebam,  in  quo 

B  praeter  dcemonum  horrenda  phasmata  nil  adeo  alind 
deesse  videbatur.  Horrendi  percipiebantur  montis 
mugitus  ct  fremitus,  putor  inexplicabilis ,  fumo 
subfuscis  ignium  globis  mixlo,  quos  ex  11  diversis 
locis  tum  fundus ,  lum  latera  montis ,  cootiouo 
eructabant.  >  Gum  vero  pantometrum  suum  ad  ter- 
ribilis  illius  Crateris  dimensionem  0)93S  expedis- 
set,  illius  ambitum  30  ferme  passuum  millia,  pro- 
funditatem  800  passus  continere  deprehendit. 

Pergit  deinde  :  c  Mons  undique  praeruptus  in 
excavati  cylindri  formam,  npo(  t^;  6p0a(  arabita 
suo  descendebat.  In  centro  fundi  natura  suum  vel- 
uti  focum  conslituisse  videbatur ,  vere  Yulcaniae 
culinae  ofncinam  ,  sempiterno  fumi  flammarumque 
profiuvio  fervidam,  elc,  in  decoquendis  sulphurct 

0  bitumine,  caeterisque  mineralium  speciebus  eliquan- 
dis  exurendisque,  occulio  quodam  molimine,  fu- 
nestisque  stragibus,  paulo  post  edendis,  occopatam; 
siquidem  halitus  intus  conclusi,  uti  contineri  nescii, 
iia  tanto  impetu  et  vehementia,  horrendis  fragori- 
bus  sociata ,  impositum  sibi  onus  discutiebant ,  ut 
mons  terrae  tremore  agitari  viderelur;  quod  quan- 
docunque  accidebat,  partes  supremae  montis  mollio- 
res,  tremore  concussae  solutaeque,  collium  instar  in 
barathri  fundum  concidentes,  ex  varia  soni  reflexione 
eum  fragorem,  quantum  quispiam  etiam  imperter- 
riti  pectoris  vir  sustinere  vix  possct,  concitabant. 
Materia,  quae  ex  centro  montis  continuo  eructaba- 
tur,  novum  veluti  montem  efficiebat,  mira  striarum 
varietate  praeditum,  quem  varia  mineralium  lique- 

0factorum  ebullitio  in  omnes  circumferentiae  partes 
fluxu  suo  coloreque,  nunc  viridi  ex  asre,  modo 
fulvo  ex  sulphure,  arsenicot  et  sandarachafitim  ru- 
bro  ex  cinnabari  minioque,  jam  nigro  ex  vitriolo 
aquis  misto,  vel  cx  ipsis  cineribus  cinericio,  inge- 
nioso  naturae  penicillo  efformabat ,  »  etc.  Atque 
haec  de  fumariolo  illo  Vesuviano  Kircherus.  Non 
mirum  autem  videri  debet,  ab  aliis  aiiter  crateris 
illius  amplitudinem  et  internam  constilutionem 
descriptam  fuisse,  cum  post  singula  incendia,  nt 
fieri  necessum  erat,  aliam  faciem  induisse  depre- 
hensus  fuerit. 
Sed  vide  jam  aliud  ejusmodi  fumariolum,  jetnaii 

.    Sidlias,  ab  eodem  Athanasio,  teste  rursus  aOroictD. 


1335 


AO  GBNUlliA  mmLIAm  OPBaA 


1336 


descriplum;  de  quo  1.  nr,  M.  S.  sect.  1,  c.  8  et  9yJ|  kominem  homo  agnosceret,  Cic.  1.  ii,  de  Nat.Deor 


sic  loquitur  :  «  Ad  summum  verticem  per  vastissi- 
mum  12  milliarum  ItaU  in  ambiia  craterem  falis- 
cit  »  (alii  30,  rursumque  alii  40  millia  passuum, 
aliqui  vero  pauciora  circumferentiae  ejusdem  assi- 
gnant,  scilicet  cratere  hoc  infernali,  pro  variis  tem- 
poribus,  ac  horribilis  sui  furoris  circumstantiis  et 
effeclibus ,  magis  minusve  hiante  alque  distento) 
«  qui  arduo  introrsum  divo  sese  in  tartara  usque 
angustat;  prsecipitium  visu  horribile,  flammis,  fu- 
mo,  tum  ex  imo^  tum  ex  latcre  montis,  cum  hor- 
rendo  mugitu,  tonitruis  non  absimili,  erumpenti- 
bus,  adeo  formidandum,  ut  vel  ipsa  imaginatio 
jamjam  instantis  ignis  ac  ruinse,  neminem,  quam- 
tnmvis  audacissimum  ct  intrepidum,  non  primo 


commemorat.  Sed  S.  August  1.  iii,  deC.  D.  c.  ult. 
ita  testatur  :  «Legimus,  apud  eos  iBtnffiis  ignibus,  ab 
ipso  montis  vertice  usque  ad  liitus  proximum  decur- 
rentibus,  ita  ferbuisse  mare,  ut  nipcs  exurerentur,  et 
pices  navium  solverentur,  etc.  Eodem  rursus  aestu 
ignium  tanta  vifavillse  opplotam  esse  Siciliam,  utca- 
tinensis  urbis  tecta  obruta  et  oppressa  diruerit.  Qua 
calamilate  permoti  misericorditer  ejusdem  aniii  tri- 
butum  ei  relaxaverant  Romani.  ■  Qui  autemtempori- 
bus  utriusquo  Plinii,  id  est,  s«c.  i,  an.  76,  horribiles 
^msei  montis  furores  faerint,  ex  Nepotis  duabus 
epistolis  ad  Tacitum  (quae  I.  vi  sexdecima  et  vicesi- 
ma  sunt)  discimus,  utique  non  sine  ingenti  meDtis 
commoiione  legeiidis,  nisi  spectaculi  illius   atroci- 


statim  consternet,  atque  a  quodam  velut  infemali  ■  tatem  styli  elegantis  lenitas  mitigaret 


barathro  avertat.  » 

Et  post  aliam  immensi  hujus  hiatus  deseriptio- 
nem  sic  prosequitur  :  «  Yorago  tam  profunda  est,  ut 
omnem  visum  effugiat,  scopulis  in  modum  pyrami- 
dum  ex  lateribus  exsurgentibus  metuenda  :  et  cum 
latera,  recto  et  perpendiculari  scopulonim  ducta 
deorsum  parallclo  descensu  vergant,  juxta  opticas 
tamen  leges,  ex  nimia  distantia,  in  centro  coire 
videntur,  etc.  In  fundo  (mirum  dictu!)  ex  conlinua 
materiae  mineralis  eructatione,  etc,  veluli  lacu- 
nam  quamdam,  liquefacto  metalio  coruscam^  sem- 
per  me  observasse  memini.  Latera  passim  per  cor- 
respondentes  mcatus  perpeiuum  fumum  in  plurimis 
locis   evomunt,   quem    noctu    flammam    accensam 


Non  autem  memoro  bic  illud  incenJium,  quod 
an.8i2,  Carolum  M.  Impcrterriti  pectoris  imperato- 
rem,  e  Sicilia  iu  Italiam  propulit ;  alterum  deinde 
quod  an.  1537,  tam  immanem  favillarum  et  cioe- 
rum  copiam  evomuit,  ut  etiam  irans  mare  in  Ita- 
liam  pervaserint,  et,  si  Varentio  1.  i  Geogr.  c.  10, 
prop.  6,  credimus,  «  naves  in  mari,  cum  200  leuets 
a  Sicilia  abessent,  et  ad  Venetias  tenderent,  dam- 
num  passae  fuerint.  i  Scd  nec  quidquam  de  pluri- 
bus  ejusmodi  aliis,  certeque  non  imparibus,  com- 
memoro.  Duo  autem,  quse  proximo  sseculo  acdde- 
re,  exempla   pra^terire  non  possum.  Ac   primum 
quidem  ex  D.  Petri  Squillacii,  Gataneensis  sacer- 
dotis,  qui  calamitati  huic  ipse  interfuit,  eoarratio- 


depreheodimus.  Yorago  nunquam  sioe  fremitu  et  Q  ne,  ut  apud  Kircherum  lib.  iv,  sect.  i,  cap.  9,  ha- 


mugitibus  est,  quos  subinde  tam  horrendos  edit,  ut 
vel  ipsum  montem  Iremefaciant.  Yerbo,  qui  admi- 
randam  dei  Opt.  Max.  potentiam  intueri  dcsiderat, 
is  hujusmodi  montes  adeat,  et  naturse  miraculorum 
effectibus  ineffabilibus  ationitus  stupefactusqne , 
idenlidem  intimo  cordis  affectu  pronuntiare  coge- 
tar  :  0  altitudo  divitiarum  sapibntls  et  scibntus 
DEi  I  quam  incomprehensibilia  sunt  judicia  tua^  et 
quam  investigMles  vias  tuce!  »  etc.  {Rom.  xi,  33.) 
lctus  suscitant.  Terribiles  sane  ab  ejusmodi 
raontibus,  integra  incendia  nonnunquam  cruclan- 
tibus,  ac  vclut  infernum  ipsum  evomentibus  (quan- 
quam  1  !$39  reclius  a  Nostro  inferni  nonnisi  scin^ 
tilUe  paulo  post  dicta  fuerint)  strages  datas  fuisse, 


betur,  excerpo.  c  Gum  igitur  onmis  late  vicinia 
horrendis  terrse  succussionibus  jamjam  avertenda 
videbetur,  tandem  M  mensis  Martii  (annus  autem 
erat  a  C.  N.  1669)  subito  in  tres  terribiies  biatos 
faliscentc  monte,  primus  eorum  evomebat  plori- 
mum  ignis,  multosque  lapidcs,  quorum  vel  minini 
sequabanl  pondus  3  cantarum,  seu  totidem  cente- 
nariorum.  Materia  vero  ignis  in  altum  projecta  ad 
2  milliarium  (semper  nonnisi  Italica  intelligo) 
distantiam  dividebatur  in  minutissimas  particalas, 
et  specie  ignei  imbris  sseviebat  in  subjectam  silu 
tellurem.  Quando  dictus  mons  rabidus  debisoebat, 
tantum  inferebat  fragorem  et  terrse  motum,  ut  oe- 
queam  ullis  verbis  ejus    horrorem    exprimere.  » 


omnium   retro   sseculorum  historiae   testantur.  Sic  %  Fragorcm  augebat   vociferatio  lamentantis   populi 


enim  Diodorus  Siculus,  Histor,  I.  v,  refcrt,  cum 
olim  Sicilia  per  siganos  habitala  fuisset,  incendio 
JStnHei  montis  omnes  corum  messes  exustas,  cine- 
ribusque  universam  viciniam  tam  alte  oppletam 
fuisse,  ut  porro  desperata  soli  sui  cultura,  se  in  in- 
sulse  occidenialcs  partes  procul  a  montis  illins  fu- 
roribus  se  rccipere  coacti  fuerint,  donec  multis 
postea  sseculis  nova  Italiae  gens>  siguli,  prseterito- 
rum  malorum  velut  ignara,  novam  trans  fretum  co« 
loniam  in  desertam  JStnse  viciniam  deduxisset. 
Yide  dein,  qu8e  de  immensa  cinerum  vi  ex  ejusdem 
montis  exustis  visceribus  ejecta,  ac  toti  late  viciniae 
adeo  spissas  tenebras  indueente,  utper  biduum  nemo 


Gataneensis,  cui  videbatur  mundus  interire.  Igoeni 
et  arenam  tanta  copia  hiatus  illi  evomd>ant,  at 
campi  vivo  incendio  ruberent,  et  oppidum  (Gata- 
nea,  4  milliaribus  ab  iEtna  distans)  quasi  denigra- 
tis  arenis  operiretur.  —  «  Omnis  vero  iilc  ignis  abi- 
bat  in  2  rivos  (flumina  rectius  dixisset),  mediam 
amplectentes  ac  circumlambenles  Montempilierum  > 
(cujus  lamen  ambitum  semimilliaris  esse  antea 
dixerat)  <  qui  instar  insulse,  vel  rupis,  in  medio 
flammarum  prominebat.  —  Primiriorum  vero  ri- 
vorum  altcr  obruebat  villam  Montitpilieri^  ut  om- 
nia  ejusdem  vesligia  al)olita  fuerunt.  —  Tota  massa 
ignea  protendebatur  in  latitadinem  6  mUliarium  ei 


1337 


APPBNDIX  V.  —  D.  C(»BmiANl  THOHJE  ADNOT. 


1338 


eirca  initia  daoram  altiludinis  canni  4,  plas  luinus  A  commeadavit ,  narratio  habet :  t  Si  unquam   ignes 

*  1  *  •  ^^       •11*  1  •*  «  •  •  •  • 


pro  iocorum  diversitaie.  » 

Sed  prsestat  totam  iianc  enarratioaem,  multa  alia 
huc  perliQeotia  prolixius  exponcDlem,  apud  Kir- 
cherum  19iO  perlegere,  quod,  spondeo,  non  sine 
animi;  si  quis  in  te  pius  est,  tremorc  iacies,  maxime 
autem,  si  lum  PauU  Bocconii,  Siculi  Panormitani, 
tum  Petri  Michonii,  aut  mutato  nomine  Abb.  Bour- 
delotii,  Epislolas  de  eodem  illo  Incendio  conjunxe- 
ris.  Tum  enim  vcro  Mantuanum  vatem,  non  ocstro 
nimio  percitum^  terribile  suum  de  hoc  monte  car- 
meo,  Mneid.  lib.  ni,  efTudisse  fateberis : 

borrificis  tonat  iEtna  ruinis, 

laterdumque  etiam  {>rornropit  in    SBtbera    nobera, 
Turbine  fumantem  piceo,  et  candente  favilla, 


illi  conclusi  in  terrae  visceribus  vim  suam  exercue- 
runt,  tum  maxime,  quando  anno  1650,  die  24  Sept. 
usque  ad  9  Octob.  tot  ingcntibus  et  tani  frequenti- 
bus  terrae  motibus  insulam  illam  ■  (Santerinium 
fuit,  a  S.  Irena  T.  et  M.  cujus  nomini  sacra  est, 
sic  dicta)  c  concusserunt,  ut  Santerinenscs>  ruinam 
proximani  sibi  metuentes,  diu  noctuque  aris  sup- 
plices  advolverentur.  At  nec  dici,  nec  explicari  po- 
test ,  quantus  timor  omnes  invaserit ,  cum  ruptis 
obicibus  victrices  illae  flammae  viam  sibi  facere  per 
medias  aequoris  undas  conlendcrunt  4  circiter  mil- 
liaribus  Italic.  ab  insula  Saoterinensi  versus  Orien- 
tem;  siquidem  repentc  mare  intumuit  ad  30  sur- 


Erigit     erucians,    liquefataaae    saxa    sab    anras 
Gum  gemita    glomerat,    fanaoque    exa^stoat    imo. 


.     ...  ^  ^     A  j        IV.       suni  cubitos,  lateque  per  vicinas  terras  se  exteodeos 

Atiolhtque  globos  flammarum,    el    sidera    lambit.  _,.  ...  -r.j- 

Interdum  scopulos,  avulsaqae  viscera  montis  %  obvia  quaeque  vertit,  adeo  ul  m  ipso  Candiae  portu, 

qui  tamen  80  milliar.  inde  distat,  et  triremes  et 

naves  repentino  impetu  confregerit.  Aer  vero  va- 

poribus  illis  malcolentibus  et  sulphureis  infectus,  et 

obtenebrescere,  ct  innumeras  formas  coepit  induere. 

Hinc  lanceas  igneas  et  enses  flammivomos  1941 

vibrari,  illic  coruscantes  sagiitas  emitti,  hinc  velut 

terribiles  serpentes  et  dracones  volitare,  illinc  ful- 

mina  ct  fulgura  cicri,  »  etc,  etc.  c  Tantam  autem, 

pergit,  pumicum  vim  ignea  illa  vorago  evomuit,  ut 

totam    pelagi   superficicm    cootegerent.    Smyrnam 

usquc  et  GPIim    delatos  fuisse,  littoraque  omnia 

complevisse    ccrtissunum  esl.  Yis  autem  incendii 

primis  duobus  mensibus  erat  maxima;  quandoqui- 

dem  et  bullire  vicinum  mare  inslar  ferventis  ollae 


Et  tamen  illi  nonnisi  rivi  erant  fornacis  hujus 
subterraneae,  immensa  vi  liqnefactorum  mineraliurn 
repletae.  Quid  autem,  si  alios  quoque  montes,  Jltna 
non  minus  quandoque  terribles,  adjuuxeris  ?  Non 
dico  Vesuvium  Campanije,  sed  Strongylum  ct  Ftt/- 
canum  ip  insulis  Liparitanis,  et  praeterea  alios 
ejusmodi  fulmineos  monles  in  Terxeris  et  Canariis^ 
maris  Allantici  insulis,  innumeros  alios^  si  denique 
ultimae  Islandiae,  quasi  ipsa  glacie  concretae,  terribi- 
lem  illum  Heclam  evocaveris?  quanta  credis  ignium 
immensitate  opus  esse  ad  totidem  capacissimas 
fornaces    iuflammandas,  quas  si   omnes  in   unum 


conjunxeris,  quid  aliud  jEtnam,  quid   Vesuviump  £  videbalur ,    et  diu  noctuque   ingentes  flammarum 


quam  illius  ignei  oceani,  in  abditioribus  terra)  re- 
cessibus  intimisque  visceribus  furentis,  fumariola 
dixeris?  Quanta  autem  jam,  obsecro,  tanta  tamque 
immensa  metallorum,  mineralium  (quae  singola  per 
sese  summum  calorem  excitare  solcnt,  aliarumque 
combustibilium  materiarum,  veiut  in  unam  massam 
coacervatarum  vis,  quantus  furor,  aetusque  hujus 
oceani  erat  1  quantibus  (quod  slupcndum  sane  1) 
apud  multos  peccatores  ejusdem  timor  est !  Yide 
autem,  quid  apud  miseros  illos  Cataneenses  mortis 
duntaxat  temporalis  uietus  potuerit !  c  Planctus  (ita 
enim  historiam  suam  prosequitur  Squillacius),  dis- 
ciplinajOrationes,processiones,jejuniajabstinentia, 
expositiones  40  horarum,  in  nullis  ecclcsiis  cessa- 


globi  fumique  densissimi  emergebant,  etc,  etc  i 

Quid  vero  ?  an  dissimulandam  putem  catastrophen 
alteram,  priori  similem,  imo  omnium  mullo  trucu- 
lentissimam,  quam  Oceanus  ipse,  qua  insulas  A%0' 
res  interfluit,  priori  saeculo  praebuerat?  Eln  igitur 
rursus  ipsius  Kircheri  1.  II.  M.  S.  Cap.  XII,  g  4, 
verba  :  c  A  Pico  (vulgo  Pico  dclle  Camerine)  6 
milUaribus  dissitus  est  iocus,  dictus  la  Ferreria,  in 
cujus  Oceani  destrictu  die  Sabbati  mensis  Julii 
anno  1638  ignis  cum  tam  inexplicabili  violentia, 
non  obstante  dicti  ioci  Oceani  120  pedd.  geometr. 
a  piscatoribus  antehac  saepius  explorata  profundi- 
tate,  erupit,  ut  ad  tantum  exstinguendum  incendium 
nc  Oceanus  quidem  sufficeret.  Spatium,  quod  ignis 


bant,  tantumque  dolorcm  ingerebant ,  ut  saxa  la-  V  ebulliens  occupabat,  tantum  erat,  quantom  2  modiis 


crymarentur.  »  fit  jam  induralorum  quorumdam 
peccatorum  plusquam  saxea  corda  sunt,  quae  mor- 
tis  setemae  formidine  ne  commoventur  quidem. 

Sed  ecce  rursus  aliud  fumariolum,  atque  ex  eo 
emmpens  incendium,  cui  restinguendo  ne  quidem 
Oceanus  ipse  par  fuerat.  Incredibili  hinc  spectacnlo 
maximam  lamen  fidem  facit  P.  Ricciardus  S.  J.  qui 
ut  Rirchems  I.  iv  Mund.  subter.,  in  haec  verba  (e- 
statur  :  c  Praesens  omnia  oculis  suis  vidit,  et  Roma 
totius  rei  eventum  mihi  ore  tenns  postmodum  re- 
tulit,  et  scripto  testimonio  posteritati  notum  esse 
voluit.  » Ita  vero  P.  Ricciardi,  ut  eam  laudatissi- 
mus  Kircherus  suo  calamo  posteritatis  memorias 


fmmenti  di&seminandis  sufficiebat,  cum  *tanta  vio- 
lentia  erumpens,  ut,  non  obstante  dicla  Oceani  pro- 
funditale,  nubibus  sese  aequaret,  in  supernam  aeris 
regionem  elatus,  evecta  secum  ipsa  aqua,  arena, 
terra,  saxis,  aliisque  ingentibus  molibus,  quae  emi- 
nus  (triste  intucntibus  spectaculum!)  comparebant 
floccorum  ad  instar  gossipiorum;  in  mare  vero 
reversa  materia  liquefacta  puItiB  prae  se  ferebat  spe- 
ciem.  Subinde  adeo  immensae  magnitudinis  saxa 
in  3  lancearum  altitudinem  projiciebat  saevieniis 
naturae  vis,  ut  non  saxa,  sed  montes  integroa  ejec- 
tos  diceres.  Accedebat  ad  horrorem  id,  quod  reci- 
deotesy  in  altum  projecti  sazei  moiUes,  in  aliost  e 


1339 


AD  GENDINA  TERTULLIANI  OPERA 


1340 


visceribus  maris  eviratos,  illisi,  cum  terribili  fra-  H  fuisset,  jam  anno  4713»  adeoque  post  integra  xvi 


gore  in  1000  partcs  dissilirenl,  quae  postca  mani- 
bus  acceptse  in  arenam  nigram  conlerebantur.  Porro 
ex  varia  immensaque  rcjectamentorum  mullitudine, 
saxorumque  innumerorum  coacervalione ,  insula 
rova  in  medio,  eoque  profundissimo  Oceano,  in  prin- 
cipio  quidem  parva,  5  jugerum,  at  in  dies  augmen- 
tata  in  tantum  excrcvit,  ut  abhioc  14  diebus  spa- 
tium  longitudinis  5  milliarium  occuparit.  Tanta 
autem  hoc  inc^ndio  multitudo  piscium  periil,  quan- 
lam  vix  8  naves  onerariae  Indicae  capere  possenl, 
qui  longe  laleque  per  insulam  dispersi,  ne  putrcfac 
tione  contagionem  aliquam  causarent,  ab  indigenis 
in  profundissimis  foveis,  ad  18  milliar.  circumcirca 
collecti,  sepuiti  sunt.  Odor  autem  sulphuris  spatio 


saecula  deleclum,  ingentem  veteri  historiae  locem 
accendit,  ac  Neapolitanarum  antiquitatum  gazophy- 
lacium  novi  inaeslimabilisque  thesauri  ditissimis 
acces^onibus  locupletavit,  cujus,  jam  sub  prelo  su- 
dantis,  plcnissimam  communicationem  totus  lite- 
rarius  orbis  ingentibus  desideriis  expeclat. 

De  die.  Voluit  dicere  in  dies^  seu  qtwtidie,  aut, 
ul  alias  dicere  solemus,  de  die  in  diem  :  quo  sensa 
etiam  Nosler  in  Apol.,  cap.  16,  inquit:  Nove  de 
die  vivitis.  Atque  sic  etiam  Terentius,  in  Adelphis, 
Apparare  de  die  (singulis  nimirum  diebus)  conoi' 
vium  dixit. 

SperenttSeu  timeant.Nsm  sperare  (ut  alias  spes  cum 
timore    suaple   natura    conjungitur)    in    detenori 


24  milliar.  sentiebatur.  »  Ita  Kircherus  ex  fideli  B  quoque  boc  sensu  apud  veteres  accipi  consuevit: 


Patrum  S.  J.  xar*  aOTO(|;(av  relalione. 

Jam  nullcB  exstent,  Inter  has  utique  Pompeia 
erat,  ut  fertur,  ab  Hercule  condita,  olimque  Roma- 
norum  colonia  de  quaidem  Noster  in  I.  de  Pall.  c.  2, 
ait ':  «  Ex  hnjuscemodi  nubilo  et  Thuscia  Volsinios 
pristinos  deusta,  quo  magis  de  monlibus  suis  Cam- 
pania  speret,  erepta  Pompeios.  i  Ilem  in  Apol.  cap. 
40,  ubi  :  «  Scd  nec  Thuscia,  atque  Gampania  de 
Christianis  querebalur,  cnm  Volsinios  de  coelo, 
Pompeios  de  suo  monte  perfudit.  »  De  his  item 
Tacit.  1.  xY  AnnaL  c.  22,  in  haec  verba  testaiur  : 
Motu  terrce  celebre  Campanice  oppidum^  Pompeii, 
magna  ex  parte  proruit.  Sed  qui  haec  exactius  nosse 
cupit,  apud  Dionem  Cass.  Hist.  Rom.  I.  xvi  in  Tito, 


ut  est  illud  Maronis,  I  jEneid. : 

Si  genus   hnmanum,   aut  morlalia   temnitis  arma, 
At  sperate  deos,  memores  fandi  atque  nefandi. 

Itemque  1.  iv : 

Hunc  ego  si  potui  tantam  sperare  dolorem. 

Ignis  intrinsecus  foeta.kxi  montes  ipsi  sunt  foeta? 
At  quis  tantum  grammatices  lapsum  Tertulliano  im- 
pingere  ausit?  An  legendum,  ignis  intHnsecus  foeti? 
At  sic  rursus  ambiguum  foret,  an  fasti  ad  montes, 
qui  ignis,  aut  potius  igne  foeti  sunt,  an  ad  iqnis 
referendum  esset,  quasi  ipse  ignis  sulphure,  etc, 
foetus  esset.  An  vcro  cum  Latinio  niagis  placet 
foetu^  seu  fostura,  legere?Enim  vero  sicipse  puto. 

Nobis  judicii,  i.  e.  suppliciij  seu  poenae  infernalis. 


reperiet.  Quid  prohibet  autem,  quoniam  semel  pro-  v  Vide  supra,  cap.  3,  not.  Injudicium. 


lixus  esse  coepi,  notarumque  angustias  jam  perrupi, 
haec  ex  ipso  auclore  excerpere,  quae  et  supradic- 
tis  fidem  faciunt,  cum  viderint,  haec  non  nova  esse, 
sed  jam  ferme  xvii  inde  saeculis  accidisse?  Ita  ergo 
ex  suo  Dione  Xiphilinus  habet  :  c  Dein  mare  simul 
fremere,  omne  ccelum  una  sonare,  ingensque  et  re- 
penlinus  fragor,  quasi  montes  simul  considerent, 
exaudiri.  Tum  exsilire  primum  immensi  lapides,  et 
ad  summos  veriices  pervenire,  deinde  magna  copia 
ignis  1949  fumique,  ita  ut  omnem  aerem  obscu- 
raret,  occultaretque  golcm,  non  aliter,  ac  si  de- 
fecisset,  etc.  Alii  existimabant,  aut  mnndum  in 
chaos  redigi ,  aut  igne  consumi ,  etc. ,  etc.  Tanta 
▼ero  erat  copia  cineris,  ut  terram  mareque,  atque 


Nunquam  tamen  finiuntur.  NuIIum  saecnlum  est, 
cujus  hisloria  tales  monlium  furores  non  enarret, 
nt  de  Vesuvii  quidem  incendio  Kircherus  ejusmodi 
Chronicon  habet,  ubi  a  primo  ingressu  Janigenarum 
in  Siciliam  18  tumultuantis  ^tnas  exempla  re- 
censet.  Alii  vero  ejusmodi  tristia  Vesuvii  exempla, 
a  Christi  lemporibus  usque  ad  nostra  haec,  ullrt 
20  recensent.  At  vero  immanes  hos  camioos  per- 
peluo  igne  succensos  esse,  fumi  continaa  densaque, 
etiam  in  quiete  sua,  eructata  volumina  omni  laee 
clarius  raanifestant. 

Caeterum  gravis  hic  quaestio  jam  diu  exercuit 
philosophos,  unde  sempiterna  illa  ejusmodi  mon- 
tium  incendia,  et  inexhausta,  lanlis  incendiis  per 


adeo  ipsum  aerem  compleret :  quae  res  multa  damna  ■  tot  saecula  foveodis,  pabula.   Videri   enim  possei, 

importavit ,  non  solum  hominibus  praediisque ,  ac 

pecoribus,    sed   etiam   pisces  volucresque   omnes 

peremit,  duasque  integras  urbes,  Herculanum  et 

PompeioSf  populo  sedente  in  theatro  (non  uiique 

specuculi  cujusdam,  sed  speratae  securitatis  causa, 

locique  contra-   ruinas  magis  communiti  fiducia) 

penitus  obruit.  » 

Atqae  hoc  ipsum  jam  est  illud,  seu  Herculanum 
seu  Herculaneum,  quod  ab  Hercule  post  expedilio- 
nem  suam  Hispanicam  conditum  Dionysius  Halic. 
l.  I  Antiq.  Rom.  cap.  44  refert,  ac  cum  A.  C.  63 
sub  Nerone  vehementer  convulsum,  magna  sui  parte 
eoncidisset,  et  circa  A.  C.  80  penitus  absorptus 


omnia  subterrestria  pyrophylacia,  ipsumque  infer- 
num,  quantumvis  immensum,  per  ignivoma  illi 
spiracula  jam  pridem  exoneratum  fuisse.  Nos,  quo- 
niam  longior  rei  hujus  tractatio  extra  prsesens 
institulum  est,  mentem  nostram  nonnisi  breviter 
aperimus.  Ac  i^  quidem  notamus,  horrendis  iliis 
i£tnae  concussionibns  egestam  materiam  maxinM 
in  crepidine  ipsius  crateris  accumulari,  et  aliquando 
in  tantam  altitudinem,  ut  novus  quandoque  mons, 
aut  certe  montis  non  contemnenda  pars,  videri 
possit.  2®  Hic  cinerum  aliorumqne  rejectameoto- 
rum  cumulus,  jam  per  sese  variis  salibus  imbutus, 
novis  quoque  ac  subterraneis  accessiODibus  per  oc- 


1341 


APPENDIX  V.  —  D.  GORBINIAW  THOMiE  ADSOT. 


1342 


cuUos,  ex  mari  prsecipuc,  nec  non  ex  rcsolutis  Div>~  A  fulmina  missilium  nomine  Noster  in  1.  de  PalL  cap« 
bus  ,    quibns  verlices    horum    MMS   moDtium      2,  appellare  non  dubitavit. 


ferme  assiduo  candeot,  ex  circumfluo  ac  halinitroso 
aere,  etc,  fecundari  solet ,  usque  donec  subjecti 
ignis  festu  excocta,  acvelut  in  pultem  liquefacla  ma- 
teria,  per  subterranea  veutorum  spiracula,  autetiam 
aquse  ex  hydrophylaciis  illapsu,  in  summum  furo- 
rem  agatur,etc.  Quanlum  vcro  vel  unica  aquse  gutta, 
nietallo  in  fornacibus  fusoriis  fluido  aspcrsa,  el 
quam  incredibilem  tumultum  excitare,  quam  hor« 
rendam  omnium  reruro  stragem  edere  valeat,  non 
pauci ,  et  haud  modico  suo  damno ,  nonnunquam 
experli  sunt. 

Supplicia  interim  montium,  Supplicia  montium 
vocat,  damna  ab  ipsis  his  montibus  illata,  praeser- 
tim  ad  peccatorum  castigationem,  etc.  f^ 

Nonjudicii.  Haud  obscureinnuitillud  JUDiauMex- 
tremum,  in  quo  universus  orbis,  ut  in  I.  de  Bapt. 
c.  8  Not.  Ignidestinatur,  diximixSy  conflagrabit,  au- 
diiurique  sunt  damnati  terribilem  illam  senteotiam  : 
Disceditet  maledicti,  in  iGNEMiETBRNUii,  etc,  quem 
jam  nunc  suPREMUSJUDExper  flammivomorum  moQ- 
tiurn  incendia  comminalur. 

Deputabit.  SimpIicilerpropu/a^t<  ,seu  sestimabit. 
Ita  Noster  quoque  in  Exhort.  ad  Castit.  c.  6,  ait  : 
«  Erat  vetus  disposilio,  qu8e  in  Evangelio  nova  depu- 
tatur,  »  elc  Sic  et  Plautus  dudum  anlea  in  Amphitr. 
dixeral :  «  Nec  quidquam  sit,  quin  me  omnes  esse 
dignum  deputent.  »  Quam  et  Tereniius  in  Hecyra  se- 
cutus  cst,  ubi  :  ^ 

c 

iCdepol,  n»  meam  henis  operam  deputat  parvi  pretii. 

Scintillas.  Eodem  jure,  quo  immensos  illos  mon- 
tium  ignivomorum  crateres  fumariola  dixerat, 
nunc  illorum  incendia  scintillas  appellat.  £t  sunt 
sane,  si  cum  immenso  illo  infbrni  incendio  com- 
parata  fuerint.  Nunc  vero  scintilla:  nostrse  cum  forte 
adurunt  manus,  hse  vel  ad  primum  atiactum  prae 
dolore  retrahuntur  :  nondum  autem ,  non  dicam 
plumbo  liquefacto  (quam  leve  enim  id  esset  1)  sed 
neque  illis  iEtnae  aut  Vesuvii  torrentibus  igneis 
(id  est  scintillis)  manus  immersere  peccatores, 
n  illo  infernali  barathro,  et  propria  ignei  elemenii 
sede,  fors  aeternum  exurendi,  et  nunquam  combu- 
rendi. 

Incestimahilis  foci.  Cujus  scilicet  ardoris  immensa 
vis  omnem,  non  dico  sestimationem  nostram,  sed 
omnes  imaginationis  vires  longissime  transcendit. 

Missilia.  Missilia  olim  dicebantur  ea  auri  argen- 
tique  signaii  munera ,  quse  nonnunquam  ab  impe- 
raloribus,  aut  a  senatu  et  magistratibus,  in  popu- 
lum,  ad  ejusdem  plausus  ac  favores  sibi  qusestuose 
conciliandos,  ac«  ut  barbare  dicam,  collectandosy 
spargi  solebant.  Quin  vero  et  aliarum  rerum  subinde 
missilia  fiebant,  ui  apud  Sueton.  in  Calig.  habetur  : 
«  Sparsit  et  missilia  variarum  rerum. »  Postea  vero 
haec  vox  ad  militiam  quoque  transiit,  ut  tela  in 
hostes  missay  pariter  missilia  vocarentur.  Sed  el 


Exercitoria.  Exercitor  proprie  est,  qui  altenim 
docet  exercendo^  ut  ex  Plauto  in  Trinum.  colligi- 
tur  :  a  His  quisquis  est,  Gurculio,  est  exercitor;  is 
hunc  hominem  cursuram  docct.  »  Unde  et  tela  illa, 
qu8e  in  exercitiis  militaribus  et  umbraticis  emitteban- 
tur,  exercitoriaj  et  apud  Senecam  1.  ii.  QQ.  Natt. 
lusoria  vocantur. 

Intinctionis  dominicas.  Seu  baptismi,  a  Christo 
Domino  instiluti . 

Monimenta.  Monimenta  dicuntur,  quae  posita  sunt 
ad  monendam  noslram  mentem,  nt  memoriam  prse- 
teritarum  rerum  conservet.  Junius  hic  munimenta 
legit,  quod  adversus  gehennam  praemuniant. 

Secunda  subsidia.  Eleganter  dictum  ;  nam  subsi" 
dia  veteribus  proprie  erant  tertium  illud  in  ade 
agmen,  ex  triariis  ac  emeritis^  fortissimisque  con- 
stans,  qui  proin  in  extremo  coUocati,  sub  vexiUis 
suis  in  genua  subsidebant,  laboranti  fors  exercitui 
subvenire,  labantemque  aciem  novo  subsidio  re- 
staurare  parati.  Yide  Yarron.  de  Ling.  lat.  lib.  iv. 
t^44  Mutas  quidem.  Mutas  dicit,  quse  articnlata 
voce  destituuntur. 

Animx  Animas  hic  pro  animalibus  ponit,  velat 
partem  pro  toto. 

Agnoscunt.  Ita  enim  ipsius  naturae  instinctu,  divi- 

nitus  sibi  indito,  noxia  vitant,  salubria  quserunt,  et 

cum  segrotare  inceperint,  sibi   ocius  de  remediis 

circumspiciunt.  Instinctum  autem  illum  habere  ali- 

Q  quid  humanse  rationi  analogum,  dubium  non  est. 

Moras.  Mora  apud  chirurgos  dicitur  canalis  qui- 
dam,  arte  excavatus,  in  quem  crus  fractum,  ac 
jam  fasciis  circumligatum ,  reponitur,  ut  ibidem 
immotum  permaneat,  moramque  trahat.  Sic  et  sa- 
gittse,  cuti  altius  infixse,  suas  ibidem  moras  trahunt, 
et  aliquando  trrevocabiles^  cum  scilicet  nimis  pro- 
funde  insederint,  quam  ut  ab  ispis  animalibus  vol- 
neratis  extrahi  aut  excuti,  sicque  e  vulnere  revoeari 
possint. 

Dictamno.  Ita  quidem  de  capreis  Arist.  lib*  ix 
Uist.  animal.  c.  6,  in  haec  verba  affirmat :  c  In  Creta 
insula  capreas  sylvestres  sagitta  transfixas  dictam- 
num  herham  quserere  aiunt;  hoc  enim  spicnla  er 
corpore  ejiciuntur.  »  Atque  idem  in  1.  de  Admir. 
Q  audit.  n.  4,  confirmat.  Unde  Yirg.  lib.  zii«  JEneid. : 

Dum  Yenns  indigno  nati  concussa  dolore 
Dictamnum  genitrix  Cretsa  carpit  ab  Ida, 
Puberibus  caalem  foliis,  et  flore  comaniem 
Pnrpureo.  Non  illa  feris  incognita  capris 
Gramioa,  cum  tergo  voiucres  hssere  sagitt». 

At  Plinius,  lib.  viii  H.  N.c.  27,  haec  ad  cervos  trans- 
ferL  At  quam  multa  subin  fioguntur,  aut  nimis 
credule  narranlur,  quse  non  verificantur!  Gerte 
hodiernis  naturae  scmtatoribus  hac  de  re  altum  si- 
lentium  est,  utique  nec  ex  sua,  oec  aliorum  suffi- 
cieoti  experientia  quidquam  habentibns,  quo  huie 
veterum  persuasioni  fidem  rite  facere  possiot. 

Illos  ocularet  i.  e.  vinim  illis  dare.  Sic  enim  idem 
Noster  in  Apol.,  c.  81,  habet :  c  Jam  expolitoSy  el 


1343 


AD  GBMUINA  TSaTULLIANI  OPBRA 


1344 


ipsa  urbanitate  deceptos,   in  agaitionem  veritaiis  J|  dixit  :  Nonne  hcec  est  babtlon  magna,  quam  ego 

ocularet;  »    qnod  verbum  caeteroquin  ab  antiquis 

vix  usurpatum,  S.  Cypr.  iu  tracl.  de  Idol.  vaniU 

ad  fin.  ex  Tertulliano  suo  mulualus  fuit,  de  aposto- 

lis  loquens,  «  qui  csecos  et  igoaros  ad  agniiionem 

veritalis  ocularent.  ^ 

De  sua  Chelidonta.  Quod  hirundines  caecos  puUos 
pai  iant,  Aristotelcs  L  iv,  de  Gen.  anim.  c.  6,  asserit, 
«eierum  de  chelidonia  nihil;  at  vero  Plinius,  loc. 
cit.  id  affirmat,  narrationibus  alienis  plerumque  ni- 
mium  fidens.  Adeo  autem  ad  vulgus  persuasio  illa 
transiit,  tamqiie  tenaciter  haesit,  ut  etiam  ipsum  hi- 
rundinum  nomen  (Grajcis  enim  hajc  avis  xe^i^wv 
dicitur)  ad  plantam  illam  transierit,  non  minus  Ger- 
manis   nostris   Schwalben-Kraut,   aut   Schwalben" 


cedi/icaviinDOUViu  REGis,in  robore  fortitudinis 
et  in  gloria  decoris  mei  ?  Quid  ergo  ?  Cumgue  sermo 
adhuc  esset  in  ore  regis,  vox  de  ccelo  ruit :  tibi  di- 
ciTUR,  Nabuchodonosor  rez:  Regnum  tuum  transibit 
a  tCyCt  cum  bestiis  et  feris  erithabitatio  tua,  fccnum 
quasi  bos  comedes,  et  septem  tempora  mutabuntur 
super  te  donec  scias,  quod  dominetur  bxcelsus  in 
regno  hominum.et  cuicunque  volueritydetillud.Q\k\d 
autem  porro  ?  Eadem  horasermo  completus  est  super 
Nabuchodonosor,  et  ex  hominibus  ejcctus  est ,  et 
fcenuni  ut  bos  comedit^  et  rore  cceli  corpus  ejus  in- 
fectum  estfdonec  capilli  ejus  in  similitudinem  aqui' 
larum  crescerenty  et  ungues  ejus  quasi  avium.  Cum 
vero  in  miserrimo  hoc  stalu  per  septem  omniao  annos 


Wurtz  appellatam.  Sed  et  illa  non  hirundinum  dun-  %  inter  bestias  egisset,  salisque  jam  humiliatus  esset, 


taxat,  sed  omnium  prope  volucrum,  si  aquatilium 
species  excipiamus,  recens  exclusarum  caecitas  pro- 
prie  talis  non  est,  sed  mera  palpebranim  obductio, 
quse  post  aliquot  dies  sensim  diduci,  suisque  oculos 
velaminibus  liberare  solent. 

Sibi  institutam,  i.  e.  pro  se,  rursus  per  poeniten- 
tiam  in  gratiam  Dei  restitncndo,  institutam. 

Babylonium  regem,  Est  hic  non  ille  NabuchodO'* 
nosor  (alia^  Saosduchin  appellatus,  qui  A.  M.  3347 
in  campo  Ragau  Medorum  regem  Arphaxad  pro- 
fligavit;  nec  alter  Nabuchodonosor,  alias  Nabopo^ 
lassar  dictus,  qui  A.  M.  3378  regnum  Gbaldseorum 
condidisse  creditur  :  scd  hujus  filius  Nabuchodo^ 
nosor,  cognomento  tagnus,  et  in  regno  A.  M.  3399 


quid  porro  acciderit ,  ip^emet  deinceps  vers.  33 
enarrat :  In  ipso  tempore  sensus  meu$  reversusest 
ad  me  et  ad  honorem  regni  decoremque  perveni,  etc. 
et  magistratus  mei  requisierunt  m^^et  in  re^no  meo 
restitutus  sum,  et  magnificentia  amplior  addita  est 
mihi. 

Unguium  aquilinum  in  morem.  Vulgata  nostra  on- 
gues  avium,  rapacium  videlicet,  memorat,  inter 
qnas  utique  aquilce  eminent. 

Horrorem  leoninum.  Ubi  Vulgata  nostra  in  simili' 
tudinem  aquilarum,  LXX,  X£cvt(dv,  lbonum,  habent, 
indcque  nonnulli  olim  in  cam  opiniunem  prolapsi 
erant,  regem  hunc  in  leonem  mutatum  fuisse. 

Prceferente.  Multa  in  terribilis  hujus  metamorpho- 


successor,  qui  Joakim,  regem  Juda,  in  servitutem  v  sis  historia  sunt,  quse  inter  interpretes  sat  conten- 


redegit  (lY  Reg.  xxiv,  1),  qui  obsessa  Jerusalem, 
Joachin  sponte  cum  omnibus  suis  se  dedentem,  in 
capiivitatem  abduxit  (loc.  cit.  vers.  12  et  seqq.) ; 
qui  Sedecia^,  ultimi  regis  Judas^  expugnata  Jera- 
salem,  filios  ocddit  coram  eo,  et  oculos  ejus  effo- 
dit,  mnxitque  eum  catenis  et  c^dduxit  in  Babylo- 
nem  (IV  Reg.  c  ult.  v.  7),  denique  per  Nabuzar^ 
dam^  principem  exercitus  sui,  succendit  domum 
Domini^  et  domum  regis,  et  domos  Jerusalem  om^ 
nemque  domum  combussit  igni  (ib.  v.  9),  sicque 
totum  regnum  Juda  penitus  exstiiuit  funditusqne 
evertit. 

1945  Ex  hac  ergo,  et  plurirois  aliis  victoriis) 
quas  de  Syris,  Phamiciis^  Mgypto^  etc,  reportave- 
rat,  eum  multo  jam  elatior,  suique  nimium  impo- 
tens  faclus  esset,  demum  ad  castigandam  ejus  su- 
perbiam,  nuUa  jam  aiia  ratione  expugnabilem,  Deus 
ipsi  per  somnium  arboris  procerissimae,  et  pulcher- 
rimse,  sed  per  manum  angeli  succisse,  omni  ornatu 
suo  spoliatse,  radicis  ejus  vinculo  ferreo  et  sereo  al- 
ligalse,  etc,  futuras  superbise  suse  poenas  oslendit, 
somnium  boc  exponente  Daiiiele,  regemque  ad  poe- 
nitentiam  efficaciter  adhortante  :  Peccata  tua  elee- 
mosynis  redime,  et  iniquitates  tuas  misericordiis 
pauperum  :  forsitan  ignoscet  delictis  tuis.  At  vero 
cum  monitis  tam  salutaribus  rex  obtemperare  nimis 
pertioaciler  recusasset^tandem,  indulto  eiiam  duode- 
cim  mensiiun  tpatio,  in  anlaBabylonis  deambulans, 


tiosc  disceptantur,  accuratius  ulique  discutienda, 
si  mullo  arctiores  instituli  nostri  limites  denuo  (nam 
id  jam  alibi  satis  faclum)  transgredi  liceret.  Quo- 
niam  vero  Tertullianus  noster  tristissimam  hoc 
exemplum  prse  caeteris  proposuit,  cujus  lerrore 
peccatores,  de  se  nimium  superbe  praesumentes,  ad 
seriam  poenitentiam  compcllcret,  non  omnino  abs- 
tinere  possumus,  quin  eidcm  paulo  aliquid  immo- 
remur.  Igitur  tanquam  omnino  certum 

Suppono  1  contra  Origenem,  seasibus  allegori- 
cis  alias  nimisjusto  deditum,  aca  S.  Hieron.  in  soo 
ad  DanieL  Comment.  C8eterisque  deinceps  interpre- 
tibus  male  notatum,  non  meram  hanc  allegoriam, 
sed  veram  omnino  historiam  esse ;  quanquam  noo 
ignorem,  quae  Isa.  c.  xiv  a  v.  8  de  Nabuchodono- 
sore  (ut  quidam  volunt)  dicuntur,  plcraquc  etiam 
in  allegorico  sensu,  ex  roente  SS.  Patrum,  ipsius- 
que  Ecclesiae  de  Luciferi,  sed  mox  extincti,  et  none 
tenebrarum  regis,  miserrimo  a  coelis  exterminio  in- 
telligenda  esse.  Rursusautem 

Suppono  2»  nihil  in  hac  re  tuto  asseri  posse,  nisi 
qUod  ipse  tenor  historicus  npud  Danielem  exigit, 
qui  rem  hanc  secundum  circumslantias  etiam  minu- 
tas,  ex  affiatu  utique  Spirilus  sancii,  ad  nos  pra^ 
scripsil,  proindeque  Deus  ipse  plura  a  nobis  oerto 
noi^ci  non  volait. 

3'  autem  aio  :  regem  illum  Babyloniam  non  re- 
vera  in  bovem,  aliamve  bestiam,  commatatam  fuisse; 


1345 


APPENDIXV.  -  D.  CORBimANI  THOM^  ADNOT. 


1346 


neqae  enim  ipsa  hominis  aniina  converli  potuil  in  ||  verat)  pmnitentiam  immolasse,  et  septennali  sqtia- 


animam  bovis  :  quod  utique  fuisset  essentias  rerum 
mutare;  ncque  in  corpus  ejus,  expulsa  auima  homi- 
niSy  volut  per  quaindam  p.£Teu.4*iSx^ci><jiv,  subinlravil 
anima  hovis;  1910  non  enim  id  naturalit^r  fieri 
potuissct,  et  ad  miraculum  confugore,  sacri  tf^xtus 
tonor  nullatcnus  compcllit,  signiticans  tantum,  quod 
comederit  fwnum  ur  bos,  non  quod  in  verum  hovem 
transierit.  An  cnim  bobus  capilli  in  similitudinem 
aquilarum,  aut  ungues  quasi  avium  sunt?  Accedit 
deinde,  quod,  si  veram  bovis  animam  induisset,  nol- 
lam  sane  pccnam  inde  Nabuchodonosor  sensisset, 
ncquc  ex  ea  ad  veri  Dei  cognitionem  adduci  potuis- 
sel,  solo  nimirum  corpore,  nulla  vi  intelligendi  re- 
licta,  superslcs.  Aut  forte  animam  bruti  ab  anima 


lore  exomologesin  operatum  fuissc  ait.  Alii  autem 
haud  pauci  saltem  intervalla  rationis  regi  non  infrc- 
quenter  illuxissc  rredunt,  ut  conditionis  suae  mise- 
riam  subinde  agnosceret.  Ncque  enim,  aiunl,  statum 
illum  posnalem  futurum  fuisse,  si  nil  quidquam 
molcsti»  indc  sensissct,  ncque  eam  cum  pristinae 
dignitatis  suse  felicitatc  compararc  potuisset,  scd 
potius  in  depravato  hoc  alienatae  mentis  statu  per 
campos  et  silvas  inter  fera  animalia  etiam  cum  vo- 
luplate  circumerrassct. 

Yerum,  si  mentcm  mcam  ingenue  profari  licct, 
in  eam  propendeo  sententiam  :  regem  per  totum 
illud  7  annorum  tcmpus  usu  rationia  plane  destita- 
tum  fuisse;  ncque  enim    aliud    nos    sentire  sacer 


regis  in  consortium  ejusdem  corporis  (novo  scilicet  B  textus  compcllit  :  Igitur^  ait,  post  finem  dibruii 


miraculo)  admissam  fuisse  quis  dixerit  ?  Aut  deni- 
quc  animam  hominis,  interea  alio  fugitivam,  et  ali- 
cubi  cxlra  omne  corpus  cxsulem,  aut  penitus  in 
niliilum  redactam,  deinde  vero  aut  postliminio  re- 
versam,  aut  reproductam,  seu  de  novo  crcatam,  pri- 
stinum  corpus  subiisse,  ac  rcgem  sibimetipsi  rcd- 
didisse  dicemus  ?  Quis  ejusmodi  monstra  opinionum 
conuninisci  ausit  ?  Igitur  denique 

4^  aio  :  immutationcm  regis  non  in  sola  ejusdcm 
phantasia,  qua  se  hovem  esse  credens,  fmnum  come' 
derit,  sed  in  exteriori  plane  corporis  habitu  et  figura» 
capillos  quasi  aquilarum,  oiungues avium,  etc,  in- 
duente,  factam  fuisse,  cujus  rei  hypothesin  sic 
adorno  :  i^  Nabuchodonosor  ex  hominibuSf  id  est, 


ego  Nabuchodonosor  oculos  meos  ad  co^lum  levavi 
(lcvasset  autem  saepius,  si  per  quaedam  rationis  in- 
tcrvalla  status  sui  infelicitatem  agnovisset),  et  sek- 
sus  MEUS  (quo  vcrbo  utiquc  usus  rationis^  seu  scnsus 
ac  perceptio  mentis,  denotatur)  redditus  est  mihi,  et 
Altissimo  benedixi,  ctc.  Quod  ipsum  per  patheticam 
illam  orationcm,  qua  Dei  laudes,  glorianif  potestU' 
tem  et  regnum  celebrans,  pergit :  In  illo  tbmporb 
sensus  mem  reversus  est  ad  me,  et  figura  mea  re- 
versa  est  ad  me^  ctc.  Igitur  tunc  19417  demum 
cognovit  Deumy  cum  et  intellectum,  et  pristinam 
hominis  figuram  recuperavit. 

Hanc  vero  rem  uUerius  sic  explicare  juvat  :  Sep- 
tcnnio  illo  elapso  rex  veluti  ex  alto  sopore  evigilaas, 


eorumdem  consortio,  ahjectus,  non  propterea  tamen  C  discussis  (neque  autem  sine  miraculo  id  tam  subito 

homo  esse  desiit,  sed  repentina  phrenesi  atqueamen* 

tia  correptus,  humanoi  rationis  usum  amisit,  sno- 

runi  praesentiam  et  omnem  cusiodiam  effugiens,  aat 

perrumpens,  ac  in  campos  et  sylvas  se  proripiensy 

vestibus  suis  paulo  posi  maceratis,  aut,  ut  amentes 

solent,  rescissis,  palabundus  circumerravit,  ac  ba- 

manis  jam  cibis  dcBcientibus,  bovis  imaginatione 

totus  jam  alias  correptus,  ad  hujus  quoque  pabula 

se  convertit,  et  fosnum  comedit  ut  bos.  2**  Ex  assi- 

duo  hoc,  et  homini  lam  exotico  alimento,  sangui- 

nis,  cajterorumque  humorum,  ac  spirituum  anima- 

lium,  istiusque  temperamenti  penitissimam  imma- 

tationem  fieri,  tandemque  etiam  totius  corporis  ex- 

teriorem  habitum  depravari  necessum  fuit,  et  cx  fe- 


fieri  poterat)  atris  illis  spirilibus,  hactenus  animam 
undique  obsidentibus,  recurrenteque  immanis  su- 
perbiae  suae  rerumque  ex  eadem  sceleratissime  ac- 
tarum  memoria,  totaque  tam  diulurnae  miseriae  in- 
fclicitate,  omnibusque  ejusdcm  circumstantiis  viva- 
citer  intellectui  objectis,  edomita  taudem  illa 
superbia  sua,  ad  bei  veri  agnitionem,  et  tam  justi- 
TiiB,  tum  clbmbntia,  professionem  adactus,  de» 
nique  conversus  fuit,  etc. 

Proh  mala  tractationis!  Hellenismas  est;  nam 
Graeci  signis  exclamaiionis  frequenter  genitivum 
jungere  solent. 

Deu^  recipiebat.  An  rex  hic  egerit  poenitentiam 
veram  salutique    aeternae  proficuam,  qaa  scilicet 


rino  ac  tam  diuturno  alimento,  in  horridum  aliquid,  D  peccata  ejus  deleta  fucrint,  an  dein  in  ea  perseve. 


scilicet  capillos  in  siinilitudinem  aquilarum,  et  un^^ 
gues  quasi  aviumy  cfferari,  ut  ita  denique  Nabucho- 
donosor  non  solos  homthes,  sed  ipsa  quoque  boum 
agmina  quasi  (xvOp<i>7ro'taupo(  exterrere  potuisset. 
Et  sic  ^enique  satisfieri  posse  vidctur  Danieii,  ut 
caput  ejus  quartum  accurate  perpendenti  manife- 
stum  erit. 

At  vero  quid  durante  funestissimo  hoc  suo  sep- 
tennio  rex  ?  an  intcrca  rationis  usu  rctento  calami- 
tatis  suae  magnitudinem  sensit,  ferme  ut  Apuleius 
in  fabuloso  suo  Asino  de  seipso  testalur  ?  Ita  qui- 
dcm  sensissc  Tertullianus  noster  videtur,  dum  oiu 
(quamdiu  nimirum  infelix.ille  status  regis  perdura- 


rans  denique  salutem  ipsam  inter  vere  poenitentes 
consecutus  fuerit,  res  multum  ambigua  est.  Equi- 
dem  S.  Hieron.  in  epist.  7,  ad  Lastam,  nec  non 
S.  Aug.  in  epist.  122  (nunc  iil),  ad  Victorianumf 
maxime  vero  auctor  ]ibri'(olim  S.  Augustino  ad- 
scripti)  de  Prcedest.  et  grat.^  c.  15,  eidem  favere 
videntur  :  aliis  aatem  poenitentia  illa  vehementer 
suspecta  est,  eamdem  ex  inconstanti  regis  hiQUS 
genio  dimetientibus. 

Sane  quidem  cum  somnii  sui  de  statua  illa,  ek  4 
metallis  conflata,  interpretationem  a  Daniele  acce- 
pisset,  totus  slupefactus  in  has  voces  prorupit :  Ver$^ 
Deus  vester  deus  dborum  est,  et  dominus  rbgum,  ei 


1347 

revelans  mysteria,  etc.  Dan.  iii,  47.  Verum  quam  in 
sua  Dei  veri  agnitione  parum  stabilis  fuerit,  quanto 
autem  deinceps  quoque  fasiu  intumuerit,  succedens 
aUerum  illud  arboris  pulcherrimae,  sed  mox  succi- 
dend»,  etc.  {Dan.  iv),  somnium  tum  vero  vibrata 
in  regem  terribilis  illa  sentenlia  de  septenni  inter 
bestias  cxsilio  demonstrat.  Cum  enim  integrum  ad- 
huc  annum  indulsisset  Deus,  peccatis  per  cleemosy- 
nas  aliaque  bona  opera  redimendis^  nil  horum 
quidquam  fecisse,  quin  potius  nova  inflalus  super- 
bia  de  rebus  a  se  gestis  proterve  gloriatus  fuisse 
legitur.  Quid  vero  insuper?  Cum  integrum  septen- 
nium  inter  feras  in  miserrimo  illo  corporis  habitu 
exegisset,  postquam  pristinam  non  tantum  formam, 
sed  et  regnum  ipsum,  et  quidem  ampliori  magni/i' 


AD  6RHUINA  TERTDLLIANI  OPBRA  1348 

et  forte  etiam  Nabuchodcnosore  multo  seeleratior 
rex,  attamen  postquam  coangustatus  est^  oravit  Do- 
minum  suum^  et  egit  poenitentiam  valde  coram  Deo 
patrum  suorumf  deprecatusqueesteum^  etohsecravit 
iniente..,  et  abstulit  deos  alienos  et  simulacrum  de 
domo  Domini,,,  Porro  instauravit  altare  Domini,  et 
immolavit  super  illud  victimas,  et  pacifica^  et  lau- 
dem :  prcecepitque  Judce  ut  serviret  Domino  Deo  Is^ 
rael.  Qu8e,obsecro,  similia  de  Nabuchodonosore  com- 
memorata  legimus?Equidem  is  Deum  laudavit,  ma- 
gnificavit^  etc. ;'  num  vero  oravit,  deprecatus  est, 
obsecravit  iniente^  elc? 

Et  quid  denique,  si  ea,  quse  Isaiie  cap.  14  haben- 
tur  :  Infemus  subter  te  conturbatus  est  in  occursum 
adventtis  tui,..  Deiracta  est  ad  inferos  superbia  tua, 


centia  auctum,  recepisset,  quid  tandcm?  demum  ex-  g  etc.,  elc,  praestantes  nonnulli  interpretes,  ac  ipse 


clamasse  legitur  :  Nunc  igitur  ego  Nabuchodonosor 
laudo,  et  magnificOy  et  glorifico  regem  cceli :  quia 
omnia  opera  ejus  vera^  et  vice  ejus  judida^  etgra^ 
dientes  in  superbia  potest  humiliare.  De  poenitenlia 
vcro,  de  dolore  animi,  de  anleactae  vitae  detestatione, 
de  novae  melioris  proposito,  etc,  nihil  legimus.  At- 
qui  haec  sunl,  in  quibus  verae  sinceraeque  pceniten- 
tiae  ratio  consistit. 

Sed  et  illa  Dei  agnilio,  i]la  humilitas  quantilli 
temporis  fuil?  Ecce  mullo  jam  majorem,  prorsus- 
que,  nisi  propheta  id  teslarctur,  incredibilem  ani- 
mi  dc  novo  intumescentis  vesaniaml  Vix  annus 
clapsus  eral  (ut  inlerprrtcs  computant)  cum  Nabu- 
chodonosor  rex  fecit  statuam  auream^  altiiudine  CU' 


etiam  S.  Hieron.  de  Nabuchodonosore  intelligeada 
essc  vclint?  Praeslat  regis  hujus,  seu  poenitenliam 
et  salutem,  seu  damnationcm,  inter  ea  relinqucre 
quae  Deus,  ut  mulla  ejusmodi  alia,  ad  salutarem  me- 
tum  et  poenitentiae  co  majorem  constantiam  nobis 
ignota  esse  voluit. 

j^gyptius  imperaior.Pharao  nimirum»  rex  iEgypti, 
qui  hic  latiori  significatione  imperator  diciior,  tan- 
quam  instar  aliorum  regum  in  suos  summum  impe^ 
rium  exercens. 

Diu  Domino  suo  denegatum,  Jussus  enim  fuerat 
a  Deo  Moyses  Pharaoni  in  haec  verba  dcnuntiare  : 
Dominus  Deus  Hebrceorum  misit  me  ad  te  dicens  : 
Dimitie  populummeum  ut  sacrificet  mihi  in  deserto : 


hitorum  60,  et  statuit  in    campo  Dura  {Dan,  iii,  Q  et  v^que  ad  pra^sens  tempus  audire  noluisti. 


l,elc.),  yelNabopolassarif  patrissui,  vel  Beli,  apud 
Babylonios  tunc  deorum  maximi,  vel  ipsius  Nabu- 
chodonosoris^  simulacrum  praeseferentem,  earoque 
severissimo  edicto  proposito  voluit  adorari;  at  sa- 
crilegum  nefas  cum  tres  illi  pueri,  Sidrach,  Misach^ 
et  Abdenago,  admitlere  renuissent,  jussit  eos  in  for- 
nacem  igneam  conjici;  unde  cum  salvi  fuissent 
educti,  rex  novo  ingentique  miraculo  attonitus  ex- 
damavit :  Benedictus  deus  deorum  ,  qui  misit  ange- 
lum  suum,  etc  {Ibid.  95).  Quin  et  publico  ac  severis- 
simo  decreto  blasphemos  in  Deum  Israel  compescuit, 
publice  contestatus  :  Signa  et  mirabilia  apud  me 
fecit  DEUS  EXGELSus.  Placuit  ergo  mihi  prasdicare 
signa  ejuSy  quia  n agna  sunt,  et  mirabilia  ejus,  quia 
FORTiA  :  et  regnum  ejus  regndm  sbmpiternum,  et  Q 
POTESTAS  ejus  in  generationem  et  generationem 
1949  {ibid.  10).  Hoc  ipsum  yero  id  edictum  esl, 
'  in  quo  Nabuchodonosor  deinceps  enarrat  ea,  quae 
supra  de  suo  in  sylvis  tam  tristi  septennio  ex  Dan.  iv 
attulimus,  ut  adeo  necesse  sit,  metamorphosin  illam 
regis  (quod  probe  notandum)  ante  hanc  trium  puc 
rorum  historiam  contigisse. 

Quis  jam,  oro,  sibi  de  rege  tam  inconstante  sin- 
ceram  stabilemque  poenitentiam  polliceri  queat,  dc 
cujus  operibus,  dignisque  poenitentiae  fructibus,  et 
maxime  ipsa  morie  felici,  tam  altum  porro  apud 
Danielem  silenlium  est?  Quam  alia  autem  fuit  Manas- 
rif,  regis  Ju,  poe  nitentia  !  Enimvero  impiissimns, 


Discidio  maris.  I.  e.  ea  divisione,  quam  Grseci 
^iXOT0(iiav  appellant.  Atque  sic  etiam  in  1.  de  PalL, 
c  2,  de  plaga  discidiit  et  in  lib.  de  Resurr.  cam.^ 
c  19,  de  discidio  camis  et  animce  loquiiur.  Hae 
voee  Solinus  quoque,  cap.  36,  usus  est,  inquiens : 
c  Atlanticus  aeslus  in  nostrum  mare  discidium  (sea 
discissionem)  orbis  immiUit.  • 

Pervium  licebat.  LiceOy  antiquum  verbura,  passi- 
vam  significationem  habet,  proprieque  dicttur  res 
quaepiam  licere,  cum  certo  cestimatur  pretio  ac  ve- 
num  exponitur  :  liceri  autem  est  asstimare,  ac  prc- 
tium  ei  imponere,  ut  emptores  faciunt.  Unde  est 
illud  poetae  : 

NoQ  licet  asse  mihi^  qui  me  non  asse  llcetur. 

Licebat  ergo  mare,  cum  Israelitis  a  Deo  offereba- 
tur,  tanquam  transituris  pervium.  Alibi  Tertullia- 
nus  licere  etiam  pro  liquere  scu  patere  dicit,  utin  1. 
adv.  Hermog.  c.  36,  ubi  :  t  Sed  de  motu  et  alibi 
licebit,  »  i.  e.  liquebii.  Sic  et  supra,  cap.  6,  pro 
emendatos  liquebit,  quidam  codices  licebit  re^onunC. 

Revolutis  fluctibus.  Dc  transitu  maris  Rubri,  tam 
felici  ac  prodigioso  Israelitis,  quam  fatali  JEgyptiis 
ac  Pharaoni  suo,  historia  ex  Exodi  cap.  xrv  etiam 
in  vulgus  notissima  est. 

Exomologesiresiiiuius.Difkri^uiemexomologesu 
a  poenitentia^  sicut  actus  extemus  ab  intemo;  poeni- 
tentia  enim  in  animo  dolentis,  exomologesis  vero  in- 


1349 


INDEX  UTINITATIS. 


1350 


ore  confitentiSf  aliisque  operibus,  internam  illam  a  fiaem  imponere,  eumdemque  velut  invitum  abrum- 
poenitentiam  etiam  externe  exhibentibus  ac  demon-      pere  significat. 
strantibus,  coUocala  est  :  de  quibus  Noster  jam  su- 
pra,  cap.  9  per  tot. 

1^#9  Quasi  Pharis.  Pharos  diccbatur  ^gyptio- 
rum  turris  illa  altissima,  quam  inler  septem  orbis 
miracula  habendam  in  Pharo  iusula^  a  porlu  Alc- 
xandriQse  septem  stadiis  dislantes,  et  seu  pontc,  seu 
aggerc,  contineuli  conjuncla,  Ptolemaeua  Philadel- 
phus  (vci  denique  Plolcmaeorum  aliquis)  immani, 
ac  teste  Plinio  (1.  xxxiii,  c.  12),  800  talcntorum 
(quse,  si  ritecalculum  subduxi,  1,  200,  000  thaleros 
noslros  adaequant)  sumplu  erexil,  ut  «  nocturno 
navium  cursu  ignes  ostenderet,  ad  pronuntianda 
vada,  portusque  introitum.  »  Ex  boc  jam  omnes 
turres,  ut  erat  illa  Capreis  in  Sicilia,  quae  paulo 


t950  Princeps  Adaniy  i.e.  atur^or,  omniumque 
primus. 

In  paradisum.  In  Apol.  c.  47,  Tertullianus  noster 
paradisum  nominat  «  iocum  divinae  amoenitalis, 
recipiendis  sanctorum  spiritibus  dcstinatum.  »  Cre- 
didit  autem  paradisum  etiamnum  exstare,  ac  sub 
aequatorc  situm  esse ,  et  utrinque  zona  torrida  ac 
velul  muro  quodam  igneo  cohiberi,  sicque  morta- 
libus  iuaccessum  reddi.  A  qua  opinione  non  multum 
abhorrcre  videtur  S.Thom.  2-2,  q.  164,  arl.  2,  ad  5. 
Yox  autem  hsec  non  inter  Grsecos  a  Tcapa  et  ^eijco, 
ab  irrigando,  ut  Suidas  vult,  data  est,  sed  Persicae, 
imo  llebraicae,  vel  potius  Chaldaicae  originis,  ex 
ms  et  Din  in  DTIS  pardes,  quod  secundum  vim 


anle  mortem  Tiberii  Caesar.,  terrse  motu  concidit  B  vocabulorum  hortum  myrtorum,  vel  deoique  omnem 


(Suelon.  in  Tib.,  c.  74),  alia,  quae  a  Claudio  imp. 
(tcsle  cod.  in  Vit.  Claud.  c.  21)  »  in  exemplum  Ale- 
xandrinse  Pbari  »  in  portu  Ostiensi,  a  se  effosso, 
suscitata  fuerat,  el  quotquot  demum  in  maritimis  ci- 
vitatibus  hodie  durant,  et  nocturnis  ignibus,  na- 
vigantium  caussa,  coUustrari  solent,  generali  no» 
minc  Phari  appellantur,  quod  nomen  non  quidem , 
nt  putavit  Isidorus  (I.  xx  de  Orig.<,  c.  2)  Graecae, 
inh  Tou  <f(oTb;  ^pav,  a  videnda  iilic  lucCj  derivatum, 
sed  verisimilius  jEgyptias  originis  est,  ab  ipsa  insula, 
cui  jam  dudum  antea  Phari  nomen  liseserat,  in 
turrim  iilam  translatum. 
Omnium  notarum.  1,  e.  pessime  notatus^  totidem 


locum  singulariler  amoenum  significat,  confluens. 

Sed  quomodo  restitutus  Adam  per  po&nitentiam 
in  paradisum  ?  Non  utique  terrestrem  illum,  e  quo 
ejectus  fuerat,  et  in  quem  omnis  pneclusus  reditus, 
postquam  Deus  collocavit  ante  paradisum  volup^ 
tatis  Cherubim,  et  flammeum  gladium  atque  ver» 
satilem,  ad  custodiendam  viam  ligni  vitas  [Gen. 
III,  24).  Itaque  paradisus  ille  spiritualiter  ac  mys- 
tice  intelligendum  et  de  statu  gratias,  in  quem  Adam 
per  pcenitentiam  repositus  fuit. 

Non  tacet.  Exemplo  suo  nobis  adhucdum  prse- 
dicans,  qui  in  laboribuSj  inter  spinas  et  tribulos 
in  sudore  vultus  suif  lanquam  perpetua  poenitentiae 


sdlicet  peccatis,  velut  instar  stigmatum  aoimse  in-  C  opera,  lerram  coluit,  et  ex  ea  comedit  panem  suum, 
ustis.  Vide  aliud  ejusmodi  humililatis  specimen  ,  ut  scilicet  nobis  documento  esset,  nonnisi  per  labo- 
quod  ad  finem  cap.  ult.  de  Bap.  TertuIliAnus  de  se  Hosse  pcenitentise  opera  ad  paradisum  ccelestem, 
ediderat.  sed  perpeluo  deinceps  incolendum,  perveniri  posse. 

Super  illa  tacere*  Quasi  segre  huie  tractatui  se 


INDICES 


MONITUM 

Cujusnam  pretii  TertuIIiani  Latinitatis,  nova  licet,  nemioe  diffitente,  inconcinna  plerumque  et  horrida, 
paucis  jam  ab  ipso  hujus  editionis  limine  prsefando  egimus;  plura  paulo  infra  habuit  D.  Lumpery  qusB 
vide,  si  lubet,  1. 1,  col.  93,  94.  Haec  autem  iterum  fusiusque  referre  nec  nobis  animus  est,  nec  in  extre- 
mis  opcris  nostri  finibus  novae  dissertationi  locum  opportunum  dari  quisquam  opinabitur.  Meminerint 
tantum  lectores  illud  prdesertim  ad  nova  TertuIIiani  glossemaia  attendendum  esse,  in  iis  enasci  ac  velut 
primo  germine  erumpere  novam  Ecclesiae  Latinse  lingnam,  nec  jam  adeo  despicienda  esse  prima  rudi- 
roenta  cloquii  per  tot  hominum  ac  saeculorum  ora,  in  toto  orbe  Chrisiiano,  ad  usque  usus  nostros  decur- 
rentis,  atque  haud  sine  magna  Dei  laude  animarumque  salute  permanentis.  Meminerint  insuper  ex  tribus 
praecipue  causis  rcpetenda  esse  insolita  TertuIIianese  Latinitatis  vocabula  :  nempe  primo  ex  ardua  et  no- 
vissima  fidei  Christianae  expositione ;  deinde  ex  audaci  heilenismorum  usu  apud  Seplimium  libentius 
grsecizantem  frequeniiori ;  demum  ex  forensi  ejusdem  consuetudiue  ac  trita  veterum  Icgum  Romanorum 
peritia,  qua  saepe  saepius  jurisconsullorum  effata  usurpasse  deprehenditur.  Quibus  addere  esl,  ut  in  csete- 
ris  viris  egregie  a  natura  comparatis,  inoatam  indolem  Tertulliani  ultro  ad  insoliia  propensioris,  nimia 
multarum  doctrinarum  copia  ditfiuentis  et,  ut  pene  dicam ,  satietate  mctantis,  quadam  demnm  ingenita 


1351 


INDBX  LATINITATIS. 


i3St 


rubigine  Africana  libcater  rusticaatis.  c  Quid  mirum,  iaquit  recens  auctor,  Tertulliaai  regidi,  impetuosi, 
ardcotis,  luiuriantis  phaotasise ,  acutique  ingenii  viri  scripta,  hujus  suae  indolis  luculentissimae  referre 
indicia,  habitnroqne  induisse  haud  vulgarcm  ?  Horridam  scribendi  genus  et  obscurum  Afris  proprium  foit. 
Hoc  itaquc  sponte  ipsi  quoque  adhaesit.  Atlamen  in  eo  ipso  est  vere  unicus  sempcrque  suns.  DifBcili  ver- 
borum  struclura,  obsoletis  novisque  passim  adhibitis  vocabulis,  cjus  oratio  Icctoribus  sacpe  molesta 
accidit.  Mox  tumorc  inflata  nauseam  crcat ;  mox  concinnitatc  abrupta  obscuritatem  parit.  Illa  vero  si 
cxcuscs,  ssepius  virum  mihi  audirc  videor,  quem,  orationis  gravitate  ct  fervore,  ne  aurci  quidem  aevi 
oratori  cedere  pulem.  Legas  librum  Apologeticum.  Attcndas  imprimis,  quomodo  jam  indc  ab  initio  yehe- 
mcnti  oratione,  sed  majeslate  pleaa,  adversarios  adeat,  acumiae  pungat,  conscientiam  sollicitet ,  miseri- 
cordiam  moveat,  animum  denique  in  admirationem  rapiat  et  sui  ipsius  magnmimitatis  et  religionis  quam 
defcnsurus  cst  sublimitatis;  bsec  attendas,  et,  nisi  mc  fallant  omnia,  inde  tibi  abunde  erit  persuasum, 
TertuIIianum,  quantiscunque  laboraverit  orationis  vitiis»  dicendi  facultate  valuisse  egregie.  »  Hacc  habet 
J.  A.  Goesscn  in  Commentat,  de  TcrluUiano  Ghristi  ct  rclig.  Ghrist.  advcrsus  gcntes  apologcta  ( Annal. 
academ.  Rheno-Trajcct.  ann.  1823-1824). 

Nemini  proinde  mirum  videbitur  adeo  diligenter  ab  omnibus  Tcrtulliani  editoribus  digestum  fuisse 
proprium  ipsi  glossarium.  Porro,  ex  mullis  istiusmodi  indicibus,  qaos  exhibcnt  vetcres  editiones ,  ac 
prxcipue  Rigallianae,  pra^  omnibus  scligcadum  csse  duximus  eum  quem  [Ilalcnsi  edilioni  subjccit  Ghrist. 
Godofrcd.  Schutzius,  iu  Acadcmia  Icnens.  liltcrar.  human.  ct  cloqucntit^^  profcssor,  qui  cgregiam  opem 
Salom.  Somlcro  in  concinnanda  Seplimii  editionc  contulit.  llujus  aulcm  indicom  Ci)}lcris  anlcposuimos 
eo  polissimum  nominc,  quod,  ctsi  brovior  aliquatenus  sit,  scu  pauciora  vocabula  reccnscat,  tamen  re- 
rum  copia,  verborum  dcscriplionc,  dcfioitionum  ac  commcnlationum  crudilione,  apcrlius  sane  Tor- 
tullianei  eloquii  arcana  rimatur,  nec  immcrito  ab  ipsomel  auctore,  annuentibus  plTisque  rei  patristicae 
peritissimis,  pcrpctui  commcnlarii  viccm  sustincrc  rcputatur.  Vcrba  autcm  quic  hinc  ct  inde  vcl  dcficiuat 
vel  minus  explicantur,  suam  picrumque  sccum  habent  explanationem  sive  in  contextus  sublemioe,  sivc 
in  ubcrrimis  variorum  notis.  Quaedam  vero  tantum  excitata  videnlur,  ut  appareant,  nec  inconsulto,  quippc 
cum  abs  rc  non  sil  intucri  quasnam  loquendi  formulas  emiserit  TerluIIianus,  qualcmvc  loquelam  ab  orta 
suo  litterae  Ghristianae  sihi  cfformaverint.  Edd. 


INDEX 

LATINITilTIS  TERTULLIAnEiE. 

Hevocatur  lector  ad  mmeros  grandiores  textui  insertos. 


A  et  O.  n,  935.  Sic  et  duas  Grcecioe  litteras,  summam 
et  ultimam,  silfi  induit  Dominus,  inilU  et  finis  concurren- 
tium  in  se  flguraSy  etc. 

Abdicare.  11,  9!28.  Sponte  abdicato  matrimotiio,  adse* 
nescunt,  1, 432.  JFilium  jam  subjectum  pater  retro  patiens, 
qui  filium  ante  patiebatnr  imniorigerum  et  coDturoaccm, 
abdicavit, 

Abdicere,  abdicare,  rejicere.  II,  394 :  Ita  totum  quod 
ab  homine  captaturt  abdixit  Creator. 

Abuinc,  demceps,  ab  hoc  loco.  II,  564,  Quod  abfUnc 
scriptum. 

Abire,  1, 1283.  Vt  cujus  maritus  de  rebus  abiil,  i.  e.  e 
vita  discessit.  Sic  Grseci  oti  verhis  solent,  oixcoOai, 
yLtttoixta^iy  &ic^pX696at,  OTcoYiveoOai,  hoc   est  mori  : 

3088  omnia  abitum  excessumquo  significant.  —  I,  615. 
Mit  jam^  et  reverti  (le^e/,  proverbium.  Quis  ejas  sen- 
8US,  I,  209,  616. 

Abluere,  baptiiare.  II,  806.  Caro  abluitur.  U,  1011, 
Denuo  ablui  non  licet. 

Ab^toctare.  II,  749.  Celtas  apud  virorum  fortium  busta 
abnoctare. 

Abolefacere,  abolere.  1,452.  Civitatem  tabemce  habitu 
abolefacere,  i.  o.  ciyiiem  ordinem  honeslumqne  tabema- 
ria  confosione  commutare,  Scaliger  corrigit  abolefacere, 
xvtaafv.  I,  1308.  Perinde  potius  abolefactam  eam,  etc. 

ABOMiNAaEXTUM.  II,  637.  Projecit  homo  abominamenta 
iua  awrea. 

Abortivus.  n,  564.  Defectiva  sciticet  et  abortiva  geni- 


tura.  Iren.  Informis  et  sine  specie  quasi  abortu9,  II,  331. 
Pracoquos  et  abortivos  quodammodo  Marcionitas, 

ABRrMPEBE,  11,  47.  De  Bcclesia  authenticw  regula 
abrumpit,  nimirum  sese,  dictum  a(ieTa6dT0)c. 

Abrupte.  II,  165.  Si  tam  abrupte  in  prcrsumptionUm» 
nostris  hac  sententia  utamur. 

Abrvptum.  11, 507.  Salio  et  hic,  amplissimum  abmptum 
interciscp  Scriptura^.  Locutio  ab  iis  sumpia,  qui  malool 
eompendium  facere  itineris  saltu,  quam  dispendium 
commodiore  ambulatione.  Sic,  Maximum  campum  lerisst- 
mo  saltu  transvolas.  Scaligcr  ad  Cardanum.  Explicat  se 
mox  Tertullianns,  II,  507  :  Ademisti  tanta  de  Scnpiuhs, 
hoc  est,  intcrcidisli,  rejocisti  et  abrupisti,  ut  lacunc  in 
librorum  contextu  permagna;  exstent;  lib.-V  adv.  Marcio- 
nem :  Quantas  foveas  in  epistola  fecerit,  auferendo  qtut 
voluit. 

ABRUPTUS,praefrartus,pemca\.  II,  77.  Vt  de  abrupto, 
pracipiti,  et  mori  cupido.  II,  247.  Caucaso  abrHptiar. 
Gancasus  mons  Scytbise  vastissimns,  cujns,  ut  aii  PKo. 
{H.  N.  iib.  VI,  cap.  5),  jnga  in  Colchica  Ponti  reeioiie 
ad  Ripha)Os  niontcs  torquentur,  altcro  latere  ia  Euxiqiud 
et  MiDOtim  devexo,  altero  in  Caspium  et  Hvrcaniam  Mia- 
re,  variis  nominibus.  Virgil.  ^neid.  IV  :  buris  genmit  te 
cautibus  horrens  Caucasus,  etc.  Quibns  verbis  abruptum 
explicatur,  in  homlnem  agrestem,  durum,  intractabilem  el 
UhospitaloMi.  II,  i32.  C(rterum  nihit  tam  abrupium  quam 
ut  aliusprxstet,  II,  657.  Abruptum  alioquin  etabsurdum. 

Absolescere.  II,  921.  Semtnarium  generis  absolescit, 
i.  e.  ul  desinat  do  soiito  et  consuetndine. 

Absolvere.  II,  76.  Speculatoriam  morosissimam  de  pe- 
dibus  absolvit,  h.  e.  deponit.  Apnd  Romanos,  miliiibiis, 


1353 


INDBX  LAT1NITATI8. 


1354 


cnm  exaQctorantnr,  nt  militise  privilefiis  et  honore  indi- 
gpi,  inter  c^tera,  calcei  solebant  detrahi.  Baldnin.  De 
Lalc.  cap.  24.  Yid.  et  spkculatoria.  I,  572,  Absolutum 
est  de  infirmitate  et  mediocritate  eorum,  i.  e.  apertis- 
simc  probatum  e9t  eos  nullarum  esse  Yirinm. 

Abstitiere.  I,  302,  Cum  mulieres  usque  adeo  a  vino 
abstinerentur,  pro  abstinerent, 

Abstruere,  objecta  strue  auferre  lucem.  II,  38  (15). 
Vid.  OBSTRUERE.  II,  428,  Et  negat  lucemam  obstruen- 
dam. 

Abusus.  II,  970,  Processurus  ad  certamen  e  custodia 
abusuSf  i.  e.  longo  usu  propemodnm  absnmptus  confec- 
tusque.  Rigalt.  mavult  obesus^  sed  deest  codd.  ancto- 
rilas.  Nonius  :  ObesuSy  graciiis  et  exilis  et  circumrosus 
macUentusque.  Na^yius  :  Corpore  pectoreque  undique 
obeso,  mente  extensa,  tardigemulo  senio  oppressum.Geh, 
N.  A.  lib.  XIX,  cap.  7. 

AcAciA.  I,  13,  Quam  acacia  pollicetury  i  e.  ixoxCa, 
integritas.  Rigali.  praefert  aiteram  lectionem  :  Hanc  in- 
corruptibilitatem  habemus  superinduere  ad  novum  homi^ 
nem,  quam  monarchia  poilicetur,  Alludit  autem  ad  illa 
Pauii,  I  Gor.  XY,  et  II  Gor.  V,  juhentis  Ghristianos  bene 
de  resurrectione  sperare,  qus  mortaiia  corpora  induet 
immortalitate.  Tunc  enim  futurum  nt  beatorum  anim» 
ad  corpora  redeant  sua,  tanquam  ad  domiciiia  nova ; 
qnippe  jam  aelcma,  quippe  superinduta  immortalilate, 
tanqoam  vestimento  novo,  nullis  nnquam  posthaec  sta- 
tibus  deterendse.  Monarchiam  dicit  Doum  optimum  maxi- 
mum,  auo  sensu  vocabulum  istud  frequentissime  usur- 
pavit  aav.  Praxeam  disputatione. 

AcATu$,nayicuia.  U,  469.  Si  nunquam  furtivas  merces 
vel  illicitas  in  acatos  tuos  recepisti,  etc,  dxaxoc  navis 
agpndis  mf^rcibus  comparata.  Inde  dimiuutivum  doidTiov, 
acatium  (Plin.,  H.  N.,  lib.  IX,  cap.  31).  Persequitur  hic 
auctor  accuratis.sime  rationem  totam  rei  nautica),  ut  Mar- 
cionem  gravius  tangeret.  Nam  e\  symholo  negotiatorum 
BSMi3d  suscipiunt  merces^  tituli  aiicujus  cbaractere  per- 
cassae  traduntur,  vel  notat»  signo  transmittuntur,  iropo- 
nuotur,  elc. 

AccEUERE,  parem  esse.  II,  1042.  Sed  et  qui  ante  Ti- 
rffnthium  accesserat  pugil  Cieomachus. II, 76,  Et  persona 
jam  ex  ordine  occm^ra/.  Legendum  cum  Rigalt.  deces- 
serat.  Nempe  miles  ille  caeteris  constantior  fratribus.  h.  e. 
commiiitonibus  christianis,  qui  diyulgari  noluerant,  arbi- 
trati  non  esse  in  tantula  dissimulatione  praBvaricationem. 
AccENDERE.  II,  82.  \isum  in  oculis  accendit. 
AccEifDONES,  lanisUe,  qui  gladiatores  ad  certamen  ae- 
cendunt,  II,  1050. 

AccEPTABiLis,  I,  585.  Attamen  quanto  acceptabiiior 
nostra  pratumptio  est. 

AccEPTO.  1, 347,  Accepto  ferent  dii  vestri.  1, 569,  Ta- 
eent  igitur  et  accepto  ferunt.  II,  1011,  Quanto  magis 
deiicta  ista  ante  iavacrum  accepto  facit. 

AccESsiDiLiTAS.  II,  174,  Ut  ct  controria  ipsi  Filio  ad- 
scriberemus,  mortaiitatem,  accessibiiitatem. 

AcciDENTiA.  il,  498,  Accidens  enim  est  quod  adscri- 
bitur;  acddentia  autem  antecedit  ipsius  rei  ostensio,  cui 
accidunt.  II,  665,  Accidentiam  spiritus  passus  est,  cecidit 
enim  exstasis  super  iiiam,  etc. 

AccuRATOs.  1, 407,  Quce  iiiis  accuratior  pascua  est,  i, 
e.  pastus  qui  magis  curae  illis  est. 

AcERBus.  II,  904,;//a  ante  hunc  indicem,  aeerba  resest, 
i,  e.  immatora.  II,  229,  Sicut  fici  arbor.,.  acerba  sua 
amittit,ei  Apocalyps.  VI,  13  :  xouc  6Xuv0ouc  auxou  gros- 
ios  suos  habet,  Yulgara.  Grossus  autem  est  flcus  dura 
atque    acfrba.  Theodorus  Gaza,  in  opere  de  Piantis, 
({Xuy6ov  vocat  caprificum. 
AcBRBATUs,  I,  533.  Fiagelia  acerbata,  i.  e.  dnplicata. 
AcERRA.  I,  324,  Ut  pocuium,  ut  acerram, 
AcEBYus.  II,  103.  Confusum  acervum  fidelium  eventi- 
lans  1,  1271,  Ad  omnem  acervum  nuntiorum. 

AcESGERE.  I,  474,  Tot  tribubus  et  curiis  et  decuriis 
ructantibus  acescit  aer,  quod  prse  multitudine  bominum 
in  theatris  et  spectaculis  accidere  solet. 

AciBS.  II,  1643,  Et  acie  figere,  est  acnte.  intentis  et 
qnasi  defixis  in  rem  oculis  inlueri,  &Tev^c  6pav.  Ut  qni 
Yestibus  a  iiatur»  moderatione  aiienis,hominesque  trans- 
yersos  de  recto  statu  agentibus  induti,  palam  conspi- 
eiendos  8e,aatpotius  deridendosprfiehent,  omnium  oculos 
in  se  convertere  velie  videantur.  Ut  tamen  hujusmodi 
inspectio  sive  spectalio,  quam  captant,  cum  probro  con- 
tumeliaque  eommdem  gestantium,  sit  coniuncta,  ut  non 
laodi,  sed  vitio  vertat.  Uuic  subjungitur  (ibid.)  :  Digito 
destinare,nutu  tradere.  11.1006.  Quam  exserta  acies  ma- 
ehwrte  spiritaiis.  Vide  Exsertus.  II,  1013,  Provoca  ad 
apostolicam  aciem,  II,  669,  Tot  acies  tibiarum. 

AcoRiTuif .  Herba  vimlenta,  qnodconqiie  Yenennm.  II, 
1010.  Eradicato  omni  acanito  noitiUtatis. 

PatboIm  n. 


AcoB.  II,  249.  Modico  fermento  totam  fidet  massam 
hasretico  acore  dscepit.  1, 1237,  Veiut  poma  cum  jam  n 
acorem  vei  amaritudinem  senescere  incipiunt. 

ACTOR,  qui  negotia  agit  aliena,  procurator.  II,  434 
Proponit  actorum  simililudinem.  ' 

AcTORiUM  de  anima,  II,  668. 

AcTRix.  1, 650,  Quod  si  tragcedicB  et  comasdias  sceierum 
et  iibidinum  actnces, 

AcTus,  II,  564,  Enthymesis  de  actu  fuit,  nempe  qno 
prorupit  sophia  in  patrem  inquirere,  ut  auctor  loquilur 
cap.  9. 1, 1313,  Sic  ergo  et  circa  actum  materiarum.  Ac^ 
tum  vocal  Tertuiiianus  rerum  a  Deo  creatarum  usum 
cum  ex  iis  aliquid  agimns,  cum  iis  utimur  ad  actum 
sive   actionem,   cujusmodicunque   sit,    I,  496,  Vestros 
enim    iam   contestamur   actus    de   judicibu<».  n,  439 
Secundum  servi  iliius  exempium,  qui  ab  actu  summo- 
tus.  I,  670,  Minor  merces  frequentiore  actu  repensatur, 
Acus.  I,  1246,  Cedo  acum  crinibus  distinguendis.  U 
906,  Et  acu  iasciviore  comam  sibi  inferunt.  ' 

AcLTUs.  II,  1048,  Si  pergam  ad  acuta,  i.  e.  si  pergam 
acutis  et  decretoriis  armis  tecum  pugnare;  non  prolu- 
soriis  et  hebetibus. 
Ad,  apud.  1, 527,  Profani  vero  et  qui  non  integre  ad  Deum, 
Addicere.  il,  120,  Meiius  est  turbas  tuas  aiiquando 
non  videas,  quam  addicas,  nempe  tribntariffi  servituti.  L 
1237,  Hoc  enim  pretio  Dominus  veniam  addicere  insti- 
tuit  :  proprium  venditoris  verbum.  I,  438,  Et  ita  nos 
crimint  addicite, 

Addictio.  II,  1015,  Et  addictionem  omnis  pudicitice, 
Addicit  praelor,  cum  quid  proprium  esse  alicui  jubet. 
Adgeniculari,  ad  genua  accidere.  i,  1244,  Et  aris  Dei 
adgenicuiari.  Rectius  alii :  Charis  Dei.  Inteiliguntur  au 
tem  per  charos  Dei  sine  dubio  martyres,  quos  poenitentes 
rogare  solebant,  ut  se  Ecclesiae  redderent.  Vid.  Tertull. 
Ad  martyr :  Quam  quidam,  pacemnimimm,  non  habefi'- 
tes,  a  martyrtbus  petere  consueverunt. 

Adglutixare.  1, 1235, /n  tantum  contumacias  adgiuti- 

naris.  II,  665,  Et  adglutinabit  se  uxori  suce.  II,  684,  Et 

adgiutinabitur  mulieri  suce. 

Adh£rehe.  II,  1047,  Cceteroquin  humerum  adhoeret. 

Adhuc.  li,  54,  Etsi  adtmc  memini,  i.  e.  insuper,  praetcr 

communem  ritum. 

Aditos,  qui  adiit.  II,  540.  Idcirco  ei  aditum  (nempe 
ad  ista  sacra)  prius  cruciant. 

Adjuxgere.  II,  17,  Quod  malis  adjungat.  Jun.  mavnlt 
adjugat,  i.  e.  consiringit  eodem  jugo,  ut  paimites  adju- 
gari  Columella  dicit. 

Adjurare.  I,  692,  Jures  per  idoia,  an  ab  aiio  adju- 
ratus  acquiescas.  I,  448,  Carterum  dcemonas,  id  est  ge- 
nios,  adjurare  consuevimus.  II,  122,  Diffidentia  signandi 
statim  et  adjurandi  et  ungendi  bestice  calcem. 

AnoLARi,  11,  806,  De  bonis  carnis  Deo  adoiantur,  i,  e. 
cultum  reli^osum  exbibcnt. 

Adolatio,  i.  e.  adulatio,  more  veteram.  Gultus  deomm 
non  verus,  sed  ficlus. 

Adorare.  II,  550,  fie  gravitate  adorentur,  I.  e.  pro- 
beniur.  Jun.  mavult.  adomentur.  Nam  si  ad  rem  vanam 
adhibueris  gravitatem,  videbcris  adornare,  decet  eam 
festivitatis.  11.  218,  Adoro  Scripturw  plenitudinem, 

Adsacrificium.  1, 686,  Sim  vocatus,  nec  adsacrificii  sit 
titulus  officii,  etoperm  meceexpunctio,  ^uid  tumfsi  iibet, 
Solvit  his  verbis  objeclionem  :  Sed  hts  accommodantur 
sacrificia,  sumpu  persona  servi  seu  liberti  christiani, 

2uem  dominus  gcntilis  adesse  aut  apparere  sibi  jussit, 
liove  ob  toga)  purai  vel  sponsalium  soiemnia  sacrifi- 
canti.  Sim  vocatus,  in^uit,  dum  officinm  meum  et  opera 
mea  non  possit  habcri  pro  adsacrificio,  i.  e.  administra- 
tione  seu  participatione  aut  cousensu  sacrificii,  ulatnr 
ilie  et  opera  mea,  et  officio  meo,  quid  hoc  ad  me?  integra 
est  hac  in  re  conscientia  mea;  si  libet,  adesse  possum. 

Adsignare,  Adsistere,  vid.  per  litter.  Ass. 

Adsolare.  I,  363,  n.  (1);  577.  Si  majestatis  fasti- 
gium  adsoiant,  depriinunt,  allidnnt  solo. 

Adversio.  II,  299,  Jam  secundum  adversionem  dirigen- 
dce  bonitatiSfi,  e. dirigendae  bonitaiis  prout  mentem  qnis- 
que  suam  ad  Dei  bonitatem  adverlit.  Adversionem  jare- 
consulti  vocant  ius  fructnum  percipiendorum.  et  in  suos 
usus  accommoaandomm.  Sic  vector  navem  conducere 
in  adversionem  dicitur,  qui  ea  iegi  conducit,  ut  obven- 
liones  ad  ipsum  condnctorem  redeant. 

Advivere.  I,  748,  Qui  in  ipsis  tunc  fuerunt,  cum  advi- 
verent,  i.  e.  adhuc  cum  ipsis  viverent.  II,  87.  Quod  ipsa 
sibi  idola  fecerunt  cum  adviverent,  i.  e.  una  viverent 
cnm  iis  qui  istum  culium  exbiberent  ipsis. 

Adulari.  II,  972,  Non  tantum  obsequi  ei  debeo,  sed  ei 
adulari,  Vid.  Adolabi.  II,  976,  Et  ad  singulas  horas  sa- 
lutandii  adulantur.  II,  722,  Ei  (corpon)  soli  quiu  (l- 
nem  operis  adulaturp  i.  e.  adalad\%  vtSSuQiN^ 


1355 


INDBX  LATINITATIS 


1356 


ADDLTen.n,  30,  Tantum  veritati  obstrepit  adulter  sen- 
8US,  i.  0.  pcrversa  interproutio.  II,  52,  aiulter  stilus. 
11, 198,  Totm  adulter  et  pra^dicationis  et  carnis  :  adul- 
tera  Hcrmogcnis  caro,  qna^  assidae  irabebat;  adaltera 
pra^dicatio,  qaia  hsBresi  soa  fldem  pacemc^ue  Ecclesiao 
cornjperal.  l,  663,  Nam  (jui  falsis  dets  scrvit,  sine  dubio 
est  adulter  veritatis,  quta  omne  falsum  adulterium  est. 
I,  519,  Expedite  autem  prfpscribimtis  adulteris  nostris, 
haerelicis.  II,  1000,  Adultera  et  ipsa,  de  scriplura  Pas- 
toris.  II,  156,  Colligantur  omnes  adulterce  fruges.  1,  580, 
Quod  adulteram  noctem  commenti  sumus. 

Adulterare.  1, 632,  Qui  autem  adulterat  et  affectat, 
scil.  veriiatem.  I,  519,  Ad  philosophicas  sectas  adultera- 
verunt.  11,  987,  Semetipsum  adulterat  et  stuprat. 

Adplterium.  1, 519,  Adulteria  salutaris  disciplimr.  11, 
51,  Adulteria  Scripturarum.  II,  401,  /»  hoc  solo  adulte- 
rium  Marcimis  mantts  stupuisse  miror,  i.  e.  adallera- 
tione  et  corruptione  Scripturamm  vclut  obstapefactas  ca- 
ruisse  scnsu.  I,  1312,  De.  adulterio  colortim  tnjustorum 
Adumbrare.  II,  899,  Debet  ergo  adumbrari  facies  tam 
perictdosa^  i.  e.  velari.  I,  645,  Postea  ptacuit  impieta- 
tem  voluptate  adumbrare.  II,  1014,  Obscura  mantfestis 
adtimbrantur, 

Adyocare  esl  gracce  TcapaxaXeiv.  II,  390.  Advocare  lan- 
guentes. 

Advocatio  proprie  cst  turba  patronorum  et  amicorum 
qai  alicui  in  judicio  adsunt.  I,  270,  Secutura;  Scriptura- 
rum  quoque  advocationi,  i.  e.  defensioni.II,  393,  Quoniam 
recepistis  advocationem  vestram,  i.  e.  consolationem, 
irapdx>yiTiv.  1, 1267,  Itaque  tatibus  et  advocatio  et  risus 
promittitur.  II,  863,  Voces  exhortationis  et  advocattonis^ 
i.  e.  consolationis,auxilii  II,  93,  Qiuibus  familiarissima 
est  advocatio  necessitatiSy  i.  e  allegaiio,  excasatio.  I, 
270,  Advocatione  mercenaria  utuntur. 

Advocator,  irpax>r,To;.  II,  393,  Sicut  probavi  mendi- 
corum  advocatorem. 

Advocatus.  II,  931,  In  hoc  qtwque  paracietum  agno- 
sceredebet  advocatum.  Alludit  ad'significationem  vocis 
irapdxXiQTo; ;  sed  ridicula  est  applicatio  auctoris.  II,  972, 
Qua  paracletus,  id  est  advocatus.  1, 695,  Non  jam  advoca- 
torum,sed  angelorum.  Advocatos  dicit,  qui amico  pra^sen- 
tiam  saani  commodabant  signando,  subscribendo,  testi- 
monium  dicendo.  Sic  Varro,  lib.  II  de  Re  rust.,  cap.  5  : 
Tu  vero,  Mttrri,  veni,  mi  advocatus,  dtim  asses  solvo  Pa- 
liUbHS,  si  postea  a  me  repetant,  ut  testimmium  perhi- 
.   bere  possis. 

iEDiFEx,  pro  sedificatore.  I,  678,  Ex  similitudine  pro- 
videntissimt  ffdificis  illitis. 

^dificare,  proposito  exemplo  invilare.  II,  540,  17/  opi- 
nionem  suspendio  coqnitionis  a^dificent.  II,  139,  Ad  qtM' 
rum  tolerantiam  cedtficans  monet.  I,  1310,  Solum  hunc 
mulierum  stuporem  aadificare  noverunt,  i.  e.  operi  inser- 
yire  faciendo  atquo  exhihondo  qood  stupeant  malieres  et 
admirentar.  11, 14,  /Edificari  in  ruinam,l,  624,  Ut  robori 
cedificando  vacent 

iEDiFiCATio.  I,  1256,  Loqtiacitas  in  (pdificatione  nulla 
tttrpis. 

itlDiFiCATORius.  II.  782, /n  virgiucm  enim  adhuc  Evnm 
irrepserat  verbum  a^dificatorium  mortis. 

iCTMULATio,  invidia,  odium,  dolor,  quo  ethnici  afficie- 
bantur,  cum  viderent  numerum  suoram  decrescerc,  et 
religionem  Ghristianam  in  dies  majora  capere  incrc- 
meuta.  I,  277,  Absolutus  post  tribunal  de  vestra  rideat 
cemulatione.  1, 308,  Ex  cemulatione  Judasi.  il,  52,  Veniens 
utique  ex  catisa  cemulationis.  1, 536,  jEmulatio  divince  rei 
et  numance,  i.  e.  aliter  scntit  Deas,  aliler  homo.  II,  408, 
jEmulatio  legis.  11,  928,  Si  quis  prcestumptione  hujus 
providentias  suas  oemulationem  provocarit.  Sensus  est, 
eo  ma^s  fieri  posse,  ut  gravida  fiat  foRmina  providentia 
-  Dei,  si  qais  pr<esumptionem  de  eo  conceptam  fquod  sit 
sterilis)  provocaverit  concubitn,qaasi  (emulataras  Deum, 
qai  de  sterilibas  focias  facit. 

iEMULus.  I,  277,  Qua!dam  ratio  oemulce  operationis, 
i.  e.  operose  a;mula.  Vid.  Ratio.  II,  958,  Mmulo  modo, 
i.  e.  contrario.  II,  278,  Qui  non  alias  plene  bontis  sit, 
nisi  mali  amulus. 

iCNiGMA.  figura.  II,  448,  Ubi  in  lapidis  tenigmate.  II, 
820,  Obtentu  figurarum  et  a^nigmatum.  II,  841,  Ut  non 
possit  altera  species  admittere  cenigmata. 

iEoisEius.  II,  251,  Tanquam  oeoneim  scrofm.  Rigalt. 
emendat  a^neice.  Vid.  Scrofa. 

iEQUiPARARTiA.  II,  570,  lu  amulos  cequiparantias  cor- 
pulentiarum. 

iE.scuLAPius.  II,  1031,  jEsculapio  jam  vestro.  Vestrum 

appellat  eo  qnod  praecipue  in  Africa  coleretar  et  Poena 

matre  gcnitas  creaerctar,  nam  prias  erat  Pergamenoram 

dumtaxat,  Sensns  :  Pallia  qnious  olim  asi  osti^,  foero 

^sdia  eliam  hodle  iOscnlapii  sacerdotos  in  nsa  habcnt. 


iEsTiMARE.  II.  82,  Contaetum  in  mambus  eutimavU. 
Molias  Rigait.  legit  extimavit ;  qnod  vide  infra. 

iClsTiMATio,  cogitatio.  I,  263,  264,  Nee  tamen  hcc  ipso 
modo  (Heumau.  moniti)  a^  cpstimationem^  ete.  Sensas : 
nec  tamen  ea  ro  se  admoneri  patiantar,  ut  cogitent  for- 
tasso  voritatem  subcsse  ei  doctriDae,  quas  valgo  damna- 
tur.  I,  1327,  In  (estimationem  temporum  recte  Rigaltioi 
.  restituit  in  existimatione  temporum,  i.  e.  in  extremis 
lennporibns,  in  fine  saiculi. 

itisTUARE.II,  134,  Cum  terrena  gttoque  officia  in  gradu 
cestuent,  i.  e.  contendantpro  dignitate  gradni,  m  primnm 
obtioeant  locnm.l,497,D^t;e«lm  semper  astttsat  ewrcer. 

iEsTHUARiuM.  1,  658,  Quid  facies  in  illo  iufftagionm 
impiorum  cestuario  deprehensus. 

if)TAS.  I,  316,  319,  Major  cetas,  i.  e.  majores,  nato.  I. 
1327,  /Etates  denique  requietas  jam  et  in  portum  modes- 
tix  subductas.  Ibid.,Pro  frigore  atatis,  II,  9&t,  Habei 
et  in  Christo  sdentia  trtates  stias. 

Affectatio,  imitatio.  1,  371,  Sed  et  plerique  vestrtm 
affectatione  aliquando,  etc. 

Affectio,  7rpo<nrotY](ric,  assnmptio.  II,  1045,  Ob  dtver- 
sam  affectionem  tenebriae  vestis, 

Affectiosus.  II,  682,  Et  naturatiter  affeciioia  sit, 
non  habens  intellectum. 

Affi^is.  II,  260,  Et  impudentice  et  malignitaiis  affUiis 
est,  i.  e.  particeps;ita  Cic.  pro  Sylla  :  Hujtu  affines  sih 
spicionis.  II,  437,  Extraneos  et  ntillius  juris  affines.  I, 
X^ildX^Affines  cupiditatis  deprehendemur.  1,  1267,  Nmih 
quid  impatientes  paris  afflnes.  I,  674,  Affines  itlos  em 
mullimodoe  idololatrice. 

Affinitas.  1,  (^9,  Ut  non  usque  ad  idololairiot  affi' 
nitates,  i.  e.usqoe  adeo  ut  partictpes  simus  idololatric. 

Afflatos.  il,  291,  Affiatus  Dei,  i.  e.  amma.  II,  294, 
Imprimis  tenendum  quod  grasca  Scriptura  siffnant, 
affiatum  (irvoi^v)  nomtnans,  non  spiritum  (icvcuiia).  I, 
1231,  Alia  affiatu  ejus  consummata. 

'AY&veaX6YY)Toc,  qai  est  sine  cognatione,  II,  73. 

Agere.  II,  26,  Egisse  Jesum  Christum,  h.  e.  eam  bo- 
minis  personam  induisse,  omniaque  egisse  giuB  de  ien 
Chriifto  fuerant  prsedicta.  II,  416,  £t  itli  agts^  i.  e.  «fif 
actorem  et  procuratorem  illius.  II,  434,  fn  iantum  tiH 
negotium  agens.  II,  667,  Quid  autem  agere  dicuntur  ms- 
ribundi,  animum  an  animamt 

Agixa  est,  inqait  Feslus.  foramen  illnd  in  qno  inioi- 
tur  scapos  tratina^,  hoc  est,  in  quo  agitnr  sive  Tertiiv 
trutina;  unde  aginatores  dicti,  qui  parvo  Incro  niOTtotir. 
II,  234,  Medice  quod  aiunt  agime,  de  motn.  qni  ad^) 
temperatQs,  ut  nullam  in  partem  vergat,  parsqne  ■nlb 
pra^ponderet. 

Agxitio,  assensus,  approbatio.  11,155,  £i  ex  ea  a§si- 
tionepacem.  11,963,  Verumetiam  sacrameniorumofui- 
tionem  jejunia  de  Deo  merebuntur,  i.  e.  peritiam  iotn^ 
pretandi  figaras  et  imagioes  sacras,  nempe  difiaitif 
objeclas  in  somnis. 

Agnoscere,  assentiri,  approbare.  II,  iHS,  Agnotceaiiu 
jam  prophetias  Montani, 

Agnoscibilis.  II^  877,  Sed  liniamenia  Peiro  apuidr 
bilia  servaverat. 

Agonotheta,  &Y<*>^oOijy)C»  certamiuis  prsraes  et  jadii« 
masici  scilicet  et  scenici.  Gvmnicornm  enim  rertMiiiini 
qai  pra^sides  essent,  athlothetaQ  dicebantnr.  II,  104,  Its 
agnosces  ad  eumdem  agonothetam  pertinere  ceriamiau 
arbiirium,  I,  624,  In  quo  agonothetes  Deut  vivus  est, 
Atp^aetc,  dicto!  grieca  voce,  ex  inierpreiaiione  d»- 
tionis,  qua  quis  sive  ad  instniendas,  sive  ad  susdpiadm 
eas,  uttttir,  II,  18. 

Altov.  II,  550,  Alcova  T^Xeiov,  seonem  perfectnm. 

Aliqui,  pro  aliquis,  1,  315.  Ita  saepissime. 

Alcinous  rex  in  Corcyra  insnla,  II,  1036.  De  tvatfS' 
roariis  vid.  Piin.,H.  N.,  lib.XlX,cap.  4,  et  Hom.,  Odyst., 
lib.  VII. 

Ales,  metaph.  pro  eo  qnod  est  yelocissimns  eC  qnoni 
alite  velocior.  I,  407,  Omnis  spiritus  ales  et/. 

Alexander,  II,  1038,  est  Polyhistor,  qnem  Snidas  Br 
Icsium  fuisse  refert,  et  bello  captnm,  m  Com.  LenMi 
familia  pzedagognm  egisse,  posteaqne  mannmisson.  Cop- 
nelii  nomine  Tocitatnm.  Scripsisse  videtnr  libros  dt  ff- 
bas  Phr^giorum  et  iCgyptiomm  ad  matrem  sm».  Ki- 
chcrius  intelligit  de  Alexandris  et  Afirieae  popiilis. 

Allectio.  II,  58,  Altectioexpioraia;  allegandorami» 
licet  in  ordinem  ecclesiasticnm.  Hoc  enim  ante  ordinatio- 
nem  pracdicari  mos  erat.  Pnedieatio  antem  fi^>at  Boaoii- 
bus  eorum  propositis,  admonito  populo,  nt  si  qnis  adftf- 
sus  eos  quidf  haberet  criminis,  probaret  manifesUs  retai  * 
talis  aqnd  Ecclesism  fnit  tUieciio  exploraia,  ni  eoatn 
apud  hseretieos  ordinationes  temeraha)  Botanlv  scm* 
II,  514,  Creatoris  auiem  non  naiura  nmi  fUU  Jmmt 
sed  allectione  pairum,  i.  e.  tdoplioBe. 


1357 


INDBX  LA.T1NITAT1S. 


1358 


AU'EGERE,  assamere,  adoptare.  1,  335,  Vacat  ex 
hac  parte  causa  allegendw  humanitatis  in  divinitatem. 
II,  808,  Cum  anima  Deo  allegitur,  ipsa  est  quw  efficit 
ut  anima  allegi  possit. 

Allegoria,  paraboJa,  a?nigma,  figura.  II,  421,  Per 
allegorias  et  ftguras.  II,  835,  Ut  allegorice  quidem  nu- 
bilo  careant. 

Allegoricus.  II,  543,  Allegoriea  dispositio,  i.  e.  fijfu- 
rala.  Vid.  Convicium.  II,  996,  Et  histriones  cum  alle- 
goricos  gestus  accommodant,  II,  836,  Allegorica  scri- 
pturao. 

Allegorizare.  II,  401.  Quce  Christus  in  homines  alle- 
gorizavit.  li,  834,  Habemut  etiam  vestimentorum  in 
Scripturis  mentionem  ad  spem  carnis  allegorizare. 

Allogotio.  II.  28,  Allocutionis  prwfationem  i.  e. 
7rpo<T?wvri<j£0);.  II,  C60,  Aut  allocutiones  proferuntur^ 
6|Jii>iat,  67}|xriY0piai 

Altegradils.  11,  913,  Vt  bestia  qucedam  magis  quam 
avis...  ca^tera  altegradia. 

Alteruter.  I,  321,  Ex  alterutro,  i.  e.  airaqoe  con- 
irahenlium  parle.  I,  471,  Pro  aterutro,  i.  e.  aiter  pro 
altero.  II,  985,  Sine  alterutra  opposilione, 

Altilis.  I,  651,  Et  propter  olium  Grxcice  altiles  ho- 
minesoderis.  Atbletas  seu  palaestritasintelliffit,  a  gymroa- 
siarchis  ali  solitos  summa  cura,  ut  essent  viribus  ad  ccr- 
tamina  valentissimis  nobiies.  Talinm  vero  certaminum 
studiosissimi  erant  Graici,  publicaj  utilitatis  otio  gauden- 
tes.  Uo^c  enim  patiebantur  long»  pacismala.  Altilesho- 
mines  Septimius  dixii,  ut  Varro  et  Martialis  boves  et 
gailinas  alliles,  pro  opirais  etsaginatis.  1,1246,  Conqui- 
rito  allilium  enormem  saginam. 

Alvearium,  II,  5S6,  In  conspersionis  alvearia,  i.  e. 
alveos,  rt  quae  vulgo  dicuntur  mactrae. 

Alveus,  alviis,  venter.  I,  322,  Ipsorum  ursorum  alvei 
appetuntur.  II,  663,  Et  digesta  sine  alveis. 

Amare,  solere.  II,  1033,  temporatim  vestiri  amantem. 
II,  319,  Sedexpedita  virtus  veritatis  paucis  amat,  i.  e. 
«olet,  more  Gracorum,  ©iXet  ytvio^on,  malle.  1,  265, 
Amant  ignorare.  Uouman  legitflwan*.  11,  133,  Amavit, 
quas  vocaverat  in  saiu/em,  invitare  adgloriam. 

Ambitio,  vagus  et  muUiplex  circuitus.  II,  978,  Illis  am- 
bitio  corporis  competit.  11, 900,  Quia  non  sit  naturaliter 
consecutus  ambitionem  capiUorum,  irepigoX^v.  II,  691, 
Totayentris  ambitio,  II,  650,  Sed  viderit  utriusque  prws- 
tantiiB  ambitio.  i.  e.  ^iXoirpcoTeia. 

AME?iTARE.  II,  439,  Amentavit  hanc  sententiam,  i.  e. 
at  iaeulum  inlorsit,  vibravit.  Lucan.,  Jaculum  amentavit 
kabena.  Hesych.  "Aixiia,  6£<t(jl6;  ;  hinc  amentum,  jaculi 
et  hasts  lorum. 

Ametitatig.  I.  572,  Quo  machceris  vestris  amentationi- 
busque  cadatis,  i.  e.  ameutis. 

Amcntia.  II.  684,  Quum  in  illum  Deus  amentiam  im- 
misit;  sic  vocat  somiium  Adami.  Vid.  Exstasis. 

'A{iy]Ta>p,  qui  esl  sine  matre.  II,  73. 

Amor.  Il,247,Amor^«  Colchorum,  philtra,  amatoria  ve- 
nenata,  aliaque  venena  omnia.Conf.  Hor.Carm.II.Od.  13. 

Ampuare.  1, 1318,  Quam  si  Dominus  ampliando  legem 
a  fanto  stupri  non  discernit.  II,  937,  Non  tantum  reser» 
vata  permaneant,  verum  et  ampliata.  II,  76.  Et  res  am- 
pliata,  ftes  ampliari  dicitur,  cujus  cognitio  in  aliud  tem- 
pns,  vel  ad  aliud  tribunal  rejicitur  aut  remittitur.  Am- 
pliatorum  exempla  sunt  apud  Livium,  ubi  de  M. 
Titinnio  :  Bis  ampliatus,  tertio  absolutus  est  reus,  Et 
paalo  post,  de  P.  Fario,  et  Phiilo  et  M.  Matieno  :  Gra- 
vissimts  criminibus  accusati  ambo  ampliatique. 

Ki^,  forte,  1, 416,  An  Christianis,  i,  e.  forte  faclis  chri- 
Btianis.  Seasus  totius  loci  est :  Credite  illis,  cum  adju- 
rati  a  nobis  verum  dicunt ;  si  enim  liceret  illis  mentiri, 
qaando  homo  christianus  veritatem  probare  vult,  face- 
reat  certe,  ne  vos  tam  fructuosos  sioi  amitterent,  imo, 
ne  a  vobisipsis  olim  forte  christianis,  ab  aliqua  posses- 
sioae  saa  deturbarentur. 

AjUBiBAZON,  diva6i6aC(i>v,  ascendens  :  signum  astrolo- 
gis,  planeta  YeveOXioc.  sub  quo  quisqae  concipitur  aut 
DMCitar.  II,  266,  Fortasse  enim  Anabibazon  eiobstabat. 

Andromacha.  II,  996,  Nihil  enim  ad  Andromacham^  i. 
e.  nihil  ad  Chrislum.  Alii  proverbii  loco  habent,  ut  alla- 
datad  veteris  alicujus  tragici  fabulam  nomine  Androma- 
ehm  iDscriptam,  et  nihil  aliud  significari  hac  locutione, 
qaam  hisce  :  Nihii  ad  versum.  nihil  ad  Bacchum,  ov6iv 
icp6(  ETCo^y  &icpo(rSt6vuaa.  h.  e.  aliena  a  re.  Nam  haereticos 

Xd  histrionibus  comparat.  Hi  allegoricos  gestns  accom- 
dantos  canticis,  alia  longe  a  praesenti  et  fabula  et 
Bceoa  exprimant  :  iili,  hseretici  sciUcet,  easdem  paraJbo- 
laa  qao  volant,  tribaant,  non  quo  habent,  aptissime 
ezcladont.  (Vide  Proveb.  Fohmolas,  I,  310.) 

Angbupioare.  II,  832,  In  regno  Dei  reformatam  et 
OHgeli/lcatam. 


Angina.  II,  732,  Aut  comprcesu  jecoris  angina  sit 
mentiit  angor  scilicet  animi. 

Angustia.  II,  905,  Ex  angustiis,  i.  e.  tenaitate  facul- 
tatum  sive  fortunarum. 

Aniha.  II,  228,  Natatiles  et  volatiles  animm,  II,  905, 
Et  animam  exspectatione  et  camem  transfiguraiione, 
i.  e.  virgo  illa  tua  jam  nupta  est  animnm  expectatione 
mariti,  nupta  est  carnem  transfiguratione  pubis.  ^-upta 
carnem  et  animum,  ut,  Os  humerosque  deo  similis,  Ver- 
borum  quae  sequuntur,  cui  tu  secunaum  paras  maritum, 
sensus  est  :  Virgo  tua,  quam  tu  virginem  existimas, 
propter  sctatem  dcsiit  esse  virgo,  non  quidem  a  viro 
corrupta,  sed  ab  aetate;  proinde  maritus,  quem  ei  tra- 
•les,  secundus  erit. 

AxiMALis  4^^x1x6;.  11,953,  Agnosce  igitur  animalem  fi- 
dem,  studio  carnis,  qua  tota  constat. 

Arimare.  I,  1322,  Tum  soiis  animando  simul  et  sic- 
cando  capiilo  exoptabilis  ardor.  Animando,  colorando, 
nt  animatic  fruges  Lucrotio,  et  animata  exta  Arnobio. 
I,  1*202,  Si  aquce  animare  noverunt,  i,  e.  ffiternam  ho- 
mini  vitam  reddere,  qua  peccando  exciderat.  I,  1208, 
Alio  spiritu  tantcp  ciaritatts  animare.  Animari  dicitnr 
machina  digitis  musici  modulantibus  spiritum  in  aquam 
pressionibus  densatum  et  concorporatum,  at  in  clarissi- 
mum  excat  sonnm  muUiplici  varietate  distinctum.  Hu- 
jusmodi  autem  Scptimius  alium  spiritum  appellat,  nempe 
eruditum  et  exarticulatum.  11,994,  Et  credtderis  compa- 
rationes  eorum  inter  se  animasse.  Animantnr  colores, 
tam  apte  comparati,  ut  alter  alterius  vigore   excitetur. 

Animatio.  II,  556,  Et  totam  enthymesin,  id  est  anima- 
tionem  cum  passionct  etc.  clc.  Iren.  Deposuisse  pristinarh 
intentionem,  cum  ea  quoe  acciderat  passione. 

Animatrix.  II,  147,  Animatricem  confessionis  yocai  di- 
leciionem  perfectam,  i.  e.  qua^incitat,  impellit,  animnm 
addit  ad  conGtendum  Christum. 

Annotatio,  cura  ut  care  locetur.  I,  345,  Sub  eadem 
annotatione  quarstoris, 

Annus.  I,  487.  Annus  in  cura  est.  Zephvrus  ad  solli- 
citudinpm  hominum  ejus  anni  applicat ;  scd  Tertultianus, 
non  hominibus,  sed  anno  et  tonipori  caram  quasi  et  la- 
borem  tribuere  videtur.  II,  976,  Cum  stupet  cceium  et 
aret  annus, 

Annulcs.  I,  302,  Annuius  pronubus.  Aurenm  hunc 
fuisseaii  h.l.  Tertullianus.  Plinius  aulem,  H.  N.,XXX. 
1,  docet  pronubumillum  annulum  ex  ferro  fuisse.  Ktp- 
ping.  {Antiq.  Rom,)  pntat  Torlullianum  pro  apvi  sui  more 
locutum  esse ;  an  poiius  male  inteltexit  Plinium,  qui 
non  do  annulo  pronubo  est  locutus,  sed  dc  symbolo 
frugalilatis  ct  modostiio,  qua  ad  vetcrcs  illas  horridas- 
que  Sabinas  sponsa  seu  nova  nupta  rcvocaretur. 

Annuus.  II,  79.  Obiationes  pro  defunctis,  pro  nata^ 
iitiui  annua  die  facimus. 

A?itecessor.  II,  800,  Uic  saius  est  antecessor,  quia 
soius  post  Christum ;  de  Paracleto.  II,  364,  Destituta 
patrocinio  antecessorum, 

Antecessivum,  II,  894.  Et  subjectivum  antecessivo  et 
portionaie  universali. 

Ajctecursor.  II,  8i5,  Et  dehinc  florem  frugis  antecur 
sorem . 

Antelius.  I,  684,  Etiam  apud  Grmcos  Apoiiinem 
OupaTov  et  Anteiios  dcemonas  osliorum  prcesiaes  iegi- 
mus.  Hesych.  'Avn^Xiot  Oeoi,  ol  7rp6  T(&v6upt5v  topD(iivot. 
Eupiirigy);,  MeXeAYpq).  Deinde  avrriXio;  6  t<To;  T(p  TfjXw 
cpatv6|i€vo;  xaTaxpT^^rrtxai;  li  6  SvTixpu  VjXiov  l8pD(i.^vo< 
p(o|x6;  ^  Oeo;. 

Antelucakus.  II,  79,  Etiam  anleiucanis  coctibus.  I, 
273,  Coetus  antelueanos  ad  canendum  Christo, 

Anten.xa.  II,  346,  Nam  et  in  antenna,  quce  crucispars 
est,  extremitates  cornua  vocantur.  Sic  apud  Yirgiliura  : 
Cornua  veiatarum  obvertimus  antennarum. 

AxTi*  sunt  capilli  anteriores  de  fronte  pendentes.  II, 
1042,  Genuini  inter  anlias  adumbrati, 

Anticipare.  II,  858,  Omnis  enim  consummatio  atque 
perfectio,  etsi  ordine  postumat,  affectu  anticipat. 

A?«tiquitas.  I,  515,  Adhuc  enim  miiii  proficit  antiqui- 
tas  prwstructa  divince  iiitera/ur(e. 

Antiquius.  II,  213,  Aiiquid  fuerit  prater  patrem  anti- 
quius,  i.  c.  prius  natura,  non  tcmpore,  ut  docontsequentia. 

Antistare,  prjestare.  potioreni  esse.  I.  442,  Qut  utique 
vivunt  et  mortuis  antislant.  II,  279,  Non  enim  et  conti- 
nentia  virginitatis  antislat :  legendum  cum  Rigalt.  vir- 
ginitati.  II.  845,  Sed  nos  muitis  passeribus  antistamus, 

Antistatus.  [l,li^,Angelorum  comparaticium  antista' 
tum,  i.  e.  angeli  appantores  Soteris,  ante  ipsum  stan- 
tes  sive  apptrentes  ei,  ad  obeunda  roinisteria.  Compara^ 
ticium  vero  dicit,  quia  genus  eoram  comparari  \^Qtet4!L 
Bobstaotia)  Sotoris.  Jan.,  antistaXym.  \ti\«i:^t^\aXQK  *«.\^- 
(jTatfCay. 


1359 


IINDBX  LATINITATIS. 


13« 


AirriSTES.  1, 259,  Romani  imperii  antistites.  Zephyras 
inielligit  ipsos  poDtiftces,  quoniiD  HQctoritas  rem 
sacram,  caeremonia^,  omnem  deniqae  religionem  admi- 
nistrabat,  in  qaibas  int»>rpretandis  snmma  reip.  verga- 
balur  :  ande  et  principes  publici  consilii  a  Gicerone 
appellaotar,  et  deorum  immortalium  antislites.  At^ue  in- 
ter  eos  etiam  ipsos  imperatores,  fuisse  constat  ex  inscri- 
ptionibas  antiquis,  in  quibvis  pontificeJt  maxtmt  vocaotar. 

AifTiTHEsis.  II,  tGTfNamhfESunt  antitheses  JHarcio- 
niSf  id  est  contrarice  oppositiones. 

AoRi  dcDpoi,  qui  moriH  immatura  pereant,  11,745. 

'ATcdT(i>p,  qai  esl  sine  patre,  U,  73. 

Apex,  iusigne  sacerdolam  :  pilens  fait  sutilis,  qao  fla- 
mines  caput  operiebant.  II,  1045  ;  1,  363 ;  II,  164,  Apex 
ex  radio  :  apicem  vocat,  simili  dacto  a  pileis  flami- 
nam,  iliud  qnasi  filameotam,  qood  radiis  jaculantibus 
intermicare  videmas  splendente  sole,  et  quodammodo 
nendere  ante  oculos  nostros.  Lucret.  tela  diei  vocat; 
P.  Varro  jacuta ;  Prudeniias,  solis  vel  radiorum  spicuta 
appcllavit.  II,  988,  Inter  duos  apices  fadnorum  eminen- 
ttssimos,  U,  629,  De  apieilfus  scilicet  Christi  crucis. 
Apices  dicit  qus  supra  dicit  cornua, 

Apocarteresis,  &iioxapT^pTiaK,  est  propositam  et  ele- 
ctio  mortis  per  inodiam  et  famem.  I,  512,  Lycurgus 
apocarteresin  optavit  ut  hypocrita,  il,  262,  Apocarte^ 
resi  si  probes  te  Marcionitam.  i.  e.  reipsa  proba,  vu- 
luntaria  inedia  ct  nece  tai  ipsias  te  esse  hypocritam, 
qai  Greatorem  repadies. 

Aporiatio,  bssitatio,  metas,  confasio.  1,  69,  De  apo^ 
riatione  conceptus  atque  prolatus, 

Apostoliccs  (11,  198)  vocatur  Hermogenes,  quem  etsi 
noo  deootavit  Apostolns  animo  tamen  notavit  commu- 
nicatione  nominiji.  II,  412,  Scripturam  Actorum  aposto* 
ticorum  conftrmat,  Solemoe  fuit  Patribus  olim,  ut  Tac 
Tcov  &7co3T6Xa>v  llpd^eic  vocarent  ApostoHca^  'ATcoaroXixdL 

Apostoli,  Quos  hccc  appellatio  missos  interpretatur, 
II,  52. 

AppARE?fTiA,  £ici9dveia,  II,  268,  Ab  apparentia  Christi, 
usque  ad  audaciam  Marcionis, 

Apparerb,  procarare,  colere,  mioistrare.  I,  357,  iVaf» 
et  aruspex  mortuis  apparet,  I,  527,  Alius,  ^iit  judicio 
Deiapparet,  i.  e.  ministrat.  11,814,  I  icepottus  vasculi 
apparere  aninue,  I,  6^0,  Cumspiritui  appareant  aures 
et  oculi,  Sic  et  TuUius  vocat  sensus  mentis  sateltites 
1, 687,  Qui  regibus  idololatris  usque  ad  ftnem  idotolatrim 
apparuerunt, 

Apparitio.  II,  59,  Apparitio  devota, 

Apparitor.  1,  650,  liec  possit  mundus  pra^tart,  cu» 
jus  apparitores  inquinantur;  loquitur  de  sensibos  : 
oculis  et  auribus.  Vtde  Apparerb. 

Appendix.  II,  744,  In  paradiso,  quo  jam  tunc  et  pa- 
triarchee  et  propheta  appendices  dominicce  resurrectio- 
fiM.  II,  806,  Et  appendices  hujus  offtcii  (}Q}um\)  sordes, 
11,977  tAppendicesscilicetgulcBlasctvia  atque  luxuria  est, 

Applicare.  U.  123,  De  affectibus  aphlicant^  blande 
et  molliier  accedaut.  11,502.  Angelum  Satana  cotaphi- 
zando  apostolo  suo  applicuisse,  1, 341,  QtMS  ^bestias)  Li- 
bero  appticatis. 

Apulia.  I,  652.  Quod  deus  etiam  extra  apulias  oculos 
hdbet,  Hoc  yocabalo  significari  videntar  vela  qu»  in 
theatris  et  smphitheatris  ad  ornaturo,  et  ad  excluden- 
dos  ictus  solis  fervidos.  Ea  vero  (^uandoque  purpurea  : 
quo  colore  praestantissimae,  at  verisimile  est,  Iinse  im- 
buebantur,  quales  ex  Apalia.  Martialis  :  Velieribus  pri' 
mis  Apuleia.  Unde  et  velis  nomen  Apuliarum, 

Aqua.  1,1202,  Aqua  dignum  vectaculum  Deo.  1, 1224, 
Post  aquam,  i.  e.  post  baptismam. 

Aquariolus,  I,  495  Festus,  Aquarioli  dieebantur  mu- 
lierum  impudicarum  sordidi  asseclas.  lidem  et  ienonam 
▼ice  fungebantur,  et  coodiiiones  meretricibas  conciUa- 
bant.  Turoeb.  Advers.  lib.  XIV,  cap.  12. 

Aquatilis.  I,  1259,  Post  petra  aquatilem  sequelam 
desperant  de  Domino. 

Aquatio.  II,  %*2,  Deliquerat  Israel  in  aquatione  apud 
Masphat. 

Aquigenus.  II,  299,  Inter  aquigena  et  terrigena  ani- 
malia,  OSpoYCvfi  xal  TriYevfj  twv  ^oicov. 

Aquilegus.  II,  707,  Quantum  sibi  de  pristinis  et  aqui- 
legis  notis  gratutabuntur,  i.  e.  jumenta,  muii  el  asini 
qai  hisce  machinis  volvendis  occupabantur,  si  quando 
in  bomines  mutari  contigerit,  de  sua  sibi  conditiooe 
gratulabuntar,  vertendis  enim  hisce  rotis  con  adeo  in- 
•udabunt.  Vitrayius  illas  describit.  Erant  autem  instni- 
menta,  qaae  situiis  quibasdam  aquam  haariebant  et  ef- 
fandebamt, 

Aqviisx  dicebatar  artifox  aqais  infenieodis,  dacen- 
diM,  etmadis  prffifectaB.  II,  326,  Non  ttatim  aquitieem 
gSaffrieolam  uDeui  repremiiit. 


Aquilicia^  sarra,  a^ait  eliciendis  et  inpetraiidit  intti» 
tata.  I,  487,  Aquilicta  Jovi  immolaiis.  Hoc  erat  Roma» 
noram,  nam  magiit  proprie  apud  Oarthagiaieases  Jano 
huic  corao  prseerat.  Cf.  cap.  33. 

Ara.  II,  1031,  Post  trinas  Pompeii  aras»  sc.  triampht- 
les,  i.  e.  triumphos.  I,  1182,  Nonnesolemnior  erit  ste- 
tio  tua,  si  et  ad  aram  Dei  steteris,  alioden»  ad  sutio- 
nes  :  uiitur  prqprio  sacrorum  yerbo.  Stare  ad  aram  di- 
citur  dedicatnm  animal,  victimaB  patieos.  Virgil.  n 
Georg.  :  Et  cornu  ductus  stabit  sacer  hircus  ad  aram,  I, 
1286,  Aram  enim  Dei  mundam  proponi  opertet;  in  alih 
locis  hominem  chrislianum  dicit  aram  Dei,  cujas  ex 
corde  preces  ad  Deum  feruniur.  Hic  Tero  eximio  qaodaa 
sensu  aram  Dei  vucat  ordinis  ecclesiastici  prssides, 
qui  Ecclesiae  vota  ad  Deum  perferunt,  per  qiios  Eock- 
sia  christiana  sacriticioram  orationes  ad  ueum  aUs> 
gare  solet.  I,  677,  Fumantes  aras  despuet  et  exsufftoHt, 
II,  1048,  Soleo  de  qualibet  margine  vel  ara  mediemm 
moribus  dicere.  Nempe  bic  in  pallio  loaoitor  philoso- 
phus,  non  chri.Htiauus.  Eo  enim  addaei  Cbristianas  noa 
^tuit,  ut  in  aram  saliret  eoncionis  ergo,  quippe  aras  et 
sacrificia  detestabanlar,  et  eisufflah^uit  tanc  temporis 
iraoseuntes  Christiani.  II,  136,  Et  aram  rogmm, 

Arbitbr.  II,  960.  Deploraturus  erat  eotdem  dacestms 
et  arbitros,  i.  e.  spectatores,  testes  II,  317,  Arbitris 
patris,  i.  e.  teste.  II,  414,  Tres  de  ditcenlibuM  arbitrm 
futurte  visionis  et  vods  assumit. 

ARBrrRATii.  II,  299,  Quas  in  Domino  invemta  nt  m- 
bitratrix  opemm  ejut, 

Arbustus.  II,  3^,  Qui  res  $nas  arbuttioree  in  prtmtr» 
diiSt  i.  e.  qui  res  suas  robastiores  procoraTerit,  qii 
scilicet  uon  surculos  depanxerit,  sed  jam  arbasta,  eaqiM 
arbustiora,  i.  e.  jam  grundia,  qua  fractiuii  profeniit 
maturius  multo  quam  surculi. 

Arcanum.  1,  1297,  Quarum  arcana  t»  perieaimm  qmt 
credunt  seryent^  etc.  Uxorum  arcaoa  dicit,  qaod  aiores 
suas  christianis  sacris  operantfs  non  prodant.  Earaa 
igitur  arcana  mariti  ethnici  in  pericalum,  qaod  credaal. 
servant,  i.  e.  in  pericaluni  qnod  nomiai  christiaBo  m- 
minere,  credunt,  persecutione,  nt  operant,  exart ora,  m 
ut  tunc  temporis  eas  prodant,  si  qaa  forte  animi  UBan 
inde  coucepia  peruiciem  eis  eioptent.  Hoc  enim  cil, 
ft  forte  liEdantur,  si  qua  forie  iocidat  «nimi  Iciara, 
si  quud  jugium.  Vid.  Objectio. 

Arghetvpos.  II,  548,  Archetypi  magittri  siintprifa- 
pes  magistri,  vetostiores. 

Archigallus,  antistes  Gallorom  saeerdotvai  Cjhdm, 
matris  denm,  I.  425.  Vid.  Impkkioh.  II,  815.  fd 
ftctriciSf  vel  archigalli. 

Archita,  diaria,  annales.  1,  401.  n.  ti),  ha  ardmk 
vestris  relatum  habetis. 

Archon,  dbxciDv,  princeps,  sea  magistratos  priiaariis. 
II,  88  ;  II,  214,  (loxovTgc 

Apxi6-.  U,  215,  i^iinan  tantum  ardinativmas^  teiet 


corpusy  camem  a  matena, 

Arcuatus.  II,  122.  Areuato  impetu  tmrgentt  de  mat- 
pione. 

Arctarb.  II,  710,  Ne  in  custodiam  delegaima  ed  itlt- 
tionem  totiut  debiti  arcterit, 

Ardor.  II,  106,  Ctm  enim  exurimtir peraeemtieiui  tr- 
dore,  II,  123,  £t  certo  tempore  smbomantmr,  nee  tHt 
quam  ardoris  depnosticis.  I,  510,  Noviet  Pkryummt 
retricem  Diogents  tupra  recubantit  ardori  tmbantem, 
Area.  1, 701,  Area:  non  tint,  arem  iptomm  non  fiurwsL 
Ludit  io  voce.  Nam  cam  ille  acclamasaei,  Arem  non  mt, 
intelieiit  de  sepaltafis ;  cum  rarsam  dicit,  arem  ifth 
rum  non  ftierunt,  intelli^t  de  areis  mesaiam.  Area  «- 
tem  pro  coBmelerio  sumitar.  Pootios  Diaeooiit  ia  Acm 
Cyunani  :  Sepultut  ettin  area  Candidi  proemratorm, 
Are.va.  I,  321,  Munut  tn  arena.  i.  e,  miiQiis  ftadiiM- 
rinm.  I,  467,  Cifni  atrocitate  areme, 

AREifARius  nam^orttiii,  arithmeiicas  Yariaa  nai 
rom  compositiones  in  abaco,  polvere  conaperao, 
palis  monstrans,  II,  1050. 

Argumentari,  argutiis  agere,  argule  excofilare  stf 
tradere.  I,  635^  Ne  quit  argumentari  not  ptUet.  1,  6A 
Ab  ea  et  Circt  appellationem  orgttmentantmr. 

Aridus.  n,  1040,  Arida  taginatio  ett  h}po9«Y(e  V^ 
athietarum  propria  erat.  II,  954,  Vei  teraa^  ael  artia 
etcat, 

Aribs.II,  800,  EtubiqmepriamtitUinnae  ariettem- 
peratmr,  quo  camit  conaitio  qmattatmr.  Ariea,  trabf  tt- 
nibus  snspensa,  cojas  capvt  feno  Tetlitar»  m  duntar 
mam,arieti8  instar,froBlem  videatar  liabefe ;  et  aiore  etiaa 
arietii  retiro  dncitor,  at  inajore  iBpeti  famt  Mbnitqat 


i 


1361 


IHDBX  LATIN1TATI8. 


1362 


miiros.  Hiiic  verbam  temperari,  qjauA  in  apparatii  ei  11- 
bratione  in  ictod  destinata,  arte  opus  esset  et  certa 
temperatnra.  Prorerbialiter  dici  potent  pro  eo  quod  est : 
«  Validam  ari^mentum  nobis  objicitar,  ^od  difficila 
sit  dissolvere ;  aperta  vi  oppognamar,  »  ot  arietes  et 
caniculi  in  argumentis  inter  se  opponantar.  li,  1031, 
Pfam  et  arietem,  etc. 

ARiTHai,  lib.  Naroeror.  II,  431. 

AaMARiUM.  I,  1307,  Quia  nec  in  armarium  judaicum 
admittitur.  In  eo  scilicet  canone  Scripturaram,  qai  serva- 
bator  in  templo  HebraBi  popali  saccedentium  diliKontia 
lacerdotom.  Sic  interpretatur  Auffustinus  lib.  XV  de  Ci- 
vitate  Dei,  cap.  23.  Idem  lib.  Xll  contra  Faustum,  ubi 
de  Jadsoram  (teote :  Quid  est  aliud  gens  ipsa,  nisi  qum- 
dam  scriniaria  christianorum.  bajulans  legem  et  prophe- 
tas?  l,  670,  Quando  citius  armarium  compingit, 

Armare.  Ii,  687,  Quod  et  solum  armare  potuissem  ad 
testimonium  plenas  divinitatis,  II,  259,  Tantis  operibus 
notitiam  sui  armaverit. 

Artifex.  I,  655,  Sane  ille  artifex  pugnorum,  i«  e. 
pogil.  II,  762, 5^d  spectaculi  arti/lcem.  1, 636,  IndeRo- 
mani  accersitos  artifices  mutuantur,  i.  e.  lustrione<i. 

Artcs.  II,  1030.  Sec  manibus  artas^  i.  e.  arctiores, 
angostiores.  Vide  Cic.  in  Catil.  1, 1243,  Quanto  in  arto 
negotium  est. 

AsiNARios,  coltor  asini.  1.  365.  577,  Quod  inter  cut- 
tores  omnium  pecudum  bestiarumque  asinarii  tantum 
sumus. 

AsiNus.  II,  416,  Asinus  de  jEsopi  puteo,  iueptas  ex 
improviso  snperveniens,  et  importono  rogita  coropiens 
omnia. 

Aspis.  II,  331,  Aspis  {quodaiunt)  a  vipera  mutuari  ve* 
nenum.  De  aspide  9ic  Phn.  H.  N.  lib.  VIII,cap.23:  «Colla 
aspidum  intoroescere...;  noilo  ictos  remedio,  prsterqoam 
si  confftstim  partes  contact»  aropotentor.  »  Tam  prssen- 
taneum  scilicet  est  venenum.  De  vipera^  eodem  lio.,  cap. 
39  :  «  Serpenturo  vipera  sola  terra  dicitur  condi,  CAter» 
arborum  aut  saxoruro  cayis  (sed  Aristot.,  lib.  V  de  natura 
Animat.  conira  tradit  viperam  sab  petris  sese  condere, 
reliqoas  serpentes  in  terra  abdi).  Omnia  secessos  tem- 
pore  veneno  orba  dormiunt.  »  Lib.  Vll,  cap.  2,  ait.  «  Qui 
montem  Atbon  incolant  viperinis  carnibus  ali.  »  Quod 
eerte  arguroenluro  est  veneni  minus  efHcientis.  Prover- 
bio  igitur  isto  significabitur  pestileniissimaro  a  minas 
malo  ad  nequitiaro  edoceri. 

AssecTATos.  JI,  948,  Et  aliguandiu  assectatoB  vidu», 
i  e.  appetirae.  Rben.  legit  affectatce. 

AssENTATOR.  II,  2<*6,  Asscntator  mali  invenitur  Deus, 
qoi  assentiatur  ut  fiat  malum.  Deus  sciiicet  roalaro  esse 
materiam  cum  ajinoscat,  ea  tamen  otitur  (quod  erat 
Hermogefiis  dogma),  iiliusqoe  praviiatem  vel  adstruit, 
▼el  saitem  dissimulat,  Jun.  conjicit  assectator,  qui  vel 
materise  naluram  debnerit  avvaxoXouOctv  aique  sustiuere. 
^  AasERTOR,  quisquis  in  staturo  asserit  sive  liberum, 
nve  etiam  servilero,  viridex  alien»  liberlatis.  II,  273, 
Talis  assertor  etiam  damnaretur  in  sasculo.  I,  1287, 
Cufus  assertor  cum  Domino  disputavit,  i.  e.  patronus, 
qni  bominero  tueodaro  suscipit.    . 

AssiGif ARB.  1, 1269,  Et  virgtnem  assignat,  i.  e.  communi 
eam  vtduis  castirooiiia  sigoatam  et  obsiriciaro  lenet.  (, 
1272,  Exomologesin  assignat,  nempe  poBniientisB  proxime 
ppsit».  II,  18,  Sed  acceptam  a  Cfirislo  disciplinam  fide" 
iiter  nationibus  assignaverunt .  II,  1046,  Totumque  con- 
iracti  umbonis  figmentum  custodibus  forcipibus  assignet, 
III,  137,  Perennes  cruoris  sui  maculas  sUidbus  assignans. 
Uf  1023,  Disciplina  hominem  gubernat^potestas  assignat, 
i»  e.  demonstrat,  eximiuin  ostonilit,  xttptt%TT)p(2^ei. 

Assumere,  I,  1236,  Et  poenitentiam  assumunt.  Assu- 
mere  poBniteniiam  dicitur,  qui  inter  audientes  nomen 
profitetur  suoro. 

ATHBifA,  li.  20,  Quid  ergo  Athenis  et  Hierosolymis, 
i.  e.  quid  philosopbis  coro  Cbristianis? 

Attentare,  adoriri.  II,  55  :  nam  impii  de  sois  seosi- 
bas  adorioiitar  quasi  roanu  piorum  sensus,  et  id  onum 
agii"^*  at  veritatero  transfurment  in  meudaciom. 

Attoxitos.  II.  58,  Diligentia  attonitat  qoae  semper  est 
in  metu,  ne  quid  peccet.  I,  656,  Attonitus  in  mimoSf  i. 
e.  attonita  meute  a'1  miroos  aitendens. 

AvEifA.  11, 156,  Avemz  Praxeanas.  Falsam  doctrinam 
ayen»  coroparat;  uam,  ut  Plinios  scribit,  frumenti  vitium 
est  avena.  Ibid.,  Avena  vero  illce  ubique  tunc  semen 
excusserant. 

AvoCATOR.  II,  762,  Nec  mortuorum  suscitatorem^  sed 
virorum  avocatorem,  i.  e.  qui  vivos  avocat  a  yita  ad 
mortem,  a  recta  fide  ad  bsresin. 

AvocATRix.  II,  647,  Omnis  veritatis  avocatricem. 

A'<CTOR,  justos  dominos.  II,  51,  £l  a6  ipsis  auctorilms, 
i.  e.  xopCoi;  maocipibus.  II,  113,  Sed  quum  ipsi  auctores. 


qoi  aoctoritate  prssunt,  penes  qao8  est  Ecclesi»  ba- 
Send»  aoctoritas.  In  glossis  Pbiloxeoi»  Aoctor,  ^PX^Y^t 
auOevTT)^,  ct  io  Agrimensorum  libris,  auctores  aosolote 
pooantor  pro  doctoribos  et  magistris. 
AucTORAMEifTCM.  I,  476,  Sub  auctoramcnto  ventris. 
AocTORARE,  est  mercedcro  qusrere.  I,  697,  Auctorati 
tn  has  pugnas  accedamus.  Auctorati  dicontor,  qai,  pro- 
posita  mercede  aut  praemio,  se  obligaverant,  operamqoe 
soam  gladiatoriam  spondebant.  I,  626,  Jam  et  ad  ignes 
se  quidam  auctoraverunt.  \.  e.  obligaverunt.  II,  77,  Et 
satts  auctoratam  consensus  patrodnio,  i.  e.  auctoritate 
firmataro  eaque  obiigataru. 

AucTORiTAS,  somma  io  administrando  imperio  poten- 
tia.  I,  ^;  II,  49,  Vnde  nobis  quoque  auctoritas  prcesto 
est,  i.  e.  ex  qoa  Ecctesia  nubis  Cbristianis  statota  qoo- 
qae,  ot  ex  ahis  prsedictis  similibosque  auctoritas,  xOpoc 
xai  Be6aCco(n;,  et  praesto  est  illa  catbedra,  etc.  II,  977, £/ 
steliiB  auctoritatem  demorantis  suspirant,  i.  c.  doleot 
cunctari  tam  dia  steilarum  exurtum,  ante  quem  nefas 
jejunium  solvere. 

AuDiRE,  celebrari.  II,  1034,  Solus  audiebat,  i.  e.  olim 
in  ore  omnium  orat  ob  feriilitatem,  et  yix  de  alio  ser- 
mones  eraut.  II,  796,  Sciemus  qui  audiant  a  Christo 
Sadduccti,  i.  e.  qoo  nomioe  appeUentur,  et  quibus  mo- 
dis  confutentur.  I,  12J0,  Alius  audientibus,  i.  e.  cate- 
cbumenis. 

AuDiTos.11,401,  Qui  auditui  suscitabat,  1.  e.  adaodi* 
tom  sive  ad  audiendum,  Gr^ca  pbrasi,  x^  &xo^  iiygi^t,}f» 

AuRiGA.  II,  930,  Inter  alienos  spadones  et  aurigas  tuos. 
Rigalt.  legit  perorigas  tuos.  Varro.  Ub.  II  de  Re  rustica^ 
obi  de  admissura  ef^ua^Tvnn,  peroriga  dicitur  quisquis  ad- 
mittit.  Itaque  perorigas  vocat  Psycbicos,  qai,  ot  ipse  ait, 
nuptias  ingerebant,  et  quasi  pruriginem  concillabant, 
LePrieor  vuli  tfrt^as^i.e.qoipruriginem  yeluti  movebant. 
I,  641,  Merito  et  aurigis  coloribus  idololatriam  vestie- 
runtf  \.  e.  in  ludis  sois  idololalricis  aptaveront  colorea 
pro  ratione  idolorom  aurigis  sois  altributos;  bos  eoim 
aorigas  colores  appellat,  ot  YirRil.,  iCoeid.  XII,  auri- 
gamque  sororem  adjective  dixit.  1,  661,  Auriga  in  flam- 
mea  rota  totus  rubens;  ailodit  ad  agitatorom  factiooem 
rassatam. 

AuROGMAnE.  II,  675,  Qui  redundautia  fellis  aurugi- 
nant,  i  e.  ictero  laborant.  Aurugo  icteros,  ab  auri  colore. 
Vet.  Gfoss.  txxepoc,  aurugo;  .IxTepixoci  auraginosus,  qoi 
eo  morbo  laborat. 

AuspEx.  II,  140,  Sicut  non  olimpro  auspice.i.  e.  apad 
eum  cujus  imperio  et  ductu  res  gerebatur.  Rigaltio  ta- 
mon  tisBC  vox  non  placet,  cui  nibil  deesse  yidelur,  nisi 
nomon  loci. 

AoT.  II,  164,  Ita  aut  pater  aut  filius  est,  i.  e.  ita  aot 
pater  esi  qoi  dicitur  vucabulo  patriSj  non  filius;  aut 
filius  ost,  qoi  dicitor  vocabulo  filii,  non  pater.  Gom  de 
bac  aut  isla  porsona  babctur  sermo,  respondet  vocabo- 
iom  persooao  yoritaii.  I,  1175,  Aul  quantis  arteriis  opus 
est  :  aut  signiGcat  atioquin,  graeco  more,  sic  enim  acci- 
pitur  inlerdum  ^. 

AuTEM.  Ipsum  velut  fibula  conjunctivce  particulce  ad 
connexum  narrationi  oppositum  estt  II,  221. 

AuTelouaiov.  II,  685,  Habens  in  nobis  subjacentem  sibi 
liberam  arbitrii  potestatem,  quod  auTe^ouaiov  dicitur. 

AuTBEifTicos.  II,  49,  Apud  quas  authenticas  litterce 
eorum  recitantes,  i.  e.  lingua  eadem  qua  fuerunt  ab. 
apostolis  co.iscriptse,  sonantes  vocem  uniuscujusque.  II, 
546,  DeBcclesia  authenticas  regulx  abrupit.  II,  946, 5cta- 
musplane  non  sic  esse  in  grasco  authentico, 

Axis.  Fest.  stipes,  teros,  circa  quem  rota  vertitur.  1, 
531,  Ad  stipem  diinidii  axis  revincti. 

B 

Bacgha:<is.  II,  10&3,  Digne  quidem  ut  bacchantibus  ifi- 
dumentis  aiiquid  subtinnirei;  baccbanlia  indomenta  , 
parpureae  vostes  mulierom  baccbaotiom  propris. 

Bajuli.  1,  1281,  Nec  Germanicos  bajulos.  Erant  Gcr- 
maiiic  bajuli,  qoi  aul  sedentes  barmamaxis,  aut  quies- 
centes  iecticis  gestabant,  virorum  prinoipum  mollio- 
romve  feminarum  satellites,  proceritalis  causa  dilecti 
maxime. 

BALTEusseu  Balteum.1,631,  Vias  enimvocant  cardines 
balleorum  per  ambitum.  Viie  duplex  fuit  ratio ;  una  trans- 
versa,  pcr  arobitum  euutibus,  alteru  recta,  voluti  per 
proclivum  (utauctor  loquiiur)  caveam  circumve  petituris. 
Ambitus  eoim  digaiorum  fuit  proxime  cavcam  aat  cir- 
cum ;  proclivum,  popularinro  ambitum  circamslanliuro. 
Aoibiluai,  in  quo  S(?nalorum  orcbeslra  fuit,  distinctnm 
foisse  narrat  Tertulliaiius  balteis  et  cardinibos.  Balteos 
sive  bdltoa  (quod  fre^oeotius)  ca  opera  constat  |UTaf  opi- 
vjS^  appeilari,  qoA  alioram  velut  ciugola  et  repagnla  sont 


1363 


INDEX  LATINITATIS. 


1364 


eaqne  Bubstringant  et  finnant  loco  suo.  In  spectacnlis 
item  ballei  sive  baltea  dicta  sunt  repagula  consessnum, 
quibns  senalorum,  eqnilum  et  magisiralaum  (tcCxoi  sive 
ordines  distincti  erant,  nt  commode  spectare  possenl; 
puta  deni,  quindeni,  viceni,  triceni,  etc,  singuUs  balleis 
conclusi,  prout  a  circo  aut  cavea  propius  aberant,  de- 
minnU  balleorum  longiludine.  Singulis  autem  balleis 
sui  eranl  cardines  ad  utramque  viam  bini,  quibus  a  dex- 
tra  ac  sinistra  ingrediebantur  speclaluri,  el  ingressi  oc- 
cludebant,  ne  quis  balteum  praeterea  inire  possel.  Car- 
dincs  autem  synecdochice  eo  dicebantur,  quod  fores 
essent  versaliles  et  cardinibus  impacta?,  ut  liber  adilus 
atque  exilus  paterel  speclatoribus  (quemadmodum  ilem 
ab  auctore  cap.  20  appellantur),  ex  via  in  balleum,  aut 
ex  balteo  in  viam  abiluris.  Inter  populaies  ilem  parra- 
lio  :  nisi  quod  populo  pro  houorationbus  baiteis  sedes 
puraj  erant,sivorepagulis  el  fulcris  manuariis;  et  levia 
quajdam  discrimina  viarum,  cardinum  digniorum  loco. 
Uai  igitur  viaj,  inquit  auctor,  qaibus  a  scena  atque  pros- 
cenio  (qua)  sipario  distinguebantur  sccundnm  cardmes 
balteorum  ubi  honoratiorcs  sedebant  per  ambilum,  ot 
secundum  discrimina  popularium  per  proclivum  extra 
spectacula  veniebatur,  aut  conlra,  inter  hos  et  iilos  car- 
dmes  atque  discrimiua.  '  .  . 

Baptismus.  II,  1209,  Post  baptismum  mundt,  i.  e.  posl 
diluvium.  II,  1213,  Cum  Paulus  solus  ex  illis  baptismum 
Christi  induerit.  II,  1217.  Baptismus  sanguinis. 

Barbaria.  II,  890,  Per  Grxciam  et  quasdam  Barbarias 
ejus,  Barbarias  GraiciDe  dicit  extra  Graeciam  rogiones 
quasdam,  seu  appositas  Graeciae,  quibuscum  fuere  Grae- 
corum  negotia  seu  beila,  Horat. :  Orcecia  barbarix  lento 
collisa  duello. 

Bardos.  II,  230,  Pictor  te  bardior  non  est. 

Basilia,  pa<7iXe(a.  II,  350,  /»  prima  Basiliarum,  Basi- 
lias,  regna,  i.  e.  Regnorum  lihros  in  duas  partes  divide- 
bant ;  quarum  prima  duos  libros  capiebal,  qui  Samuelis 
inscribuntur,  secunda  duos  Regum.  Errant  qui  in  primo 
Basil.  legunt,  nam  locus  ost  in  prima  Basifiarum,  libro 
secundo  eorum  qui  Samueli  inscribuntur  (cap.  7).  U,  389, 
Sic  et  retro  in  Basiliis. 

Baxa,  genus  calceamenti  deaurati  et  muUebris.  11, 670, 
II,  1043,  Soccus  et  baxa  quotidie  deaurantur,    .. 

Bekxos.  1,  570,  Prima  vox  Bekkos  renuntiatti  est; 
interpretatio  ejus  panis  apud  Phrygas  nomen  est. 

Be.^edictos.II,  42,  Sub  episcopatu  Eleutheri  benedicti, 
Benedictus  erat  apud  primilivos  Chrislianos  erainens  li- 
tulus.  11,  1003,  Bonuspastor  et  benedictus  Pnpa. 

Beneficiarii  dicebautur  mililes  benelicio  principis  as- 
sumpti  ad  officia  seu  ministeria  certa ;  itaquo  appare- 
bant  principi  mandatis  exscquendis.  II,  118. 

Beneficium.  II.  1031,  Injuriw  beneficium;  injuriafacta 
fuit  Cartliagini  in  eversiune,  beneficinm  in  concessa  re- 
slauratione. 

Beryllus,  6ripuXXo<;,  eemma  est  una  ex  virontibus  lu- 
cidisque  nascens  ajpud  Indos,  cujus  spcciem  Piin.  H.  N.. 
XXXVII,  5,  facit  C/iryw^gryWMW,  paliidum  quidera,sed 
in  aureum  colorem  e\euntem.  Agricola  Choaspitem  dici 
eliam  Chrysoberyllum  scribit,  lib.  VI  Fossilium.  Reryt- 
lus  paulo  languidior,  fulgore  in  aurum  vergcnte.  1I,G60, 
Nec  beryltis  tdeo  aquosa  materia  est  quod  fJuctuent  co- 
luto  nitore. 

Bestia.  II,  261,  ///flw  ipsas  lectuii  et  tegetis  tux  bes- 
tias,  cimices  et  pulices.  II,  913,  Vt  bestia  qucedam,  etc, 
periphrasis  strulhionis  vcl  struthiorameli,  quom  oplime 
describit  Aristotel.  lih.  IV  de  Partib.  Animal.y  et  Plin. 
principio  lib.  X,  H.  N. 

Bestiarii,  qui  cum  besiiis  congrediuntur  in  arena,sivo 
nocentes,  sive  inopia  illorum  alii  cum  immanihus  feris 
comparati,  1,  317.  Hisce  uUimum  coenantihus  liberahter 
apponebatur  mcnsa.  I,  492,  fion  in  pubiico  iiberaiibtts 
discumbOt  quod  bestiariis  suprema  ctenantibus  mos  est, 

BiiCOTHANATi,  piaioO<£vaToi,  quibus  anima)  vi  eripiun- 
tur  per  atrocitatem  suppliciorum,  II,  747. 

Bibere.  1,471 ,  Qui  unum  spirilum  biberunt  sanctitatis, 
Opponit  hos  iis  qui  in  Gebetis  tabula  errorem  et  ignoran- 
tiam  bibere  dicebanlur.  Paulo  post :  Ccenare  diseiplinam, 

Bisculum.  1, 1246,  Biscuium  aliquidferri  vel  mriSt  un- 
guibus  repastinandis. 

Blattire,  incondite  et  inaniter  loqui.  11,  1032,  Ut 
Silenus  penes  aures  Midie  biattit. 

BoTRO.XATUsestcoma;  slrues  corimbi^ata.  Hesych.BoTpu- 
86v  iT^paxijc  Sxepac  h^fo^viri^^^  ot  poTpue;  Ti;  fdlY*?  ^oMar. 
Tcvxva^  xal  xaTOt  av^rrpo^Viv,  ^  (TvvriY(iivoi  6|ioO.  I,  1329. 

BoTULUS.  11,954,  Exterioreset  in  terioresbotuli  Psyclii- 
cor^m.  Amaruienta  iu  orthodoxos  hypallage,tanquam  si 
dixerit:  Crtssi  isli  et  pingues  ct  oliesi  Psychici,  hotulis 
similes,  t«m  farcti,  qnam  botuli.  Merito  autem  prsfatus 
est  bonoratt  auribtu.  Etenim  botuias  iuterior  quidem 


farciminis  inglnyie  stipatnr,  nt  ganeonis  alienjns  abdo- 
men ;  exterior  yero  in  veretri  modum  inyerecnnde  d> 
stenditnr,  nt  Horatianns  ille  de  flcnlneo  tmnco  dens  : 
Obscenoque  ruber  porrecttu  ab  mguine  paltu. 

Brabiuh,  ppa6eiov,  prsminm.  l,G^t Brabium  angelicK 
substantioe. 

Breviarium,  I,  1153,  Ut  revera  in  oratione  breviarUm 
tolius  Evangelii  comprehendatur,  i.  e.  brevis  recensio 
atque  summaria.  Piin.  II.  II.  YU,  26 :  Hoc  esi  hrevi^ 
rium  ejus  ab  Oriente. 

BoccELLA.  II,  943,  Et  ilii  plane  sic  dabunt  virot  et 
uxores  quomodo  bticcellas,  i.  e.  omnibns  petentibas. 
Bespicit  enim  ad  dictum  illud  :  Omni  petenti  te  dat0. 

Bocci.TJS.  Sunt  conchsD  miDorcs,  quae  in  mari  nasenn- 
tur,  II,  1033. 

Byssinuii.  1, 1334,  Vestite  vos  serico  probitaiis,  bussins 
sanctitatis.  Byssum  speciem  esse  lini  Indici  vnigo  lertQr, 
quod  ex  arbore  Ponlica;  hujus  persimili  lana;  instar  dud- 
tur  :  quamvis  nonnuili  Indica?  plaiilas  corticem  afiirmeQt. 
'  BpHio.T,  profundum,  II,  551. 

Bytuos,  ^uOo;,  gurges,  profundnm.  II,  68.  551,  Wum 
Valentini  Monogenem  ex  patre  BuOcp  et  tnatre  Ia^. 


Gacabulum,  instrumentum  quo  yentris  et  vesic»  omu 
excipiehatur,  I,  344. 

Cacabus.  II,  977,  Apud  te  agape  in  cacabis  fervet, 

Cactus,  spiuamra  genus.  Ilesych.  KdbiToc,  dyavOa  W 
y)<  dav  tcXyiy^  ve6pd<,  axpeia  l<Txei  Ta  6vTa  eU  auXou;.  U, 
1036,  alii  le^unt  exsecto^  alii  exacto, 

Cadaver.  U,  '819,  Ut  exinde  a  cadendo  cadaver  re- 
tiuntietur,  II,  878,  Cum  frigidum,  cum  expcUlidum,  cnm 
edurum,  ciim  cadaver. 

CiKCus.  II,  903,  Cceco  bono  stw,  i.  e.  latente,  Don  expo- 
sito  ocuiis,  velut  tenebris  et  obscuritate  merso,  ineo- 
gnilo,  cui  opponitur  illustris  sequentibns.  U,  662,  Sedet 
personant  culices  ne  in  tenebris  quidem  aurium  atd.  U, 
733,  Cceco  somno  noctem  transigere,  i.  e.  sine  visioniboi. 

Cjeoere.  II,  281,  Cui  C(edendo  prmtat  et  e*se,  Seosn 
est,  cui  sanctitati  proBstaret,  i.  e.  loret  utiiius  atque  opt*- 
tius,  ccedendo  esse^  i.  e.  parem  esse  coDJogio  csdeodt 
resecandoque.  Melius  nobiscum,  inqnit,  ageretur,  si  «i 
nostra  sanctitas  esset,  qum  nos  ad  conjugiom  tollendom 
adduceret,  faceretque  e\sortes  conjugii.  11,  876,  iMd 
aliundejam  cwsx  (quojsiioncs),  i.  e.  profUgata).  11,347, 
Et  matUbus  cmdentibus  pecttis  orando. 

CissARiATUS.  II,  1040,  Equis  Cffsariatos,  i.  e  qnibas 
equina  ad  galeam  erat  csesaries. 

CiEsio,  icXTiXTia|ji6;.  1, 4n,Ittde  disceditur  nou  in  cater- 
vas  ccesionttm.  IIujus  petulantiae  meminit  Suetoniaft  ia 
Nerone,  ciip.  XXVI:  Siquidem  redeutites  a  ceena  verbt' 
rare  ac  repugnantes  vulnerare,  ctoacisque  demergert 
assuei>erat. 

CAiTERUM,  alioquiu.  11,13,  Cceterum  nihil  ralebuut.M, 
546,  Cwterunt  inhumane.  Ita  siepissime. 

Calcaria,  Iocus  ubi  aut  coquitur  calx,  aut  assorvater, 
aut  venditur.  I,  763,  Pervetiimus  igitur  de  calcarim...  » 
carbonariam  :  proverb.,  de  loco  imporo  in  nihilo  purie' 
rem  venira,  a  cunditione  laboriosa  et  sordida  una  ad 
aliam  devolvi.  Postquam  Tertullianus  Marcionis  hsrea 
responderat,  quasi  impurissimae,  ad  Apellis  «que  in- 
puri,  confutaltonem  sese  accingii. 

Calgeatus.  II,  254,  Calceati  mox  vanam  alofiam  v^jHh 
labunt,  i.  e.  novis  calceis  instructi,  de  quious  gloriaBtir 
vane.  II,  77,  Calceatus  de  Evangelii  paraiura, 

Calendarium  vocabatur  liher  in  quo  acoepti  expeosiqae 
ratio  continebatur.  1, 1314,  Graciles  aurium  cutes  caleu 
darium  expendunt,  i.  e.  universum  domns  censum  qoasi 
in  extima  articula  appendtmt  et  circumfernnc. 

Calere.  II,  247,  mhil  illic  nisi  feritas  caiei,  II,  i», 
Calentes  et  ipsi  offendere  ;  de  scorpiis,  quibus  incal» 
centihus  veuennm  ioardescit. 

Caliemdrui,  Fest.,  opehmenlum  capitis,  il,  iOU. 

Caligatus,  1, 690,  Et  an  militia  ad  fidem  admitti  etim 
caiigata.  Caliga  erat  militare  calceamentnm,  ita  nt  cali- 
^tus  etiam  pro  milileaccipiatur.  lla  Sneton.  lo  Augnst: 
Coronas  murales  scepe  etiam  caliqatis  tribuii,  Balduia. 
de  Caic.  cap.  13.  Erant  aulem  ciuigati  mililes»  grecari^ 
manipulares,  et  ob  vilitatero,  intimum  militias  ordioea, 
exercitusquo  plebem,  ut  ila  dicam,  constitnebant.  Ni- 
gronius,  de  Catiga  Veter.,  cap.  3. 

Calik.  II,  1000,  Pastor  quem  in  caiice  depingis.  D, 
991,  Procedant  ipscc  picturce  caiicum  vestrorum. 

Calliolepuarum,  II,  991,  est  parpurissimum»  quod  pnl- 
chritudinem  acuit  et  vennstatem  in  feminis.  Pim.  H.  N., 
XXI,  19,  ex  foliis  rosarum  exnstis  confieri  docet,  et  ex 


t36S 


IND8X  LATINITATIS. 


1366 


DQcIeis  palmaniin  alque  etiam  ex  Iroblila  medalla.  lib. 
XXVU,  4. 

Callositas.  I,  617,  Exissefuec  tn  usu$  communU  cal^ 
lositatem:  coDsuetndinem  significat,  qa»  longo  osave- 
lati  callam  obdoxit.  Ita  Cie.  Quwst,  Tuscul,  lib.  UI,  cap. 
£2 :  JHuturna  cogitatio  animis  callttm  vetustatis  obduxtt, 

Gaiiales,  forenses  dicti,  auctore  Festo,  qaod  circa  ca- 
Dales  fori  consisterent.  II,  1047,  Canales  non  adoro, 

Cancelu.  II,  1047,  Cancelios  non  adoro.  Le  Priear 
ralt  :  non  adorior;  quod  dicitar  de  causidicis,  qai  caa- 
sam  sascipiunt,  et  sisiunt  se  apad  jadices.  U  142,  Quas 
a  cancellis  ordinas  potestates. 

Candida.  U,  147,  Sed  de  candida  salutis  gloriari  vole- 
bat.  U ,  445,  A c  candida  quwdam  utriusque  judicii  prospi- 
datur,  exspectantium  et  designatorum  ad  hooores  noia. 
II,  523,  Pharisoew  candidee  notamf  i.e.  honoram  pbari- 
saicorum.  11,750,  In  quadamusurpatione  etcandidaejus, 
Usurpatio  est  poenarum  judicialium  in  antecessam  afli- 
ctio  et  anticipaiio ;  candida  vero,  glorisB  complendae  per- 
ceptio.  U,  77,  £t  de  martyrii  candida  melius  coronatus, 

Candidatos.  II,  315,  Ut  restitutionis  candidatos,  i.  e. 
jam  indutos  candida  per  Dei  gratiam  ad  restitationem 
sui.  Non  enim  hic  candidiitiappelianturvelutambientes, 
sed  velut  jam  ad  reslitutionem  deslgnati.  I,  1300,  Sicet 
ipse  Dei  candidatus  est  timore,  i.  e.  agens  in  tyrocinio 
timoris  et  reverentiseDei.il,  881,  y£/erm7a(t«  candidati. 
I,  1156,  Et  nos  angelorum  candidati,  i.  e.  qui  designati 
samus  similes  fieri  angelis.  11,718,  Genimina  sua  dosmo- 
niorum  candidataprofitentur,  i.  e.  designata  daemoniorum 
cultui.  li,  86,  Quod  a  candidatis  diaboii  introductum, 

Candidare.  II,  147,  £t  candidaverunt  ipsum  in  san- 
guine  ipsius.  II,  147,  Macuice  vero  martyrio  candidantur, 

Canere.  I,  1205,  Figura  ista  medicinas  corporaiis  spi- 
ritalem  medicinam  canebat.  1, 1291,  Apostoius  cecinit.ll, 
610,  Quem  venturum  prophetce  canebant.  II,  493,  Sed 
et  hic  psaimus  Salomoni  canere  dicitur. 

Canigulla.  II,  247,  Nam  ilie  canicula  Diogenes.  Cyni- 
cas  ille  Dio^enes,  dictus  ob  libertatem,  quam  sibi  in  car- 
pendis  tum  hominibus,  tam  etiam  diis  sumebat. 

Caninus.  1,1251,  Nonaffectatio  humana  caninm  ce^- 
ninUtatis  stupore  formata ;  intellige  cynicam  sive  Dioge- 
nicam  tolerantiam.  U,  1042,  Ne  caninos  forte  constantice 
mandatum  sit. 

Ca:itabruii,  vexilli  genus  Persarum,  V,  369. 

Ca!<therius.  I,  365,  Festus  :  Cantherius  hocdistat  ab 
equOf  quod  maiaiis  a  verre,  capus  a  gallo,  vervex  ab 
ariete;estenimcanlheriusequus,cui  testicuii  amputantur. 

Canus.  I,  386,  Historiarum  canas  et  memoriarum,  i. 
e.  historias  et  memorias  canas.   Yide  Memoria. 

Capere,  de  eo  quod  fieri  potest,  ut  Grsecorum  dv$exe- 
o6ai.  I,  376,  Dum  (Bstimari  noncapit.  II,  60,  Taiia  capit 
opinari  eos.  U,  ^,Nam  definimusdiminutionem  et  sub- 
Jectionem  capere  posse.  II,  213,  Muito  magis  non  capit 
sine  initio  quicquam  fuisse.  II,  576,  Vel  quia  origo  sordi- 
dior  ca^it,  i.  e.  capax  est,  nimiruminfamise.il,  162,  Et 
ita  captat  secundus  aDeo  constituius,  i.e.  Ssxeiai,  quasi 
dicat,  obtineat.  II,  253, 5i  depreliari  capit  in  Creatore, 
i.  e.  si  conceditur,  si  datur,  ui  Creator  depretietur.  II, 
295,  Capit  etiam  imaginem  spiritus  dicere  flatum,  i .  e. 
flatus  significat  etiam  imaginem  spiritus,  sive  potest  dici 
imago  spiritas.  II,  395.  In  quantum  ergo  fidem  non  capit, 
h.  e.  non  est  credibile,  neque  probabile.  I,  687,  An  ser- 
vusDei  aiicujus  dignilatis  aut  potestatis  administrationem 
Cttpiat,i.  e.  susceplurus  sit  vel  suscipere  possit.  II,  215, 
Non  tantum  ordinativum,  sed  et  potestativum  capitprin- 
dpatum;  et  eadem  pag.,  principium  nihii aiiud  capiat, 
quam  initium. 

Capillago.  II,  737,  Yei  affluit  capiilago. 

Capillatura.  I,  1224,  Frustra  peritissimos  quosque 
itructores  capiiiaturce  adhibetis.  Hi  peculiari  vocabulo 
cosmetoe  diceoantur.  Glossae  veteres,  Ko(r(AifiTy]c,  orna- 
mentarius,  ornator,  Joven.,  Ponunt  cosmetas  tunicas. 
Et  pueliae  in  eam  usum  adhibit®  ;  nam  et  in  glossis  le- 
gimus  :  xoaixTiTpCa^,  ornatrices. 

Captatela,  capiendi  vestiendique  commoditas,  II, 
1046,  Prius  etiam  ad  simpiicem  captatelam  ejus. 

Captatrix.  II,  916,  £t  est  omnis  pubiicos  lcetiticB  lu- 
xuria  captatrix. 

Capdlus,  recoptacalum,  loculas.<*Il,  805,  Vt/M^tmoa/t- 
cui  commiserit  capulo  :  ita  vocat  corpus. 

Cabo.  II,  124,  Carne  spiritus  exolescit,  carne,  i.  e. 
vitffi  morta[lis  pravo  amore. 

Cassis,  reticulum,  quo  obvclatur  vallas.ne  auis  inter- 
nosci  (jaeat;  quae  eliam  cassiniium  olim  p  er  deminutio- 
nem  dicta,  auctore  Festo.  II,  774.  Nemo  ostendere  voiens 
hominem,  cassidem  aut  personam  ei  inducit. 

Castrare.I,  426,  Lacertos  quoque  castrando  iibebat.  1, 
1327,  Tanquam  castigando  et  castrando  scsculo  erudimur 


a  Deo.  U,  932,  Apostolns  prapterea  et  ipse  castrains.  l^ 
570,  Castratis   faucibtu,  i,  e.  exsecta  liogaa. 

Castrator.  U,  247,  Castrator  camis.  Conf.  Plin.  U.N., 
VUl,  30 ;  et  rib.  XXXII,  3,  De  muro  pontico,  id„  lib.  VIU, 
37  •  et  lib.  X,  73. 

Castus,  sobstant.,  ritus  sacer,  ayveia.  II,  977,  Casto 
Isidis  et  Cybeies  eas  adcequas.  Grceco  castu  di\it  Varro, 
pro  Grasco  ritu. 

Catabolici  sunt  ganii  inauspicati  ct  infames,  qai  fana- 
ticos    prosternaot,  atque  ad  lerram    profligant,  II,  698. 

Cataclisti.  II.  1036,  Vestii  de  cataclislis,  de  pretiosis 
et  diligentius  adservalis.  Sic  Apulei,  iib.  XI  :  Chorut 
veste  nivea  et  cataciista  prcenitens .  Uesych.  :  KaxdxXei- 
oToi,  dv  KopivO(p  ^Taipai  Tive;.  Alii  CJtcu:iitis,  i.  e.  obscu- 
ri  et  depressicoloris. 

CATACLYSMUS,dilovium,primiorbis  pcr  aqaam  universa 
ruina.  1, 48! ,  571 ,  70! ,  Calaclysmum  sciiicet  etretro  fuisse 
propter  increduiitates  et  iniquilales  fwminum. 

Cataphracte  est  lorica  ^eu  thorax  militaris,  II,  1043. 

Catechizare.  II,  434,  Et  iiii  catechizat,  i.  e.  sermone 
rodi  informat  servos  ejus  ad  obsequium  ipsius.  1,  675, 
Qucere  an  idoloiatriam  commiltat,quid'e  idoiis  catechizat. 

Catharticum,  xaOapTixov,  medicamentum  ({uod  pur- 
gandi  vim  habet.  II,  1049,  jDabo  catharticum  impurttati 
Scauri. 

Cathedra.  II,  49,  Apud  quos  ipsce  adhuc  catliedrce  ap^ 
stoiorum.  Rigalt.  haec  non  proprie  de  cathedris  apostolo- 
rum  intclligi  vuit,  sed  de  principalibus  Ecclesiis,  ab  ipsis 
videlicet  apostolis  consliiutis,  cfuie  celato  TertuUiani  suis 
iocis  prfiesidebant,  tanquam  aliarum  matrices,  qnalis  in 
Achaia  Corinthus,  in  Macedonia  Philippi,  Thessalonica, 
in  Asia  Ephesus,  in  Ilaiia  Roma. 

Catholice.  11,38,  Quum  cathoiice  in  medium  profere- 
bant,  i.  c.  apad  omnes  palam,  oon  inter  domesticos.  U. 
106,  Cathoiice  fieri  hcec,  i.  e.  io  aniver5om,cui  expar/e 
opponitur. 

Catholicos.II,  304,  Protectorem  cathoiicaset  summm 
iiiius  bonitatis. 

Cauda.  II.  123,  Itaqueprimo  trahentes  adhuccaudam, 
i.  e.  nondom  arcuato,  ut  scorpiones,  impetu  surgentes, 
nondum  iigentes  spicuia,  nondum  fundentes  virus. 

Caupo.  II,  651.  Cum  omnes  iiiic  sapientiw  atquefacun- 
dice  caupones  degustasset.  Metaphora,  qoam  exponont  se- 
quentia,  Proinde  enim,  i.  e.  perinde,  et  animce  ratio  se 
habet,  per  pliiiosophatas  doctrinas  hominum  miscentes 
aquas  vino,  etc. 

Cauter,  gra^c.  xauT^p,  instrumentum  ferreum,  quo  voi- 
nera  exurontur.  II,  1048,  Adigo  cauterem  ambitioni. 

Cauterium,  gra^c.  xavTinpiov.  11, 198,  Bis  faisarius  et 
cauterio  et  stylo,  H.  I.  cauterium  nou  est  ferrum  illud 
candens,  quo  aut  signantur  probati,  aut  sontes  puniun- 
lur,  sed  est  xavTiQpiov  JJwypacix^v,  pictorium  instrumen- 
tum,  quo  fieret  gonus  itlud  picturae,  qood  encaustum 
solet  a  pictoribos  et  aurificibus  appollari;  Plin.  H.  N., 
XXXV,  11 ;  Vitruv.  Vll,  9 ;  Marcian .  17.  Est  itaquo  falsa- 
rius  Hermogencs  cauterio  suo  pictorio,  discolores  ceras 
inurens  exprimendis  faisorum  numinum  simulacris.  Fal- 
sarius  etiam  scripturis  stylo  ha^retico  depravatis.  II.  131, 
Et  estpiane  scevttia  medicina  de  scaipeiio  deque  cauterio. 
I,  i2i6,Miserum  est  secari  et  cauterioexuri.  1, 36<,  Mer- 
curium  mortuos  cauterio  examinantem. 

Cautio.  II,  290,iV^c  cautionem  ejus  deiegasset,  i.  e. 
cavere  voluisset. 

Cavea,  arena  gladialorum  et  amphitheatra,  I,  361, 
Piane  reiigiosiores  estis  in  cavea.  II,  279,  Et  caveas  sa- 
vientes, 

Cavere.  II,  156,  Denique  caverat  pristinum  doctor. 
Forensis  iocutio,  pro  eo  quod  est  :  Confirmaverat  se  in 
priore  doctrina  permansurum,  et  a  novatione  abstentu- 
rum.  I,  1265,  Tamen  judicantis  impatientiam  cavit,  i.  e. 
adhibuit  impatientiam  judicantis  seu  perseqaentis  inja- 
riam  judicio.  Cavit  impatientiam  injuriae,  actiouem  ejos 
aggrcssus  jodicio;  et  si  non  pergit.  Cavit  tanquam  peri- 
clitaretnr  reposita  apad  Deom  ultio,  eaque  caotione  ho- 
noris  judicis,  i.  e.  Dei,  abstalit.  I,  694,  Jurati  cavent. 
jareconsalti  schedulas  aot  syngraphas  hujusmodi  vocant 
cautiones,  et  cavent,  quia  scilicet  cavemus  ita  nobis,  et 
reddimur  securi  cum  mutuum  damus. 

Cavillari  dicuntur  fontes,  II,  1033,  com  sai  copiam 
facere  dcsinunt,  cava  telloris  subeundo  :  tunc  enim  cir- 
cumpositos  incolas  fallant.  II,  823,  Per  qucc  ferepromui- 
gatio  majorum  caviiiatur;  i.  e.  cavillationibus  infesta 
est,  passive.  11,844,  Sed  quoniam  et  hic  de  interpreta- 
tione  corporis  qmestio  caviiialur. 

Cavositas.  II,  742,  Nobis  inferi  non  nuda  cavositas. 

Cedere.  II,  114,^*0/ (^«t/  diem  emptionis  nostrce,  i.  e. 
sol  reprsBsentavit  diem  emptionis  nostr»,  qao  (Ihristas 
surrexit  a  mortais. 


1367 


INDBX    LiTINITATlS. 


1368 


CELLARiua,  Ta^Lctov,  oella,  proma.  II»  834,  Quas  enim 
db  ira  Dei  cellartorum  nos  refugia  servabuni, 

Celldla.U,  262,  in  hac  cellula  creataris  etiam  cruci- 
fixus  est,  i.  e.  corpore  suo,  qood  velut  cellalam  et  oxtiv^v 
de  creatione  sibi  assnmpsii,  ut  in  ea  habitaret. 

Censere.  II,  1339,  Prceter  urbem  censebat,  i.  e.  ei 
urbe  pellebat.  OrigiDem  ducere;  I,  341,  /fu^  censentur 
dii  vesiriy  i.  e.  ortum  suum  et  priiicipium  suum  ab  eis 
ducant ;  sunt  enim  vel  ex  metallo  quodam,  vel  saxo,  vel 
marmore.  II,  33,  An  nosira  doctrina  de  apostolorum  tra- 
ditione  censeatur.  II,  895,  Quo  communiier  eiiam  virgi- 
nes  censeanlur.  i.    e.  communi  nomine  mulieris  com- 

Srehensae.  1, 1160,7tiiii  et  corpus  ejus  in  pane  censeiur. 
ligali.,  interpretatur :  Per  panis  sacrameutum  commendat 
corpns  suum.  Quemadmodum  Augnstia.  lib.  I,  Qua^i, 
evang.y  cap.  43,  dixit :  Per  vini  sacramentum  commendat 
sanguinem  suum.  I,  471,  Sed  et  quod  (ratrum  appella- 
iione  censemur.  II,  920.  Uno  mairimonio  censemur  uirO' 
biaue.  I,  363,  577,  De  coniemptu  ulique  censentur. 

Censuales,  ii  qui  diaria  et  annaies  et  acta  publica  con- 
fecerunt.  Hos  vocabulo  sui  aevi  appellavit  TertuIUanus,  I, 

3oo. 

Censura.  II,  273,  Quid  temeiipsum  censura  circumve- 
nis.  Heumann  scribit  :  Quid  ?  quod  semetipsum  censura 
circumvenit,  i.  e.  senlentia  Trajani  semetipsam  evertit, 
Buoque  se  jugulal  gladio.  II,  281,  Secundum  censuram  in- 
stiiuioris  t»«ttM .  II,  759,  Tua,  opinor,  illi  censura  pras- 
scriberet.  I,  469,  Censura  divinUf  est  excommunicaiio 
ecclesiastica. 

Cen  sus,  origo,  8estimatio,professio.  1, 307,  Census  isiius 
disciplino!  a  Tiberio  esi.  1,  329,  Ab  illo  census  iotius 
vel  poiius  vel  notioris  diviniiaiis.  I,  403.  Hunc  edidi- 
mus  et  sectce  et  nominis  censum  cum  suo  auciore.  II,  44, 
Ecdesice  apostolica  census  suos  deferunt,  i.  e .  origines 
suas.  II,  228,  Ex  facio  habei  censum.  II,  575,  De  ani- 
malibus  scilicet  censuinvaleiudinis.spiriialia  accedere. 
Demiurgum  ait  ab  ea  substaniia  animalia,  censu  invale- 
tudinis  traxisse  ali^uid  invalidi,  fuisse  autem  invaletu- 
dinem, accedere  spiritalia,  b.e.  esse  proptertia  inyaiidum 
accedere  spiritalia,  ad  spiritalia  accedere  non  yalere, 
non  posse.  II,  579,  Hominis  censum,  i.  e.  quo  vere  ho- 
minem  censcri  par  est,  nimirum  qua  spiritalis  est.  II, 
270,  Nuliam  auiem  apostolici  census  Ecclesiam  invenias. 
II,  865,  Et  omnis  census  elementorum^  i.  e.  numerus, 
auasi  recensione  certa  comprehensus,  recensio.  II,  703, 
Et  majorem  piscium  censum,  11,934,  Quam  ipse  census 
generis  humani,  i.  e.  primordium.  II,  803,  De  iimi  sor- 
dibus  excusaio  censu  eiiquasse.  \ide  E\cusare.  II,  646, 
De  solo  censu  aninue  congressus  Hermogeni. 

Centenarius.  I,  300,  Video  enim  et  cenienarias  cosnas, 
i.  e.  sumpluosissimas,  ut  iu  quibns  tot  sestertia,  quam 
olim  a5ra  consumebanlur.  II,  98,  Et  quod  magis  usut  est, 
centenariis  quoque  rosis,  etc.  Centenarias  rosas  dixit  a 
centum  foliis.  Convenientissime  autem  dixitcorouam  ex 
rosis,  qute  spectacuii  ei  spiraculi  res  esi,  h.  e.  oculos 
colore  et  nares  odore  deleciat,  magis  usui  esse,  quam 
de  laurea,  myrto,  olea,  aot  quavis  alia  illustri  fronde, 
qu8B  oculos  tantum  pascit.  II,  1048,  liem  qua  lances  cen- 
tenarii  ponderis  Suila    moliiur. 

Centonarius.  11,53,  De  carminibus  Homeri  operapro- 
pria  more  cenionario,  i.  e.  quomodo  centones  confici  el 
curari  solent. 

Ceraunia,  gemma  est  candida  ct  rutilans,  sic  dicta 
quasi  a  tonilru.  Plin..  H.  N.,  XXXVII,  9.  1, 1303,  Eice- 
raunia  coruscarei.  II,  660,  Nam  et  cerauniis  aemmis  non 
ideo  subsianiia  igniia  est  quod  corusceni  rutilato  rtUfore. 

Cer.nere,  (TividCeiv,  cribrare.  II,  165,  Posiulavit  Saia- 
nas  ui  cerneret  vos,  ex  Lu-rae  Evang.  cap.  22. 

Cervus,  II,  776,  In  prwlio  cervos.KhenAn.  proverbia- 
iem  figuram  sapit,  natam,  ut  apparet,  e^  illo  Chabria) 
apopbthegmate  :  formidabiliorem  esse  cervorum  exerci- 
tum  duce  leone,  quam  leonum  duce  cervo.  II,  681,  Sine 
arundinCf  sine  cervo.  Maloit  Rigaltius  seryare  yocem 
cervo,  quam  corno  aut  omo  reponere.  Hic  enim  de  vilis 
pedamentis,  non  de  arboribus  vitis  amicis  agitur,  quales 
sant  ornus  et  cornus.  Sont  antem  cervi  bacilla  lurcil- 
lata  babentia  figuram  litcrse  T,  a  sitsilitudine  cornuum 
cerri,  quod  docel  M.  Varro  lib.  IV. 

Charites.  II,  85,  Hoc  primum  capui  coronaium  est  a 
Charitibus. 

CnARisMA.  II,  547,  Eicharismaingeniumappeliani.il, 
147,  Tot  charisma  perptram  operaia.U.  659,  JVamquia 
spiriialia  cliarismata  agnoscimus.  II,  135,  Cujus  charis- 
maia  quoque  ejcpugnavit. 

CiiiROGRApniJii.  11,  156,  Et  manei  chirographum  apud 
Psychicos,  II,  1019,  Donato  chirographo  mortis. 

Christiaiiizare.  Ii,  270,  Qum  non  in  Creatore  chris- 
iianUet, 


Ghristianus.  I,  281,  Perparam  Qirigiimuu  voeainr: 
l6gendumC/^re«/taiitM.  Chrestianorum  autem  nomeii  ideo 
magis  invaluisse  inier  gentiles,  quam  Ciiristianarum, 
yiri  docti  credunt,  quod  plurimi  apud  illos  faeriDi  CAr^- 
sti,  nulli  CArw/t.  Vufe Havergaiip.  ad  h.  L,  quimultos 
bujus  nominis  ex  scnptoribus  laudat.  I,  403.  Jpse  jam 
pro  sua  conscientia  Chrislianus  :  yocat  Pilatum  Christia- 
num  quia  sciebat  injui^te  accusatum  Christam,  ibid., 
Ut  credaiis  Christiani,  i.  e.  ut  jam  facti  Christi&ui  cre- 
datis. 

CicADA.  II,  903,  Aut  cicadas  Aiheniensium ;  apud  Athe- 
nieuses  qui  fuerit  ritus,  optime  describit  Clemens  Ale- 
xand.,  lib.  VL,Posdagog.,  p.  199,  ed.  Sylburg,  'Aftijvauiv 
6i  d|jiicoiXiv  oi  &pxo^'^^C>  ^^  '^^  &a»x&v  icoX(Tev|ta  iX^i^wuk- 
Te;,  dxXaOdfjLevoi  Ti}c  &v$ptavCTi5oc  dxpvao^opovv,  nod^peic 
XiTbiva;  dv6u6(j.evoi,  xal  7ro6iQpei(;  ^(iicktxovto  xal  tu^^a&sikvt 
dc  e(jLicXoxfic  doTiv  elSocdveSoOvToxpuaoOv,  iv^poei  TeTTiYwv, 
xoo|JU)uu.evoi,T6  TnT^^^tf  ^  &XTi6toc^  &ircipoxaXta  xivoa^iai; 
dvfieixvuuevoi,  elc,  ex  Thucydidis  iibro.  1,  Crobjflus 
species  luit  virilis  cinni  a  media  fronte  cacumen  yer- 
sus  iu  acutum  utrimque  desinens;  nam  muliebris 
corumbuSf  puerilis  scorpius  dicebatur.  CootiDebatur 
crobylus  iste  anadesmate,quod  item  crobylas,  teste  Ser- 
yio  (ut  feminis  corymbium  Pelronio),  dicabatnr,  aot 
proprio  et  singulari  nomiue  S^yy6c,  ut  est  apud  Hes][- 
cbium,  a  cicadis  admordentibus  atqae  haerentibus.  Hiiic 
^im^y  s^v^  crobylo  impacts  erant  quasi  morsa  aam 
cicadsB,  qu^  to  YTiTevi;,  hoc  esl  indigenas,  yel  ahoriie- 
nes  Athenienses  esse  ostenderent.  Hujus  omameoli  me- 
minerunt  auctores  multi.  Tertullianus  yero  syneedo- 
chice  totum  hoc  instrumentum  significat  cicadarumap- 
pellatione. 

CicuTA.  II,  647,  Jam  cicuiis  damnaiianis  exiiaustit,\. 
e.  jam  audita  damnaiionis  su»  senteotia,  qaasi  ab  eo 
tomporis  momento  mortem  Socratea  bibere  ccepisset, 
cum  ab  eo  quoqae  judices  vitam  custodiis  ademisse  cee- 
seatur,  ex  quo  mortis  sententiam  dixere. 

CiXADDS.  1,  348,  Nesdo  quem  cina^dumdeum  fadtu. 
Antinous  inteliigitur,  quemin  delicus  habuit  Hadriaois 
imnerator. 

CiifCTUS,  zona.  II,  1031,  Cinctu  arbitrante,i.  e.  taoiea 
cingulo  8usp<>nsa  arbitratu  vestro. 

^CiNEBARiDS,  structor  comsB  et  capillamenti.  1, 1301,  Ai 
cineraris  peregrinx  proceritatis.  Videntar  tamen  pouoi 
hoc  in  loco  esse  cinerarii,  qui  dominam  suam  at  pompaa 
prosequunlur,  et  cinerem  pulyeremqae  ai>  ea  absttf- 
gunt,  ut  solent  meretricum  ancillarioli.  Glossar.  CtJWff- 
rius,  8ouXo;  iTaCpo;.  Contirmat  haoc  iuterpretatioM 
adiunctum  epiiheton  perearinte  proceritaiis. 

CiRCDLATORius.  11,  l&i^Sed  deali^uo  circulatoriocats. 
i.  e.  conventu  aKyrtarnm,  praestigiia  circulatoriis  a|e&- 
tium,  ut  loquitur  auctor  Apolog.,  cap.  13.  Nam  drcui^ 
tor,  &YupTT]c  nepi^opdipioc  iu  Glossario.  I,  67*2,  QuonisM 
aiiquid  adhuc  de  ctrctUatoria  secia  cogiiaret, 

CiRCUMDARE.  I,  1325,  Circumdarc  capilimm.  Nullaa 
sensum  fundithoc  in  loco  yerbum  circumdare.  OptiBi 
RigalLius,  circumradere. 

CiRCOMGELARE.  11, 687,  Acccpto  inUio  aninue  immortt& 
moriale  ei  circumgelaverint  corpus. 

CiRCOMSCRiPTio.  1, 1257,  Et  circa  diaboH  circumtffi- 
ptionem,  i.  e.  decepuonem. 

CiRCUMSCRiPTOR,  abrogator.  II,  276,  SenientuE  sua  dr- 
cumscriptorem,  i.  e.  qui  eam  circumscribit  et  frMde 
irritam  facit.  Circumscribere,  pro  circumducere  et  obiir 
terare,  frequens  jnreconsultis  et  aactoribus  idoneis  ye- 
bom.  II,  293,  Dum  ipsum  circumscriptorem  colubrums 
congressu  femince  arcet,  i.  e.  deceptorem. 

CiRCUMSTANTiA.  II,  1156,  Cui  Uia  angelorum  drcumt- 
iantia  non  cessat  dicere,  i.  e.  nt^iaxoLmz  yei  potias  cs- 
pdurraai;,  ersco  more  de  augelis  enantiaiam.  Geli-,  K. 
A.,  lib.  Vll,  cap,  4,  circumstationem  yocat.  II,  766,  /i 
tempore  pressuras  et  persecutionis,  ei  cuju9cnmque  dr- 
cumstantuB. 

CiRcuRiANiANA.  II,  591,  Accipc  ulia  ingenia  circah»^ 
niana.  Latin.  emendadum  censait  :  Aceipe  alia  ingeai 
cercuriana.  Cercurus,  inquit,  dicitur  navis  atiana  pr§- 
grandis.  Ita  quidem  Festus  tradidit,  sed  hoc  trigidi* 
nimis  pre  stoliditate  ac  yesania  istius  Yatealiiiiani,  qMM 
Tertull.  explodit.  Rigalt  conjir.it  aactorem  serij^se : 
Accipe  aiia  ingenia  Currucw  Enniani  uuignioru  ofd 
eos  magisiri.  Curruca,  stupidi  cujusdara  niimologi  Dona 
fuit,  ut  discimus  ex  veteri  Juvenalis  interprete  ad  hoBC 
yersum  ex  Satira  scxta  :  Tu  tibi  nunc,  Curruca^  piacA 
(letumque  labeliis  exsorbes,  quo  certii  fatuas  aliquis  > 
scribilur.  Uujusce  autem  Currucae  aptam  ridiculis  perso- 
nam  primus,  ut  videtur,  Ennius  introdaxit.  Uade  Terti- 
lianus  hoc  loco  aliquem  e  proceribat  Valentiaiaois  deli- 
rameota  soa,  taoqoam  effata  pootificiaEayerbia  «d  fastoa 


1369 


INDBX  LATmiTATffi. 


1370 


compositis  proiiQiiUantem,  CDrracam  EDniannm  naneo- 
pavit.  TertuliiaDam  vero  imitatns  est  Hieronymas,  libro 
adv.  Rofiinom  :  Sed  nos  homines  simplices  et  Currum 
Ennianif  nec  Ulius  sapientiam,  nee  tuamf  qui  interpr&' 
tatus  eSf  intelligere  possumus, 

CiRU,  sen  sciria,  peilis  leonina,  qa»  minime  sabacta 
est,  sed  rrado  gestata  exarefacia  inhorruit.  II,  104S, 
Ne  cervicem  enervem  inureret  ciria  leonina. 

CiRRUS.  II,  903t  Aut  drros  Germanorum.i.e.  capiUo- 
rum  intorios  fle\as  in  ncium  ad  verticem  vinctos,  et 
exinde  in  latum  difflnentos.  Tacit.,  de  Mor.  German. : 
insigne  qentis  obliquare  crinem,  nodoque  substringere. 
Vide  et  Sueton.  Calig.  47. 

Ciy  iuSjC\emens.i,^16,Civilis^nontyrannicajdominatio, 

Claivgolaria,  amasia;  cum  qoa  quis  clam  consuescit. 
n,  1041,  Tantum  Lydios  clanculartw  licuit, 

CLAficoLus,  claocalam.  II,  1041,  Certe  jam  virum 
alicui  clanculus  functus, 

Clausula,  finis.  I,  447,  ipsamque  clausulum  scbcuU.  II, 
109,  In  clausula  officii,  11,831,  Aut  tunc  sub  omni  clau- 
sula  temporum,  I.  672,  Quasi  clausulam  sacrificationis, 

Cliranus.  II,  437,  Quia  post  illam  clibanus  vel  fumus 
gehenncB  sequatur. 

Climacterica  sunt  certa  vit»  spatia  per  annos  novem 
aut  septem  scansili  ratione  curreniia,  qus  Cbaldffii  peri- 
culosa  esse  affirmabant,  ursecipue  vero  annum  LXUI. 
Vide  Gell.,  N,  il.,lib.  III,  cap.  10;  lib.  XV,  cap.  7.1, 
67?l,  Quce  aliorum  cUmaeterica  prcecanit. 

CLOACiNiB,  deae,  qusa  cloacis  prseerant.  II,  1043,  Adita 
Cloacinarum  sunt  ips»  cloac». 

Cluere,  II,  1030,  Aut  quis  Tarentum,  vel  Bostica  cluit. 
Cluo  et  Clueo  dicebant  veteres,  pro  :  esse,  nominari,  ce- 
lebrari.  Forte  a  Grseco  xaXcTv,  corrupte,  ut  alia  multa, 
vel  potius  &ir6  toO  xXueiv,  quod  est  audire,  vel  esse, 
dici  quomodo  Latinis  hoc  ipsam  in  usu  est.  Unde  in- 
clutus  pro  celebri.  Plaut.  Men.  V.  2,  101  :  Qui  cluet 
Cygno  patre,  Sic  Prudentius  :  Qui  patria  virtute  cluis, 
Cicero,  de  clar.  Orat.  :  Tum  duo  Coipiones  multum 
cluentes  consilio  et  lingua.  Martianus  prcecluis  pro  no- 
bili  et  claro  accipii. 

Cludere,  pro  claudere.  II,  822,  Si  priorem  venisse 
hoc  fidem  cludet,  i.  e.  si  hoc  quasi  claustra,  terminos 
constiiuet  fidci,  extra  ^u»  nihil  credi  ab  homine  opor- 
teat.  II,  384,  Vt  aliqutd  cludam  cum  mei  domini  veri- 
tate  scripti.  I,  337,  £t  coelum  semel  clusit.  II,  S54,  His 
interim  litieis  eam  clusimus, 

COiBTARE.  II.  858,  Coostant  natu,  de  anima  et  corpore. 

CoAGULUM.  II,  785,  Nam  ex  coagulo  in  caseo  vts  est 
substantuBy  quam  medicando  constringit,  id  est  lactis. 

CocBTOM,  est  genus  edulii,  ut  docet  Festus,  e\  melle 
et  papavere  factum.  Sed  apud  veteres  usurpatum  etiam 
est  pro  potu  miscello  et  ex  rebus  variis  confccto,  ut  fuit 
ille  Nestoris,  Hom.  II,  X.  I,  562,  Nestoris  cocetum. 

Cocus,  pro  coquus,  I,  272,  282,  et  ssepe. 

CoELEMENTATUs,  II,  577.  Vidc  adv.  Yaleihti?!.,  cap.  23. 

Cgena.  II,  477,  Et  ccenas  puras,  i.  e.  Parascevas,  iv  t^ 
fxnp  To>v  if)|iep(ov.  Sic  inierprelatur  Ireoseus,  lib.  I,  cap. 
10.  Giossar.  Caena  ptira,  7cpo<rd66aTov,  qood  sine  ulloap- 
paratu  et  accuratione  fiebat  cibo  lenaissimo  et  simplicis- 
simo.  II,  702,  A  tque  exinde  in  illo  finita  sit  metensoma- 
iosiSf  ut  cestiva  easna,  post  assum.  Yidetar  inouere  Ter- 
tuUian.  in  ccenis  cestivis,  posi  assum^  hoc  est,  carnes  as- 
sas,nihil  prseterea  ferculorum  afferri  solitura,  ita  ut  finis 
eoen»  fuerit  assum.  Uti  Empedocips  in  ardenii  iCtna 
probe  assus  in  nuliam  aliud  corpus  esl  mutaius,  atqne 
adeo  finis  fnit  meten.somatnseos.  Qaid  si  hnc  alladat? 
Grscis,  qui  ova  cum  lu^diset  leporiniscariiibus  ac  roel- 
lilis  placenli?,  secun  las  mensas  dabant,  mos  iste  fuit, 
nt  in  fine  ccen»  linguas  igne  torridas  post  sermones 
degustandas  darent.  Quare  finitum  aliquid  esse,  nihil 
etse  reliqui  proverbio  signiOcabatur. 

CoEifACULUM.  CoBoacula  sunt  superiora  domus.  Yitrav. 
Architecturce  lib  II  :  «  Cum  eoim,  inquit,  auctor  mimm 
in  modum  Romano  populo,  necesse  fuisset  in  coenaculis 
habitare  (nam  ante,  cum  per  laxiiatem  urbis  licebat, 
unius  tantum  contignationis  erant  habitacula^,  ad  sedifi- 
ciorum  allitadines  deventum  et  sedium  frequentiam.  « 

Cqbtus  coitus.  1, 326,  Neque  eas  costus  incesti  sanguinis 
agnoscat.  Sensus  est,  hoc  ritu  ita  memorias  pareotum 
tenebrari,  ut  jam  caeci,  geoealoj^iam  soam  nescientes  non 
a^uo^cant,  nuptias  istas.  vel  coBtus  incesti  esse  sangui- 
nis  et  exempli  nefandi.  1, 465,  Nulla  est  necessitas  coetus. 
I,  273,  Coetus  antelucanos  ad  canendum  Christo  et  Deo. 

CoGERE,  includere,  colligere.  II,  1048,  De  piscibus  pla- 
cuit  feras  cogere,  h.  e.  pisces  in  vivaria  colligere,  qui 
ferarum  officium  faciant,  hominesque  sic  mandant,  nt 
fer»  solent,  Ibid.,  Coactis  alimentiSt  i.  e.  objectis  in  pas- 
tBm,  qu2B  animaliom  natura  minime  appeteret.  I,  452, 


Vino  lutum  eogere,  1.  e.  hvnmm  miilto  Tino  eomnpergera 
et  inebriare,  protervi»  luxusque  •ignum.  I,  468,  Cogimur 
ad  litteras,  i.  e.  convenimos. 

Cogitatorium.  11,814,  Caro  erit  animm  copiiatorium,L 
e.  iocos  in  corpore,  sive  pars  corporis,  ubi  anima  eogi« 
tat.  1, 632,  Aut  spiritus  ideo  insitus  corpari,  ut  tfit^tfi- 
tatum  cogitatorium  fieret. 

CoGiTATOs,  i.  q.  cogitatio.  II,  910,  Quicumque  malus 
cogitatus,  II,  914,  Cogitatum  movet.U,  814,  Cogitatus 
carnis  est  actus. 

CoiTio,  conventus.  II,  973,  Et  in  prindpum  mandata 
coitionibus  opposita  delinquimus, 

CoLLiGERE.  II,  199«  Sed  quomodo  colligemus.  Ibid.,  Si 
colligere  interdiu  non  potest,  habes  noctem,  nempe  con- 
ventus  Ecclesiae,  qui  ex  eoovXXoYaC,  ovvd|et<  dicti.  Iren., 
lib.  III,  cap.  3 :  Confundimus  omnes,qui  qupqup  modo  vel 
per  sui  placentiam  malam  vel  vanam  gloriam  coltiqunt. 
Optatus  lib.  11 :  Non  enim  grex  aut  populus  appeUandi 
fuerunt  pauci,  qui  inter  quadraginta  et  quod  excurrit 
basilicas,  locum  ubi  colligerent,  non  habebant, 

CoLLiifEARE.  11,991,  Uirumque  christiano  an  ethnieo 
peccatori  de  restitutione  collineaty  i,  e,  conveniat  inter- 
pretatio  restituendo  peccalori. 

CoLLOCARE.  I,  261,  Hanc  itaque  primam  causam  apud 
vos  collocamus,  h.  e.  crimen,  qood  yobis  defertur,  illiid 
primum  est.  Ueuinao  pro  vos  affert,  e  doobus  cod.,  nos, 
Apud  nos  collocamus,  i.  e.  nobiscum  siatuimus.  II,  57, 
Nuncneophytos  collocant, w\]ic%i  in  gradibns  ordinationis 
ecclesiastic^e. 

CoLLYRis,  est  placent^e  genus,  figora  rotanda,  adeo  nt 
idem  esse  videatur,  ac  umbilicus  in  scutis.  I,  1323,  Vos 
plane  adjicitis  ad  pondus  collyridas  quasdam. 

CoLOR.  II,  910,  Vet  qui  diversoR  sententuB  color  est. 
II,  548,  Habetetiam  colores  ignorantiarum,  1, 1312,  Quis 
est  enim  vestium  honor  justus^  de  adulterio  colorum  m- 
justorum  t  Accosat  luxum  mulierum,  qu»  in  vestimenta 
colores  inducerent  non  nativos  velleri  aut  lan»,  videUcet 

fmrpureos,  hyacinthiuos,  coccineos  :  et  hos  aitesaeco- 
ores  injusios  et  adulteria. 

CoLORARE.II,  927,  Sdo  quibus  causationibuscoloremus 
insatiabilem,  etc.  I,  655,  Coloratus  ut  leno. 

CoHBiRERE.  1, 647,  Per  quce  simul  inquinamentum  com- 
biberint. 

CoMfisoR.  11,247,  Quis  tam  comesor  musponticus,quam 
qui  Evangelia  corroserit, 
CoMESTus.  I,  533,  Linguam  suam  comestam,  Plinins, 

Si!  Anaxarcbo  hoc  adscnbit,  dentibus  prcerosam.  Valer. 
a%.,  dentibus  abscissam  et  commanducatam. 
CoMiNus.II,  317,  Caeterumipsasquoque  antithesesMar- 
cionis  cominus  ccecidissem,  II,  326,  Sed  et  hincjamad 
certum  et  cominus  dimicaturus.  Cominus  caedere,comi- 
nus  dimicare,  (jvotqiS^v  |tdxea6ai,  xal  fyY^Oev,  cni  contra 
rium  Tc6^^co0ev  8ia  ^opdrcDv  ^  peXa>v.  Translaium  a  belio, 
in  quo  nunc  consertis  pugnant  gladiis,  et  conserere  siye 
conferre  manus  dicuntur.nuncmachinisaut  eliam  amentis 
procul  tela  in  hostem  torquentes.  Utimur  eo,  cum  si- 
gnificarevoloerimns,  nos  rem  propius,  seu  de  propiuquo 
velle  expendere,  agitare,  argumenta  ex  rei  ipsius  natura» 
noo  extrinsecus  assumpta,  ad  infirmandam  alicu]us  ten- 
tentiam  afferre.  II,  787,  Accedant  adhuc  cominus  ad  con- 
gressum  iutolenier  comparatuin. 

CoHiTiARE.  II,  i041, Quantum  nomine  comitiasti.  Expo- 
nilur ;  auaotam  mihi  pallii  nomiiie  in  comitio  Expro- 
brasli.  incomiliare  dixit  Plautus. 

CoMMEATus,  prorogatio.  1, 447,  Romani  imperii  com' 
meatu.  Adhibetur  deomni  mora  et  dilatione.  1, 508.  Com- 
meatus  deliberandi,  i.  e.  spatium  deliberandi.  II,  156» 
In  isto  commeatu,  i.  e.  spatio  temporis  istias.  II,  141, 
Nec  per  hunc  commeatum  vit(e,  II,  334,  Brevem  carnis 
commeatum  non  debuerant  nascendo  sumpsisse,  i.  e.  fa- 
cultatem  brevis  temporis  agendi  in  curne.  II,  441,  Lu- 
crari  nos  vult  commeatum.  Commeatum  steeuli  dicit  mo- 
ram  in  sfficulo  nostram.  Lucrari  autem  uos  vult  commea- 
tum,  h.  e.  pro  lucro  nobis  poni  diem,  quemcumque  inno- 
center,  sive,  ut  ait,  sapieuti  cooversatione,  transigimns. 
U,  Wl.Commeatum  operatUmibus  ejus  admetiendo  ratUh 
nem  bonitatis  suce  egit.  Casirensis  locutio  est ;  sic  enim 
duces  militibus  commeatum  admetiri  solent  et  circums- 
cribere.  1, 1237.  Et  commeatum  sibi  faciunt  delinquendi. 
CommeatuB  est  venia,  quae  militi  dalur,  ut  possit  ad  tem- 

Sus  abesse  a  castris  vel  negoliorum,  vel  valetudioiscansa. 
ensus  itaquo  :  Potius  ipsi  faculiatem  sibi  parant  et  cn- 
rant  delinquendi  quam  eruditionem  et  disciplinam  non 
delinquendi.  II,  710,  Si  non  in  primo  quoquo  vitas  hujus 
commeatu  omnibus  illicitis  satisfiat.  Ireii. :  Si  non  pras» 
occupans  quis  in  uno  adventu  omnia  agat  semel  ac  p(Sr- 
ritery  quos  non  tantum  dicere  etaudire  non  est  fas  '"^ 
bis,  sea  ne  quidem  mente  in  conceptionem  venire. 


lam 


HIDBX  LATININATIS. 


lS7i 


«  GoHMEiTTARi.  U,  1092,  Commentatavimtonnentidebile 
(alii  de  tile,  i.  e.  ex  iirietis  irati  motii)  peoorii  eaput  vin^ 
dicantis ;  sensas  :   Machioam  commeotata  violeDtam, 

Xaffi  ad  irati  exemplum  arietis  vindicat  se  capite.  11,573 
chamoth  in  honorem  xonum  imaginem  commentatam, 
U,  266,  Si  hic  homo  Deum  commentabitwr. 

CoMMENTARius.  11, 151.  Et  si  fidem  commentarU  vo- 
luerit  harreticus,  h.  e.  si  ex  publicoram  etiam  archivo* 
rom  fide  doceri  volaerit.  I,  292,  Consulite  commentarios 
vestros.  Pamel.  putat  alladi  hisvcrbis  adADnal.  Corn. 
Tacit.,  iib.  XV,aot  polius  ad  Socton.  mNerone.  11,966, 
Porro  cum  ineodem  commentario  Lucee. 

CoMMENTATOR.  I,  370,  Neque  ullus  eommentator  ejus- 
cemodi  antiquitatum.  11,  789,  Ipse  imprimis  Matthaus, 
ftdelissimus  Evangelii  commentator.  11, 841,  Aut  a  com- 
mentatore  Evangelii  proeluminatam, 

CoMMiSERO  est  Grsce  auvTaXalTcu>po;  II  ,  374,  449. 

CoMMiTTERE,duos  plaresvcio  cerlamcn  conjicere.  11,36, 
Ut  apostolos  committam^  metaphora  sumpta  a  giadiaio* 
ribus.  11,  570,  Qum  nos  commisit  cum  Hermogene,  i.  e. 
fecit  atscriberem  adversusHermogenem.  1,  621,  Ut  vos 
commiitat,  i.  e.  ad  certamen  inier  vos  adducat.  II,  281, 
In  gulam  committunt^  i.  e.  ei  ipsi  nocent,  qui  gulam- 
snam  obruerint  cupediis.  11, 287,  Et  ideo  in  suam  sum- 
mam  commisit  bomtatem,  i.  e.  reposuit,  lempore  scilicet 
800  promendam.  II,  919.  Cum  soUicitudinem  nuptorum 
committit,  i.  e.  confert,  comparai  inter  se.  II,  862,  Sed 
nec  ipsum  baptisma  committi  per  regenerationemy  etc.  1, 
439,  Ideo  ergo  committimus  in  majestatem  imperatorum, 
U,  416,  Committitis  crimen  veroe  irretigiositatis. 

CoMMDNiCARE.  II,33,Cammtffttcaiitti«  cum  EcclesiisapO' 
stoliciSt  i.  e.  probamos  nos  commonionem  habere  com 
eis,  quod  nuUa  doctrina  diversa,  nimirom  nobis  e8t,sed 
conspirat  cnm  iilis.  I,  1262,  Non  vasculorum  inquina- 
mentis,  sed  eorum  quoe  ex  ore  promuntur,  hominem  com- 
municari.  i.  e.  coinquinari,  xoivoOv.  I,  650,  Cur  quasore 
prolata  communicant  hominem,  etc. 

CoMMUif  iCATio.  II,  58,  EtcommunicatiodeliberatayUeTDr 
pe  oralionis  etconveotos,  etomnis  rei  sanclffi.  Ad  eam 
yero  non  admittebantur,  nisi  deliberatione  prios  habita 

Srobatissimi.  II,  789,  Non  ex  vulvce  communtcatione,  i.e. 
iqoinatione  iiia,  quae  fit  in  coito,  quam  ante  genitalem 
passionem  dixit, 

CoMMUNiCATOR.  II,  1027,  Et  indc  communicatores  re- 
vertuntur,  h.  e.  cum  jure  pacis  et  communiunis. 

CoMMUNiTER,  communi  modo.  1,376,  Quod  videri  com- 
muniter  potest,  i.  e.  ocohs,  manibos,  sensibos. 

CoMPACTUs,  crebcr,  frequens,  densus.  U,  549. 

CoMPARATio.  II,  579.  In  animalis  comparationem,  i.  e. 
ut  hic  animali  conjunctumformetaret  comparetor  com 
eo. 

CoMPAR.  1, 284,  Sedjamy  ut  volunt,  compares  tuos,  i.  e. 
similes,  qoi  Christianis  illa  objiciont,  falso  qaamvis,quffi 
ipsi  revera  faciant. 

CoMPARCiNus.il, 586,  Comparcmt/^  iUe  Soter.  Compac- 
titius,  apod  Semier ;  Jon.  legit  comparcivus,  i.  e.  ad 
CQJus  Qonstitutionem  compagemqoe  omnes  symbolom 
suum  comparseraot,  sive,  ol  olim  dicebator,  camparcive- 
rant.  Nacvius  Quadrigeminis,5wo  labori  nuUus  parcivit. 

CoMPASSio.  11,  799,  Compassiosententiarum,  inlcr  vos 
scilicet,  quibascam  intercedit  communis  senteniiie  cqm- 
mone  negotium.  Sic  contra  libro  de  Virgin.veland.  jam 
8e  proorium  opiniooibus  suis  negotium  passum  esse  prse- 
(atur.  Posteavocat,  communionem  favorabilemsensuum. 

CoMPENDiARE.  11,  362,  Compcndiatum  est  enim  novum 
Testamentum.et  a  legis  laciniosis  oneribus  expeditum, 
U,  575,  Sicut  sermonem  compendiatum,  ita  et  lavacrum. 

CoMPENDiUM.  11,  248,  Ne  compendium  prcescriplionis 
ubique  advocatum  diffidentios  deputetur.  Compendium 

Srffiscriptionis  vocat  thesin  illam  :  In  tantum  hceresis 
eputabitur,  quod  postea  inducitur,  in  ouantum  veritas 
fuAebitur,  quod  retro  et  a  primordio  traaitumest.  U,519, 
Soleo  in  prasscriptioneadversushasreses  omnes  de  testi- 
monio  temporum  compendium  figere.  1, 1214,  Et  exinde 
individuw  familiaritatis  prasroaativa  compendium  bap- 
tismi  conferre  potest.  11,  894,  Naluraliter  compendium 
sermonis  et  gratum  et  necessarium  est, 

CoMPENSAiE,  commutare,  II,  1041,  Qui  totam  epitheli 
sui  sortem  cum  muliebri  cultu  compensavit. 

CoMPKRiRi,  deponente  forma.  U,  222,  Unde  ergocom- 
pertus  est  Uermogenes,  pro  comperit,  ita  consultari. 

CoMPERTCM.  U.  312,  Utiquede  comperto,  i.  e.  non  te- 
mere,  sed  e  re  comperta. 

CouPESGERE.  I,  262,  Qui  legem  veterem  compescat,  i. 
e.  abroget,  ut  novam  subiaducat. 

CoMPiTUM.II,  882,  Et  compitum  stomachi.  Ita  vocat  con- 
venliculum,  et  receptacuium,  quodin  hoc  videlicet  con- 
veniat  qaidquid  ednliorum  per  08  immittitur. 


CoMPLBCTi,  pasBiva  signiflcatioDe.  11, 22S»  El  emplee- 
tebantur,  i.  e.  constringebantur,  continebantnrqae  com- 

?lexu  cceli.  Sic  complectendi  verbom  Cicero  asarpayit, 
'usc  V,  14 :  In  eo  genere,  quo  vita  beata  compleeUtur : 
obi  vid.  Davis.,  et  pro  Rosc.  Amerin.  XIII  :  Q^o  uno 
scelere  omnia  scelera  complexa  esse  videantur.  Alii.  eod. 
Yatic.  contemplabantur,  passive.  i.  e.  committebantor 
et  compingebantar.  Vid.  Contemplari. 

CoMPONERE.  U,  432,  Ut  inter  illum  et  fratrem  ipsius  di- 
vidunda  hcereditate  componeret.  Eaid.pae.,Pacisinler  fra- 
tres  componendce,  I,  363,  In  templis  adulteria  componi. 

CoMPOS.  II,  1035,  Compotes  sumus,  sc.  verae  historiae.U, 
217,  Proinde  nos  et  de  coelo  et  de  terra  compotesreddi- 
dissetj  i.  e.  Spiritus  ssmctus  qoi  cceli  arcaoa  nos  docebat, 
mouuisset  de  coelo,  a  quo  res  creats  fuissent.  Idem  qno- 
<]^ne  Spiritus  docoisset  d£  terra,  e\  quo  res  crearentor, 
sicque  vos  et  de  coelo  et  de  lerra  compotes  reddidisset. 
U,  965,  Et  occuUorum  compotes  faeiunt,  II,  396.  Hane 
legis  voluntatem  et  revelavit  et  compotem  fecit.  II,  726, 
Si  compotes  somniaremus,  nimirum  nostri,etnonaoima 
quodammodo  e  sensibos  corporis  sui  excideret. 

CoMPOsiTiTics.  II,  659,  Dissolubile  autem  omne  com- 
posititium  et  structile. 

CoMPOssESsoR.  I,  682,  Compossessores  mundi,  non 
erroris. 

CoMPULSATio,  concertalio.  1, 400,  Nec  alia  magis  inter 
nos  et  illos  compulsatio  est.  I,  464,  Spectacula  etiam 
cemulis  studiorum  contpulsationibus  inquietaret. 

CoMPOTARE.  II,  995,  Sed  qui  non  compiuaverint  Deum. 
II,  768,  Non  computantes  scilicet,  i.  e.  spementes. 

CoNARi.  I,  483,  Et  si  qua  illic  arborum  poma  conan- 
tur^  etc,  i.  e.  et  si  quae  illic  forte  arbores  snpersunt, 
spectantium  qnidem  ocuUs  poma  promittunt,  sed  ea 
poma  carpentium  digitis  contracta  solynntur  in  cine- 
res. 

CoNCARNARE.  II,  786,  Itu  concomatur  et  convisceratur 
cum  eo  cui  adglutinatur. 

CoNCARNATio.  II,  941,  Occasio  tertice  concamationis 
irrumpat. 

CoNCESSARE.  II,  156,  Et  u  proposito  recipiendorum 
eharismatum  concessare.  II,  110,  Quod  apud  doctores 
nostros  concessavit. 

CoNCiLiABULUM.  Fcst. :  Locus,  ubi  in  concUium  venitur. 
Vbi  plures  sui  juris  sedent.  Municipiaetiam  prias  cooci- 
liabula  appellata  docet  Frontinos.  1,  463,  Municipia, 
conciliabulay  castra  ipsa.  1,  639,  Nam  non  sola  ista  con- 
ciliabula  spectacutorum. 

CoNciuARE.  11,  994,  Cum  putaveris  recte  concUiasse 
temperamenta  colorum. 

CoNCiLiuM.  II,  1030,  Luminis  concUio.  Lumen  atque 
os  tunics  stipabatur,  aegesta  materia  densius,  aut  loro 
valentiore  firmahatur,  pTerumque  ex  opere  coactili,  quod 
concUium  Latinis  dictum.  Mercerius  mamlt  consUio, 
i.  e.  coloris  ratione.  II,  1041,  Nominis  concilium,  i.  e. 
nomen  quod  sil  i  adscivit  et  conciliavit. 

CoNCiLiATUS.  II,  1003,  Conciliatum  et  concineratum 
cum  dedecore  et  horrore  compositum,  inciXizio  et  cinere 
posnitentium  squalore. 

CoNCOLORARE.  II,  995,  Coucolorantibus  /tguris. 

CoNCORPORARE.  U,  988,  Concorporovit  nos  Scriptura 
divina.  II,  1009,  Ulo  enim  concorporato  rursus  Ecclesue. 

CoNCORPORATio.  II,  366,  Ut  interpolatam  aproiectori- 
bus  Judaismif  ad  concorporationem  legis  et  propheta- 
rum.  1,  1207,  Sane  humano  ingenio  licebit  spiritum  ta 
aquam  arcessere,  et  concorporationem  eorum,  etc.  Urgaiia 
hydraulica  significat,  qualia  describuntur  a  Vitravio, 
Ub.  X  Architect. 

CoNCORPORiFicATUS.  II,  577.  Vidc  Advcrs.  Valentin. 

cap.  23. 

CoNcuDiNA.  1,1277,  Erant  et  concubina:  patriarchantm. 
II,  921,  Verum  etiam  concubinis  conjugta  miscuerunt. 

CoNCUBiNus,  U,  815,  Urgentium  et  inquietantium 
sanguinis  sui  concubinum,  quasi  cfesomm  sanguini  in- 
cubet,  qni  gladium  csesorum  sangnine  tinctum  cervicali 
supposoit  suo. 

CoNCULTus,  bene  cultns.  II,  1036,  Concultus  et  amcs- 
nus  super  Alcinoi  pometum. 

CoNCUSSio.  1,703,  Ex  concussione  mUites^qmgrsXam 
se  facere  arbitrati  impcratoribus  commilitones  saos  tra- 
dunt.  produnt  et  deferunt.  U,  952,  In  concussione  totius 
mundi,  I,  308,  in  elogio  concussione  ejus  intetlecta,  \.  e. 
cum  audivisset  quomodo  pecuniae  extorc^aendae  vim  ei 
intulissent,  qui  nomen  ipsius  detulerant  m  elogio  soo. 
Esi  cnim  concussio  illatus  terror,  specie  auctoritatis  vd 
jussu  pra^sidis,  aut  etiam  eitorsio  pecunise  ab  aUo  per 
calumniaiu  aut  violentiam. 

CoNCUssoR  est  qui  pecaniam  extorqnet  per  calomniam 
sive  torrore  lilato.  11, 115,  Quid  etiam  d&U  Ule  cencms- 


1373 


mOBX  LATINITJLTIS. 


1374 


sor,  de  Simone  ex  Aet.  Apost.  II,  il8,  Concuuores 
nostri  in  amicitiam  redacli  j^er  Mammonam. 

CoitccssDRA,  i.  q.  concQi^sio,  ciyUe  qaoddam  latroci- 
niam,  cnm  qnis  terrore  cogitor  inyitns  ad  dandam  ali- 
qoid.  II,  117,  In  causa  eleemosynoe,  non  in  concussurce. 

CoNDERB.  II,  738,  Rursumque  eondita  pace  situi  suo 
reddidissCy  h.  e.  post  osculum  pacis,  qaoa  erat  signaca- 
lam  et  conclasio  orationis,  at  ipse  ait  sub  iinem  libri 
de  Oratione.  Conditam  pacem  dixit  oscula  matuo  data, 
nempe  inter  fratres  seu  fidoles,  qui  mortui  componendi 
officio  interfaerant.  Condere.nQ^  ioco,  significat  matao 
dai*e. 

Co.NDiCERE,  similiter  dicere,  assenliri.  II,  176,  Condi' 
cente  eliamScriptura.  II,  i}iO,Solus  autem  homo Dei  con- 
dixerat,  scilicet  Petrum ;  i.  e.  cum  Paalo  dixerat,  con- 
sentanea  Paulo  dixcrat  Petrus.  il,  268,  De  Evangelii 
societate  condixemnt  confusionem.  Vide  Confosio.  I, 
294,  Vt  si  statio  facienda  est,  maritus  de  die  condicai 
ab  halneas,  i.  e.  amicos  sibi  adjungat,  qui  iu  bal- 
neis  apud  se  lavent,  quo  tempore  opus  erat  plurimo 
ministerio,  nec  stalionem  malier  poterat  observare.  II, 
657,  Philosophi  ex  contrariis  untversa  constare  condi" 
cunt,  II,  985,  Causas  poeniientice  delicta  condicimus.  II, 
207,  Pecora  condixerint  bestiis;  ut  communis  umbra 
seu  commune  tectum  claudat  oves  et  lapos,  ot  eodem 
quasi  ad  condictum  amice  conveniant, 

CoffDiME^cTARios.  II,  686,  Platoncm  omnium  hoereti' 
corum  condimentarium  factum. 

CoNoiTio,  est,  Graec.  xxCfft;.  11,207,  Cum  revelatio  fl- 
liorum  Dei  redemerit  conditionem  a  malo,  exRom.  VIII. 

I,  281,  Neque  alia  conditio,  II,  148,  Quemadmodum  et 
universum  conditionis;  t6  6Xov  riic;  xviaew;.  II,  895, 
Si  qua  ergo  conditio  nova  in  Christo.  II,  502,  Cui 
conditio  qua^cumque  serviret.  II,  1313,  Quia  Dei 
conditio  est  thus*  I,  632,  Adulterandis  usibus  divince 
condttionis.  li  84,  Sic  itaque  et  circa  voluptates  specta^ 
culorum  infatnata  conditio  est.  II,  995,  Cui  etiam  con- 
ditio  gratior  quoeque  de  gula  erepta  est,    i.   e.  edulia 

3ua}que  a  Deo  creata  et  condila.  II,  656,  Universa  con- 
itio,  i.  e.  quidquid  a  Deo  condilum  creatumque  est.  U, 
702,  Ne  aliqua  sepulturoe  conditio  patesceret.  JixnAegii: 
ne  aliqua  sepulturx  conditio  putesceret.  Est  autem  con- 
ditio  condimentum  sive  conditara,  qaae  adhihetur  pisci- 
bus.  SiciliuditEmDedocIisverbis,  quodsepiscemdixisset. 

CoNDiTioNALis.  1,  678, 5ed  condttionalis  eram.  Servas 
dicitar  conditionalis,  cerla)  conditioni  ascriptus  et  man> 
cipatus.  II,  634,  Siait  machoeros  conditionalis  commi- 
natio.  II,  354,  ead.  verba.  II,  137,  Quando  vigoreanimi 
condititionales  minas  regis  excutiunt. 

CoNFEssio.  II,  649,  Quoepenes  nos  apocryphorum  con- 
fessione  damnantur,  i.  e.  quod  in  confesso  est,  libros 
esse  apocrvphos.  I,  471,  Alumni  confessionis  suos  fiunt. 

II,  1028,  Quem  in  prcelio  confessionts  tormentis  colluc- 
tatum  sosvttia  dejecit 

CoNFiGERE,  colligere,  parare.  II,  52,  Ad  materiam 
suam  concwdem  Scripturarum  confecit ;  Jun .  vult  :  Ad 
materiam  concfcdem  Scripturarum  fecit.  Esl  autem 
concosdoes  accamulatio  ramorumne  sylva  ca^sorum. 

CoifFiscATus.  II,  116,  Quianimam  solam  in  confiscato 
habent.  Yerbo  confiscatum,  usus  est  Sueton,  ubi  pecu- 
niam  dicens  confiscatam.  intelligit  asservatam  in  uscis. 

CoNFLABELLARE,  I.  656,  Dc  commcrcio  scintillas  libi- 
dinum  conflabellant, 

CoNFLiCTATio.  II,  458,  Coufiictationes  orbis,  I,  1223, 
Simul  et  de  pristinis  satisfacimus  conflictatione  camis 
et  spiritus.  11,806,  Conflictationesdicoanimwjejuniay  etc. 

Co.^fFOEDERARE.  II.  570,  Uti  tTi  ipsOy  sccundum  ApOS' 
tolum  omnia  confoederetur :  logendum  forte  condendumt 
nam  apnd  Iren.  esl :  "OiTa>;  dv  auTo)  toc  ndvTa  xtktO^,  eto. 
Goloss.  I. 

CoNFORMAUS.  II,  863,  Conformale  corpori  glorioe  suce. 
II,  877. 

Coi<rFusio.  11.1033,  Distincta  confusio  siderum,  Optimas 
est  ipse  sui  interpres  libro  de  Resarrectione  carnis  :  Ae- 
daccenduntur  e  t  stellatorum  globi,  reducuntur  et  side- 
rum  absentioej  quas  temporalts  distinctio  exemerat,  II, 
905,  Per  commune  conscienlim  pignus,  quo  totam  con- 
dixerunt  confusionem,  quum  prope  di\it,  totam  condi- 
xeraot  contumclicu  conjugalis  impudentiam;  sed  Junias 
interpretatur  :  Condicto  communi  omnium  rerum  et  ja- 
ris  et  facli  promiscuam  inter  se  consocialionem  spoponde- 
runt ;  male. 

Co.NFusus.*  1,273,  O  sententiam  necessitate  confusamli. 
e.  qu<c  necessario  aliqoa  ex  parte  in  justiliam  peccat, 
vel.potius,  qua  occurrere  volcns  Trajanus  ct  ouio  in 
Chrisiianos,  et  jasta;  eorum  caasae  parcere,  neuiri  bene 
salisfacit. 

CoNGRissio,  ll,^A9,Quonam  autem distulerim  congres* 


sionem,i.  e.  rofatationcm.  Vide  Lusio.  I,  664,  bt  in  ipsa 
carnis  congressione  censendum. 

CoNGREx.  I,  I,  1247,  Nullis  conviviis  celebris,  nullis 
comessationibus  congreges. 

CoifjECTATio.  II,  560,  Et  innati  conjectationem.  Iren. 
dYe^^^^TQTOv  xaTa>T)4;iv. 

CoxisGARE.  II,  1049,  Patinam  coniscavit.  Salmasias 
et  alii  leguDt  conflavit. 

CoNRESOPi.XATcs.  il,  732,  Ncque  conresupinatis  inter' 
nis,  quasi  refusis  loculis. 

CoNSANGOixiTAS  doctrinoB,  II,  45,  i.  e.  doctrinse  qa» 
ab  uno  eodemque  auctore  sant  traditae,  qaasi  ab  uno 
parenle. 

CoxsATUs.  il,  721,  Strato  segregationem  consati  spiri- 
tus  somnum  affirmat. 

ConsciENTiA.  l,  261 ,  Quce  non  de  eventu,  sed  de  conscien- 
tia  probanda  est;  sensus  :  Si  vel  maxime  jaste  odissetis 
Christianos  forte  fortuna,  tamen  injuste  faceretis,  eos 
odio  prosequentes,  quos  odio  dignos  esse  comperlum  non 
habelis,  caico  quippe  fiagrantes  eorum  odio.  I,  375,  Quct^ 
si  de  conscientia  proeterissemus,  i.  e.  taciti  prae  metu.  I, 
438,  Quod  conscientia  vestra  est,  i,  e.  quod  vos  probe  sci- 
tis  quod  vestrum  esl  crimen.  1, 452,  Conscientta  potiuSt 
i.  e.  inlimo  animi  cullu.  II,  44,  Quibus  nulla  constantim 
conscientia  concedit,  i.  e.  quibus  nemo  locom  eo  conces- 
surus  est,  easque  admissurus,  quod  sit  apod  se  conscius, 
eas  aliquantisper  conslitisse,  aal  porroconslitutasesse.il, 
1045,  Sacerdos  suggestus  pro  sacerdotali  suggestu.  II,  928, 
Si  novam  uxorem  de  tua  conscientia  impleveris,  I,  289, 
Nulla  lex sibi  soli conscientiamjustitia^suce debet.  1, 328, 
Appellamus  et  provocamus  a  vobis  ipsis  ad  conscientiam 
vestram,  i,  617,  An  a  Deo  formata  sit  animce  conscientia, 
1, 468.Corpu«  sumus  de  conscientia  et  disciplince  divinita- 
te.  I,  1316,  A  quibus  abest  conscientia  veras  pudicitue, 
il,  943,  Substantia,  non  conscientia,  reformabimur, 

CoNSECRANEus,  sivo  consacrancus,  qoi  iisdem  sacrif 
initiatus  est,  I,  366. 

CoxsERviTiuM.  II,  1316.  Qui  de  meo  jure  conservitii 
et  fraternitatis, 

CoxsiGXARE.  II,  540,  Quam  consignant,  i.  e.  ad  sacra 
admittunt.  Rigalt.  linguam  consignant,  i.  e.  sileniiom 
indicunt.  Consijtnati  dicebantur  (i£pT)(iEvoi  et  a^paYi- 
<76^vTe;.  Philo  de  Mon.  Irena;as.  Iib.  I.  cap.  24.  Fru- 
dent.  in  martyr.  S.  Romani.  Arnob.  lib.  III. 

CoNsiSTERE.  I,  284,  Jam  decarna  innocentice  consistam, 
i,  c.  arma  movebo.  Est  autem  genas  loquendi  tractam 
ab  athlelis  et  gladialoribus,  qui  pcdem  in  arena  figunt, 
ne  facile  supplantari  vei  dejici  possint.  I,  500,  Constiti' 
mus  adversus  omnium  criminum  intentionem,  i,  e.  fir- 
miter  stantes,  locum  qucm  ceperamus,  tuemnr.  II,  931, 
Ut  jam  de  hoc  primum  consistendum  sit. 

CoNsisTORiuM .  1, 1298,  Ut  de  novo  consistorio  libidinum 
publicarum,  II,  832,  Uti  ille  juvetur,  sive  Ixdatur,  per 
consistorii  sui  exitus,  i.  e.  exitus,  prsestitutos  et  determi- 
nalos  aconsistorio  io  quodehomine  cognoscitar,nimiram 
consilinm  Dei.  Metaphora  a  re  foreosi,  nam  consistorium 
in  jure  summus  concessus  appellatur.  I,  649,  A  theatro 
separamur,  quod  est  privatum  theatrum  imptidicitice, 

CoifsoLARi.  I,  645,  Ita  morlem  homicidiis  consolaban* 
tur,  II,  624,  Cives  Clazomenii  Hermotimum  templo  con- 
solantur.  II,  647,  Cui  nec  consolanda  injuria  est,  sed  po- 
tius  insultanda,  II,  1044,  £t  immundiorem  loco  cervicem 
monilibus  consotatur,  i.  e.  corvices  suas  infelici  latrina 
lavanda)  ministerio  damnatos  absurdissimi  iuxus  impa- 
dentia  consolalur.  II,  547,  Memoriam  Vatentini  integra 
custodia  regularum  ejus  consolatur, 

CoMSPARSio.  II,  418,  Prceter  oneribus  consparsiontm 
offarcinatam.  Onera  consparsionum  dicit  farins  massam 
aqua;  conspargine  coactam;  Exod.  xxii,  34  :  Xv£Xa6e  Sk 
6  Xo^;  t6  (rrat;  auToJv  7cp6  toO  2^u{io)6i^vat  Ta  9opdl(&ata 
aOTojv,  elc.  Hesych.  £Tat;,  fupatta  dXeupoo  icopou.  Glossar. 
vetus  :  iTat;,  adeps.  Item :  <l>opa(ia,  massa,  conspersio. 

Co?rspECTOR.  I,  1331,  Deus  conspector  cordis  est. 

Co?cspuRCARE,  I,  644,  Si  apparatus  agonum  idoioiatrta 
conspurcat  de  coronis  profanis, 

CoifSTANTER.  II,  256,  Quo  constantius  utar  rationis  edi- 
tce  patrocinio,  i.  e.  iioerius,  aadacias.  II,  384,  Sed 
auoniam  discipulos  non  constanter  tuebatur,  i.  e.  non 
lortiter.  II,  469,  Ut  possis  eum  constanter  exponere,  i.  e. 
intrepide,  libere  et  sioe  dissimulalioue.  I.  1220,  Qui  ne 
discere  quidem  mulieri  constanter  permisit^  i.  e.  non 
absolute  scitari,  aut  prsefracte  interrogare. 

CoNSTAFfTiA.  1, 1218.  Tuuc  cuim  constantia  succurrentis 
excipitur,  Fidaciam  significat  succurrcnlis,  qui  juris  sui 
conscias   sine  addubitatione  aut  ba^sitalione   succurrit 
periclitanli,  hoc  est  admitlitor,  accipitur,  laadatur.  II-» 
659{  Verum  et  ex  constantia  gratios  per  revelationem,  cc^ 
lestis  gratiae  dicit,  gratiam  de  qaa  cecUsusDk^  ^^^^^insb^ 


137S 


INDBX  LATINITATI8. 


131» 


GoRiTAic.  II,  160,  UtpUrique  Phpsieorum  farmidave^ 
rint  initium  ad  ftnem  mundo  coMtare.  i.  e.  ei  tribnere. 

CoiiSTiTOBRE.  II,  869,  Quam  eoneiituii  in  membris 
iuis,  i.  e«  constitatam  ait  stabilitam,  adeo  at  radicitos 
inhsreret. 

CoifSTiTUTio.  II,  f9t  De  studio  aliter  ineundm  consti' 
tutionis,  i.  e.  axivuoQ,  itatus  causffi. 

Co^STRiCTARE,  consirictam  tenere  graTissime.  II,  303, 
Quod  secent  et  inurant  et  amputent  et  constrictent, 

CoifsuBSTAXTivus.  II,  563, 6(ioou(no;,  Yolgo  coessentia- 
lis,  parta  et  consubstanliva, 

CoxsusTuoo.  II,  970,  Ne  consuetudinem  qucsrant,  nec 
coDsneta ,  ne  sna  desiderent,  ut  laatius  in  carceribas 
viTaat,  quam  domi. 

CoxsuLTARi,  consoltum  rogare,  deponente  forma.  II, 
fl2,  Aut  quem  consultaiw  est. 

CoifsuMMARE.  Ubi  ipsa  anima  consummat,  i.  e.  abi 
discedens  anima  a  corpore,  actus  in  eo  sai  singula  com- 
putat,  et  summam  coIUgit,  laoqaam  pccuniam  de  multis 
nominibus  confectam. 

CoxTEMNERE.  I,  1257,  Quid  primum  fUerit  ille  ange- 
lus  perditionis,  malus  an  impatiens,  contemno  qucerere, 

CoifTEMPERARB.  11,858,  Contempcrant  fastu  de  corpore 
et  anima. 

CoifTEMPLARi,  passiva  signiflcatione.  II,  225,  Ita  et  coc- 
lum  spiritui  et  ahuis  incubabat  et  complectebantur,  Alii, 
testeJunio^ecodu.Yalican  contemplabantur,  phrasi  tec- 
tonica.  a  Est  enim  templum,  inqaii  Festus,  lignam  jacens 
qaod  in  ffidificio  summo  transversum  supra  canthanus  po- 
nitur.  «Etita  accipit  ViiruTius  iib.  lY,  cap.  2.  Hinc  con- 
templari  dicuntar  cantherii,  i.  e.  committi  intor  se  lemplo 
et  eoncatenari  ac  coustringi  in  suum  templum  desinen- 
tes.  Sic  ergo  spiritus  et  aqus  contem()lari  dicontur  coslo, 
i.  e.  commitii  et  eompingi  tiinquam  in  templo  suo  (Ibid, 
e.  10).  I,  Contemplandis  et  distinguendis  lapillis, 

Co.^TEMPLATio,  I,  477,  Scd  quo,  penes  Deum  major 
est  contemplatio  mediocrium,  i.  e.  panperam  cura. 

CoNTENDERE,  dispatationeui  habere.  I(,  56,  de  molie- 
ribus  bffireticis. 

CoifTBNEERARE,  iu  touebris  agere.  1, 272,  Quod  incesta 
eontenebrasset, 

CoNTEssERATio.  II,  32,  £t  contesscratio  hospitalitatis, 
eonjanctio  familiarior,  quffi  per  lesseram.  si^^num  hospi- 
tale,  fiebat,  cujus  ostensione,  si  quem  obiisse  contlgis- 
set,  statim  agnoscebatur.  Sic  et  contesserare. 

CoifTEST^Tio.  1,  1259,  Ad  ftdei  non  tentalionem  dixe- 
rim,  sed  typicam  contestationem,  i.  e.  exemplum,  figu- 
ram,  sacramentum,  mystoriam. 

Co!fTiNEX8.  1, 414,  In  continenti,  i.  e.  simol,  unoobta- 
ta,  staiim.  II,  17.  £t  in  continenti  hoereses  subjungit, 

CoirriifEXTiA.  II,  4i,  43,  Desertor  contincntios  MarciO" 
nis,  Vocatur  Marcion  continens,  quod  nuptias  probibeat. 

CoNTiNERE.  1, 534,  Quia  nihil continenao  et  sustinendo 
homini  prospectum,  otc,  i.  e.  quia  nibil,  quo  homini, 
ut  in  yiUi  perdararet,  prospiceretur,  postquam  jam  fuit 
homo,  creari  poluit  vel  ujbuit.  II,  915,  Si  continusrimus, 
i.  e.  mordicus  tenere  voluerimus,  et  volautatem  Dei  om- 
nibus  actionibui  nostris  obtendere. 

Co.TrRARiETAS.  li,  703,  Quoe  nomine  contrarietatis  op- 
ponerem, 

CoxTRiSTARE.  II,  385,  Quoniam  potiorem  honorem  sab' 
bati  servat  non  contristandi,  II,  1003,  Si  quis  autem  con- 
tristavit,  non  me  contristavit, 

CoNTUHELiA.  II,  903,  Qui  ex  consensu  contumeliam 
communem  jam  recusaverunt.  Inii^aos  in  TcrtuUianum 
Jnnius  eos  putat,  qui  haec  de  conjugali  solum  cubiiis 
usu  iiiteUigaot  :  vocari  potius  cootnmeliam  communem, 
afllictioncs  et  perseculiones  communes,  qus  conjugatis 
eo  tempore  accidebant  aliena  injuria  et  contumeiia.  At 
Tereor  ne  boous  ille  Jonins,  qui,  ut  hic,  ita  et  in  multis 
aliis  locis,  dnrioribus  auctoris  dofensorom  egit,  iniquus 
Tideatur  interpres. 

CoNVE:fiENTiA,  I,  1467,  Negotium  convenientia  solvet, 
i.  e.  coaventione,  conscnsu,  pacto. 

Co.XTEifiRE,  in  jus  vocare.  I,  328,  SacrUegii  et  majes- 
tatis  rei  convenimur,  I,  416,  Convenimur  tn  crimen,  U, 
24,  Et  erit  itaque  nusquam  dum  ubique  convenior,  i.  e. 
dam  nbique  eos  eonvenio,  aai  mihi  occinunt :  Quffirite  et 
invenielis,  duo  gravia  mala  se  mihi  offeruni  :  unum, 
quod  unsqnam  ille  linis  quffirendi  futurus  sit,incertum  mo 
errare  semper  oportebit  :  alterum,  quod  velim  sic  esse 
nusquain,  i.  e.  optandum  mihi  faerit,  ut  nunquam  no- 
yisseui  doctrioam  Christi,  quia  tolerabilior  conditio  mea 
fntura  esset,  si  uauquam  t^am  cognovissem.  n,  305,  Cum 
utramaue  conveneris  in  creatore,  i.  e.  deprehenderis.  II, 
368,  no^  convenicmuit,  i.  e.  de  his  experiemur.  11.  773, 
Sed  aliam  argumentationem  eorum  conveniemus,  11.  719, 
Sed  ea,  per  quam  delinquitur,  eonvenitur,  II.  91.  In  quo- 


rum  et  antiquitatibui  et  solemnitatibui  ef  offtcUi  om- 
venitur,  i.  o.  comparet,  invenitar,  doprehenditnr. 

Co.TviciUM.n,  543,  Et  concicium  falsi simulaerit  exeu- 
sat.  Eleusiniomm  anUstites  ad  iltud  membri  Tirilii  lima- 
lacrnm  Tolat  ad  diTinitatem,  adorantium  habim  aceednnL 
Itaque  falsi  crimine  tenentur,  qui  alind  ocnlis  colnnt, 
aliud  mente.  Etenim,  ainnt,  con  a  se  non  simalacrao, 
sed  rernm  natura  eo  simnlacro  expressam;  gnod  ett 
accusatiooem  falsi  simulacris  excusare,  mendaciammen 
dacio  dilnere. 

CoNviscERARE.  II.  786,  Ha  concamatur  et  conviscerU' 
tur  cum  eo  cui  adalutinatur , 

C00DIBILI8,  est  Grsec.  a\i|i4Li90V|ievoc.II,  374;  ib.,  449. 

CopiA.  II,  262,  Reprobas  et  mares^sed  usque  ad  copias 
ejus,  i.  e.  ad  pisces,  qui  copiose  io  mari  soboletcoat, 
luxurianturqne.  Hosenim,  utpote£(i^|^oucMvaa'iifnatos 

Sro  cibo  otendos  neffabat  Marcion.  et  sanctiorem  cibam 
eputabat,  quam  ut  bomini  nsai  essent.  11,^1,  Exsmt^ 
git  autem  copia  foeneratum. 

CoR.  1, 1175,  Deus  autem  non  vocis,  sed  cordis  auditor 
est,  II,  161,  Proprie  de  vulva  cordis  ipkius. 

CoRiuM.  II,  1038,  Decoriosuo  ludere :  proTerb.  aeham»- 
loonte  tractum,  qui  toto  corpore  reddit  colorem  onem- 
cunque  proximuin  attieerit,  prffiter  mbrum  et  aibnm. 
Itaqne  aaasium  patet  in  hominem  Tersipellem,  inconstaB- 
tem  ac  pro  tempore  iq  omnem  habitnm  se  Tertentem. 

CoRifEus  II,  970,  Et  contra  unaulas  comeus  :  sen- 
8US  :  tam  expers  quam  cornu.  Yid.  UifGaLA,  II,  741, 
Yel  utper  corneum  specular.  Platonem  imitatar,  qni  eo- 
dem  modo  en  Charmide  vocat  carnem  cornenm  specolar. 
Alludit  nterque  ad  portas  corneam  et  eburneam  somnio- 
rom  apud  Uomernm. 

CoR.TUTUS.  I,  296,  Aut  comutum  aut  plumatum  ama- 
torem, 

CoRPORALiTAS,  II,  842,  Nc  corporolitas  animos  oe- 
casionem  subministrans  ftgurarum  corporalitaSem  camis 
excludat, 

CoRPORARi,  II,  1032,  Corporatus,  i.  e.  ex  diTersis  sob- 
stantiis  compactns  et  compositns.  II,  757,  Etcamecor- 
poraretur.  Deum  corporatnm  dicit  hoc  sensa  LactanL, 
lib.  IV  Instit,  cap.  26  :  Deus  igitur  eorporaius  est, 
etveste  camis  inaulus. 

CoRPORATio.  II,  758,  Neque  utpericulosamDeorepur 
dias  corporationem, 

CoRPULEifTiA.  II,  750.  In  oRmulas  cequiparantias  cor- 
pulentiarum.il.  335,  Totas  istas  prcesttgias  putatiwe  » 
Christo  corpulentics,  Commode  iaodat  Rigaltios  ad  haoe 
locam  verba  Boetii  lib.  de  Fide :  Hodieque  non  desunt, 
qui  negent  eum  nostram  gestasse  corpuientiam,  II,  653, 
Fortasse  an  exstruentur  magis  ad  auferendam  aniam 
corpulentiam. 

CoRPULEifTUH.  II,  214,  Quasi  substantivum  corpuIeM' 
tum,  i,  e.  quod  habet  corpns  ■ 

CoRpus,  11,  230,  Cum  ip$a  substantia  corpus  sU  rei  eu- 
jusque:  ac5|Mt,  per  abusum,  quod  Tulgo  esseniia,  II,  162. 
Quts  enim  negavit  Deum  corpus  essef  II,  842,  Nam  et 
fdeo  proestruximus  tam  corpus  aninue,  etr.  11,  130,  Et 
de  reliquo  corpore  hosrelict  cuiusque  doctrinee.  I,  432. 
Et  soeculum  corpus  tempomm  fecit^  II,  .521,  ManifesU 
legis  est  Christus,  si  corpus  est  umbros, 

CoRRUPTORius.  U,  303.  Quoniam  in  homine  eom^to- 
rios  conditionis  habentur  hujusmodi  passiones. 

CoRTBAifs.  I.  426,  Et  cera  corybantia,  Corybantes  sei 
Curctes  cum  Rhea  r.ntrico  adbibiti  sunt  ad  cnstodiam  Jo- 
vis.  Dicti  sant,  ut  putat  La  CerdaexStrabone,6^iir«ifi, 
quasi  xoupoTpo^VivayTec  :  ni<i  potins  dicti  a  costodia, 
nam  paCveiv  est  ^vXdTTeiv,  unde  Uomcrns,  6c  Xpuo^ 
&(j.9i(Sex7)xa(. 

CoTHURifATio.  II,  563,  Alia  autem  trans  sipariumes- 
thumalio  est,  i.  e.  alia  scena  tragcediffi,  alias  aetas  tn- 
gQBdicus. 

Crates.  II,  851,  Quomm  crates  adhuc  vitmnt,  i.  e. 
oxeXeTol,  reliqaiffi  ossium,  qaia  spins  dorsi  hsreot  it 
modum  crati^.  Sic  Ovid.,  Metamorph.  lib.  Vlil :  Penders 
putares  pectm,  et  a  spinee  tanlummodo  crate  ieneri, 

Credere.  I,  1220.  Ccsterum  baptismum  non  temert 
credendum  esse,  i.  e.  committeodom  et  administraa- 
dum  petenii. 

Crehare.  II,  795,  Cum  crematis  cremat,  i.  e.  coiB 
mortuis  sacrificat.  Utitur  verbis  ouffi  morem  ostendaal 
magis  ridiculum.  II,  92,  Et  cremaoitur  ex  discipiina  eor 
strensi  Christianus,.  cui  cremare  non  licuit.  Cremor 
bitur  militaris  rosi  modo,  suporstitiosffi  idololatriffiriti- 
bus  plcnissimi.  Cremare,  scilicet  thura  idolo. 

Crehextuh.  II,  281.  In  crementum  generis  humsmi. 
II.  691,  Crementa,  decrementa, 

Crepitaculum,  et  Indicris  paeriliboi  ett,  xpiraXev. 
II,  eiS,Et  signum  belli  non  tuba,  sed  erepitaeuloe  daiarus. 


1377 


INDBX  LATmiTATIS. 


1378 


Crepitclum,  ornamennim  capitii,  quod  in  capitis 
moia  crepiium  facit.  Fest.  II,  1044.  Tarneb.  legit  crc' 
pidulam, 

CaiTiB.  II,  129,  Critas,  quos  censores  inteUigimus. 
Ibid.  Annales  critarum, 

Cruciarius,  esi  Apuleio  cracem  gerens,farcifer,  deinde 
cruciatibas  onerans  alteram.  II,  13,  £t  cruciarios 
exiius. 

Crudus.  II,  246,  Cruda  vi^a, t6C^v  CitL6^f.  II,  401, 5^d 
nec  exinde  pertinere  poterat  cruda  (fides),  recens,  inci- 
piens,  imparaia,  opponilar  coctaB,  callie  natarae.  1,1321, 
rfon  ad  crudam  in  lotum  et  ferinam  habiludinem,  l,  1247, 
Quce  non  atria  noctumis  et  crudis  salutationibus  occur 
pant. 

Cruditarc,  de  cibis,  ^ui  nondam  snut  iligt^sti.  I,  322, 
Jpsorum  ursorum  alvei  appetuntur  cruditantes  adhuc 
de  visceribus  humanis,  i.  e.  nondam  digesi»  sant  carnes 
hamanae,  quss  in  ferinis  sepalcris  sunt  condits,  cum 
ipsae  ferae  ad  comessationem  appetuntur. 

Crox,  est  force{>s,  qaa  assigoabaiur  umbo  toga.  II, 
1047,  Nulli  cruci  in  posterum  demandatur, 

CuBiTus.  li,  743,  Et  illos  cubito  pellere,  i.  e.   as- 

Sernari  et  respuere  homines  tam  prava  opinione  im- 
utos. 

CuLOS,  podex.  II,  1020,  A  culo  resina.  Salmas,  et  alii 
leguiit  ab  alaresina:  hinc  aliDilarius,  qui  resina  et 
dropace  alas  pilabat.  Nam  aiipila  resina  erat,  qua  alae 
pilabantur. 

CuLTUS.  I.  1309,  Cultum  du^mus,  quem  mun- 
dum  muliebrem  vocant,  nempe  aurum,  gemmss, 
\esies. 

CuxEus.  II,  270,  Hoc  enim  cuneo  veritatis  omnis  ex- 
truditur  hceresis,  i.  e.  hoc  argumenlo  ad  veritatis  de- 
feusionem  cnneata  velut  acie.  Desnmpti  a  disciplina 
miliiHri  metaphora.  II,  797,  Quo  cuneo  decurrendum  sit 
a  nobis,  qua  acie  cuneata,  quam  firmo  ad  perrumpendos 
hosiium  numeros.  II,  988,  pfoster  hic  cuneus  est,  mstra 
compago.  II.  546,  Hunc  primum  cuneum  congressionis 
armavimus, 

CuRARE.  II,  976,  Curantia  Deum,  i.  e.  colentia. 
I,  655,  Qui  etiam  muliebribus  curatur,  i.  e.  qui  et 
Yoce  ei  gestu  et  incessu  accuratisme  effeminatur. 
Dt  saltandis  feminaram  fabulis  pro  femina  haberi 
possit.  II,  706,  Curata  mora  finis  ad  plenitudinem 
posna, 

CuRATio.  II,  976,  Curationem  facere  dicuntur,  Oepa- 
iceiav.  Lipsius,  epist.  95.,  ait  Tertaliianum  alladere  ad 
Romanarum  muiierum  morem,  qus  Junoni  speeulum 
tenebant,  capillos  disponebant,  etc.,  ornantium  modo. 
Senec.  lib.  de  Supersttt. 

CuRiosi.  II,  118,  Cum  in  matridbus  beneftciariorum 
et  curiosorum.  Beueficiarii  dicebantnr  milites  beneficio 
principis  a»sumpti  ad  officia  seu  ministeria  certa.  Itaqua 
apparebant  principi,  mandatis  exsequendis.  Ex  eoram 
sclioia  seu  curpore  erant  Cariosi,  carsus  publici  curs  pray 
posiii,  qui  ei  stationarii  dicebantar,  per  stationes  dispo- 
fiti.  lis  auteai  inter  csiera  hoc  muneris  injungit  lex 
prima  (C.  de  Curiosis),  ut  crimina  judicibus  nuntianda 
meminerint.  Ergo  reorum  nomina  requirebant  ac  defere* 
baut,  ipsos  reos  sisiebant  tribuDalibas  et  judiciis.  Vetus 
liistoria  passioois  Fructuosi  episcopi :  Direxerunt  Bene* 
ftciarii  in  domum  ejus,  ei  paulo  post :  Cui  milites  dixe- 
runt :  Veni,  Prceses  te  accersit,  etc.  Scriptor  anonymus 
titae  Chrysosiomi  apud  Suidam.  £Xx6|uvoc  (nrd  toO  xou- 
piovovTv};  xoXeo)^.  £t  apud  Euseti.  H,  E.  lib.  IX,  cap.  9  : 
Bevefixiopiwv  v6pei;  xal  aei9(&oC.  Hujnsmodi  autem  offi- 
eia  tandem  in  praevaricationes  et  rapinas  et  concussio- 
nes  degeneraTere,  conoiveotibus  plerumaao  homiDom 
pessimorum  improbitati  Beneficiariis  et  Curiosis.  Nam 
et  ipsi  pensionibus  annuis  aut  menstruis  comipti,  taber- 
nanomm,  ganeoiinm,  furum,  lenonum  sceiera  dissima- 
labant  :  ita  ut  domi  serrarent  matricnlas  tarpium  ha- 
jusmodi  pacUonum.  Cum  igitar  et  in  Ghristianos  mandata 
priucipum  sive  proconsulum  aut  prassidum  taoquam  in 
lacinorosos  atrociter  exseqnerentur,  tandem  et  istis  Chri- 
f tiani  quoqne  pecunias  pactis  pensionibos  nnmerare  cce- 
perunt.  Hoc  Septimios  nomini  cliristiaiio  tnrpe  ac  poden- 
dum  esse  ait,  m  matricibns  Beneficiariomm  et  Cnrioso- 
mm,  inter  ganeones  et  fures,  et  tahernarios  et  lenones, 
Christianos  quoqne  Tecti^ales  cenieri. 

CuRiosiTAs.  I,  265,  Htc  tantum  humana  curiositas 
torpescit;  sensns:  Receditis  etiam  in  eo  natura  hominis, 
qnod  hsc  semper  curiosa  sit,  aliius  ea  in  qaae  inddit, 
scmtandi.  Henman,  mcmlt,  urbana  curiositas. 

CuRRBRE.  II,  908,  A  quolcunque  institutore  tunt  sive 
spiritali,  qui  singularibas  Paracleti  revelationibof  in- 
slractas,  stve  tantum  ftdeli,  qoi  eommuni  fide  solain» 
$idm  De0  emranifL  e.  tideiii  Uto  eoimiiiiBtf  deaodMi 


Deo  iotelli({i  debeant.  II,  300,  item  ecBtera  bona,  per 
qua  opus  bonum  currit  boncs  severitatis. 

CuRsiTARE.  I,  452,  Catervatim  cursitare  ad  injurias. 

CusTODiA.  II,  539,  CustoduB  offtcium,  quo  occultant 
doctrioam  suam,  ut  qni  solent  custodire  aliqaid  dili^en- 
ter.  11,771,  Quem  et  facultate  custoduB  libera.  LuciSin, 
Sia^Oeipovrec  tov;  Seo^tiofuXQcxa;.  1,  325,  Et  utique  non 
deesset  vobis  in  auditione  ciutodiarum  et  damnatione 
sanguis  humanus. 

CusTODiARUM.  I,  GH,  Ut  vos,  bcnedicti,  de  carcere  in 
custodiarium^  si  forte  translatos  existimetis,  i.  e.  ut  boc 
de  yobis  staluatis,  vos  ad  libertatem  servari,  non  ad 
captiyitatem  et  mortem.  Nam  carcer  damnandoram  dam- 
natoramyo  castodiarium  stationariorum  et  speculatorum 
est,  opus  siationis  sus  prsstantium,  et  ooservantiam 
tanquam  Ho  specula,  ut  appellatar  lih.  adv.  Jud,, 
cap.  3. 

CuTis.  II,  1042,  Intra  cutem  ccbsus  et  ultra.  Cleoma- 
chus  cffisus  est  intra  cutem,  cinsedus  jam  factus,  et  extra 
culem,  cum  pagil  erat  propter  csBstaum  vulnera,  qu» 
nltra  cutem  desc^udebant. 

Ctmatia,  omnia  opera  prominula  et  aqnae  modo  in  lon- 
gnm  fluenlia,  sim»,  recis  autinverss,  et  simiiia.  Vitray. 
lib.  III  de  Architect.  cap.  3,et  lib.  IV,  cap.  6.  Hesych. 
Ko|idlTia  Ta  X^^^^  ^^^  ^^  xo|ia(vciv,^  al  Oicepoxal  icapd 
T£xTo<rt  xal  Xi6oico(oi;.  I,  674,  Et  cymatia  distendere. 

Ctmbaluh.  U,  1043,  Cymbalo  incessit. 

Ctnocephalcs,  xovoxifoXoc,  8eTvo<,  &va(oxwToc.  II,  126, 
Ab  isto  scilicet  Cynocephalo,  i.  e.  diabolo,  canina  invi- 
dia  genus  humanum  vexante.  Junius  intelligit  de  Pln- 
tiano,  quo  accendenie  Seyeri  lemporibus  calamitatam 
SBstas  in  Christianos  excandneiunt. 

CTNOPiE,  sive  Cynopes,  sunt  Cjnocej^hali  homioes  cani- 
nis  capitibns,  de  quibus  ex  Indios  Clesiae  Plin.  H.  iV.,  lib , 
VII,  cap.  2.  I,  312.  Sed  I,  370,  ligitur  Cynopenna.  Pa- 
mel.  et  La  Cerda  leffunt  Cynophanoi.  Wonw.  Cyclopes, 
At  Heraldos  habet  CynopenoB, 


D 


Damon.  II,  61,  Ad  domonem  se  aberrantem.  Daemo- 
nem  vocat  scorium  suum  Simon,  nomine  Helenam,  qoam 
circnmducebat  secum.  el  Ennoeam,  'Ewoiav  appellabat 
cogitationem  ac  inielligentiam  suam  :  se  ad  hanc  perdi- 
tam  ovem  qusrcndam  descendisse  narrabat  Simon,  enm 
ab  angeiis  inviJiose  dotenta  esset,  nt  Irensens  exponit 
copiosius  lib.  I,  cap.  20. 

Dahnare.  II,  48,  Ideo  et  sibi  damnatum  dixit  hcBre- 
ticum,  i.  e.  a  semetipso,  proprio  judicio.  Hsretici  in 
semetipsos  senteniiam  ferant,  arbitrio  suo  de  Ecclesia 
recedentes ;  quae  recessio,  propriae  conscientise  videtur 
esse  damnatio. 

Damnatitius.  II,  48,  Quo  etsi  nihil  de  damnatitiit, 
scilicet  haeresibus,  participarentur,  i.  e.  jam  damoatis, 
ot  flctitium,  qnod  fictum  est,  donatilium,  eic. 

Dare.  II,  963,  Dedit  faciem  suam  Deo,  i.  e.  conrer- 
sns  ad  Deum. 

De,  ob,  propter.  I,  371,  De  religione.  II,  318,  Et  de 
judice  necessarie  severum,  et  de  severo,  sicutjaivum.  I, 
413,  Se  doBmonem  confltebitur  de  vero,  i.  e.  qnod  vere 
est.  Conf.  Lactant.  lib.  H,  cap.  16.  I,  416,  Colttis  illos, 
quod  sciam,  etiam  de  sanguine  christianorum,  i.  e.  non 
tanlum  cum  in  gratiam  illorum  eos  mactatis,  sed  ad  arai 
ipsorum  irncidatis  nonnunquam.  I,  523,  Sat  de  nostra 
magis  defensione  Jun.  explicat :  Facit  noc  magis  ad  de- 
fensionem  nosiram.  Alii :  Maneamns  potius  in  aefensione 
nostri.  li,  204,  De  cujus  utitur,  snband.  r^^i»,ant  aliqoid 
simile.  Hojosmodi  formula  sermonis  etiam  in  snperiori- 
bus  libris  usus  est,  adv.  Marcion  Kb.  YiSiin  creato- 
ris  accijpitur,  Eod.  iibro,  Et  a  nostrcB  partis  possit  op^ 
poni,  (vrsBcornm  est  imitatio.  II^  188,  Sicut  ipse  de 
patris,  i.  e.  de  eo  quod  est  patns.  II,  792,  Ui  autem 
clausula  de  prcsfatione  communifadat,  i.  e.  pnestet 
nsum  praefationis  eommnnis,  faciat  quod  prefatio  com- 
mnnis  solet. 

Debellator.  I,  294,  Edite  aliquem  debellatorem 
Christianorum,  i.  e.  non  exstinctorem,  sed  aggressorem, 
persecntorem« 

Debellarb.  II,  909,  Debellatos  alifuandiu  a  matri' 
bus.  I,  442,  CcBlum  denique  debeilet  tmperator. 

Dbbere.  I,  444,  Ego  sum  cui  impetrare  debetur,  i.  e. 
•go  solus  impetrare  debeo. 

Dbbitom.  1, 265,  Si  nuUum  odii  debitum  deprehenda^ 
tur,  i.  e.  cansajnsta,  cnr  rirnm  bonnm  odisse  hanepro- 
fessionem  oporteat.  II,  303,  Debita  enkn  omnia  neee 
suntseveritati,sietttseveriuu  dMtttm  estjustitim.  II,  999, 
QuoM  iiti  debitnm  gratim  referentes  hmina.  U,  6S9, 


«79 


INDBX  LATINITATIS. 


1880 


Solemniora  quaque  et  omnimodo  debita  corpulentice. 
lu  Tocat  habitiim ,  tenDinum  ,  longitndinem ,  latitndi- 
nem,  etc. 

I)EBncci!fARE,  SiouxaXTuCCeiv.  n,  907,  Nihil  debuccine- 
mu$  eorum  quos  apud  illum  mercedem  merebuntur. 

Decedeee,  de  fastigfo  decedere,  sabigi.  II.  1043«  In 
captiva  Sarabara  decessit,  II,  274,  Cogitis  tormentis  de 
confessione  dtcedere, 

Decimare.  I,  704,  Quid  ipsa  Carthaqo  passtira  est, 
decimanda  a  te.  Quid  sit  decimare,  indicat  his  verbis 
Uvius  :  Cietera  muUiludo  forie  decimus  quisque  ad  sup- 
plicium  lecius. 

Decli^iare.  11,  556,  Declinata  investigatione  patris ; 
Jan.  legit  cum  Rhenano  et  aliis,  de  inclinata  invest.,  i. 
e.  cajus  spes  omnis  eripitur,  quasi  inclinantibus  et  de- 
ficientibus  adjumentis  quse  ad  eam  conscquendam  fue- 
runt  necessana;  sic  Gicero  scribit  Lenlulo  :  Res  incli» 
nata  est,  laboratur  vehementer.  II,  462,  Jam  tunc 
Chrislum  in  Juda  declinabat^i.e.  declinaluni  sive  deri- 
vatamiri  yaticinabatur;  nam  declinare  Latinis  derivare 
est,  et  inde  voces  declinatce  primigeniis  apud  Varr. 
lib.  IV.  de  Ling.  laf. 

Decor.  II,  236,  Sicut  facit,  qui  decor  solummodo  ap- 
parens.  Rigalt..  Jun.  et  alii  le^unt  quid  decor.  Decor 
solummodo  apparens  facit  a)iquid,h.e.  vulnerat  animam. 

Decrescere.  1,  1247,  Ad  omnem  occursum  majoris 
cujusque  persona  decrescentes,  i.  e.  dcmittentes  se  ad 
rcTerentiam  illi  exhibendam. 

Decolcare.  I,  511,  Diogenes  superbos  Platonis  toros 
alia  superbia  deculcat,  superbe  calcat,  et  qaasi  ex 
allo. 

DicuiiAmJs.  II,  1033,  Decumani  {fluctus)  i  e.  magni 
etpessimi.  11,  739,  Aullis  guassata  decumanis. 

Decutere.  1,  579,  Quotidie  toto  Jam  corpore  decutit, 
i.  e.  toto  jam  corpore  cutem  amisit. 

Dedamnare.  II,  1009,  Sed  et  sceleris  manifestum  de- 
damnaverit,  i.  e.  sententiam  damnationis  resciderit, 
damnatum  absolverit. 

Dedere.  II,  892,  Dedantur  illis,  i.  e.  jubeantur  tran- 
sire  in  morem  el  consuetudinem  ipsaram.  Metaphora  e 
castris  adTersanlibus.  II,  544,  Simul  dedi  in  sapientice 
ordinem. 

Dedicare,  incipere.  I,  340.  Inpatibulo  primum  corpus 
Deiveslri  dedicatur,  II,  223,  Dehmc  exomatis  velut  dedi- 
canSt  Gail.  Canterus  in  lectionibus  Tariis  Ipgit :  De  hinc 
exornatis  velut  dedicans,  et  exponit  ex  Nonio,  explanans, 
aperiens,  pacefaciens.  Sed  delicare  est  sermone  expla- 
nare  ataue  evolvere  ea  qitae  obscura  sunt,  non  autem 
opere.  U,  367,  Ut  cum  ipsis  ecclesiis  dedicata.  II,  934, 
Ad  ubi  primum  scelus  homicidium  in  fratricidio  dedica- 
tum.  II,  802,  Recogita  totum  illi  Deum  occupatum  ac 
dedicatum.  Fest.  Dedicare  proprie  est,  dicendo  deferre. 
Deus  illi  materiae  hominiqne   formando  operam  suam 

rrias  detulerat,  dicendo  :  Faciamus  hominem,  etc.  1, 
229,  Jam  inde  in  semetipso  pcenitentiam  dedicavit.  II, 
725,  Sic  et  in  primordio  somnus  cum  exstasi  dedicatus. 

Dedicator,  inceptor,  aactor,  prioceps.  1, 293,  Sed  tali 
dedicatore  damnationis  nostr<Betiamgloriamur,U,lSi, 
Novo^  nativitatis  dedicaior. 

Dedcctor,  dicebatur  proprie  in  sacris  Eleasiniis  is  qoi 
facem  mana  tenens,  alios  prsibat,  atque  Tiam  illaminans 
dedacebat,  ot  docet  Eostatb.  ad  Homer.  //.,  a,  Ters. 
279.  1,  395,  Illuminalor  atque  deductor  generis  humani, 
Graec.  ipxiQY^c. 

DsFiECARB.  I,  1246,  Defxcato  senectutem  vini, 

Defjscatio.  II,  693,  Sicut  et  virus  illud  corporale  se- 
men  et  carnis  defcecatione. 

Defariratus.  11,  586,  Ad  molas  delatum  et  defari- 
natum,  i.  e.  molilum  atque  redactum  in  farinam. 

Defectio.  II,  798,  Solius  carnis  et  defectionem  agnos- 
cimus,  i.  e.  mortem.  11,  951,  Et  tamen  nec  cruentam 
defectionem,  inflrmitas  carnis  excusat. 

Defenaere.  I,  289,  In  aliis  de  admisso  non  de  nomine 
probata  defendunl,  i.  e.  juste  censent,  in  accusatione 
eorum  qui  non  sunt  Christiani,  rapi  in  jas  non  esse  sa- 
tis,  sed  Tel  maxime  de  facto  conslare  debere,  cum  Tei 
innocentissimus  crimiois  accasari  possit.  II,  277,  Cur 
enim  prohibet  admitti,  quod  non  defendit  admissum,  i.  e.. 
alciscitur,  punit,  defendens  auctoritatem  interdicti  sui. 
II,  898,  Et  tta  universo  mulierum  generi  defensam^  i.  e. 
vindicatam.  \\,9(y^yDebebunt  etiam  et  ipsialiqua  sibi 
insignia  defendere,  i.  e.  tueri,  asserere  sibi,  et  quasi 
suo  jiire  vindicare.  1, 1280,  Carnis  concupiscentia  cetatis 
offlcia  defendit,  i.  e.  tuetor  aetatem  qoae  adhoe  apta  est 
noptiis,  in  eis  occupandam.  II,  934,  Iniquitates  semel. 
defensaSt  i.  e.  Tindicat»  in  diloTio. 

bEFsnsA,  oltio,  defentio.  U,  305,  Jiihi  defemam  et 
eQ»de^n4am, 


Deperre,  emere,  el  condicto  pretio  seenm  exportare, 
U,  1049. 

Defetiscentia.  II.  722,  Defetiseentiam  esse  somnumy 
contrarium  potius  aefetiscentiee,  quam  scilicet  tolli. 

Deficere.  II,  868.  Regnum  Dei  capere  deflciunt,  toO 
Xa6eTv  &iicoXei7covTai.  Helienism.  U,  84,  Scientia  aulem 
deficiunt  illud  ^uoque  intelligere,  i.  e.  non  intelligont, 
deficiont  scientia  qoa  intelligant. 

Defigere.  II,  368,  Qua  deflgimus,\.  e.  fixom  ponimos, 
statuimus  et  determinamos.  II,  880,  Facilia  crementa, 
nempe  unguium,  deflxit,  i.  e.  crescere  vetoiu 

Definitio.  II,  222,  Est  deflnitionis  caput,  erat  rela- 
tioni  facit.  quasi  dicat :  Est  de  re  in  se  siropliciter  (tici- 
tor ;  erat  de  re  non  simpliciter  atqoe  secondum  se  dici- 
tor,  sed  cum  relatione  et  determinatione  ac  restrictione 
temporis.  II,  294,  Cum  deflnitione  mortis,  i.  e.  com 
senteniia  definitiTa  mortis;  ut  jurecons,  loqaaDtor. 

Defloratio.  U,  562,  Ut  ex  omnium  defloratione  con- 
structum.  Iren.  iidi  t6  inb  TudvTwv  elvai. 

Defluxura.  II,  884.  Cur  non  magis  quam  defluxura 
colorentur.  Defloxoras  potoom  dicit,  quse  de  poto  ex- 
cernunlur. 

Deformare.  II,  444,  Utriusque  exitu  deformans.  I, 
340,  Quod  simulacrum  non  prius  argila  deformat  crud 
et  stipiti  superstructa. 

Defraudatio.  II,  723,  Omnis  enim  natura  aut  defroM- 
datione  aut  enormitate  rescinditur. 

Defrutum.  II,  326,  Aut  defrutum  de  rt^ibus.  «  Delni- 
tom  (inqoit  Varro.,  \ih,  l  de  Vit.pop.  Hom.,  m  citator 
a  Nonio)  appellabant  mustum,  si  ex  doabas  parUbos  ad 
tertiam  reaegerant  fervefaciendo.  > 

Defunctus,  passio,  mors,  II,  580,  Et  defunctui  iu- 
gratis  subjaceret. 

Defundere.  1, 534,  Et  tamen  illis  omnibus  et  statuas 
defunditis.  I,  1259,  Cum  in  idolum  auri  sui  collaliaues 
defundit. 

Defungi.  II,  ^i.Sedut  matura  defungi.  I,  1285,  lei- 
tur  defuncto  per  Dei  voluntatem  etiam  matrimanium  Dei 
voluntate  defungilur,  i.  e.  jam  nollus  matrimonii  osos. 

Degeneratus,  II,  583,  Choicum  saluii  degeneratum. 
Sicut  degenerem  appellamos  eom  qui  ffenerosos  non  est, 
ita  degeneraium  saluii  vocal,  quod  ad  salotem  non  esi 
generatum.  Iren.  t6  (tlv  )qe>ix6v  elc  ^Oo^av  ^(i>peiv. 

Degustare.  II,  818,  Prtor  degustans Judtcium.  11,125, 
Alii  fuslibus  interim  et  ungulis  insuper  degustato  mar- 
tyrio. 

Dehaurire.  II,  809,  Poterit  et  carnem  quocunque  de- 
haustam  evocare  de  alio,  i.  e.  absumptam.  11,  1049, 
Margarita  namque  vel  ipso  nomine  pretiosa  dehausit. 

Dehonoraria,  indecora,  inhonesta,  I,  470.  Vide  Hwo- 
raria. 

Dejerare.  U,  45,  Et  demonstratw  et  dejeratce,  L  e. 
juramento  admodum  confirmats.  Conf.  de  Poenit.^e^p, 4. 

Dejicere,  decidere,  occidere,  de  stellis.  II,  1033,  5i- 
derum  distincta  confusio  interdum  dejicit  quid. 

Delatura.  U,  519,  Ipsum  vocabutum  diaboli  quttro 
ex  qua  delatura  competat  Creatori, 

Delegare,  injon^ere,  committere.  I,  12S1,  Sed  viva 
ac  coslestis  discipltnai  divina  dispositio  delegat.  11, 660, 
Aut  petitiones  delegantur,  II,  290,  Nec  cautionem  ejus 
delegasset  sub  metu  mortis, 

Delibare.  1, 319^  Dum  adhuc  sanguis  in  hominem  de- 
libatur.  Delibari  in  hominem  sangois  dicitor,  dom  ex 
prsestantissimo  bominis  socco  embryo  notritor.  Alii  de- 
liberatur. 

Deubatio.  II,  549,  Non  erit  delibatio  transpunctoria 
expugnatiOt  i.  e.  saggillabimos  qoidem  et  lu)«bimas, 
sed  non  transpungemus.  Sugeillatio  pongit,  expognatio 
transpongit.  11,  804,  Et  ipsa  delibatio  masculi  m  fem- 
nam. 

Deliderare.  i.  q.  liberare.  11,  583,  Animal  mediee  spei 
deliberatum,  h.  e.  libertati  arbitrioqoe  aoo  traditani. 
Mediam  spem  dicit,  qood  sopra  dubitatum  evenUm, 
Atlodere  videtar  ad  regionem  medietatis,  obi  VateaU- 
niani  jostorom  animas  refirigerari  dicebant.  Jan.  mavoit 
delibratum,  i.  e.  mediae,  qood  aiont,  agin»  aeqoilibrio 
et  soi  ipsius  impetoi  permissom.  Vtiif^  OEUiaARB. 

Deliberatio.  1, 1262,  Minorum  deliberatione  Uedemur. 
Minoram,  h.  e.  pecunisB.  DeHberatione  positom  esse  vi- 
detur  pro  liberatione.  Chrislianae  philosophiffi  seilom 
est,  divitias  inter  impedimenta  censerii. 

Delibrare.  U,  412,  Non  decem  mensium  eruciatu 
delibratus,  i.  e.  qoasi  in  oteri  trotina  sospeosofl :  aiii 
legont  deltberatus.  Partom  delibrari  dixit  qpiamdia  f<Btas 
in  otero  perficilor  ordine  nativitatia  homaDS,  decem 
mensiom  spatio  correote^  HaTerc  ad  Apoloq,,  c.  9,  iia 
explicat :  Dom  deliberat  Datara  io  oten),  ▼elitiia  oon- 
cepmm  semen  comDUstm^  in  hoiBiiMB  fcifiis,  «b 


1381 


INDfiX  LWiNITATlS. 


1382 


sinere  at  efflaat,  natoralemqae  patiatar  abortam.  Non 
placet. 

Deli!<eatio,  typus.  II,  5S2,  /n  delineationcm  supe* 
rioris  Christi. 

Demaiidare,  proponere,  asserere,  pnBmittere.  II,  326, 
Et  ut  ita  dixerim,  naturam  demandare.  II,  332,  Mor$ 
Chrinti  negatur,  cum  tam  impresse  Apostolus  demandat. 

Dementire.  insanire,  quasi  de  menle  exire.  I,  412,  Ut 
aliter  dementire  videatur,  Lucret.  III,  464,  Dementit 
enim  deliraque  fatur,  II,  679,  i>'a/A  et  cum  dementit 
homo  dementit  anima. 

Demerere.  I,  378,  Qui  demerendo  sibi  disciplinas  de' 
terminaveril,  qui  scilicet  certas  praescribit  ieges  et  regu- 
las  demerendo  sibi,  i.  e.  quibus  observatis  favor  ejus 
exprimi  potest.  1, 404,  Multitudine  tot  numinum  deme» 
rendorum.  II,  963.  Scietis  quid  ad  demerendam  Dei  gra- 
tiam  faceret.  II,  252,  Possem  in  uno  demereri.  I,  1269, 
QucB  demerendo  domino  multipliciter  allaboret. 

Demorari.  II,  957,  Demoraii  cibi,  h.  e.  dilati  propter 
statioues,  quae  quoniam  protendebantur,  cibos  morari 
consueverant.  11, 977,  Et  stellce  auctoritatem  demoran- 
tis  suspirantj  i.  e.  morantis,  tardaniis. 

Demutatio.  II,  876,  Discernenda  est  autem  demutatio, 
ab  omni  arpumento  perditionis ;  aliud  enim  demutatio, 
aliud  perdttio. 

Denotare,  reprchendere.  II,  1030,  Habitus  denotare. 
AJii  legunt :  Ilabitu^  denotare  pacis.  htzc  et  annona  et 
otia;  ab  imperio  et  a  cwlo  bene  est.  Junio  denotare  est, 
nota  publica  indicare,  et  auctoritate  indicere  :  male.  II, 
1036,  Quid  denotas  hominem.  II,  551,  Nec  aliud  magis 
in  hujusmodi  (nempe  sonum  fabula)  denoto.  II,  177, 
Nonne  denotasset  vanitatem.  II,  560,  Doctrince  denotabo 
perversitatem. 

Dexotatio,  reprehensio.  I,  1332,  Et  ipsa  denotatione 
sui  exsultat. 

Denotatos,  id.  II,  1044,  Quantum  denotatui  passivitas 
offert  libertinos. 

Depalare,  palis  impactis  statuere  et  cireumcludere. 
1,330,  Civitas  quam  depalaverat  Saturnia  usque  nunc  est. 
II,  222,  IncuUis  primo  elementis  depalans  quodammodo 
mundum,  Depalare  Terlulliano  interdum  esse  videtur 
id,  quod  propalare,  manifestare,  palam  ostendere.  II, 
484,  Apostolus  Tocatnr  depalator  disciplino!  divin^By  i.  e. 
enarrator,  promnlgator.  Junius  lamen  ingeniosius,  at 
solet,  hunc  locum  interpretatur.  t  £st,  inquit,  totus  hic 
sermo  figuratas,  sumpta  allegoria  a  statuariis,  qui  pri- 
mum  depaiant  incultum  et  rude  lignum,  deinde  vero 
affabre  factnm  et  exornatum  dedicant.  »  Depalo  verbum 
non  a  palam  dactum  est,  sed  a  nomine,  patus,  pali.  De- 
palare  mundum,  rudem  tanquam  in  paJo  formandum  fa- 
ciendumque  statuere,  ut  sensus  sit  :  crassum  et  rade 
opus.  quasi  palum  exliibens  dolandum  ad  stipitem,  ut  I. 
366,  Quanto  distinguitur  a  crucis  stipite  Pallas  Atticat 
et  Ceres  farrea,  quee  sine  ef/igie  rudi  palo  et  informi 
ligno  prostant? 

Deperire.  I,  260,  Quid  hic  deperit  legibus  in  suo  re- 
gno  dominantibus,  i.  e.  quid  decedit,  etc. 

Depluere.  II,  584,  In  animas  bonas  depluat,  i.  e.  in- 
fundai  et  iostillel.  Iren.,  Spiritalia  vero  insemiuBt 
Achamoth. 

Depostulator.  1,  456,  Nec  ulli  magis  depostulatores 
christianorum,  qai  Chrisiianos  depostalabant  ad  suppU- 
cium,  et  acclamabant  :  Ghristianos  ad  leones. 

Depregari.  1, 259,  Nihil  illa  secta  vel  veritas  de  causa 
sua  deprecaturt  i.  e.  secla  Ghristianorum  non  est  sibi 
cooscia  causa;  non  salis  bonae,  ut  cogatur  misericordiam 
judicum  implorare. 

Deprehendere.  1,  1292,  Qui  in  matrimonio  genlilis  a 
fide  deprehendantur,  i.  e.  ad  Ghristianam  fidem  vocan- 
tur;  postquam  matrimonio  cum  infideii  conjuncti  sunt, 
et  invenianlur  in  conjugio,  quo  tempore  in  malrimonio 
sunt.  II,  944,  Oui  in  matrimonio  a  fide  deprehensi. 

Depretiari,  eXaTTouoOflct,  pretiam  minuere,  contem- 
nere,  transtatum  a  mercimoniorum  lieitalione.  I,  500, 
Epicurus  omnem  cruciatum  doloremque  depretiat.  II, 
253,  Si  depretiari  capit  in  Creatore,  i.  e.  si  datur  ul 
Grealor  depretietur.  11,  262,  Depretias  in  quibus  et  vivis 
et  moreris.  II,  112.  Qui  fugis  diabolum  depretiasti  Chrir 
stum,  qui  in  te  est. 

Depugnatio.  I,  650,  Et  quamcunque  humani  oris,  id 
ett  divinm  imaginis  depugnationem,  i.  e.  deformationem 
pugnando  factam. 

Depu!vgere,  praestare  et  oceapare  bonum  aeceptam, 
flive  in  usum  vertere.  II,  293,  Si  non  bene  depunxisset^ 
quod  bene  acceperat. 

Dkpotari.  1, 284,  In  quibus  irridendi  deputamur.  II, 
588,  Deputor  angelii,  non  augelut,  nan  amgeU,  L  e.  aimi- 
iis  fio  aageli^iid^  iam  coBMor  laaaetlaf  aec  funiAa. 


Resargent  mortui  cum  sexu  qaieque  sao ;  sed  eniat 
officia  sexuum  nulla,  quia  nec  amplius  erit  nasci  nec 
mori.  1,  370,  ilrf  Persassi  forle  deputabitury  i.  e.  Per- 
sarum  religione  utidicemur.  1,  1305,  Damnati  inpoenam 
mortis  deputantur. 

Deridere,  II,  758,  759,  Quod  blanditiis  deridetur, 
de  infante. 

Derivatio.  II,  164,  Filius  vero  derivatio  ipsius  et  porr 
tiOy  i.  e.  iiico^poia,  qui  e  patre  emanavit.  II,  171,  Pro 
modulo  derivationis. 

Dbscrobare,  profundius  qaasi  in  scrobem  iaserere, 
a  scrobe,  i.  e.  fovea.  II,  805,  Et  insuper  operosissimo 
descrobes  auro. 

DssiEviRK,  saeve  et  crudeliter  tractare.  II,  348,  Ner- 
vos  ejus  clavis  desccvierunt. 

Designari,  ostendi,  omnium  eonspectui  expositum 
esse.  II,  1042,  Jam  Omphale  in  Herculis  scorio  desi- 
gnatadescripsit, 

Desinere.  11,  21,  Cum  etiam  Johannes  de  illo  certus 
esse  desiisset,  h.  e.  etiam  post  excessum  Joannis.  Hune 
locum  exponit  Teriullian.  lib.  de  Baptismo,  cap.  10, 
adv.  Marcion.  lib.  IV,  cap.  18.  11,904,  Desiit  virginem. 
Hellenism.  TcapOEvov  Trauexai,  non  amplius  virgo  est. 

Despoliare.  II,  587,  Despoliari  autem  est  deponere 
animas  quibus  induti  videbantur. 

Desti?(ari,  dpiCeffOai,  delioiri,  statni.  II,  248,  Destinare 
digitOt  i.  e.  directo  digito  aliquem  monstrare  ac  denotare. 
II,  543,  1043,  Proinde  qnos  nunc  destinamus  hcere- 
ticos,  i,  e.  velut  ad  ictnm  propositos  petimas. 

Destinatio.  I,  523.  Quia  ratio  restitutionis  destinatio 
judicii  esty  i.  e.  id  ad  qnod  destinatum  judicium  est  : 
seos.,  quia  illnd  agit  judiciam,  at  cuiqae  pro  meritis 
tribuatur. 

Destructio.  II,  211,  P/uri^  et  indignioribus  destru- 
ctionibus  Deo  objiciunt.  Destructiones  hie  pr»struetio- 
nibus  oppositae  (^uae  non  nominantur)  pro  conseetariia, 
qass  ex  praemissis  astruuntur,  Ta  irapcic6|ieva 

Desultrix.  U,  592,  Tantum  quod  desultricem.  Iran. 
&iio<rrdaav,  i.  e.  quae  desiliverit  de  ratione  commimi 
aeonum,  atque  ab  ea  defecerit. 

Detentus.  II,  587,  Neque  detentui  neque  conspectut 
obnoxii. 

Detergere,  de  bestiis,  comminuere  dentibas  et  di»- 
rampere  occursu  suo.  I,  322,  Aperille  quem  cruentavit, 
colluctando  detersit.  II,  819,  Duo  verba  expedila,  deei- 
sa,  detersa. 

Detinere.  accusare.  I,  1301,  Quam  hujus  amenice  cath 
sam  detineam.  1, 283,  At  nunc  utriusque  inquisitione  et 
agnitione  neglecta  nomen  detinetur. 

Detractare,  $iaT\;Tcovv.  1,1292,  Detractata  etexserta 
sententia  est.  De  compositum  intendit  signifioationem 
verbi. 

Detrectatds.  I,  633,  Convertamur  magis  ad  nostrO' 
rum  detractatus,  i.  e.  tractaius  de  hae  re. 

DETRiMEin-uif.  1, 1260,  Ita  detrimentum  patientias  fa§- 
tidium  opulentUB  prteministravit.  Obscura  sententia. 
Videtur  sic  inlelligenda  et  distinguenda  :  Ita  Dominaa 
pra^sministravit  patienliae  detrimentum,  subandi  rei  fa^ 
miliaris,  faslidium  opalentise,  contemptnm  divitiarum, 
appositive,  nt  sit  sensas  :  Dominus  pnrous  ostcndit  pa- 
tienlia  tolerandnm  esse  rei  familiaris  deirimentum,  dam 
docet  divitias  esse  contemnendas. 

Devkhere.  1,  1164,  Sed  devehe  nos  a  malis.  I,  1303, 
Sed  ut  devectum  de  simplicitate  et  sinceritate. 

Devergere.  II,  30,  iltf  veritatem  an  magis  ad  hasre- 
sin  deverget.  II,  235,  Ad  bonum  autem  et  malum  tum 
devergente  materia. 

Devestivus,  qui  nalla  se  veste,  i.  c.  faeie  et  forma 
polest  ipse  legere.  II,  363,  Sic  devestiendi  verbum 
Apoleius  usorpavit,  lib.  III  Metamorph. 

Devinctio.  I,  632,  Vis  homiddium  ferro  veneno^ 
magicis  devinctionibus  perftci.  Magic»  devinctiones  di- 
cuotur  artes  superslitiosse,  ac  nefariae,  qus  si^a  vin- 
cire  aut  nectore  solent  ad  neccm  aut  damnum  incanta- 
tione,  ut  eontra  solvere  dicuntur  enm  resecraot  et  liberant 
a  malo. 

Devorare.  II,  847,  Et  devorandus  auditu.  Metapbora 
haec  insolens  ex  eo  ducitur,  quod  eum  Ghristus  sit  Dei 
Verbum,  et  caro  ejus  panis,  auditu  devorari  dicatar,  ut 
pauis  ore  devoralur.  11,  875,  Quasi  non  bilem  et  dolo- 
rem  dicamur  devorare,  id  est  abscondere  et  tegere  et 
intra  nosmetipsos  continere.  II,  875^  Quomodo  mortfUe 
devoretur  a  vita.  U,  1008.  Devoran  adhuc  increpitno 
perictitabatur.  II,  854,  Vtique  enim  devoratum  non 
aliud  putas  quam  UUerceptum^  JP^^  dboliium,  qnsm 
omni  sensu  ereptum,  II,  809,  Qui  valeat  delaptum  ei 
devoratumfetquibuscunquemadiiere^^ium'  ' 


1383 


INDBX  L&TINITATIS. 


1381 


eamis  retgdifteare,  U,  804,  Oblitteraius  igitur  $t  devih 
ratus  est  Htnus  in  earnem, 

DivoRATomus.  I,  663,  Post  talia  crimina,  tam  devo^ 
ratoria  salutis. 

Devotamentum.  n,  127,  Et  devotamenta  fierent  uni" 
versa  ejus. 

Devovere  II,  1046,  /n  terga  devolo,  i,  e.  dedieato  ac  re- 
servato  Id  eam  osum,utetiam  terga  omeDtur.Alii  detorto, 

Aia|iacT(Y(i>9ic,  flagellatio,  I,  626. 

Dici.  I,  270,  Qiwdcunque  dicimur  cum  alii  dicuntur, 
i.  e.  cam  aiii  rei  accusanlur  ejos  crimims,  qood  noa 
Dobis  imponitor. 

DiciBULUM.  II,  575,  Satis  meminerat  Ptolemceus  pue- 
rilium  dicibulorum,  i.  e.  nogarom  familiarium,  sicat 
et  dicibile  in  glossario  Xoyo;. 

DiCTATA,  (la^iQTa  quaevis,  ul  est  in  glossario  vetere  ; 
magistrorum  omnium,  non  iitteras  docentiam  solom.  II, 
620,  Sic  Sueton.  in  Vita  Jul.  Cses.  de  gladiaturibus, 
cap.  XXVI.  Ut  disciplinam  singulorum  susciperent  ipsi- 
que  dictata  exercenlibus  darent. 

DiFFERRE,  dissipare,  spargere  :  I,  311,  Etiam  quod 
famanon dislulit.  Abstinere :  I,  487,  Ab  omni  vitoefruge 
dilalif  i.  e.  nollum  vitae  fructum  capientes,  abstinentes 
ab  omni  re  laeta,  II.  81,  Apostolum  non  differo,  i.  e. 
hic  non  babeo  rationem  mandati  apostolici,  quia  longo 
post  tempore  secutum  est. 

DiGERERE.  II,  660,  Nam  et  diligentissime  digeruntur, 
i.  e.  referontnr  in  digestum.  II,  1038,  Et  Alexander 
diperit^  i.  e.  tradit.  1, 1256,  Si  quod  vitandum sit  proinde 
digesseris. 

DiGESTUM.  I,  .■S16,  Si  quid  in  sanctis  offenderunt  di- 
gestis,  II,  365,  Et  inde  sunt  nostra  digesta,  i.  e.  fiiaorp^ 
uLQtra.  Seasus  est  :  Atque  ab  ea  occasione  pseodaposto- 
lorum  Spiritus  saoctus  aoctor  foit,  ut  apostoli  et  viri 
apostolici  doctrioam  sacram  monumentis  lilterarum  consi- 
gnarent,  qo»  nostra  disesta  sont.  11,  366,  Aam  et  Lucw 
aigestum  Paulo  adscrioere  solent. 

DiGESTus,  digestio,  II,  663,  Et  digestu  sine  alveis. 

DiGiTUS.  II,  221,  Et  nutu  digiti  accommodato,  etc. 
Usorpator  in  hominem  pios  nimio  sibi  somentem,  et 
pro  arbitratu  sao,  qood  iubet,  stataentem.  Alii  putant 
digitos  pictoris  nolari,  varios  colores.  et  qoidvis  varie 
efun\;entes.  qoae  omnia  altero  versn  nominat  lenodnium 
pronuntiationis. 

DiGLUBARE.  II,  1038,  Di  glubasse  oviculam,  pro  deglnr 
bisse.  Antiqois  mos  erat  non  tondere,  sed  degiobere  et 
rellere  oves,  teste  Plin.,  H.  N.,  lib.  VIII,  cap.  48.  Tur- 
Deb.  vnlt  delibasse;  Latin.  delibrasse. 

DiGNARi,  ot  apud  Gr»c.  &^ioOv.  II,  267,  Anno  XV 
Tiberii,  Christus  Jesus  de  coelo  manare  dignatus  est, 

DiGifE.  I,  1260,  Quando  ne  digne  quidem  malefacere 
concessum  est,  i.  e.  jore  et  merito. 

DiG?fiTAS.  I,  1319,  Nunc  non  sit  timenda  dignitas  for^ 
mas.  II,  880,  Habilitatis  et  dignitatis  justilta.  II,  988, 
Est  et  mali  dignitas,  quod  in  summo  aut  in  medio  pessi- 
morum  eollocatur. 

DiLiGEiiTiA.  II,  58,  Diligentia  attonita,  qoiD  semper, 
est  in  meto,  oe  qoid  peccet.  II,  585,  Dilijfentia  delicto- 
rum,  prooa  ad  delioqoendam  libido,  stodiom  ad  peccan- 
dam.  I,  1303,  Quotidiana  diligentia  sine  impedtmento, 
Diligeotiam  dicit,  qoam  io  Apolog.  diligentissimam  re- 
Ugionem,  h.  e.  sedalam  et  sollicitam  disciplioffi  seu  reli- 

Sioois  observaotiam.  II.  104,  In  alterutra  diligentia  ei 
ilectione.  His  verbis  siguifieat,  qoaeconque  sont  cbris- 
tianaB  pietatis  erga  Deum  et  alios  officia,  qaales  fideliom 
inter  sese  diligeDtium  et  dilectorum  affectus,  etiam 
ethoici  laudabaDt  et  mirabantor. 

DiLCERE,  de^lotire,  inondare.  II,  1035,  Denique  si 
gtiid  mare  dilutt.  I,  1201,  Nonne  mirandum  et  lavacro 
dilui  mortem  I;  1203,  Lacu  an  alveo  diluatur^  de  baptis- 
mo.  I,  615,  £(  lucratione  gravioris  partis  metumduuis, 
i.  e.  solvis.  1, 1204,  Et  sptritus  in  aquis  corporaliter  di- 
luitur.  II,  803,  Sed  dilutior  videatur  auetoritas  camis, 
i.  e.  minor.  II,  687,  Ac  per  hoc  diltUioris  divinitatis. 
I,  614,  Aut  a  bttstis  dilutior  redis. 

DiLuvio.  II,  727,  Virginis  vesicam  iu  dilttvionem  Asias 
fltixisse. 

DiMiROifARE.  II,  707,  Diminoratur  ille  cui^  etc. 

DiiiuMERARE.  I,  268,  Dinumerant  in  semetipsos,  i.  e. 
recolant  et  receDseot  iotus  semetipsos,  h.  e.  acta  sua, 
vere  semetipsos  scrutantur.  Numerare  enim  est  recen- 
lere.  Latin.  yult  deonerant  semeiipsos;deonegSLre,oans 
eriminis  allevare.  Heuman.  coojicit  et  murmttrant  in 
semetipsos, 

DiPLOMA.  I,  426,  Per  somniculosa  diplomata  iotelli- 
gUDtur  imDtii  publici  et  dipiomata  pubhca,  quibns  iras- 
citur  quaai  TertuliiaDus,  quod  noD  citius  ad  Cybelen 
•i  arebigaUiini  cjiis  perrexeriiiU 


DiREGTO,  aperte,  clare.  1, 414.  Quos  direeto  danmma» 
nostis,  I,  652,  Qua:  directo  prohweat. 
DiRiGERE,  lege  agere  sive  couveoire  et  actionem  in- 

tendere.  II,  257,  Hinc  itaque  constanlissime  diripam,  L 
e.  quas  in  nos  rationes  conlorserunt,  retorquebo.  1, 1267, 
Quts  judicium  cum  adversario  stto  dirigens,  i.  e.  con- 
tendeus.  II,  968,  Propterea  per  singtUas  direximus  spe- 
cies  jejunationumy  i.  e.  disputavimas,  II,  796,  Dubitata 
dirigere,  est  clariora  reddere.  II,  798,  Plures  quos  t»- 
strui,  dirigi,  muniri,  oportebit. 

DiRiGERE,  secunda)  conjug.,  est  solvi  ac  snbsidere. 
Glossae  veteres,  &7coir^990(iai,  derigeor,  i.noicriyvxfta,  diri- 
ffiio.  Liegendum  derigeo,  vel  dirigeo.  Riget  statua,  rigeC 
fasliginm,  ri^et  quivis  suggesius,  et  habent  in  rigore 
velut  superbiam,  nec  facile  cedunt,  imo  resistunt,  nam 
sont  in  (Joritiem  stipata.  Ea  vero  cum  solvuntar,  ut  igoe 
metalla,  ot  sole  glacies,  derigere  dicanlor,  quia  jam  doo 
rigeni.  I,  689,  Plenissime  dedit  formam  suis  dirigendo 
omni  fastigio  et  suggestu  tam  dignitatis  quam  potestatis, 
DiscENTES,  i.  n.  discipoli.  I,  1212,  1254;  II,  15,  43. 
DiscENTiA,(idOT]atc.  II,  687,  690,  Quorum  discentuje  re^ 
miniscentias  fiunt, 

DiscERNERE.  II.  570,  /n  exterminium  discretis.  Quod 
TertulIiHnos  dicit  in  exterminiom  discernere,  LatiDOi 
Irenaeos  dixerat  exterminare,  graecas  &f  avt<rOf)vai. 

DisGiPLiNA,  severa  ordinis  custodia,  severitas  castigar 
trix.  II,  538,  Disciplina  non  terretur.  Sie  Cyprian.  de 
Hab.  Virg. :  Disciplina  custosspei,retinaculum  fidei.l, 
307,  Censusistius  disciplino!,  i.  e.  sectae  Ghristianomm, 
1. 444,  Qui  propter  disciplinam  ejus  occidor,  1, 453,  Qid 
observant  disciplinam  de  Cassarts  respectu.  II,  980,  Ss 
disciplina  persuaserit.  I,  499,  Non  adeo  timenda:  estis 
disciplince  ad  innocentuB  veritatem.  1, 700,  Et  utique  ex 
disciplina  patientice  divince  agere  nos.  II,  679,  Adversus 
fidei  disciplinam.  1, 681 ,  Dum  sumus  in  observatione  non 
in  exorbitatione  disciplinas.  II,  23,  Sine  disciplina  ratuh 
nis  interpretentur.  i,  1152,  Ut  fuec  quoqtie  orandi  di- 
sciplina.  11, 18,  Et  acceptam  a  Christo  disciplinam  fide- 
liter  nationibus  assignaverunt.  II,  58,  Doctrina  index  di- 
sciplina  est.  II,  810,  Quippeetiam  terrm  de  eoelo  discipli- 
na  est.  II,  857,  Per  dtsciplinam  sanctitatis  et  patientuE^ 
etjustitim  et  sapientia.  II,  931,  Itaque  monogamias  disci- 
plinam  in  ha^resin  exprobrant.  II ,  989,  Quid  agis^  molliS' 
simaet  humanissimadisciplina.  II,  1001,  Christiana  enim 
disciplina  a  novalione  Testamenti  censetur.  II,  iOiS^  Di- 
scipltna  hominem  gubemat.  1, 378,  Qui  demerendo  siki 
disciplinas  determinaverit,  II,  1024,  Apostolos  non  ex 
discipHna^  sed  ex  potestate  fecisse.  1, 468,  Corpus  sumus 
de  conscientia  religionis  et  disciplinas  divinitate,  alii 
unitate.  1, 477,  Reltauum  ordinem  discipHnas  cestimate. 
II,  684,  Adeo  apud  Dominum  in  hujusmodi  etiam  disei- 
plina  familuB  nostrce  cestimatur.  ibid.,5etf  intra  limites 
disciplince.  II,  56,  Prostralionem  discipiinm.  U,  58S, 
Nec  ulla  disciplina!  munia  observant.  II,  977,  ita  de 
campo  laxissinuedisciplina!  ttuB  venis.  11,983,  Disciplins 
enormitate.  II,  997,  Totum  autem  sutlum  salutis  in  te- 
nore  disciplinte  constitutum.  II,  1002,  Nisi  tU  illis  com- 
pendia  ista  disciplina  semper  imponant.  I,  273,  Et  ai 
confcederandum  disciplinam.  II,  998,  Et  tuteke  discipU- 
narum  accommodatiores  interpretationes  reddiditse. 

DisciPLiNATus.  II,  104,  Tunc  et  fides  in  expeditione 
sollicitior  et  disciplinatior  in  jejuniis. 

DiscoNVEifiENTiA.  I,  618,  lu  tantu  disconvenientia  00%^ 
versationis. 

DiscDLMiiiARE.  II,  985,  Sccundum  hanc  differentiam 
delictomm,  pcenitentia  ^uoque  conditio  discriminatur. 

DiscuLPERE.  II,  1043,  Dtscmptam,  Lipsius  vuit  dUcalp' 
tum, 

DisPARTiBiLis,  divisibilis.  II,  233,  Demutationes  enim 
ejus  dispartibilem  eam  ostendunt, 

DispECTOR,  qoi  circumspecte  ad  siognlos  attendit.  I, 
499,  Ut  ab  incontemptibili  dispectore  maruiatam,  1,  1399, 
Non  etiam  dispectorem  institutorum  suorum,  I.  611. 
Deum  :  dispectorem  plane  et  arbitrum.  1, 1300,  Quass 
revera  dispectores  divinamm  sententianm. 

DisPEifSATio.  II,  583,  Dispensationem  mundi  h^pa, 
Sopra  dixit  dispensationem.  Iren.  t^v  x^d  t6v  x6o|kov 
olxovo(i.iav.  II,  156,  Sub  ea  tamen  dispensatione^  qtuua 
olxovofiiav  dicimtis.  II,  722,  Ut  dispensatio  ciborum,  non 
facile  procederet,  i.  e.  digestio. 

DisPERGERE,  frostrari,  annihilare.  U,  296,  lia  alio 
modo  palam  dispersit. 

DisPERsuM,  II,  246,  /n  disperso,  sparsim,  oicoo^t)v.  II, 
583,  Colligam  nunc  ex  disperso,  ix  ta>v  (ntopdSvw. 

DispiCERE,  coDsiderare,  examinare,  perpeDdere.  I.  25d, 
Palam  dispieere.  II,  141 ,  Et  per  singula  tabtdaia  oaeionm 
de  prascepto  dispici  coeperint,  i.  e.  ioquiri  et  examinari 
•n  pracepto  Chnsti  paraerimiis,  aa  liierinuM  constaatM 


1385 


im)BX  LATINITAm 


1386 


in  confMsione  nominis  Christl  coram  potestatibns.  11, 
302,  Justiliam  ergo  primo  judicis  dispiee, 

DispoNERE.  II,  i54,  Quiaprohibeidispositajamregula 
summimagni,  i.  e.  posilailla  re^la  sea  jacto  funda- 
menlo,  duo  dii  esse  non  poterant. 

DisPOSiTio.  II,  19,  Temeraria  interpres  divinoB  na- 
turcB  et  dispositionis,  Lui^us  per  dispositionem  intelli- 
gere  vult  creationem  mondi.  Rigalt.  melins,  ordinem 
qno  Deos  omnia  regit. 

DisPOKrcTio.  1, 378,  i4d  utriusque  meritidispunctionem^ 
a  re  nummaria  snmptum,  tabulisque  accepti  et  expen- 
si.  II,  502,  £t  dispunctionem  boni  ac  mali  operis, 

DispUNCTOR,  qni  rationes  excutit,  et  reddit  cnique  so- 
enndum  opera  ipsius  laoce  jastitise  et  roisericordiaB  ip- 
dus.  II,  400,  Ut  ajudice  et  punctore  meritorum, 

DiSPUNGERE.  1,  462,  Simalummalo  dispungi penes nos 
liceretf  i.  e.  rependi.  1,  500,  Qui  sub  Deo  Smnium  spe- 
eulatore  dispungimurti.  e. qui  jndicem habemus  Doum, 
et  leges  iiiius,  cujus  oculis  nibil  occnltari  potest.  II, 
705,  Non  ipscB  dispungenturj  i.  e.  in  rationem  venient. 
11,624,  /taque  specialiter  dispungamus  ordinem  ecBptum, 
i.  6.  velat  accepti  el  dati  rationibus  ex  omni  parte  sub- 
ductis  compensemus.  Nam  qua}  in  ratioriibus  probantur 
in  ultro  citroque,  quaj  in  suffragiis,  qns  in  recensioni- 
bus  militum  officiorum?e,  ea  solebant  notari  punctis, 
ut  ad  disculienda  csetera  veniretur,  ct  dispuncta  yoca- 
bantur  :  ut  contra  expuncta,  quas  ex  rationibus  velnt 
improba  vel  praeteritaeximebantur.  11,311,  /n  utroque 
dispungetur  a  Deo,  i.  e.  in  utroque  ei  satisfiet,  in  utro- 
gne  mercedem  accipiet.  II,  415,  Quasi  jam  et  ofRcio  et 
nonore  dispunctis^u  e.  perfunctisabsolutisque.  11,916, 
£t  (Pternitatis  mercede  aispungit,  II,  881,  Quod  hodie 
Enoch  et  Helias  nondum  resurrectione  dispuncti,  i.  e. 
perfuocti  et  consummationem  assecuti. 

DissiPARE.  11,  108,  Tormento  dissipatus,  eredo  pro 
fuQce  castigatione.- 

DissoLUTRix.  II,  721,  Mortem  dissolutrieem  cor- 
poris. 

DiSTANTiYUM.  II,  659,  Ut  illud  trifariam  distan^ 
tivum^  longitudinem  dieo  et  latitudinem  et  sublimita- 
tem. 

DiSTRAHERE.  II,  151,  Paulus  distrahitw  capite  separa- 
to,  et  acervice  rociso.  Separationem  opas  esse  machae- 
rse,  ait  Septimius  adv.  marc.j  hb.  IV. 

DivioERE.  I,  459,  Forum  sibi  dividebanty  captantes 
scil.  cummodissimum  optimumque  locnm. 

Divi?fATio.  I,  391,  Veritas  divinationis,  i.  e.  inde 
concludi  potest  difinitasScripturae,  qnod  divinatio,  i.  e. 
prophetia,  quotidie  iinpleatur. 

DivoRTiUM.  II,  223,  Quoderat  futura  ex  divortio  Au- 
moris.  II,  14iyS(Bpe  animaminipso  divortio  potentius 
e^gitari.  11,  90.  Longum  enim  divortium  mandat  ab 
idololatria.  1, 463,  Sed  tantummodo  discordes  solius  di- 
vortii  invidia  adversus  vos  dimicasse. 

DocTRiNA.  Ily  37,  Tam  idoneum,ut  alterius  doctrincB 
deputetur,  i.  e.  usque  adeo  dignnm  nt  ad  remotiorem 
doctrinam  (qoemadmodum  post  dicitor^  et  minime  in 
Tulgo  notam  censeatur  pertinere.  Doctnna  remotiory  i. 
e.  arcaua.  11,  45,  Non  minus  apostolicce  deputantur 
pro  consanguinitate  doctrince, 

DocuMENTOM.  II,  315,  Neque  enim  ulli  hominum  diver- 
sitas  spiritalium  documentorum  competebat^nisi  in  Chri- 
gtum.  II,  142,  PufcAra  videlieeidoeumentaprcemittam, 
quasi  causae  nostra)  instrumenta.  II,  967,  Et  efficacia 
virtutum,  atque  documentorum  linguam.  Rigalt.,  docM- 
mentisquelinguarum;  bene.  II.  963,  Jtfnooa  enimnune 
documenta  properamus,  i.  e.  ad  novum  Testamentam. 
DoMESTicus.  1,  380,  Scilicet  ad  domestieam  Dei  gen- 
tem  ex  patrum  gratia.  I,  470,  Jamque  domesticis  seni- 
bus.  II.  52,  Neque  domestiea  unquam  est  ejus,  quod 
cemulatur. 

DoMiNA.  I.  619.  Domina  mater  Ecelesia  deuberibus 
suis. 

DoxATivuM.  11,862,  Donativum  autemDei  vita  cetema, 
II,  489,  Donativa  qua  eharismata  dicuntur. 

Dos.  I,  1229,  Post  eondemnatum  hominem  eum  scB" 
culi  dote,  Dotem  saeculi  dicit  delicta,  per  qaas  homo  ex 
divioa  gratia  excidit.  Albaspinaeus  intelligit  miseWas 
hnmanas,  qaae  post  peccatum  mortalibus  in  dotem 
assignat^  sunt.  11,  885,  Dotis  nomir^  sequebatur  ant- 
mam  caro. 

Draco.  1,1284,  iluipteta  pcence  suob  cum  ipso  draeone 
curantes.  Draco  fuit  iEsculapius,  angnis  tamfecundnSyUt 
nisi  incendiis  feminina  exurerentur  ejus,  non  esset  fe- 
cunditati  eius  resistere,  aitPlin.,H.  N.,  iib.  XXIX, cap. 4. 
Propterea  Rom.  olim  placuit  ut  exstincto  igne  procura- 
tiones  cum  dracone  lierent.  i.  e.  ifisculapio,  ne  igni  Ve- 
8ta3  adversus  esset,  ac  potias  reip.  saiatem  procararet, 

Pateol.  li. 


probaretqne  virginis  Vestalis.  enjas  existimatio  et  viu 
periclitabatur,  innocentiam.  Etsi  non  dubiamest,  quin 
Auctor  eadem  opera  Satanam,  oui  draco  in  Scripturis 
dicitur,  et  opus  illius,  ut  libro  de  Idololatria  probat, 
destrinxerit. 

Dracontaricm,  exponunt  alii  coronam  ex  herba  dia- 
contia  adversus  venena  utili,  alii  ex  gemmis  draconiti- 
bns,  alii  insigne  draconarii,  i.  e.  signiferi,   dracooem 

Jestantis.  Jun.  ct  Heraldus  et  Glem,  Alexandr.,  lib.  u 
^cedagogi,  cap.  ultim.,  monile  cx  auro  flexuosom  et  in 
Tormam  draconum,  quo  collum  aut  manum  ornabant. 
Dracontas  Graeci  appellant.  Vide  Lucian.  in  ilmort&uf, 
et  Hieronym.  ad  Marcellam.  II.  101,  Quid  eaput  stro- 
phiolo  aut  dracontario  damnas? 

DuBiTARE.  I,  389,  Si  dubitatur  antiguas,  pro  an  sint 
antiquse.  II,  579,  Dubitatum  eventum,  i.  e.  incertum,  du* 
bium. 

DuCERE.  I,  1261,  Ipse  ferrum  in  corpore  suo  dueit, 

DucATOR,  dux,  11,  634,  Citm  ducator  ejus  in  ea  pati 
haberet, 

DucATUS.  II,  329,  Rationem  auoque  errorum  ejus  a  quo 
dueatum  mutuatus.  II,  988,  Hinc  ducatum  idololatriae 
antecedentis. 

DuPLicrrAS.  11,499,  Scimus  quosdam  sensus  ambiguitc^- 
tem  pati  posse,  de  sono  pronuntiatonis  aut  de  modo 
distinctionis,  cum  duplicttas  earum  intercedit. 

DuRE.  1, 1205,  Ne  quis  durius  credat,  i.  c-  difiicilius. 
n,  797,  Quia  durius  creditur  resurrectio  carnis. 

DuRicoRDiA.  II,  479,  Circumcidetis  duricordiam  ve^ 
stram . 

DURITIA.  1,  1239,  Nunc  duritia  scBviendi.  II,  282,  iVt«t 
elaustrorum  duritia  repugnet,  non  erit  immanior  du- 
ritia  Pharaonis.  II,  302,  Duritia  populi  talia  remedia 
eompulerat.  Il,  302  Post  duritiam  populi^  duritia  legis 
edomita.  II,  942,  Id  genus  duritice  commissum  depu- 
tetur,  de  repudio. 


E 

Ebibere.  II,  723,  Adam  ante  ebibitsoporem,  quam  si- 
tiit  quietem.  II,  1011,  5t  vis  omnem  notitiam  Apostoli 
ebibere.  I,  481,  Sed  et  mare  Corinthium  terrce  motus 
ebibit, 

Ebriamen.  II,  965,  Vinum  et  ebriamen  nonbibet;  vox 
insolens,  ficta  ad  Grsecnm  (jLsOxtajia  cxprimeodum. 

EcsTASis.  II,  413,  Gratioi  ecstasin,  id  est  amentiam, 
eonvenire.  II.  491,  /n  eestasi,  id  est  amentia,  II,  665, 
Cecidit  enim  eestasis  super  illum  saneti  SpirituSy  vis 
operatrix  prophetice,  II,  659,  725,  Hane  vim  ecstasin 
dicimus  exeessum  sensus  et  amenticB  instar, 
EcTROMA,  SxTp(i>(ia,abortus,  II,  ^. 
Ediscere.  II.  175,  Semper  eiiscebat,  i.  e.  £(j.eXeTato. 
II,  764,  Et  judicare  humanum  qenus  ediscebat  in  car- 
nis  habitu  non  notce  ad/iuc.  11,  724,  Dissimulatione 
proesenticB  futuram  absentiam  ediscens, 

Editio.  1, 638,  Inter  quos  etiam  privatorum  memoriis 
legatari(B  editiones  parentant,  i.  o.munera  etludiediti 
ab  hieredibus  aut  legatariis,  quibus  testator  de  suis  bonis 
ad  edendos  ludos  aliqoid  testamento  legaverat. 

Educere.  II,  906,  De  virginibus  educuntur^i.  e.  edu- 
cunt  sese  virginnm  censa.  I,  402,  A^am  nec  Hle  se  in 
vulgus  eduxit. 

Edulis,  tertio)  decUnationis.  II,  521,  Interdietionem 
quorumdam  edulium. 
Edurus.  II,  878,  Cum  edurumf  decadavcre. 
Effectus.  II,  589,  Voluntatis  enim  vis  utique  effeetum 
prcBstat  cogitationi.  Iren.  *U6^.Y)<Ttc  toCvvv  fivvap.tc  ly^- 
veto  T^;  ivvoia;. 

Effigiatus.  II,  659,  Omne  enim  effigiatum  composi- 
tum  et  structile  afhrmat. 

Effigies.  1, 586,  Effigies  litterarum  indiees  custodesque 
rerum;  non  invcntionem  tantnm  litterarum innuit,  quam 
vetustus  ille  Cadmus  ex  Phcenice  in  Graeciam  altulit, 
sed  ot  litterammusumquosculptiset  effigialis  animalibns 
sensum  animi  efforebant.  Porphyrius,  qui  et  Malchas,iQ 
Vita  Pythagons,  refert,  triplex  esse  litterarum  genus, 
epistolicum  scilicet,  liieroglyphicum  et  symbolicum.  II, 
6.59,  Quid  nune,  quod  et  ef^giem  animce  damus, 

Effligere.  II,  384,  Spicas  decerptas  manibus  effiixe^ 
rant,  i.  e.  fligendo  excusserani  eduxerantque. 

Effumigare.  I,  621,  Tanquam  coluber  excantatus  aut 
effumigatus,  i.  o.  in  cantatione  enervatns,  et  fugatus 
certis  rami  generibus. 

Elfio;,  Grcece  formam  sonat,  ab  eo  per  diminutionem 

etficaXov  deductum  ceque  apud  nos  formulam  fecit.  l,  6G5. 

Klaborare.  II,  585,  ZJc  suffragio  aclus  elaboreihUSf 

i.  c.  assiduo  laboro  compareinus.  II,  866,  Cui  ad  iHam 

elaborare  mandatur.  II,  988,  Ego  quoque  komicidium 

44 


1387 


INDEX  LATINITATIS, 


IBBS 


nonnumquam  misehia  elaboro.  Laiin.legit  mceehias  ela- 
^oro  Hcllenismus  est,  t^  (j.oixei?  9ov£o(&ai  :  de  hac  au- 
tem  re,  Apolog.  cap.  15. 

ELiEON  dXa{(i>v  olivetum,  II,  459,  Ad  noetem  vero 
in  elcBonem  secedebat. 

'EXauve  Triv  jJiriTepa,  agitavit  matrcm.  I,  325,  pro  quo 
1,  581,  rectius  legitur  :  'EXauve  el;  ti^v  jjLiQTepa ;  de  Mace- 
donibus,  qui  cachinno  spectacuium  irucidaii  (£dipi  ex- 
ceperant,  improbam  hanc  causam  derisus  sui  assessori- 
bus  suis  in  eodcm  Iheatro  dederuDt. 

Electio.  II,  51,  De  sua  electionesectati.  Sensus  totius 
loci  est  :  Non  dicuniura  Christo  hahendo  Ghriitiani  isti, 
quam  rem  (nempe,  se  non  Ghrisliaiios  csse)  isti  admit- 
tunt  et  probant  ue  sua  electione,  i.  e.  suo  ipsorum  ju- 
dicio  sectati  haereticorum  nomina. 

Electruii,  mettallum  ex  auro  et  argento  mislum.  ct 
tertiam  quamdam  speciem  constiluens.  11,  'iiO,  Vide 
Piin.,  II.  N.,  lib.,  xi,  cap.  40;  lib.  XXXIII,  cap.  4. 

Elementitids.  II,  703,  Etiamsi  secundum  philosophoi 
ex  elementitiis  substantiis  censeretur. 

Elicere.  II,  698,  Scimus  etiam  magos  elicere  explo- 
randis  occultiSj  etc.  Verbum  peculiare  sacriGciis  etevo- 
calionibus  manium  deorumque^  Ita  Ovid.  Fast  III  : 
Eticiunt  coelo  te,Jupiter;  et  Arnob.  lib.  V  Quibus.ad 
terram  niodis  Jupiter  possit  sacrificiis  elici, 

Glidere,  spiritum  suifocare.  l^  411,  Si  pueros  inelo- 
quium  oraculi  elidunt.  Junius  mtelligit  de  sacrificiis 
puerorum,  (luso  divinalio  ppe^otiavTeia,  vclpxdoniantia 
dicebatur.  Neinpe  majii  pueros  in  eloquium  oraculi  di- 
cuntur  elideref  i.  e.  (iT:oTpa\yiX(Ceiv,  cum  eorum  cervi- 
ces  frangunt,  in  eloquium  oraculi,  i.  e.  ut  daemoues 
quasi  lilato  puerulorum  sanguine  ad  eloquendum  ora- 
culorum  suorum  effata  adducaniur.  La  Gerda,  HeralJus 
et  Rigalt.  ad  vaticinantis  morem,  ut  corrueret,  refe- 
runt.  Etenim  incantati  corruebant,  velut  caduci  :  post- 
eaque  nesciontes  sui  excitabantur  in  cloquium  oraculi, 
et  mulia  praesagio  praedicebant.  II,  109,  i>*on  propter 
elidendum  periculum  proprio  nomine  persecutionis,  I. 
703,  Si  auteru  contendiliii  ad  elidendos  nos,  i.  e.  clidcn- 
dum  fldem  nostram.  II,  797,  Dum  ante  de  resurrectione 
carnis  elidunturf  quam  de  unione  divinitatis  elidunt.  U, 
865,  Quod  elisum  est,  suscitans,  I,  651  Primos  homines 
didbotus  eliiit.  I,  l^i4,  Tentationesque  ptenitudini  et 
immoderantia^  ventris  oppositas  abstinentia  elidi. 

Elimator,  pur^alor,  II,  447,  Christum  esse  verum  dis- 
ceptatorem  et  ehmatorem  humanarum  macutarum. 

Eliqoare,  eliccro,  licium  uendo  educere.  11,  1038, 
Tractu  prosequente  ftlum  eliquat,  II.  100,  Paludes  eli- 
juantur.  II,  S51,  /n  unum  necesse  est  summitas  ma^ 
gnitudinis  eliquetur. 

Elleborum.  II,  656,  Sic  Chrysippus  ad  etleborum. 
Ghrysippus,  Gleanlhis  discipulus,  homo  acerrimo  inge- 
nio,  de  quo  versiculus.  El  ii^Y*P  ^^*  XpufflTtito;,  oOx  ^v 
iToa,  Referl  Valer.  Maximus,  hb.  VIll,  cap.  7,  Gar- 
neadem  cum  Ghrysippo  dispntaturum,  elleboro  se  aule 
purgare  solitum  a<l  exprimendum  ingeuium  suum  at- 
tentius,  etitlius  refelleudum  acrius.  Idcm  A  Gell.,  lib. 
XVII,  cap.  15  :  a  Garneades  scripturus  adversus  sloici 
Zenonis  iibros,  superiora  corporis  ellcboro  candido 
purgavit.  » 

Elogia,  vocabantur  yinctorum  singulorum  nomina, 
»tas,  forma,  crimen,  qux  judicibus  in  tabollis  exarata 
offerebantur,  quando  illi  jiro  cujusijue  elo^io  pGfnam 
ejus  temperabant.  1,  406,  Qut  sententiis  elogia  dispuH' 
gitis.  U,  620.  Superstitionis  et  maledictionis  eloyio.  II, 
342,  At  quin  ista  etiam  ignominiosa  est  ex  elogio 
transgressionis  et  merito  damnationis,  II.  27i,  Totum 
denique  Creatoris  elogium  in  illam  rescribetur,  i.  e. 
nomen,  litulus  Iranscnbclur.  II.  941,  Non  capit  e/o- 
gium  adutterii.  11,  986,  Si  adulterium  et  si  stuprum 
dixero,  unum  erit  contnminala  carnis  elogium. 

Eluctaiii,  exercere,  colere.  11,  1040,  Quas  natura 
agro  potius  eluctando  commodavit, 

Exa^cipare,  est  per  mancipationom  sive  imaginariam 
venditioiiem  addicere  alicui,  vel  quovis  inodo  alienare 
et  in  alterius  jura  transferre,  vel  dono  etiam  dare.  II, 
291,  Quasi  libripens  emancipati  a  Deo  boni,  Vide 
LiBRiPK.Ns.  U,  372,  i\on  ita  Christo  creatoris  per  pro^ 
phetas  emancipata, 

Emancipatio.  II,  114,  Apud  inferos  emancipatio 
nostra  est. 

*E{i6pvio<T^dxTY),  II  69^.  Est  eliam  asneum  spiculum, 
quojugutatio  ipsa  dirigitur  caaco  /atrocinto  :^E(j.6puoa9di- 
XT7]v  appellant  de  infanticidii  officio  utique  viveniis 
infantis  peremptorium. 

Emendator,  li.  589.  Ab  emendatoribus  Ptolemcpi,  i. 
0*  qui  de  schola  Plolemffii  sunt  evecti,  ut  eam  emenda- 
rent. 


EMEifDiGARE.  II,  ISSfltaargunuiUatumes  ews^ndieemt. 

Emereri.  II,  447,  Emeruiiie  medidnam,  a  destructore 
tegis,  observatores  legie. 

Emicans.  II,  2*23,  Emicantior  facta  est  arida,  i.  e. 
facilius  coiispici  potait. 

Emigrare.  II,  77,  Nec  dubito  quosdam^  scripturas 
emigrare,  intransiiive  ^|uemadmodum  et  Livias,ub.  X, 
dixit  migratu  difficile,  pro  eo  quod  est  exportatu.  Scri» 
pturcu  vocat  tabulas,  codices,  instrumenta. 

Enarrarb.  II,  1031,  Solemnia  enarravit,i.  e.  soleai- 
nia  effaius  esl,  inaugurand^B  colonise  verba.  Recte  an- 
(etn  enarrare,  quoniam  utrumque  eomplectitiir,  et  libe- 
rationem  a  sacris  prioribus,  et  postehorum  saeronun 
effaturo. 

Bndromis,  vestis  hirsuta  et  villi  longioris,  quae  poiU 
cursum  vel  certameu  in  usu  erat,  ne  frigus  madidos 
sudore  artui  penetraret.  II,  1042,  Ita  et  enaromidis  so- 
locem  atiqua  multitia  synthesi  extrusit. 

Energema,  dv^pfnpA  effectus  quod  ex  vi  quapiamet 
efficacia  prodil.  11,  43.  Cufus  energemate  circumveutus, 

Enngea,  ^vvoia,  cogitatio,  II,  551. 

Exorme,  excurrens  extra  justam  scribendi  nonnam.  I, 
387,  iVo»  tam  difficile  nobis  estexponere,  quam  enorwie. 

E.NORMiTAS.  II,  961,  Proeposuit  eorrupielije  divitiarm 
elacitalis  enormitatem.  Il,t248,  Ipsa  enormitate  euruhi' 
tatis.  I,  1323,  Quas  enormitates  subtitium  atque  texU- 
lium  capillamentorum,  i.  e.  enormia  capillamenta,  snt»- 
tilia,  texlitiave,  sive  galericuli  sint,  sive  substructiooes 
rcpanda»  illorum,  nam  hoc  duplex  fuit  capillamenionui 
gMius.  1,  640,  Obelisci  enormitas.  II,  d83,  Discipling 
eujrmitateyi.  e.eu  quod  disceduut  a  norma  disciplioip. 

Entelechia,  ^vTcXex^^a-  11*  703,  £t  Entelechias 
Aristotelis.  Vide  Ernesl.  Glav. 

E.nthtmesis.  £vOu|AY)at;,  cogitAtio,  consideralio.  II,  iO, 
556.  Et  totum  Enihymesin,  id  esl  animationem  am 
passione,  etc.  Iren.  :  Deposuisse  pristinam  intentionem 
cum  eaquoe  acciderat  pas»ione . 

Enubilare,  lucem  claram  reddere.  I,  459,  Etatistimis 
et  ct'irissimis  lucernisvestibulaenubilabant,  Havercamp. 
roavuU  cnm  Fuld.  nubilabant.  Fuliginein  eo  atrodo- 
rem  atiraxeruni  postes,  quo  majores  ei  plure^;  faces  f«l 
lucernae  accensie  essent.  Respondet  enim  illi,  quoddiiit 
de  iaureis  sertis,  prwstruebant.  11,  450,  Ut  non  prius 
hanc  coBcitatem  humints  illius  enubilaeeet.  II,  651,  Bi 
erunt  Christianis  enubilanda. 

'EirepYoueve,  superventitie.  Nam  Christus  o  iTctarht 
vo;.  11,416,422. 

Epicituarisma.  II,  589,  Velut  epicitharisma  post  fe- 
bulum.  Proverbialis  forinula  a  re  scenica,  quam  syii- 
]i.ionia  plurima terminabat aut  synodia  demulceodis ai- 
ribus  comparata. 

Episcymum,  supercilium.  I,  1044,  Episcynio  ditpem^ 
i.  e.  supeicilio  niinus  astriclo  contracioque,  miiiii 
severo,  quanlum  ad  denotationem  et  increpationem. 

EpisTATES,  dncivTdTT);,  praefectus  et  magfister  ceitami- 
nnm,  quem  Aucior  pro^ita^m  yocdi certaminis,ScorpiMSi 
cap.  6.  I,  6i4,  Itaque  epistates  vester  Christus  JesMS. 

Erogare,  exhaurire,  consumere.  11,13.  ErogandoU- 
mini  deputatam.  Elegans  metaphora;  ut  enim  erogaiio 

fecuniam,  ita  febris  cruciaiio  exhaurit  corpohs  vim. 
i.  807,  Cum  denique  supplieiis  erogatur.  1,  645,  Mss 
edicto  dii  inferiarum  apud  tumulos  erogabant,  i.  e, 
expeudebanl  in  rogum  alque  consnmelMiQt.  I,  496,  Cw 
tot  innocentes  eruaamur. 

Erogator.  II,  101:2,  Sic  melius  facere  pronuntiatw- 
ginis  conse^-vaturem,  quamerogatorem,  i.  e.  qoi  virfi- 
nem  permiliet  marito. 

Error.  I,  1:264,  Ultio  penes  errorem^  i.  e.  peixs 
idalorum  cultores.  II,  618,  Offenditur,  prospero  errort, 

Erurescere.  II,  247,  Erubescunt  armis  «taj,i.e.iMa 
pudel  eos  armorum,  qui  a*leo  Veneri  dediii  sini.  1,  6lli 
Vt  vel  tibi  erubescant.  Uellenlsm .  aivxvvOwoi  eoi.  S«r 
Cur.  hb.  V.  :  erubescere  fortunie. 

Eructare.  1,133:2,  Et  eructet  a  conscientia  insufer' 
ficiem.  11,  700,  Consilio  exonerandoB  poputaritatis  • 
alios  fines  examina  aentis  eructant. 

Erldire.  11,  890,  Eruditur  in  mansuetudinem  sefs- 
ris,  i.e.  crudilate  et  acerbitate  suaevehitur.il,  788.  it 
ex  flore  omnis  fruclus,  eruditur  in  fructum,  11,  'Nf, 
Etiam  prafler  naturam  erudilis  bestiis,  i.  e.  ad  s«vi' 
tiam  ioiormatis  et  impulsis.  II,  994,  Erudito  moz  utrf- 
que  corpore,  i.  e.  expolito  utroque  panno.  |n  ▼eteribos 
glossis  poiita  dicualur  ^feypatApiva,  rudia  drypotsa. 

Eruditds,  i.  q.  eruditio.  11,  584,  Sed  eruditu  h^ 
fides  augetur, 

Eroere.  11,105,  Sed  erue  nos  a  maligno,  investi|>r. 
II,  524,  Legesmalo  eruijubent.lt  tl^,Qua  eruimuste»' 


1389 

^^a  Uta^  i.  e.  tempesdve  de^mimns,  non  intempe- 
stivis  repetitionibus  nt  imperiti  faciunt,  obrnimus. 

ERnPTio,  cogitati  facinoris  exsecntio.  I,  458,  Suh  ipsa 
usque  impietatis  eruptione. 

EscATiLis.  1, 1259,  Post  mannce  eseatilem  pluviam.  II, 
247,  Qui  non  ita  discesserint^  ut  escatiles  fuerint  ma- 
ledicta  mors  est. 

EsoRiRfc.  II,  li5,  Degustata  matyria  in  earcere  esu' 
riunty  i.  e.  eioptant  martyria  consummare,  qtise  tantom 
degustaverint  fuslibus  vel  ungulis,  verberatique,  qnasi 
extrema  tantum  cute  perstricta.  II,  87,  Per  eos  in  qui' 
bus  esurierunt. 

EoRiPOS,  est  maris  pars  inter  iEolidem  Boeotiae  por- 
tnm,  et  EuboBam  insulam.  Livius  lib.  XXVIII,  cap.  6. 
Euripi  etiann  dicuntur  fossae  atque  iocilia  cum  aquis  in 
hortis  et  praeloriis.  Sic  Eoripi  etiam  dicebantnr  fossae 
in  Circo,  quie  impletae  subito  aquis  pcr  occultos  canales 
ex  aquaeductibus,  totamarenam  ad  naumachiam  inunda- 
bant.  Vide  Dii»d.  Sicul.,  lib.  LXl;  Senoc,  Epist.  90; 
Soeton.  C(es  ,  39;  Plin.,  lib.  VIII,  cap.  7;  Salmas.  ad 
Solin.,  f.  t>38.  11,2:26,  Et  statucs  super  Euripum.l,6M), 
£a  (mater  magna)  itaque  illic  prcesidet  Euripo. 

EvEHERE.  II,  1164,  Sed  evehe  nos  malo. 

EvEXTUS.  I(,  40,  iVM//u«  inter  multos  eventus  unus  est 
exituSy  etc.  Sens.  :  Gun)  tam  molti  sunt,  ad  quos  res 
nna  eaJemque  afferiur,  si  errant.  fieri  non  potest,  ut 
sit  ovciilus  unus,  i.  e.  ut  tam  mulli  uno  errore  errent : 
exitus  varius  esse  debuerat,  proot  error  jesi  varius  et 
niuliiple^L ,  et  varium  ordinem  doctrinae*  Ecclesiarom 
efficere. 

EvERSio.  II,  30,  Nisi  plane  ut  aut  stomachi  quis  ineat 
eversionem,  aut  ccrebri.  Haec  explicari  videntur  istis 
mox  sequentibus:  Ettu  quidem  nihil perdes^nisi  vocem 
in  contenlione,  nihil  consequeris^  nisi  bilem  de  blas- 
phemaiione;  di\it  auitMU,  ut  slomachi  quis  ineat  ever- 
sionem,  qucinadmodum  lib.  iV,  adv.  Marcion.:  Necesse 
est  omnis  demKtalio  veniens  ex  innovatione  diversita- 
tem  ineal  cum  his  quarum  fit. 

EviGESCERE.  II,  in.Denique  derogatis  «ts  (alimentis) 
evigescat  anima. 

EviGORARi.  Vigorem  perdere.  I,  376,  Lieet  libidinibus 
ac  concupiscentiis  evigorata.  II,  1042,  Nisidiu  mollitai 
et  evigoralas  et  exeduratas. 

EvoLVERE.  II,  840,  [Jonas)  de  alvo  piscis  evolvitur. 

EvoMERE.  II,  994,  Errorem  omnem  tradticta  diver^ 
gitas  eooniet.  Ostendet  male  coociliata  fuis^e  colorum 
temperamenta.  Lanas  dicil  evomere,  colores,  quales  im- 
bibere. 

Ex,  cum  .oubstantivo  adverbialilcr.  I,  456,  Religiosi  ex 
ftde^  i.  e.  fideliter.  I,  504,  Qui  eam  ex  fide  prccstal, 

ExAHE.f ,  multitudo.  I,  332,  Tolum  gentis  examen.  I, 
482,  Judceum  ab  jEgypto  examen.  11,  251,  Examen 
diviniiatis,  de  XXX  Yalentmi  ieonibos. 

ExAMiXATE.  II,  35,  Suf/ictt  unicuique  examinate 
eredenti,  i.  c.  postquam  demnm  ipse  examen  ba- 
bnerit. 

EXA5C1LLARE,  perpotuo  ac  religioso  cultu  qoasi  ex- 
hanrire.  AneiUare  enim  est  Festo  ministrare.  I,  376, 
Licet  falsis  diis  exancillata. 

ExARMARE.  II,  971,  Ita  exarmata  sunt  jura,  I,  691, 
Omnem  postea  militem  Dominus  in  Petro  exarmando 
discinxit. 

ExASPERARi.  I,  400,  lia  exasperabantur. 

ExAUCTORARE.  II,  324,  Quam  et  ipse  postmodum  exau- 
etoravit,  aoctoritale  desiituit,  infirmavit.  II,  1007,  L't 
sacramento  benediettonis  exauctoraretur.  11,1044,  Qu(B 
ita  sese  exauctorasset. 

ExcANTARE.  1,621,  Tanquam  coluber  excanlalus  aut 
effumigatus,  i.  e.  incantatione  enervatus  aot  fugatns 
eertis  fumi  generibns. 

ExccDERE,  de  xterna  generatione  FiliiDei.  I,  399,  Et 
a  matrice  non  recessit,  sed  excessit. 

ExcEPTACULOM.  I,  632,  Et  aures  ad  exceptaculum 
maliloquii. 

ExcEPTio.  II,  555,  Sed  et  hoc  exceptio  personarum 
eit,  irpo<rciMt6XTi4/i;.  1,  392,  Neque  devictus  exceptioni- 
hus. 

ExcEREBRATus.  II,  382,  Exccrebratus  es  novo  vino. 

ExcESSUs;  digressio  in  oratione.  II,  iA,Sedab  excessu 
revertar.  II,  327,  Et  ab  omni  post  matrimonium  excessu. 
I,  426,  Quorum  viiio  excessum  mortis  non  ante  Cybele 
eoanovitt  i.  e.  obitum,  morlem. 

ExcETRA,  dicla  est  hydra  ab  excresccntibus  capi- 
libus,  nno  reciso.  I,  1258,  Talis  igitur  excetra  de- 
lietorum. 

ExciDERE.  II,  233,  £t  hie  a  Uneis  tuis  excidisti.  II, 
400,  De  magistri  regula  exeidere,  1,529,  Qui  malumus 


IBDBX  UTINITATIS- 


1390 


damnari  quam  a  Deo  exeidere.  11,960,  Quo  ipiumsibi 
hominem  excidere  solemne  esl. 

ExciTARE.  II,  396,  Et  omnem  dentem  excitatura.  Qoi 
excitator,  loco  fere  movetur.  Itaque  elegaotpr  ait,  pugno 
in  maxitlam  incnsso  dentem  omnem  excitari.  Nec  inane 
est  votum  illius  miseri  in  rixa  pngnati :  Ut  liceatpau- 
cis  cum  dentibus  inde  reverti. 

ExcLUDERE.  II.  99t),  Sic  et  hcerelici  ecudem  fabulas 
quo  votutit  tribuunt.non  auo  debent  aptissime  exclU" 
dunt.  II,  247,  Ubera  excludunt. 

ExcoxDF.RE.  II,  517,  Vere  eum  et  invisibilem  excondii 
prccliatorem,  i.  e.  condis  et  fingis  enm  ex  illis  prophe- 
tarum  locis. 

ExcRUCiARE.  1, 1297,  Aut  re  excrueiata,  i,  e.  Extorta 
expressaque  tornientis  per  judicem. 

ExcusARE.  11,  899,  Quarum  ftos  eiiam  humanam  libidi- 
nem  excumt,  h.  e.  recusal.  Tx^^usat  libidinem  virgo, 
quie  virginitatis  snse  flore  gaudet,  iia  ut  nolit  decerpi, 
qunlis  illo  Catolli  flos  intactus  et  illibatos :  Ignotus  pe- 
cori,  uullo  contusus  aratrOy  qui  nondnm  tenui  capius  de- 
fioruit  unguif  etc.  Gredibile  est,  inquit  Tertullianus,  ta- 
libus  puellis  angelos  potius  qoam  macolalis  jam  corpo- 
ribus  exarsisse.  II,  803,  Ita  et  Deo  licuitcarnis  aurum 
de  limi  sordibus  excusato  censu  eliqUasse.  Excusatus 
dicitur,  extra  causam  legis,  operis  aut  criminis  po-^itns, 
qui  scilicot  docuit,  in  ea  se  causa  non  esse,  ut  onere 
aliquo  sive  accusalione  aliqua  premi,  sive  legc  aliqua 
ccnseri  aut  teneri  debeat.  Carnis  itaque  census  dici 
videlur  excusalus  linii  sordibu?,  quasi  sordium  exsors 
limosarum.  Verumtamen  Septimio  nostro  mentem  fuisse 
aliam  crcdimus;  et  aurum  et  carnem  de  terra  esse  ait; 
utrumque  autem  manibus  artificis  porfectum  tratisire 
in  materiam  longe  aliam,  splendidiorem  ntque  nobilio- 
rem  de  obsoletiore  malrice,  ul  jam  non  amplius  terra, 
sed  aurum  et  caro  dicantur.  itaque,  nt  licuit  artifici 
aurum  de  terra  excudere,  ac  prunae  violentia  coctnm 
adeo  purgare,  ut  tandcm  in  perfeclissimam  profiriat 
bonitaiem,  ila  etiam  licuis^e  sommo  omnium  ariifiii 
Deo,  carnis  nosirre  aurum  de  limo  excuderA,  ac  virium 
divinarum  fornacibus  excoctum  et  eliquatum  in  nobi- 
lissimsB  materiae  ceiisum  referre  prislino  ilio  terrse  scn 
limi  censu  sordibus  excusato.  Censum  materiam  dixit, 
quali<cunque  censeatur.  Excusatum  vero,  excusnm,  ab 
eo  qnod  est  cudere  et  excudere,  unde  cusare  et  excu- 
sare,  quemadmodumab  eo  qoodest  quatere,  jacere,  pre- 
mere,  dicimns  quassare,  jactare,  pressatum,  qnod  alias 
qu.issum,  jaclum  et  pre.^siim.  II,  884,  Nos  quoque  ut 
possumus,  os  cibo  excusamus.  I,  12'i6,  Emolumento 
eurationis  offensnm  sui  excusant.  II,  1002,  Cur  ergo 
cervicem  nostram  a  tanto  jugo  excusant. 

ExcuTERE.  I,  137,  Condiiionales  minas  regis  excU' 
tiunt,  i.  e.  depellunt  a  se. 

ExEDURARi,  consumi,  tabefieri.  II,  1042,  Nisi  diu  mol- 
litas  et  evigoratas  et  exeduratas. 

ExEMPLARiUM,  exomplar.  1,  232,  Exemplarium  anti^ 
quitatis.  II,  264,  Cum  jusiius  multo  sit,  aliquibus  exem* 
plariis  annuere  quam  nullis. 

ExEMPLUM,  figura,  ima^o.  1, 459,  £/  in  aliena  solem^ 
nitate  exemplum  atque  imaginem  spei  suo'^  inaugura» 
rent.  II,  849,  NuUum  vero  exemplum  majus  est  eo  cnjus 
exemplum  est.  II,  488,  Hcec  autem  exempta  nobis  sunt 
facta.  II,  871,  Servi  igitur  exemplOy  et  conserva  spe- 
tulum  ejus  cami.  II,  476,  Non  enim  exemplum  est^ 
sed  veritas.  II,  139.  Ad  exemplum  prophetarum. 

ExEMPTUS.  II,  1031,  Ut senium  non  fastvjium  exemptis. 
Constructio  Jerlullianea,  exemptus  fasiigium^  ut  erepta 
Pompeios.  Sens. :  Vobis  stnio  confeclis,  non  tamen 
summa  ioter  cieleras  Afric^e  nrbes  potestate  detrusis. 

ExERCiTOS.  1,  417,  Ut  Plato  Jovem  magnum  in  coelo 
comitatum  exercitu  describit  deorum  pariter  ae  dcemo- 
num.  II,  1013.  Adversu%  exercitum  sententiarum  ins' 
trumenti  totius  armari. 

ExHAURiRE.  II,  647,  Jam  cicutis  damnationis  exhaus- 
tiSf  i.  e.  jam  andita  damnationis  suze  sententia,  quasi  ab 
eo  temporis  momento  morlem  Socrates  bibero  coBpisset, 
cum  ab  eo  quoque  judices  vitam  cuslodiis  ademisse  cen- 
»eantnr,  ex  quo  mortis  senteotiam  dixere.  II,  522,  Sed 
exhausit  semetipsum.  II,  799,  Ergo  Dei  Filius  in  tan- 
tum  liumiliiaiis  exhaustus. 

ExHiBERE,  edere,  emitlere.  II,  246,  Et  exhibuit  fre- 
quenUa:. 

EnniBnio. l, 66S, Quibus  exhibitionis  nostrtP  gratia  obti' 
gati  sumuSy  i.  c.  prieslationis  alimentorum.  I,  677,  Male 
nobistdenecessitatibus  humance  exhibitionis  supptaudi- 
muSj  sipostfidem  obsignalam  dicimus,  non  habeo  quovi' 
vam.  11,87,  Per  eommunia  ista  instrumenta  exhibttionis 
huwanw.  II,  951,  Exhibiiionis  causa  nubentem.  11,827. 
Ad  usque  tempora  exhibitionis  omnium,  i.  e.  leXctw^rct»;* 


1391 


INDBX  UTlNItATIS. 


1392 


ExiMERE,  dimittere,  absoWere.  I,  W,  Debito  pcewe 
noeens  expungendut  ett,  non  exitnendus. 

ExiTUS,  evulgatio  in  publicum,  11,246,  E&itinm,  mor?. 
II,  49,  Ubi  Paulus  Joannis  exitu  coronatur,  \,  702,  /n 
illo  exitu  Byzantino.  i.  e.  e\itio  el  eversione  oppidi  per 
milites  Severi  facla.  1,633,  ^on  in  exitum  operum  con- 
ttat  condidisse  quoe  damnat.  £\itus  hic  non  exilium  so- 
naty  quod  putavit  Pamelius,  sed  e?entum  et  cunseca 
tionem.  Seiisus  est :  Deum  nou  condidisse  res,  ut  iode 
exirent  et  consequerenlur  e\  iis  mala  opera,  qusB  dam- 
nat.  Nam  per  se  bonse  erant,  nec  nisi  bonam  facturae, 
coudilionis  lese,  sed  in  opera  mala  per  accidens  tra- 
duclx  sunt.  [I,  152,  Setisusne  an  exitus  Aposlolorum : 
mox  explicat,  nihit  enim  passi  fuissentf  quod  non prius 
patiendum  es»e  sensissent, 

£xoiiOLEGESis  est  qua  delictum  Domino  nostrum  con- 
fitemur,  I,  1243. 

£xoRBiTARE.  II,  995,  A  vero  lumine  exorbitant  ejus 
comparationis.  1,  298,  Elementorum  munia  exorbitant, 
II,  16,  Qui  ad  hiereses  non  exorbitaverint. 

ExoRDioii.  II,  831,  Et  totam  Christiance  spei  frugem 
in  exordio  sceculi  cotlocent.  Rectius  legit  Rigaitius  in 
exodio  swculi,  i.  e.  in  fine  sseculi.  Exodiumt  exitns, 
finis.  Glosso)  vetercs,  i^o8tov,  exsequies.  Lucilins,  Prin- 
cipio  exitus  dignus,  exodiumque  sequetur,  Juvenal. 
Sat.  III,  Tandemaue  redit  ad  pulpita  notum  exodium, 
Yelus  interpres,  hxodiarius  apud  veteres  in  fine  ludo- 
t*ufn  intrabaty  et  quidquid  lacrymarum  atque  tristiliw 
coegissent  ex  tragicis  affectibus,  hujus  spectaculi  risus 
detergebat.  Argute  igitur  Septimius  tinem  sxculi  nun- 
cupavit  exodium,  tunc  enim  aderil  tcmpus,  quo  Odelibus 
Chrislianis  omnium  laborum  et  serumnarum  tristilia 
yertetur  in  gaudium,  quale  Seplimius  describit  sub  tinem 
libri  de  Spectaculis.  I,  1306,  Et  illum  ipsum  rtigrum 
pulveremt  quo  oculorum  exordia  producunlur. 

ExoRNARE.  I,  1326,  Velut  exomatamy  i.  e.  ornamen- 
tis  destitutam  ct  exulam,  ut  exonerare,  exarmare, 
etc. 

ExpANDERE.  II,  274,  Ad  alienum  coslum,  alii  deo 
expanditurj  i.  e.  qui  brachia  orans  ad  coelum  ex- 
tendit. 

ExPAVESCERE.  I,  472,  Ad  unam  lucem  expaverunt 
verilatis,  i.  e.  qinsi  ex  carcere  tenebrarnm,  mortis  et 
peccati  ad  lucem  veritatis  pertracli  affliguntnr  et  toti 
tremunt. 

ExpEDiRE.  I,  670.  Eodem  crimine  expediunt,  i.  e. 
conficiunt,  adornant.  U,  683,  Opimitas  sapientiam  im- 
pedity  exililas  expedit. 

ExPEDiTio.  II,  356,  Denique  expunctum  est  orientali 
expeditioney  cum  expeditio  in  Parthos  instituerelur  de- 
nuo,  qui  Mesopolamiam  occupaverant,  ut  ex  Dione  Xi- 
philinus  narrat.  Nam  eo  tempore,  cedentibus  reponte 
Parthis,  Severus  Orienlcm  lustravit  et  iEgyptum,  et 
Judo^os  ita  graviter  est  persecutus,  ut,  Spartiano  teste, 
Judaeos  fieri  sub  gravi  poena  vetuerit.  I,  1282,  /n  illa 
die  expeditionis  qua  Deus  corpora  e  vinculis  mortis,  et 
suos  omncs  omnino  ex  malis  omnibus  expediturus  est. 
II,  650,  Quod  implicationes  expedilionum^  i.  e.  soio- 
tionum,  quihus  questiones  expediri  possunt. 

ExPEDiTus.  I,  a64,  uEgypto  expeditos,  de  profectione 
Judaiorum  ex  ^gypto,  qui  expediverant  sese  injariis  et 
oneribus  intolcrabiiibus. 

ExpETERE.  II,  1030,  Sed  nec  cingulo  sinus  dividere 
expedilum;  sens.:  Olim  non  expetebant  nec  curabant 
Carlhagiuenses  sinus  vestis  dividere.  Alii,  forte  melius, 
expeditie  :  sed  nec  cinguto  sinus  dividente  expeditw ; 
sens.:  Expcdiia!,  non  inipedimento  fuere  ist^e  tunicae,  ac 
ne  cingulo  quidem  astringente  et  dividente  sinus  vel 
strigas  dispescente  ipsarum  opus  habuiiise,  at  expedi- 
tiores  essent. 

ExpiATus,  expiatio.  II,  563,  Conjunctce  passionis  ex^ 
piatum , 

ExpiNGERE.  I,  1317,  Quce  non  velit  idcirco  se  expin- 
gere,  i.  e.  exornare  quasi  pigmenti. 

ExpoNERE.  11,  556,  Et  totam  enthymesin  exposuitj 
i.  e.  deposuit,  abjecit  a  se.  Ibii.,  Quibus  forma  mutua- 
retur  exponendi^  i.  e.  foetum  soum  abjiciendi. 

ExposiTio,  deposilio.  11, 1046,  Aulttus  profecto  alte- 
rius  indumenti  expositio  quam  togce  gratulatur, 

ExPOSTULARE.  II,  551,  Scd  ut  sH  cxpostulo,  i.  e.  hoc 
etiam  adversus  eos  cootendo,  Deum  ante  omnia  fuisse; 
qaod  tamen  ipsi  negant,  qui  coaetancum  Deo  comilem 
tribuunt  Ennoeam  sive  Sigeo. 

ExPRiMERE,  I,  457,  Quijaucibus  ejus  exprimentis,  kur 
tonino  Commodo  straugulando. 

ExPLMiCARE  ,  expurgare  quasi  pumice  et  expo- 
lire.  II,  570,  Et  ab  omnibus  injuriis  passionit  expu^ 
tnicat. 


ExPimcTio,  complemQptiiin.  n,  24«    Uhi   expuneU» 

inveniendi,  II,  686,  Offieii  et  operce  mea  expunetio,  i. 
e.  persolutio  et  prsestatio.  1, 613,  Post  vitce  expunctionem, 

Ekponctor.  1, 1151 ,  Superducto  Evangelio,  expunclore 
totius  retro  vetustatis,  i.  e.  consummatore. 

ExpuMGERE,  delere.  I,  276, 277,  not,  Debito  pacnte  iio- 
cens  expungendus  est,  non  eximendus.  Nam  iii  peragenda 
cognitioneexactorpoenarumde  labella  damnati  cujusqae 
nomen  cum  elogio  seu  causa  citatum  simal  sampto  sup- 
plicio  expangebat.  Conf.  Dispongere.  I,  363,  Thure  fCnr 
arante  libidinem  expungi^  i,  e.  perficere,  consammire. 
1,  31.' 1',  Dum  expungitur,  i.  e.  dum  habetar  completuiB, 
de  vaticinis.  1,  400,  Adversus  Christi  expunctus.  I, 
453,  Qui  vota  probi  expungimus,  i.  e.  implemas,  ||er- 
fungimur.  1,  527,  Ad  expungendum^  i.  e.  ad  perBdeiH 
dum,  perfecte  prtf>standom.  II,  605»  Et  legis  veterit 
abolitio  expuncta  suis  temporibus  demonttratur.  Ex- 
puncta  nempe  fuil  lex  vetus,  nova  saperveniente.  11, 
524,  Et  si  qua  in  hoe  opus  ditata  erant,  expunxerimut, 
i.  e.  absolverimus,  effecta  reddiderimus.  11, 813,  Judicum 
resurrectio  expunget.  I,  627,  Imo  et  omni  eontumelia 
expuncti,  i,  e,  nihil  contumeliae  omissum,  quod  illi  noB 
sinl  perpessi.  1, 663,  In  idotolatrice  tamen  erimine  expw- 
gitur,  i.  e.  perlicitur,  consammaiar.  If,  76.  Liberalitat 
prcestantisstmorum  imperatorum  expungeoatur  in  eaS' 
iris.  Donativum  significat.  Singuli  milites  ex  catalogo  sea 
rabellacitatiadibant,et  singuloram  nomina,proat  quisqve 
accipiebat,  expungebantur.  Itaque  absoluto  canctis  do- 
nativo,  omninmque  nominibus  expunctis,  lota  iila  t*- 
bell.n,  qua  nomina  continebantur  eoram  qoibas  dooati- 
vum  distribui  convenerat,  expuncta  apparebat  :  ac  per 
hoc  liberalitas  imperatoris  absolula  quoque  et  expaocta. 
Prcestantissimorum  imperatorum,  nerape  L.  Sepiimii 
Sevcri  patris,  el  M.  Aurelii  Antonini  Caracalls  filii,svb 
^uibus  Tertullianum  floruisse  D.  Hieronymas  aactorest 
in  illustribus  Ecclesiae  viris. 

ExsECUTio.  II,  604,  Et  hostis  exseeutionem,  i,  e.  per- 
secutionem. 

ExsEQUiiE.  II,  706,  Quod  exsequiat  eonvivium  patit», 
i.  e.  quod  convivio  infertor  non  sepulcro,  qaod  coeiw 
impenditur  non  funeri. 

ExsERTE,  diserte,  expresse,  palam.  II,  52,  Extertt  ti 
palam.  I,  978,  Sicuti  nos  non  dubitamue  exterte  mm- 
darc.  I,  1290,  Jam  non  tuadet,  sed  exserte  jubet. 

ExsERTUS,  Grsec.  6i)Xoc.  I>  462,  Hostes  exterti.  1,  liSS, 
Detracta  et  exserta  sententia  est.  II,  1006,  Quam  exsertt 
acies  macha^rce  spiritalis,  qaam  qaasi  plena:  jaris,  aodo- 
ritatis  etpotesiatis  habenae,  effandantar  in  aperta  obja^ 
gatione.  Apud  Virgil.:  Ense  incluso  ibat.  Cai  contrania 
est  illud  Cicereronis:  in  Catil. :  At  nos  vicesimum  jem 
diem  patiuniur  hebescere  aeiem  horum  aucioritatis.  H§' 
bemus  enim senatusconsultumyverumtamen  inctusumi* 
tabutis  tanquam  yladium  in  vngina  reeonditum,  Sicm 
Appio  :  Dentes  exserti  ad  vutnera  in/ligenda  aeuH  st 
erumpentes. 

ExsTARE.  I,  1331,  Ei  exstamus  inter  demersos,  i.  e. 
emiiieiiios.  Suni  aatem  demersi,  in  profundo  siti,  qvi 
celsis  atque  eminentibus  opponuntur. 

ExsTRucTio,  est,  I,  1^4,  capilli  strues,  saggeiliii 
qaod  Javcnal.  Satir.  VI,  Altum  cedifieat  caput. 

ExsoFFLARE.  I,  677,  Fumantes  arat  despuel  et  exnf- 
fiabit,  i.  e.  profitons  se  Christianam  fumi  idololatiid 
aversatione. 

ExsuL.  I,  1247,  Sed  exsules  a  liberialit  et  Itetitit 
felicitate , 

ExTE?(DERE,  de  canibus,  cum  in  pedes  se  conjicieBies 
spe  praedae  internodia  corporis  laxant,  et  spiras  exteiH 
dunt.  I,  313,  Quw  illos  ad  eversionem  iuminum  extnr 
danl.  I,  1279,  Extendamur  in  priora.  l,  i3i9,  lUsesibi 
formositatem  et  non  datam  extendunt,  et  non  datem 
conquirunt.  1, 676,  Diligentiam  extendunt  obserwUionis, 

ExTERiiiMUii.11,612,  Exterminii  eivitatit  Hierutalm, 
id  est  vastationis  ejus. 

ExTiMARE.  II,  82,  Cbntactum  in  manibut  extimemt,}' 
e.  coiilactumextremum  sive  extimum  sensum  in  mani- 
bus  collocavit,  el  qoidem  extimis,  nam  extreroa  digilo- 
rum  tactuum  differentias  maxime  percipiunt  ac  seolioiL 

ExTRA.  1,  512.  Chriitianus  etiam  extra  fidelis  t^ 
calur^  i.  e.  erga  extcros  et  ab  extraneis,  a  Gentibos. 

ExTRAXATURALE.  II,  721,  Nou  utiquB  extraue^unU 
est  somnus. 

ExTRANEUS.  1,  446,  Licet  extranei  a  turbie  in  atifs* 
loco  casus  invenimur,  i.  e.  licet  nullis  tarbidis  reits 
nos  immisceamus,  tamen  cum  concutiiar  iroperiam,  boi 
^uoque  concutimar,  et  aliquis  casas  nos  feiire  potestf 
itaque  patimur  vobiscum.  Constroitur  sspe  cum  fenili- 
vo.  I,  1317,  Cujus  te  profiteris  exlraneam.  l,  iiSOt  S^ 
lum  cputDomino  complaeitumperpetrare  extranemsptr 


1393 


INDEK  LATINITATIS. 


1394 


tientUe  possit.  II,  727.  Quis  autm  tam  exiraneus  hu- 
manitatis. 

ExTREMDs.  II,  708,  Quia  nihil  pleniuSy  quam  quod 
extremius.  I,  387,  Extremissimi  tamen  eorum, 

EzEGMiEL.  U,  790.  Legimns  quidem  apud  Ezeehielem 
de  vacca  illa  qtue  peperit  et  non  y>eperit.  Cum  in  Eze- 
chiele  propheta  nusquam  mentio  fiat  illarum  vocnm  qusB 
hic  laudantur  ab  auctrre,  merito  dubitant  interpretes, 
quae  sit  huius  loci  explicatio.  Pamelius  et  alii  putant  id 
esse  quod  habetur  Job  ii,  Vacca  peperit  etnon  est  pri- 
vata  fcetu  suo.  Jnnius  hoc  ex  scripto  aliquo  apocrvpho 
depromplum  esse  suspic.atur.  Nisi  quis  forte  de  Ezec- 
bieio  poeta  acceperit  tragoedo,  qui  aClemente  Alexandrino, 
Strom.  II,  et  ab  Eusebio  s»pe  libris  de  Prmparat* 
Evang.  adducitur. 


Fabale.  I,  702,  Pythagoras  vero  ne perfabaliaquidem 
transeundum  disciputis  suis  tradidit.  Etiam  cum  dis- 
crimine  vitae  observatum  pra^ceptumilludPythagorae.Kud- 
(Mi>v  [x9j  Oi-fydiveiv  scribit  Jamblichus  cap.  31,  ubi  narrat 
quosdam  Pythagorse  discipulos  fugientes  milites  Dionysii 
tyranni  incidisse  casu  in  labalia,  qui,  decreti  memores  et 
illud  violare  nolentes,  substitere,  miiiime  ausi  transire 
per  fabalia,  sed  maluerunt  trucidari  et  obrui. 

Fabricare  I,  1261,  Quomodo  amicos  de  mammona 
fabricabimus  nobis. 

Facere,  vadere,  jproficisci.  II,  10S8,  Quo  ad  illum  ex 
Libya  Hammon  facit,  Hyginus  Hammonem  refert  e\ 
Africa  venisse  ad  Liberum:  Liber  autem  apud  iEgyptios 
Osiris.  Alii  legunt  vasit.  Prodesse,  II,  1045,  Est  haoitus 
iste  quod  faciat.  Sensus  totius  loci  est:NulIa  signa  pal- 
lium  exhibeat  hominis  ad  meliora  iransgressi :  habet 
tamen  hic  habitus,  in  quo  utilitatem  suam  possit  osten- 
dere.  II,  227,  Quia  etfilios  facimus,licet  generemus.il, 
399,  Qui  nobis  filios  facere  non  permisit^  Graic.  texvo- 
icoieTaOai.  II,  618,  Ante  mititare,  quam  virum  facere ; 
eamdem  sententiam  Tertull.,  lib.  III,  adv.  Marcion., 
cap.  13,  sic  cdidit :  Nusauam  hoc  natura  concedit,  ante 
mititare  quam  vivere.  il,  143,  Qui  sotum  corpus  occi- 
dunt,  antmce  autem  nihil  faciunt.  II,  792,  U(  autem 
elausulam  de  prcefatione  communi  faciaty  i.  e.prsstet 
nsum  prffifationis  communis,  faciat  quod  praefatio  com- 
mnnis  solet. 

Facilis,  II,  538,  Ad  fabtdas  facile  est,  i.  e.  libenter 
recipit.  II,  647,  Sane  Socrates  facilius  diverso  sj^iritu 
ageoaturt  i.  e.  potius  et  certius.  «  Veteres  enim,  ait  Do- 
natus,  facile  dicebant  pro  certo^  » 

Facilitas.  II,  52,  Excogitandis  instruendisque  errori" 
bus  facilitatem,  activa  si^nificatione  accipiendum  pro 
habitu  facili  et  molli  brachio  efficiente,  quod  instituitur. 

Facinus.  11,692,  Quo  totum  facimus  attrahitur^pns- 
ferenda  illa  altera  lectio,  quo  totum  pecus.  Vid.  Pecus. 

Factio.  II,  468,  Edam  jam  nunc  ego  ipse  negotia 
ehristianw  factionis,  I,  478.  Quo  de  factionibus  querela 
est.  II,  152,  Valentiniance  factionis. 

Factitamentum,  II,  680,  De  factitamentis  inteltecta 
visuntur. 

Factitatio.  U,  226,  Anet  hcec  in  hominis  faetitatione 
censetur,  i.  e,  creationo  seu  conditione. 

Factitator.  II,  177,  Ad  idolorum  faetitatores. 

Factitius.  I,  651,  Sed  nec  cura  factitii  corporis,  ut 
plasticam  Dei  superqressa. 

Factura.  II,  652,  dapit  ita^ue  et  facturam  dicigene- 
rari  pro  inesse  poni.  Capit,  i.  e.  licet,  fas  est.  Factu- 
ram  de  anima  dicit,  quoa  ahas  diceret  creationem .  Vid. 

IlfESSE. 

Facola,  diminutiv.  a  fax.  I,  461,  Pauculis  faeutis  II, 
10te7,  Quomodo  oleum  faculoe  tuw  sufficere  et  tibi  et  mihi 
poterit.  11, 153,  Qui  faculis  oleum  non  j^ropparassent. 

Fama.  11,  1030,  /n  fama  de  subtemints  studio.  Junius 
mavult :  infamatce,  i.  e.  aut  infames  factie,  aut  jactats 
fama,  divulgats,  ut.  Liv.  :  infamandce  rei  causa  ja- 
nuam  obserari  jubet. 

Familia.  II,  554,  Familice  Phosphori  ^eu  acclamant^ 
I,  e.  sectatores  rhetoris,  auvovre;,  olxetoi  ixaX^oi.  II, 
1352.  A^omen  cum  famitia  ipsius  persequentes.  rhenan. 
ex  mss.  Nomen,  famitiam  ipsitis  persequentes.  Nomen 
autem  dicit  christiancm  et  familiam  ipsius,  scilicet  Ghri- 
8ti,  hoc  est  christianos. 

Famositas,  1,  654,  Adempiis  bonis  dignttatum  in 
quemdam  scoputum  famositatis. 

Famulare  est  Grsec.  6ouXouv,  in  seryitutem  redigere.  I, 
400,  Elementa  ipta  famutaret.  I,  476.  Ad  gtoriam  fa- 
mfOandag  libertatii.  II,  824^  Ul  ex  iUa  animalia  u$ui 


meo  famulentur.  II,  862.  Famulati  autem  Deo.  11,868, 
Qttod  famulatum   est  liberans. 

Famulatorius.  II,  705,  Subigendce  qum  infamutatoriis, 
i.  e.  iis  animalium  generibus,  quse  ad  famulatum  com- 
parantur. 

Famulus.  II,  707,  Omnia  famula  sunt  hominis. 

Farsura.  II,  781,  Reliqua  farsura^  vox  Tertullianea 
pro  fartura  vel  farctura. 

Farsus,  pro  fartus  vel  farctus.  II,  971,  Aliquandiu  far- 
sum  omnibus  balneis.  Sic,  II,  1042,  Hiatus  criminibus 
infarsus. 

Fasclnark.  II,  755,  Taceat  et  anus  t/Za,  ne  fascinet 
puerum,  i.  e.  ne  fata  accinat  puero,  et  bene  vertat  in- 
cantationibus. 

Fasti.  II,  364,  Circumcisionem  vindieantium  et  Ju- 
daieos  fastos;  ita  legit  Rigaltius;  in  exemplari  Pithoe- 
anolegitur  fastus. 

Fastidibilis.  II,  107,  Fasttdibilia  de  gratiis,  qucenec 
pessimi  metuant. 

Fastidiosus,  qui  amores  spemit.  I,  359,  Et  Cybele  su- 
spirat  pastorem  faslidiosum. 

Fastidire.  I,  1265,  Si  fastiditi  ante  in  fastidio  uttio- 
nis  non  erimus.  Optime  restituitRigaltius  :  Si  fasjidien- 
tem  fastidio  uttionis  nocnmmttx.  Fastidimur  aSadver- 
sario  qui  nos  odio  habet :  quem  si  vicissim  odio  habe- 
mus  et  fastidio,  jam  fastidientem  refastidimus,  etmalum 
pro  malo  rependimus,  et  prseceptum  Domini  non  obser- 
vamu<.  Nocere  fastitientem  dixit.  h.  I.  Septimius,  ut 
noscere  nascentem  lib.  de  Exhort.  castit. 

Fastidium.  II,  289.  Sotuiis  a  Deo  et  ex  fastidio  tiberis, 
i.  e.  quffi  animalia  libera  sunt  et  soluta  lege,  quia  non 
sque  amavit,  sed  abjecit  el  fastidivit  Deus. 

Fastigium.  II,  803,  Artificis  fastigium  recogitari 
oporteret,  i.  e.  majestatem,  dignitatem,  amplitudinem.  I, 
420,  Sed  quam  vanum  est  fctstigium  Romani  nominis 
religiosiiatiH  meritis  deputare.  tl,  920,  Ut  sibi  Apostoli 
fastigium  redderet. 

Fatigabilis,  II,  703,  Ascensu  etiam  scatarum  faliga' 
bilis . 

Fatum.  II,  714,  Cum  et  fato  jam  inscribitur,  i.  e.  ac- 
censetur  et  revera  est  in  eorum  numero,  quibus  inest 
arcana  illa  vis  societatis  corporis  cum  anima  continen- 
da3.  Hoc  enim  est  quod  fatum  et  fatalia  vitse  tcmpora 
vocaverunt,  inquit  Macrobius,  lib.  I,  in  Somnium  Sei- 
pionis,  cap.  13,  II,  718,  Dum  ultima  die  fata  scribunda 
advocantur.  II,  683,  Et  providentice  fatum  et  necessi- 
tas.  I,  428,  Fato  stat  Jupiter  ipse. 

Feralis  I,  1309,  In  maledictorum  metallorum  ferati- 
bus  officints.  Nam  metallorum  operibus  addicebantur 
damnati,  inque  his  saepe  Christiani.  Dequibus  Gyprian. 
lib.  II,  epist.  25. 

Feretrum.  1, 1270,  Quale  in  illo  viro  feretrum  Deus 
diaboto  exstruxit,  i.  e.  quale  tropsum  Deus  de  diabolo 
erexit.  Est  enim  h.  I.  feretrum  non  vexpo^opeiov ,  quo 
mortuus  effertur,  ut  Uigalt.  vult,  sed  instrumentum  tri- 
umphi,  quo  circumferebantur  arma  deviclorum  in  pom- 
pa.  Ita  pergit:  quate  vexillum,  etc. 

Feria.  II,  956,  Quartce  feria:  et  sextce,  i.  e.  die  Mer- 
curii  et  Veneris. 

Ferre.  I,  647,  Reliquas  ipsarum  rerum  qualitates 
contra  Dei  omnes  feramus.  Feramus,  inquit,  res  spec- 
taculorum  contra  res  Dei.  Res  Dei  pro  divina  seu  chri- 
sliana  disciplina.  Gontra  ferre  est  contraponere,  opponere, 
coniponere,  commiterre,  conferre. 

Ferrum.  I,  1328,  Ut  ex  iltis  ad  ferrum  nati  corporis 
cicatricibus.  Natum  ad  ferrum  corpus  dicit,  quod  simul 
ut  natum  est,  ferro  vulneratur,  ima  auricilla  infantium 
pertusa. 

Fibula.  II,S21,  ^am  et  autem  ipsum  velut  flbuta  con- 
junctivce  particulce  ad  connexum  narratiani  appositum 
est^  i.  e.  conjunctio,  sive  conjunctiva  particula  sermo* 
nem  confibulans  et  astringens.  Hyppalage.  II,  850,  Fo- 
ea6tt{ttm  homo  consertarum  substantiarum  quarum 
quodammodo  fibuta  est.  II,  93,  Aut  etiam  votuntariis 
delictis  fibulam  lcixet:  proverbial,  locut.,  pro  eo  quod 
flst,  januamaul  fenestram  aperiat,  II,  iOli.  Hujus  boni 
fibulam  quis  itlum  nesciat  invitum  retcLxasse? 

FiCTRix.  II,  815,  1044,  Et  tamen  calicem,  non  dieo 
venenarium,  etc,  sed  fictrices,  vet  archigatli.  Le  Prieur 
legendum  esse  putat  frictricis^  sicque  locutus  esset 
TertuIIianus  de  poculis,  quae  frictrices  illje  propudios» 
mulieres  seu  eunuchi  cum  osculo  sorbebant.  Sed  melius 
Rigaltius  e  cod.  Pith.  :  fictricis^  ^app^ifio;,  sajgse, 
simulacra  cerea  fingentis.  In  Ursini  libro  legi.ur 
fascinatoris.  Fictricis  non  fictrices  legendum  eise  mo- 
nent  sequentia. 

Fidulis.  II,  908,  il   queeunque  institutorisAnt  tive 


4399 


[NOBX  LATINITATLS. 


1400 


rsa  ab  athletis  sampto)  jam  coDgredientihas.  I,  456,  Ad 
quod  necetse  habeo  eodem  gradu  occurrere^  sumptam  a 
eliidiatoribus,  qui  cum  aotagonista  decreturi  gradam 
Dgaht,  et  ictus  declinandi  causa  cedentes  iterum  pro- 
eedunt,  et  eodem  gradu  consistunt,  obviam  euntes  reni- 
tunlur.  Scns.  :  ad  quod  necesse  est  codem  argamento  ac 
teio  uti.  II,  t260,  Cum  Deum  hoc  graiu  expellimus,  i.  e. 
cum  Deo  hanc  pott^statem,  vim  creandi,  adimimas.  II, 
377,  Dum  te,  Marcion.  de  gradu  pellamf  i.  e.  convincam 
to  falsi,  et  taas  raliones  intirmabo.  ll^  654,  Si  non  hujus 
definitionig  grndum  exclHsero,h.  e.  ostendero  deGnitio- 
nem  consistcro  non  possi\  noque  rem.  Hsec  omnia,  a  col- 
luclatoribus  sumpta,  significant  adversarium  confataro, 
ct  in  certamino  dispulalionis  superare.  II,  797,  Dejectus 
enim  unusquisque  vel  molus  de  gradu  ejus  spei^  auam 
susceperat,  i,  e.  qui  jam  spem  abjecit,  in  qua  inniteoatur 
alienis  persuasionibus  inductus.  II.  368,  Sed  alium  jam 
hinc  intmus  gradunif  i.  e.  novum  inirc  certamen,  vel  sal- 
tem  novo  modo,  vel,  re  uua  jam  improbata  ei  labefactata, 
ail  alterius  cversiunem  sese  accin^^ere.  II,  3i1,  Ilinc  de- 
nique  aradum  confero.  II,  599.  Igitur  graduni  confira- 
mus.  II,  609,  lijitur  in  isto  gradum  cor»/erawju«,xaTdf*xe- 
ffOai  T>5;  jAax>i;,  auspicari  certamen  dispulalionis,  ad  rem 
propius  accedere.  II,  452,  Sed  in  altcrius  quwstionis 
gradum  dirigo,  i.  e.  ad  alteram  qua^stionem  expenden- 
dam  mc  comparo.  II,  363,  Et  possem  hic  jam  gradum 
flgrre.  U,  495,  Atque  adco  recte  hunc  gradum  figimus, 
et  multis  aliis  locis,  Translatio  ab  athletis  in  ccrtamine 
congredientibus,  est  sententiam  semel  conceptam  acri- 
ter  defondcre,  in  eaque  persistere  aut  preraere  argu- 
menlum  suum,  ut  loquitur  Cicero,  vei  in  unius  rei  dili- 
genti  pensitalione  immorari,  et  nullis  uli  excursionibas 
a  r«  alienis.  II,  971,  Movistis  igitur  grcidum  excedendo 
traditionem,  cum  qn(V  non  sunt  constituta  obitis.  I,  433, 
Provocati  adsacrificandum  obstruimusgradum  perfidim 
(alii  pro  fide)  conscientia^  nostro',  h.  e.  constanter  obsi- 
8iimu«,  obnitimurque,  omnes  introitas  in  animosnosiros 
occiudimus.  II,  29,  Hunc  igitur  gradum  potitsimum  ob- 
struimus,  i.  e.  hoc  primum  opponimus,  a  congressu  re- 
movemus.  II,  248,  Sed  alius  libellus  hunc  gradum  sus- 
tijiebit  adversus  hivreiicos,  i.  e.  sascipiet  hujus  rei  defen- 
sionem.  II,  ^tiyllis  pr(rtuserim,  quaside  gradu  primo 
adhuc.  Solebantgladiatores  ante  justum  cum  antagonista 
certamen  oslentanda»  artis  et  obleclandi  speclatores 
causa  prajludere.  Est  igitur  levia  et  quasi  ludicra  af- 
ferre  argumenta  et  imbecilliora,  inilio,  anteqaam  ipsum 
robur  argumentorum  depromatur.  II,  1023,  Sed  et  in 
hunc  Jam  gradum  decurram,  i.  e.  sed  et  ad  hujus  rei 
disquisiiionem  me  comparabo.  II,  470,  In  ipto  gradu 
provocabimus  pra^scriptionis.  II,  159,  Iloc  mihi  et  in 
tertium  gradum  dictum  sit,  i.  e.personam  ordine  tertiam. 
Ff<Z«  etiam  col.  157.  11,164,  [ft  tertium  gradum  osten- 
deret  in  paraclelum.  II,  433,  I^a  si  regno  nccedunt,  se- 
cu7ido  gradu  reslituenda ;  ejus  est  secundus  gradus,  cu- 
jus  et  primus. 

Gr;KCari,  Grxcorum  mores  imitari.  II,  1048,  Nisi  aura 
mininie  grcccatur.  Barth.  in  Adv.  interpretatur  :  Graece 
colitur. 

Gr^ecatum,  moro  grajco.  II,  1045,  £t  crepidce  grcB- 
catum  ."Esculapio  adulantur. 

GRiECiA,  impadeniia  Gra^corum  mendacissimorum.  II, 
1037,  Hidebis  itlico  audaciam  et  Grceciam  nominis;  alii 
audaciam  egregiam  nominis ;  a.\ii  Graci  jam  nominis ; 
Turneb.  et  gratiam  nominis.  11,972,  i*gr  Grmcias,  perva- 
riasGra2cia^provincias,inquibusvariacunciliacoactasunt. 

Grama,  XVijnQ,  vitium  oculorum,  ut  Festas  docet,  sive 
pitoita  oculorum.  II,  578,  Et  limum  ex  piluitis  et  gramis 
tophicB. 

Gramdis.  I,  452,  Grande  videlicet  officium  focos  et 
thoros  in  publicum  edueere.  II,  i03%  Aptas  sane  gran- 
dioribus  fabulis. 

Gratia.  II,  \3\,Martyrium  enim  non  de  communi  ali- 
qua  malitia  certat  cum  idololatriuj  sed  de  sua  gratia^ 

I.  e.  certamen  non  csi  inter  duo  mala,  atrum  sit  poten- 
(ius,  sed  martvrium  certai  de  sua  gratia,  do  suo  bono, 
quod  ab  idololalria  liberat.  II,  a09,  Querela  ergo  major 
JEoi/pttorum,  an  gratia  Ilebracorum?  Gratia  quae  eis 
debebatur,  quamque  morueraut.  i.  e.  merces. 

Gratiositas.  11,  255,  Ipsamque  naturalem  novitatit 
gratiositalem  volui  repercutere. 

Gratuitus.  II,  726,  Denique  et  bona  facta  gratuita 
tunt  in  somnis,  et  delicata  secura. 

GravitaS.  I,  132r>,  liespeclu  obediendo'  grnvilaiis, 
Graviias,  (Tep.v6Tr);,  virorum  est  obedienda,  i.  e.  cui  fe- 
niinas  obedire  oportet,  propter  metum  debitum  domino, 

II,  550,  Se  gravilate  adorentur.  Vide  Adorare. 
GuBERNAcuLOH.  II,  22,  Certare  cum  interpretationit 

gubernaeulot  ^-  o*  cum  ratione,  cam  disciplina  ratioius, 


qua)  omnem  iaterpretationem  gnbemara  debei,  et  ia  ea 
semper  regnare. 

GoLA.  II,  133.  Evulsum  enim  hominem  de  dUsboli  gula 
per  fidem.  U,  958,  Salutem  gula  vendidit.  ll,  977,  Iltt 
denique  idolo  gutam  suam  maetat.  II.  281;  /n  gulawi 
committunt,  i.  e.  ei  ipsi  nocent,  qai  galam  saara  obraerit 
capediis.  II,  800,  Et  ipsorum  temporum  propria  gul^. 
Rhenan.  putat  aliudere  Tertallianam  al  Yedii  PoUioDis 
golosam  s*evitiam,  qai  damnata  mancipia  vivariis  mars^ 
naramimmergebat,  noD  (antum  ut  totum  hominem  pari- 
ter  distrahi  spectaret,  quod  Plinius  tradit,  veram  etiam 
at  humanacarne  in  piscibus  vesceretar.  Gonf.  II.  1048, 
sq.  Possit  tamen  etiam  de  ipso  terfipore  iQtelligi,  Dam 
tempus  edax  rerum.  I,  632,  Et  aulam  ad  gulae  erimen, 
i.  e.  ad  gulae  intemperantiam.  li,  965,  yerisimile  no% 
estt  ut  quis  dimidiam  gulam  Deo  immolet,  aquis  so- 
brius  et  cibis  ebrius. 

GvM.NosopHrsTA,  I,  490,  Neque  enim  Brachmame  aut 
Indorum  aymnosophista  tumut,  sytvieolm  et  extules 
vilce.  nracnmanaB  pbiiosophi  faere  lodoram,  qai  et  gym- 
nosophista)  a  noditate  corporis  praeter  eas  partes  qaas 
occultas  voluit  natura,  sic  dicti  sunt,  licet  nonnolii  a 
Brchmanis  diversos  fuisso  gymnosophistas  asseraoL 
Dicuntur  vero  sylvicolaj,  seu  quod  in  sylvis  viverent, 
nt  Druida)  apad  veteres  Gallos,  sea  qood  alieni  esseni 
ab  iis  rebus  eoque  coltu,  quo  vita  hominum  commanis 
fruiior.  II,  260,  Indorum  gymnotophittce . 

H 

IIabere,  est  Grxcorum  Ex^iv,  in  otraquc  significatioDe, 
ot  sit  et  posse  et  debere,  v,  c  1,  409,  Habent,  de  incolatu 
aeris,  i.  e.  possontincolentes  et  mansionera  habentes  in 
aere.  II,  834,  Ilabemus  etiam  vestimentorum  in  Scrip- 
turis  mentionem  ad  spem  carnis  atlegorizare.  11,  710, 
deterum  totiens  animam  revocari  haberi,  i.  e.  debere 
revocari.  II,  1044,  Queis...  habebantur^  i.  e.  io  ^nibas 
sedebant.  Latin.  valt  vehebantur.  II,  206,  Et  sic  jam 
habetur  ejus^  quod  licety  etc,  i.  e.  reus  est  ejos,  qood 
licet,  ut  Grsec.  ^x^Tai,  £vox6;  laxi .  II,  564,  Dum  ita  re- 
rum  habett  i*  e.  dum  eius  res  in  eo  sant  stata,  ovtm 
Twv  7rpaY(idlT(i>v  IxpyjaoL.  I,  1283,  Etenim  illa  tufM  cs- 
citas  tonge  a  fintbus  sa»culi  habebatur. 

Habilis.  II,  224,  Faciendo  visibilem  et  habilem,  i.  e. 
habilem  perfectionis,  non  per  omnia  perfectam,  s«i 
aptam  perfectioni  habendse.  1,  1222,  Omne  temput  ha- 
btle  baptismo. 

Habitos.  II,  82,  Substantia  tibi  a  Deo  tradiia  est,  ha^ 
bitus  a  sfEculo,  i.  e.  modas  ille  habendi  flores,  qaiconqM 
tandem  sit,  a  mando  est.  1, 452,  Civitatem  tabema  hatntu 
abolefacere,  i.  e  civilem  ordinem  honestaroqae  taberna- 
ria  confusione  commutare.  1,  453.  iniuere  domui  tms 
habilum  alicujus  novi  lupanaris.  11,648.  Ut  et  mortem 
non  de  poculo  per  habitum  jucunditatis  absorbeaL 

IlAGTENtfs.  II,  229,  Eliam  mare  hactenu»,  i.  e.  ad  boc 
usque  tempos  futurum  est  et  non  alterius  ;  jam  non  erit 
II,  1034,  Ilactenus  Sodomaet  nulta  Gomorrha.  I,  1240, 
Ilactenus  periculosis  nosmelipsos  inferamus,  i.  e.  dod- 
quam  posthac.  II,  1001,  l/t  eos  qui  hctctenus  delii^uunt. 

HiERENTiA.  II,  420.  /n  testificationem  et  hatrentiam 
terr(e  eoruyn,  htnrentiam  terrae  di&isse  videtur,  at  eYpli- 
carot  quod  pulveris  nomiiie  Lucas  iotelligi  volaerat. 

II^RERE.  II,  557,  llwrere  de  ralione  casus,  i.  e.  in- 
cerlum  esse  do  caasa  ejas  rei  quae  accidit. 

IIamatilis.  II,  122,  Ilamatile  spieulum,  sive  aduncam 
in  summo,  qood  inter  vulnerandnm  lestringit  illa  no- 
dorom  series,  et  do  venula  infondit  venenum  suum  ol- 
ceri  retrahens. 

Harena.  II,  1034,  Ilarence  Samos,  alii  arena,  Joo. 
)('git  Arene.  Samos  intelligit  insulas  Achaicas.  Stnb. 
lib.  VIII.  III,  45,  Aut  harenoi  atrocitatibus ;  vid.  Are!Ia. 
II,  700,  IlarencB  seruntur. 

Hastarium,  scheda,  in  qaa  digerebantur  vendenda  et 
vendita.  Conf.  lib.  ad  Nat.  i,  345,  573,  Quos  in  has' 
tario  vectigales  habetis, 

Hebdomas.  II,  375,  Ut  totius  hebdomadis  eaperet  ejpiO' 
tionem,  i.  e.  septem  macnlarom,  de  quibus  proiime. 

Hebraicum.  II,  160,  Aiunt  quidem  et  Genesim  in  He- 
braico  ita  ineipere :  In  principio  Deus  feeit  sibi  Filium. 

Helucus,  alh  elueus,  etsi  H  ad  eaphoniam  pnpfigi  Gel- 
lios  annotavit.  lib.  XVI,  cap.  12.  Festos  :  lilucum  signi" 
ficnt  languidum ac  semisomnium,  vel,  ut  alii  votunt, a/M- 
cinatorcm,'et  nugarum  amatorem  ;  sive  halonem,  td  est 
hesterno  vino  languentem,  quem  EciiXov  Gr(eci  vocant.  Bt 
rocte  idem  Getlias  exponit  tarditatem  animi  et  stnpo- 
rem,  qui  hallucinantibos  plerumquo  asu  venit.  II,  85, 
Quod  hederce  natura  sit  eerebrum  ab  heluco  defensare. 

Heri,  noper  adeo.  1, 287,  Heri  Severus  eonstamtissimus 
principum  excluHt. 


1401 


INDBX  LATINITATIS. 


1402 


HERMAPHiiODrnis.  II,  ^tNeapudtoloiLuneniet  Her' 
maphrodUwn  existimet.  Hermaphroditi  snot  homioes 
utriosque  sexus,  olim  Androgyni  dicli,  ut  refert  Plin., 
H.  N.,  lih.  VII  cap.  3,  et  lih.  XI,  cap.  49.  Hinc  perca- 
tachresin  etiam  Hcrmaphroditi  casei  foeruot  appelUui, 
qul  o\  duplici  confinio  facli,  ut  Feneslella  in  Annalihas 
scripsisse  videtur  de  Lunensihus  caseis,  olim  laudatis« 
simis.  Vide  Plio.,  H.  N.,  lib.  XI,  cap.  42. 

Hermotiiius.  II,  649,  UtHermotimum  cui  Clazomenii 
mortuo  templum  contulerunt,  Plin.,  lib.  VII,  cap.  52, 
Hermotimum  Clazomenium  nominat,  verum  Plntarchuf 
Hermodorum  substituit,  lib.  de  Socratis  daemonio,  ubi 
falsum  esse  ait,  Hermodori  Glazomenii  animam,  reiicto 
corpore,  dies  noctesgue  per  loca  plurima  vagari  solitam, 
iterum  corpus  repetusse.  Urbs  iila  Glazomene,  quae  erat 
loniae,  dicta  fuit  olim  Gryna,  eratque  ibi  templum  Apol- 
linis  oracuio  longe  celeberrimum,  unde  Apollo  GryntBUS, 

Hesternus,  novus,  nuperus.  U,  137.  Ne  dum  ante 
Praxeam  hesternum, 

Hierakanaphex.  I,  480,  Alii  Hieranapen.  Pamelius  le- 
git  Hierapolin,  aitque  ex  Eusebio  ei  Orosio  tres  urbes 
imperante  Nerone  concidisse  :  Hierapolin,  Laodiceam  et 
Golossen . 

HiEROPHAin-A.  II,  260,  Et  Mgyptiorum  Hierophanta, 
tepofdvTai  dicti,  quod  sacra  ostenderent  aut  peragerent, 
genus  sacerdolum  apud  ifig^rptios. 

HiEROSOLTMJi.  II,  20,  Quid  crgo  Athenis  el  HierosO' 
lymis,  i.  e.  quid  philosophis  cum  Christianis. 

HiNC.  de  hac  re.  II,  246,  Hinc  viderity  phrasis  Tertal- 
lianea,  pro  eo  qnod  est,  non  curo,  mea  nihii  refert,  pro 
meo  haberi  nolo,  ut  praestem . 

HiPPONA.  Tameb.  ct  Scaliger  scribendum  censent 
Epona.  Plutarch.  in  Parall,  :  <(>ouX6io;  (rreXXo;  \u<T&y 
Yvvaixa;  timt^  (ruvea(<r]feTo,  i^  S^  xaTa  xpo^^o^  iTexe  x6pT)v 
<ru(i|Aop90v,  xal  (ovoiiocffev  '£7Covav,  £(m  61  Oe6;  Tcpovoiav 
icoioufuvy)  ticic(i>v.  Ipsa  pleruintiue  in  stabnlis  erigebatur 
roseisque  corollis  ornabatur.  1,  365,  legitur  et  I,  577, 
Epona. 

UiSTRicuLUS,  6a(ruicpa>xTo<,  pnrus  a  nefanda  et  pra^po- 
stera  venere.  11,  1041,  Mercerus  legit  ustrieulat,  i.  e. 
iguiculi  et  scintillaQ  libidinis.  Turoeb.  vult  striculit,  i. 
e.  puer  grandior. 

HoDiE.  II,  274,  Qui  hodie  deeonfetsis  homieida  scien- 
tes  homicidium  quod  tit.  Heunian.  l.egit  :  Quando  de 
confetto  homicida^  tcientety  homieida  quod  tit. 

HoMERiGi  ochHj  caeci,  I,  1033. 

HoHEROGENTONES,  qui  voceotur,  II,  53. 

HoMO.  11,  87,  Non  aliat  tcilicet  hominemfunctOyX^yt 
ivOpdmov  TeTeXrixoTi,  id  estTa  JivOp(o7civa.  II,  94,  IVec  ho- 
minem  Deo  reddere,  nempe  homo  est  numisma  el  imago 
Dei  :  ila  ssepe  Tertull. 

HoifssTAS.  U,  772,  Adeonec  humance  honettatit  cor- 
pus  fuit,  i.  e.  forms  et  pulchritudinis. 

UoxESTus.  II,  329,  Ne  adspectu  quidem  honestus,  e. 
e.  pulcher.  II,  639. 

HoNOR.  1, 1312,  Proinde  etvettium  decolorihut  hono- 
rem,  i.  e.  vesles  honoratissimas.  II,  810,  Funettatur 
mundi  honor,  i.  e.  sol.  I,  1265,  Quem  autem  honorem 
litabimut  Domino  Deo.  II,  651,  Platonit  honor,  1.  e. 
Plato  philosophorum  honoratissimus,  6i'  OnaXXaY^;,  nt 
sequentia  nmnia.  Nam  etiam  Labeo  inter  semideosPiato- 
nem  commemorandum  putavit,  cni  defuncto  Magi  ut  Dco 
immolaveront  Gicerone  teste  in  Queest.  Tuscul. 

HoifORARius.  I,  470,  iVon  de  honoraria  tumma^  i.  e. 
quae  pro  introitu  in  coUegium  dabatur,  quasi  honoribus 
redemptis.  Havcrc.  iegit,  nna  voce,  dehonorario,  i.  e. 
indecora,  iohonesta. 

HoNORiGER.  II,  903,  Honorigeram  notam  virginitatis 

SUtE. 

HoROSGOPUS,  est  qui  natalem  alicujus  horam  conside- 
rat,  atque  inde  fotura  priedicit.  II,  1039,  Qum  per  aerem 
liquando  araneorum  horoseopis  idoneas  sedes  tendit; 
alii,  araneorum  more  scopis  idoneit  distendit,  Scopi  au- 
tem  seu  scopiones  suot  fibrse  foiiorum  quihus  seipsum 
affigit  et  distendit. 

HospiTUS.  II,  249,  FacUe  novam  et  hotpitam  argw 
mentatut  ett  divinitatem  in  Chritto  revelatam,  i.  e. 
peregrinam,  advenam. 

HuMANiTAS,  homo,  vel  hominis  natura.  I,  335,  Cauta 
altegendas  humanitatit  in  divinitatem.  II,  750,  Quouni' 
verta  humanitat  trahitur^  i.  e.  omnes  homines. 

HuHiLiATio.  II,  908,  Quorum  probatio  in  omni  humi- 
liatione  conttat.  II,  733,  Sed  ut  Deum  ilticeret  humi» 
liationit  of/iciit. 

HuMiLiFiGARE.  1,  1243,  Itoque  exomologetxt  protter- 
nendi  et  humitificandi  hominit  diteiplina  ett, 

HoHiUTAS.1, 1326,  Quomodo  enim  humilitatem^  quam 


Chrittiani  profitemur,  implere  poterimus  ,  98,  Habet 
humititatit  twB  sarcinam. 

Hydrophorus,  05po966oc,  qui  aquam  timet,,  1, 1205. 

Htporrtghium,  {>iro6puxiov,  in  aqua  vel  mari,  idem 
quod  barathrum  in  terra,  devorans  et  exsorhens  in  sab- 
mersione  homines  navigiaciue.  1,695,  Irretpirabile  devo- 
ratit  hypobrychium  in  idololatria. 

Htpsoma.  1,  701,  Potitut  m  tuo  hyptomate  et  domi* 
cUio.  Utilur  vocabulis  astrologorum,  loquens  de  eclipfi 
quadam  solis  non  ordinaria,  sed  prodigiosa.  Vulgus  as- 
trologorum  hodie  vocat  altitudinem  ot  domum, 

I 

Iao.  II,  565,  Ut  etiam  inclamaverit  in  eam  iao.  Est 
ezclamantis  et  exclamatione  sisientis  et  hortantis  desi- 
stere,  prout  ostendunt  sequentes  formulaB,  quaram 
priore  Quirites,  posteriore  Ciesar  appellabatur,  ut  eorum 
majestate  et  auctoritate  praesens  impetus  sisteretur. 
Ibid.,  Inde  invenitur  lao  in  tcripturit,  nempe  haeretico- 
rum. 

Igtus.  II,  131,  In  alium  ictum  contideremut  de  volun- 
tatit  qualitate,  a  gladiatoribus  sumptum.  Gicer.,  IGatil., 
Quotego  tuatpetitiones,ita  con^ectat  ut  vitaripottenon 
viderenlur,  parva  quadamdecltnationej  et,  ut  aiunt,  eor^ 
pore  effugi.  Ul  sit :  uoo  arguiDonto  refutato,  alius  inflr- 
mationem  inquirere  et  rationem  secum  inire  qua  impro- 
bari  possit. 

Idiotes.  II,  164,  Jlafe  accepit  idiotet  quitque  autper' 
vertut  hoc  dietum.  II,  157,  Simplicet  enim  quitque,  ne 
dixerim  imprudentet  et  idiotm,  qu(e  major  semper  ere» 
dentium  part  ett.  II,  1012,  Sed  ett  hoctolemne  perversii 
et  idiotis  hcereticii.  Ri<,'alt.  legit  idiotit  et  ha^eticit 

Idoneus,  est  gra)C.  Ixavoc.  II»  809,  Et  utique  idoneut 
ettreficere,  qui  fecit.li,  Ji9^,Quanquamhabemns  ipsum 
Deum  idoneum  pollicitatorem.  II,  991,  Et  jactos  sortes 
(reetius,  quud  yidit  jam  Ursinus,  sordes)  non  ablui  ido-, 
neoe\  vide  Sordes.  II,  1039,  Quce  per  aerem  liquando 
araneorum  horoscopis  idoneus  tedet  tendit. 

Igxavesgere.  II,  7:24,  Nec  ignavetcit  omnino. 

Ig.ieus.  II,  19,  Igneut  deus,  i.  e.  ignis,  quem  Hera- 
clitus  Ephesius  faciebat  doum,  aut  corte  principiam 
omnium. 

lG?ns.  II,  13,  Mnjorit  iijnit  ardorem  inferentet,  i.e. 
divini,  supra  quam  humani  ant  istiusmundi.  II,  Tl,Ad 
profanot  judicandot  igni  perpetuo.  II,  276,  Cui  nuttus 
ignit  coquitur  in  gehenna,  I,  1284,  Romas  quidem,  qwB 
ignit  illiut  inextttnguibitit  imaginem  tractant,  est  peri- 
phrasis  Vestalinm. 

Ignosgentia.  1,1241,  Clautalicet  ignotcentias  janua, 

Illex.  I,  1244.  Convertationem  injungent  mitericor» 
di<B  ilticem,  i.  e.  indnctorem,  ah  illiciendo.  I,  488,  Vos 
malorum  illicet  temper. 

Illiberis,  qui  est  sine  liberis,  &naiQ.  II,  413,  Quam 
ti  frater  itliberit  decetterit. 

Illidere.  11,126,  Ibidem  tcorpioprotoleaanathema 
illidito,  est  idem  quod  supra  dixerat,  urgere  bettias  cal^ 
eem. 

Illuminare.  II,  386,  Dum  operum  differentiam  iltumi' 
naMI,  847,  Pariter  itluminavit»quia  cui  protit.  1,286, 
Nonne  etvos  quotidie  experimentit  itluminentibut  tene- 
brat  antiquitatit,  etc. 

Illumixator.  II,  401,  Novm  tantteque  retigionit  iHu~ 
minator.  I,  395,  Iltuminator  a<^ue  deductor  generit  hu- 
mani.  II,  85,  Auctores  rei  vel  tlluminatoret. 

Immolare.  I,  1327,  Sed  humilitatem  animoe  tuoe  in 
victut  quoque  cattigatione  Deo  tmmoIanMI,  968,  Quee 
advetperam  jejunam  pinguiorem  orationem  Deo  tmmo- 
tat.  II,  999,  St  pcenitentiam  Deo  immotarit.  II,  707,  Cui 
populut  tuffragiit  immolat. 

IMMUNDUS,  substantiv.  I,  1309,  Omatum  quem  immun- 
dum  muliebrem  convenit  diei,  nempe  cara  capilli  et  culis. 

Immunis,  intactus.  II,  1040,  Et  eultri  vertex  tolut  im- 
munit. 

Immusigus,  6(iou(ro;,  aui  mnsicam  ignorat.  I,  265. 

Impatiexs.  I,  1257,  tmpatient  etiam  tacendi  ett. 

iMPEifDi.  I,  496,  Cum  lot  jutti  impendimur,  de  Chri- 
stianis,  qui  morti  tradunlur,  atque  e  roedio  toUuntur.  I, 
651.  Quod  homo  nar  ejut  tam  nocensfactus  est,  ut  tam 
erudeliter  impenaatur. 

Imperiom,  I,  426,  Solida  (eque  imperia  mandavU, 
Quemadmodum  in  Eieusiniis  fuit  dpycav,  (pi  rex  erat 
seu  praefectus  mysteriis.  Hesychio :  Ba(TiXeu;,  dp/o)v  t^ 
'AO^v^(n  iiixrnjpiwv  Tcpovowv,  cui,  ut  suhjecti,  iroperio 
ftjus  adjungebantur,  ol  diriiiTiXeTal  et  lepouoiol,  de  qui- 
bus  Pollux,  VIII,  8,  3  et  26.  Et  praBclare  Menrsius  in 
Eleusiniis,  cap.  15  :  « Ita  etiam  hic  in  Cyheles  ministerio 
talii  GiUionim  rox  i ea  ArcliigaUas  ionoitar,  qoi  8«oi 


1403 


INDEX  LATINITATIS. 


1404 


habeal  sacrificnlos  et  minores  Gallos,  quibus  itidem  im- 
peraveril  vota  facere,  et  iacertos  secare  pro  Aarelii  sa" 
IqU;.  » 

Impertigo,  e^t  foeJatio  culis,  serpens  cum  pruritu.  II, 
1048,A^ti//ts  veternis  parco,  nulU  impertiyini, 

Impigere.  1,  ^,  Ccpcitate  odii  in  tuffiagiutn  impin- 
gunlf  i.  e.  caeco  odio  laudanl  quasi  sufiragio  probitatem 
ipsorum.  I,  661,    Si  oculum  quig  impefjerit  libidinose, 

Impo.xere,  conderc,  exstruere.  II,  1031,  Ubi  mxnia 
Statilius  Taurus  impotuU. 

Importare.  I,  lMS,Quid  alteri  concupiscentiam  impor- 
tamtu. 

Importuxitas.  II,  927,  Imporlunitas  liberorum.  Jan. 
interpretutur  de  prole  capiiibus  liberis  imporlune  impe- 
rdla.  Non  placel.  Importuuitas  est,  qucC  nec  temporis  nuc 
loci  habet  commoditatem.  luipurtunitatem  iiberorum 
dixit,  quod  parenlibus  majores  calamitalos  pluraquein- 
commoda  essenl  subeuuda  ob  liberus.  II,  103,  pro  loco 
ac   lempore,  ac  quarumdam  personarum  importunitate. 

Importu.nos.  Servius,  ad  Virgil.,  JEn,  XI,  v.  305,  im- 
portunum  explicat,  ubi  nullum  rcfugium  est,  quodcaret 
poriu,  id  esl  quiete.  I,  488,  Vos  igilur  iinportuni  rebus 
humanit,  i.  e  calamitosi,  incummodi,  propter  quos  pace 
publica  orbis  carei.II,  133,  Ab  una  solummodo  arbu^cula 
temperarel  quam  ipse  medicus  importunam  inlerim  no^ 
rat. 

Impresse.  II,  33:2.  Quam  tam  impresse  Apostolus  de- 
mandat.  I,  377,  Sed  quo  plenius  et  impressius^  i.  e.  ma- 
gis  clare. 

Imprimere,  promulgare  lege  lala  in  imperio  suo.  I, 
297,  Nulius  Verus  impressit,  a  re  militari  desumptum, 
abi  impressiunem  facere  dicuntur  cohorle.'',  cum  in  lio- 
stium  aciem  incursant,  eamque  turbant. 

Improvidentia.  II,  469,  Quasi  improvidentiam  existi- 
mo. 

Impudentia.  II,  412.  Pro  impudenlia  idulolatrice  satis 
Deo  faceret  per  impudentiamjidei.  Llololatrise  impuden- 
lia  fuit,  cum  uou  puduit  adorare  lapideset  ligna  ;  impu- 
dentia  fidei,  cum  minime  pudel  Deam  credere  natum  et 
crucifixam. 

Impudigitia  I,  397,  Dei  Filius  nuHam  de  impudicitia 
,habetmatrem.  Rigalt.,  Rbenan.  etHaverc.  le^uni  depu- 
dicitia,  lit  sensus  sii:  DeiFiiius  nun  laoium  e.\impuro 
et  iiiicito  coucubitu  uon  est  natus,  sud  ne  quidem  ex 
poro  licitoque  malrimoriio  suscepius. 

In.  II,  1031,  /n  fibula:  morsu^  i.  e.  per  fi\iu\x  morsum. 
II,  123,  In  ventum,  i.  e.  vento  ferente,  vento  secundo, 
pruut  occasio  dederit,  suaserit.  II,  484,  Si  in  Creatorit 
accipilur;  subaud.  in lerprelalionem, ui  de  Creaiore  vidc- 
licel  iutelligalur.  I,  1262,  Cum  per  viam  in  mores  be- 
ttiarum  latrocinantur,  i.  e.  in  oiortem  bestiarum,  more 
bestiarum.  Pro  perviam, higali.  Legii^er  invia.  Sic.  lib. 
de  Anima  :  Quia  et  iysa  btstiis  objecerit  eot  quos  in 
tylcis  et  avits  trucidaverit. 

Inaccusatus.  Ifb^-ld^  Jnuccusatis  et.  imnunits. 

Inalterare.  II,  893,  Igitur  i^uasnon  aivisit,tacendo 
inalteravit.  Ita  ie^eudum  pro  tn  altera  iniit.  Inalteravit, 
inuidit  alteri,  conjunxit,  corifudit,  uljam  ambo  una  sint, 
ac  sci-e  mutuo  contineant.  Ipse  paulo  post  :  A  muliere 
non  separavit  et  non  seyarando  conjunxit  et,  a  qua  non 
separavit. 

I.nammalia,  inanimata,  nuae  a  semelipsis-  non  moven- 
tur.  11,230,  236,  Inanimalia  et  incorporalia  laudes  ca- 
ntiNi ;alludit  ad  hymmum  trium  puerorumDan.IlI,juxta 
editiouem  Theodotionis  :  nam  in  Hebraeo  non  haberi, 
recte  aunotavit  Uieronym.  Eamdem  eliam  cital  Exomo- 
logesis  titulo  Gypriauus  libris  de  Lapsis  oi  Orat  domin. 

iNAPPREHENSIBILIS.  II.  236. 

Inbo.nit/s.  1,  624,  ilbi  omnis  duritia  et  inbonitas et 
insuavitas  constitit. 

I.\CERTU8.  II,  970,  Martyribus  incertis,  i.  e.  quoram 
fides  minus  spectati,  neque  satis  expiorata. 

Incidere.  I,  A^id^Antequam  isii  dii  tnciderenlur y  i.  e. 
incisi  insculptique  fucraut,  nam  ab  insrriptionedii  nosce- 
baniur.  II,  255,  Quem  titulum  incidemus  ex  duobus, 
deo  Marcionis? 

Includerr.  I,  1236,  Sed  includere  eam  (pocnitentiam) 
negliyuntt  baptismo  scilicet,  qui  ei  obsignatio  dicitur. 
Et  ipse  paulo  post :  Intenlionts  seram  obstructam.  Poe- 
nitentia  igitur  ei  iides  tuncincluditur,  cum  iu  baptismum 
deducitor,  sicut  actiunes  judicio  inclusas  dixil  Caius, 
qua;  suut  in  judicium  deductse.  Porro,  poeniteutiam  ia- 
cluierc  negliguut,  qui  pristinis  a^gre  renuntiant,  (|(iasi 
maleticiorum  sunima  quam  iuciudibaplismo  volunt,  non- 
dum  cumpleta, 

Incol/^tus,  mansio,  douiicilium.  Vox, qua  ususestet 
Vairo,  quem  mullum  imilalur  Tertull.  I,  409,  Habmt  de 
ineolatu  aeris.  k,833,  Vere  sanctaper  incolatum  Sptri- 
tui  taneti,  II,  747,  Evocaturam  te  ab  inferum  ineolatu 


pollicetur,  11,96,  Ab  ipto  ineolatu  Babylonis  iUi%u  sub- 
movemur. 

Incolere.  I,  643,  Qui  nomina  incolunt  auetorum  eo- 
rttm,  i.  e.  honoribus  diemonum,  qui  in  simulacris  mor- 
taorum  \elut  inquilini  habitant,  et  nominibGS  eorum 
ahutuntur ,  qui  artes  illas  tradiderunt  :  synecdochice, 
incoiere,  velui  inquilinum  colere. 

Ixco.ncessibilis.  II,  979,  Aulparia  ^uoque  eorum  nur- 
chiam  et  fornicaiionem  inconcessibilia  tervari, 

I>'coMNUNiS,  particularis.  II,  1039,  Quarum  pars  genti- 
litus  inhahitantur,  cceteris  incommunet. 

iKCONGRESsiBiLis.  II,  315.  Igitur  qu(Beumque  exigiiit 
Deo  dignay  habebuntur  in  patre  invisibili,  tncongretti- 
bilique. 

Incongruentia.  II,  65 i,  Ad  hoe  nos  mirabimur  ineon- 
gruentiam  primo  deftnitionis  provocantit  ad  ea  queg 
in  animam  non  conveniunt . 

Inco^siderantia.  II,  868,  Etiampro  Apottolo  ipto  re- 
vera  maximcB  inconsiderantice  revincendo. 

Incontradicibile.  II,  456,  Quid  enim  tapientiut  et 
incontradicibilius? 

Inco.wertibilis.  II,  757.  de  natura  Dci. 

Incopiosus.  II,  960.  Statim  autem  solitudinis  ineopiO' 
tce  circumspectu  scandalizatits. 

IrrcoRPORA.  II,  230,  Si  qua  incorpora  iis  adsunt,  i. 
e.  nun  corpura,  indeflnita  signiticatioue. 

l?(CORPORALi£.  II,  2i9,  Prima  faeie  videtur  nobis  in» 
corporalis  esse  maleria. 

IitcoRPORALiTAS.il,  657, /ncorpora/t(a<a6  omni  genere 
cusiodi(B  libera  est^  immunis  a  pcena  et  a  fovela. 

I.NCREPiTus.  II,  573,  El  illejutsu  et  increpitu  ea  expel- 
lens,  nempe  daemonia. 

Incubare.  I,  1266,  Quod  si  patientice  incubabo^  i.  e. 
in(lormiscam,translationesumpta  a  rebus  charis,  qoasne 
perdamus,eliam  cum  dormimus,nobis  sapponimas  casto- 
diffi  causci.  I.  658,  Ipsumque  aerem,  qui  desuper  incubai. 

I.ncobo.  II,  7^4,  Genus  erat  graviorit  aliquanto  sopo- 
ris,  ut  de  incubone  prcesumptio  est. 

1KCULG4RE.  1, 1296,  Sustinent  quidem,  sed  utinculcertt 
pedibus,  proterant  ac  ladibrio  habcant  uxores  suas ; 
Vide  Arcanum. 

Incumbere.  II,  1032,  Quem  (mondam)  ineumbimtts,  i.e. 
in  quo  vivimus.  I,  653,  Et  in  suo  tanguine  squatentia 
corpora  patientistimis  oculis  desuperineumbat.  I,  340, 
At  in  deos  vestrot  per  omnia  membra  validius  incum' 
bunt  ascio'  et  runcince. 

Incursare.  II,  996,  Nec  enim  interest  nuptam  alie- 
nam  an  viduam  quis  incursei. 

Incursio.  II,  1020,  Quod  sint  queudam  delieta  quoti- 
diance  incursionis. 

I.NCURSUs.  II,  782,  Ei  tamen  ne  mihi  vaeet  incursut 
nominit  adeumdem  Christum,  etc.  Ne  elabi  siQamoc- 
casionem  argumentandi  ex  nomine  Adam.  Incursum  di- 
citargumentationisimpetam.  11,87,  Z>iim  incurtum  qutet- 
tionis  excuiio,  i.  e.  impelum. 

IxDiCARE.  II,  267,  Quo  denique  initiantur  et  indicantur 
in  hanc  ha^resin ;  i.  e.  inscribuntur  et  quasi  in  iudicem 
sui  ordinis  referuiilur. 

Indicium.  I,  259,  Si  denique,  quod  proxime  aceidit, 
domesticis  indiciis;  legendum  domesticis  judiciis.  Dome- 
stica  autem  judicia  Aunt  opiniones  praeconceptw. 

Indigena.  I,  429,  Sed  Romce  pottea  cumindigenis tuit. 
Indigena3  nonad  Romanos,  sed  ad  Sterculium  refeTendi 
sunt.  Sunt  eiiim  indigenae  illi,  qui  una  cum  Sterculio 
vernaculi  et  pruprii  Romanorum  dii,  ut  Matanus,  Tutu- 
nus  et  similes. 

Indigitare.  II,  916,  Precem  indigitant,  i.e.  prerantur 
precem  mysticam,  qufe  dici  in  publico  non  possit.  Nam 
indigitare  imprecari  exponit  Festus,  idque  oratione  ar- 
cana,  neque  in  vulgas  manatara. 

I.M>  cNATivuM.  II,  673,  Indignativum  quod  nppellant 
6v»{xix6v  et  concupisceniivum  quod  vocant  ^7aOvp.T]Tixdv. 

Indlscretus.  I,  472,  Omnia  indiscreta  tunt  apud  nof, 
prccter  uxores. 

iNDiviDous.  IIj  161,  Habentem  in  se  individuas  sucts, 
sc.  comites,  rationem  et  sophiam. 

Indobitatus.  II,  579,  Indubitatum  interitum.  Iren. 
xat'  avaY^tYjv  airoXXuffOai  XeyeTai. 

Inducere.  II,  29,  Induxerim,  i.  e.  deleveriai,  sostole- 
riih et  ab  ea  adducenda  abstinuerim.  II,  352,  Etiam  fidem 
istam  Apostoli  induxerunt,  i.  e.  deieverunt  Evangelii 
promulgalionc.  II.  107,  Possumus  jam  coutultationem 
tuam  inducere^  i.  e.  tullere  dabium  consultationis  ta«. 
Kxponit  autem  seipsum,  cum  addil  :  et  determiitare.U, 
680,  Proinde  enim  viamtternunt  pottea  tndi*ceivdt  ejut, 
i.  e.  delendi,  oblitterandi.  11.-38,  Nequeethnieo s  indueere 
potuittentj  i.  e.  addacere,  impellere  ad  crodeadam. 
Induerk.  11,35,  Qui  ab  Apottotit  fidem  indusrant.  Jon. 


1405 


INDEX  LATINITATIS. 


1406 


suspicatar  imbuerant,  II,  935,  Sie  duas  Grxcias  Utteras, 
summam  et  ultimam,  $ibi  induit  Dominus.  Sic  Tacitus  : 
Etiam  adversus  nos  hoslilia  induerat ;  item,  magnum 
animum  induisse.  II,  103.  Igitur  consultationi  tuce  ordi' 
nem  quoque  induimus.  II,  734,  Qui  baplisma  ejus  indae- 
rit,  II,  779,  Quid  vestiris  a  nudo  si  Christum  induisti  ?  II, 
112,  Chrislum  indutus  es^  siquidem  in  Christum  tinC' 
tus  es, 

iNisiiERiBiLis.  II,  818,  Non  quia  et  substanti^B  ipsi 
inemeribile  sit^  i.  e.  qaod  caro  noo  possil  attiDgere  aut 
coDsequi ;  nam  mereri  est  coDsequi. 

Inesse.  11,652,  Capiteilaqueet  facturandicigenerari, 
pro  inesie  poni,  Verhum  tn«j;«e  ex  propria  compositionis 
lorma  non  solum  si^oificat  esse  in  aliquo,  verum  etiam 
generari  et  product  in  eise^  irpoSdXXeaOai  el;  t6  eivai. 

Inexperientia.  II,  683. 

Inextricabilis.  I,  695,  Inextricabile  impactis  naufra- 
gium  est.  Grtecis  vaudYtov  d^vncrov,  quod  vitari  Don  po- 
test.  Qui  io  scopulos  impinguul,  navemque  frangunt, 
sese  extricare  sive  expedii*e  a  peiiculo  non  possunt. 
Virgil.  de  Labyiintho  :  fnextricabilis  error, 

I>'F£CARE.  11,  741,  Et  concretione  camis  infcecat, 

Infamare.  I,  411,  Et  jam  defunctorum  infamaut  ani- 
mai.  Infamare  animas  defunctorumest,  quandofurtiumet 
prsestantium  virorum  umbrae  ad  libitum  impurissimie  ve- 
nencse  exritaniur,  vel  excitari  simulantur,  cum  nihil 
sint  nisi  merae  nuga"!  et  fallaciae.  U,  997,  Et  ticet  cultu 
et  ornatu  mceroris  munus  infament.  II,  450,  Ne  patien^ 
tiam  ejus  infamaretis.  I,  699,  Sic  et  circa  majeitatem 
imperatoris  infamamur.  II,  84,  Sic  itaque  et  cirea  volup» 
lates  spectaculorum  infamata  conditio  est.  II,  97,  kt 
enim  Christianus  n«c  januam  suam  taureis  infamabit, 

Inpans.  11,544,  Infantes  testimonium  Christi  sanguine 
litaverunt.  Infaotes  sive  setate,  sive  simplicitate  fidei  et 
niorum.  Priorem  inlerpretationem  tenent,  qui  de  infan- 
ticidio  Herodis  ha;c  dici  putant,  ex  Matlh.  II ;  posterio- 
rem,  qui  deapostotts  et  tliscipuiis  martyribusque  Christi, 
qui  non  setaie  infantes,  stfd  fidei  et  vila)  instilulo,  ex 
Matth.  XVIII ;  atque  hoc  conflrmant  sequentia;  n^m  illa 
verba,  qui  crucem  ctamant,  non  de  Judaeis  enuntiantur, 
sed  de  glorianiibus  in  cruce  Cbristi.  I,  3l!2,  Veni,  de- 
merge  ferrum  in  infantem  nullius  inimicum,  nutlius 
ream,  omnium  filium.  II,  422,  Ei  impudentia  infantes, 

Infantare.  II,  262,  Qua  suos  infaniat,  i.  e.  cibo  pasci^ 
infantili. 

l:iVA^T\HWS.  l ,li6\ ,  Perducerentur  infantarii  et  coqui 
f  I  tp<t  cane«  pronu6i.  Trium  nempe  criminum  postulaban- 
lur  ;  impielatis,  Thyesta^arum  epularum,  et  concubitus 
iucesti.  Aiebant  enim  ethoici  Ghrislianos,  ubi  convenis- 
seni,  mactare  solitos  infantcm,  cujud  carne  manducaia, 
et  epoto  sanguine,  fsedus  inter  se  inire,  ac  post  convi- 
vium  cum  quihusvis  mulieribus  promiscue  commisceri, 
adeoque  adhibere  canes  in  more  esse  ad  candelabra  alli  • 
gatos,  qui  offa  injecta  candelabra  exerlerent;  exlinctis- 
qoe  luminibus,  tunc  tieri  dicebant  foeiissimarom  illarum 
commi^tionum  scHlera. 

Infantia.  II,  ()81,  Et  guidem  ab  infantia  et  ips(BSua, 
de  arboribus.  II,  944,  Adeo  ut  pr(e  ilta  infantia  fidei 
ignorareut  adhuc, 

Infectus,  non  factos.  I,  333,  Corpus  innatuni  et  in- 
fectum. 

Inferi,  omnis  locus  aut  status  mortuorum.  l,  680,  Sic 
et  Lazarus  apud  inferos  insinu  Kbrahce  refrigerium  cour 
secutus;  ex  verbis  Christi  ad  latronem,  hodiemecum  eris 
in  paradisOj  et  Abraha;  de  Lazaro  ad  divitem  purpuratum, 
et  Joannis  martyrum  animas  videntis  sob  altari,  etPauU 
ad  Thessal.,  I,  cap.  4.  Veterum  pleriqiie  in  ea  sententia 
fuere,  ut  crederent  esse  apud  inferos  auimarum  recepta- 
cala  piarum  et  impiarum  divini  judicii  diem  exspectan- 
tium.  Interea  tameu  pius  quidem  pacR,  quiete,  refrigerio 
gaudere ;  impias  contra  carcere,  igoibus,  gchenna  cru- 
ciari.  J^iarum  receptacula  in  recessu  quidem  subterraneo, 
sed  iufcrioribus  multo  impiarum  abyssi^  superstructo. 
Inter  utrumque  aulem  insuperabilis  altlludinis  chaosob- 
iirmatum.  Cum  igiiur  in  hac  sententia  fuerit  Tertullia- 
iianas,  nihil  esl  quod  hic  miremur,et  Lazarum  et  Abrahas 
sinum  apud  inferos  ceiiseri.  Nam  et  ipse  eodem  seiisu, 
lib.  de  Anima,  animam  Cbristi  ait  egressam  ue  crucifixi 
eorpore  ad  inferos  desceudisse,  ut  compoles  sui  faceret 
patriarchas.  Alii  vero  eadem  quoqoe  fide  et  apud  inferos 
esse  paradisum  credidere,  quo  latroniChristuscondixit: 
etenim  paradisi  vocabalo  signiflcari  horium  seu  pratum, 
sea  qaemvis  alium  amoeni  refrigerii  locum,  nbi  palriar- 
chie,  ubi  Abraham,  ubi  Jacob,  ubi  Lazarus,  ubi  illc  do 
lairono  lidelis,  ubi  etiam  iuartyrum  animse  placide  quie- 
scaul.  Ac  de  martyribus  quidem  Septimius  nosler  iia 
sensisse  videtur  in  Scorpiaee^  cum  ait  animas  eoram  sub 
altari  patieutiam  pascere,  et  indatas  stolam  candidan) 
claritatis  nsarpare.  Qoasi  sedes  illa  sab  altari,  (moxatd) 


OxKTioumipiou,  Joaoni  revclata,  nomine  altaris  terram  si- 
gnificet,  super  quam  immolata  martyrum  eorpora,  velali 
super  altare  jacuerunt,  unde  ipsorum  animae  m  sabterra- 
neas  amoenitales  ab  angelis  sunt  delatae,  ubi  resurrectio- 
nem  ac  Dei  regnam  praestolantur.  Moram  vero  tantulam, 
licet  complurium  a.nnoruin,  sanctis  minime  gravem, 
aeteriiae  gloriie  fiducia  singutari.  Vurumtamen  Septimiam 
in  bac  senleiitia  parum  fuisse  coustanlem,  arguunt  ea 
qazB  libro  de  Resurrectione  tradidit.  Etenim  posteaqoam 
probavit,  omnem  animam  apud  inferos  sequestrari  in 
diem  Domiui,  confestim  eximit  ab  ea  dispositione  marty- 
rum  animas,  paradisOj  inquit,  non  inferis  deversuras, 
Quibus  certe  verbis  paradisum  esse  apud  inferos  negat : 
etsi,  lib.  d0  Xuima,  secundum  Irena^i  sententiam,  Ctiri- 
stum  ipsum  dixisset  formahumano;  mortis  apud  inferos 
functum  ;  eosque  superbe  nimis  censere,  qui  non  puta- 
rent  animas  fidelium  inferis  dignas.  Servi  super  oomt- 
num,  inquit,  et  discipuli  super  magts/rttm,  aspernati  si 
forleinAbraha?sinuexspectand(Presurrectionissolatium 
capere,  Bx  bis  igitur  colligimus,  homines  adhuc  aevcillo 
valde  fui-sc  harum  rerum  incertos  ac  dubio^.  Seqaens 
setas  videre  svA  visu  esl,  qua;  priores  non  viderant. 
Augustinum  tamen  habuit  a.'que  iucertum  ac  dubium. 
Imo  et  rcgulam  fidei  significationis  ambiguo  tentavit  in- 
eniorum  sive  inferorum  vocabulum  :  aliis  Chrislum  ad 
inferos  descendisse  horreiitibus,  ut  \el  passionis  profes- 
sione  sepulturam  et  descensum  involverent;  aul  qoi 
se|)ultam  dixissent,  doscendisso  prseterea  non  dicerent, 
qui  descendisse  hoc  pro  sepuitura  positum  intelligi  vel- 
lcnt.  Et  ila  jam  pridem  in  Orientis  Ecclesiis  fuisse  testa- 
tur  Rulfinus.  Irena^i  sententia  habelur  in  fine  libri  V; 
Justini,  QuwMionibns  LXXV  ct  LXXVI;  Tertulliani  II, 
656,  74i,  sq.,  747,  sq.,  831  ;  Augustini  Epist,  LVII,  ad 
IJardanum,  et  XCIX,  ad  Evodium,  et  iib.  VII,  de 
Genesi  ad  /t/L,  cap.  32,  33,  34,  et  Qucsst.  super  Genes,, 
lib.  1,  cap.  25. 

Inferia,  sacrificia,  quae  diis  manibas  inferebant,  ut 
ait  Festus,  i,  645,  Mox  edicto  die  inferiarum,  i.  e.  pa- 
blice  indicto  et  prouuntiato  die  inferiaium. 

Inflabf.llare.  II,  577,  fgnis  inflabeltatus  est, 

Inflammare.  1, 1314,  Sic  et  pretia  rebus  inflammaviif 
ut  se  quoque  accenderet.  Ita  et  Phnius  dixit  pretium 
accendere,  lib.  XVIII,  tfist.  nat. 

IxFULA.  II,  947,  Deyonimus  infulas  et  impares  sumM, 
i.  0.  nos  laici,  cum  ad  persequationem  disciplinse  sacer- 
dolalis  provocamur,  deponiinus  persoiiam  sacerdotalem, 
el  jam  dicimus  alios  e?se  laicos,  alios  saccrdotes. 

Lnfusgahe.  II,  205,  206,  Spirilum  Dei  delicto  infus- 
oandi^  toO  fnzCkiatjai,  ut  in  Glossario  exponiiur,  i.  e.  vi- 
tiaiidi  labe  et  corrumpendi.  II,  308,  Quantitas  ei  qualitas 
muneris  infuscabit  divitem.  II,  808,  Tenes  scripluroM, 
quibus  caro  infuscatur,  II.  652,  Si  qua  igitur  candi- 
dum  et  purum  aerem  veritatis  infuscant. 

Ingemlh,  res  ingeDiofactaeliiivcnta,  eupvi(Aa.  11,1032, 
Stupuere  itlico  CarthaginiensfiSt  ut  novum  extraneum 
ingenium.  1,528,  £t  tii«if/nia,i.  e.  res  ingeniose  invent». 
II,  889,  Ad  iniquitatis  inaenia,  sOpiQitaTx.  1, 1306.  SiM 
ingeniis  decoris.  1,1319,  Quia  gloria  exaltationis  inge- 
nium  est.  1,625,  Et  omne  carnificis  inaenium  in  tormen- 
tis.  U,  66S,iVoit  enim  membra  suntsubslantuB  animatiSf 
sed  ingenia,  i.  e.  \ires  et  efficacis  et  operae,  ut  antea 
exposuit.  II,  986,  Sed  viderit  ingenium  exlraordina- 
rium.  Extraordinarium  histrionis  iiigenium  dicit,  qaod 
miiiimo  convenit  Chrisliano,  quod  est  extra  ordinem 
chrisliancB  disciplinae.  Confirmanl  sequentia. 

I^fGESTus.  II,  855,  iXumquid  ab  immortatitatis  in' 
gestUt  i.  e.  superindumento. 

Ingratia.  II,  Miffnterdum  et  ex  alicujus  boni  operis 
ingratia.  I,  1^30,  Viderit  ergo  ingratia  hominum, 

Ingratis,  invite,  dcxoudcoi;,  quasi  per  virn.  1,284,  i4tt/ 
ingratis  necessiias  obsequii  praferatur  veritati.  I,  525, 
fngratis  experieris  conditionis  tu(e  legem,  i.  e.  velis, 
nolis,  el  moriendum  el  resurgendum  erit  libi.  II,  214, 
Suspicioves  suas  ingratis  fulcire  conatur.  11,143,  i4tt( 
ingratis  luminosus,  i.  e.  male,  maligne,  de  carcerc. 

Ingressus.  II,  714,  Legitima  nativitatis  ferme  decimi 
mensis  ingTessusest,i.e.  cam  partus  menscm  decimam 
agit  in  utero. 

Ingustare.  II,  136,  Et  Latio  tn  hodiernum  Jovi  me- 
dia  in  urbe  humanus  sanguis  ingustatur. 

Ikhabitari,  iudui,  vestimento  esse.  II,  1039,  Qttarum 
pars  genlililas  inhabitantur .  II,  223,  Sed  inhabitari. 
Ad  verbum  verlil  illud  Is.  XLV  ;  'AX).a  xal  olxelffOai, 
ut  inhabitarentur. 

Imhalare.  1,413,  Qui  aris  iahalantes  numen  de  nidore 
eoncipiunt.  Tale  vaiicioatiouis  exempium  sacr»  histori» 
praibent  in  Balaamo,  Nam.  XXIU,  1,  2,  3.  Quia  ipse 
ApoIIo  negat  ratieinari  se  posse  absque  thymiamatibas. 


1407 


INDEX  LATINITATIS. 


1408 


Inhonestas.  II,  33i,  64i,  Omnf  inhoMstate  prostra- 
tus  canebatur^  i.  e.  deformitato. 

Inhonestus.  II,  772,  Contumelice  inhoneslam  carnem 
prohavere^  i.  e.   deformem. 

Inhonob.  II,  108,  Ad  contestandum  autem  inhonores 

illum. 

iNUONORARE.  11, 393,  Inhonorabitur  vir^utique  ob  sub- 
stantiam  honorabilis^i.  e.  honore  suo  desliluetur.  II, 808, 
Ut  camis  non  tamen  substantia  sed  aclus  inhonoretur, 

IXHUMA^ius.  II,  1047,  Ut  ex  uno  circumjectu  lieet  equi' 
dem  nusquam  inhumano.  Latin.  legit,  licente  quidem 
nusquam  inurbano. 

Injectio.  II,  17.  Sollicitudinis  injectio.  11,28,  Quasi 
non  liceat  omnibus  mnle  examinatis  injectione  alicujus 
mali  impingere  per  errorem,  estgraec.  £7n6oXT|.  11,270, 
Nisi  c(eteris  ^uoque  injectionis  ejus  elidendislocus  detur. 
11,  206,  Sua  tnjectioney  elff6oX9j,  objectione  seu  argumento 
in  contrarium  contorto.  \\,  190,  Sed  et  hcec  injeciioeo- 
rum...  jam  retusa  est.  II,  708,  Illam  vero  (Helenam) 
injectionem  suam  primam.  Glarius  Justinus  :  primam 
quamdam  mentem  seu  iotelligentiam.  Iren.  menti;  con- 
ceptionem  matrem  omnium,  per  quam  initio  mente  con- 
cepit  angelos  faccre  et  archangelos.  II,  1003,  Quoniam 
non  ignoramus  injectioties  ejuSt  oO  yap  auTOu  TavoiQ(i- 
ttTa  4Yvoouji.ev  ex  II  Cor.,  1111. 

Injicere.  II,  34.  n.  (6),  Inutroque  Christum  reprehen- 
sioni  injicientes.  II,  189,  Nec  pudet  illos  injicere,  i.  e. 
ivvoetv.  II,  708,  Qua  injecerat  angelos  et  archangelos 
condere,  i.  e.  mente  conceperat.  Exponit  sequens, /iu/u< 
eam  propositi  compotem. 

Ininterpretabilis.  II,  564,  Hoc  solo  ininterpretabili 
nomine. 

Ininventibilis,  &ve^epeOv7iToc.  II,  238,  Ininventibilia 
judicin  rjus. 

Ininvestigabilis,  &ve^ixvia(TToc.  II,  238,  Ininvestiga- 
biles  vice  ejus. 

Inire.  II,  893,  Igitur  quas  non  divisit  tacendo,  in  al- 
tera  iniit.  Rectius  legitur,  t^i<ur  quas  non  divisit,  ta^ 
cendo  inalteravitt  i.  e.  indidit  alteri,  conjunxit,  confu- 
dit,  ul  jam  ambo  una  essent,  ac  sese  mutno  continerent. 
Ipse  paulo  post  :  A  muliere  non  separavit,  et  non  se- 
parando  conjunxit  ei,  a  qua  non  separavit. 

Inlodia.  II,  815,  Nihil  aliud  se  quam  inludia  anima- 
rum  somniaturum,  i.  e.  illusiones  manium,  in  ultionem 
inimicos  suos  parricidit  auctores  exagitantium. 

Inobedientia,  obsequium  objectum.  II,  401,  Qui  et 
inobedientiam  illis  exprobrare  posset. 

Inobscurabilis.  II,  652,  /Uuniti  et  illic  divince  deter^ 
minaiionis  inobscurabili  regula. 

Inofficiosus,  cum  genilivo,  I,  485,  Inofficiosa  ejus, 
Grseca  locutio. 

Inolescere.  I,  1269,  Cum  cineri  et  sacco  inolescit,  i. 
e.  assuetudine  poenitentiam  familiarem  sibi  reidit  et 
pene  naturalem.  Desumpta  metaphora  ab  arboribus, 
quae,  insit^  in  alias  arbores  ct  inoculatse,  cibo  et  ali- 
mento  assuescunt  per  truncum  educto  etattracto.  I,  486, 
Omnibus  vitiis  et  criminibus  inolevit. 

Inorare,  os  vel  qram  instruere.  11,815,  Coronis  quO' 
que  potatoris  sui  inorabitur, 

Inpr£SCientia.  II,  293,  Nonne  tunc  magis  deceptus 
ex  inpr(Bscientia  futuri  viderelur. 

l.NQUiES.  II,  691,  An  si  desierit  inquies  ejus, 

Inquietahe,  II,  1033,  Inquietat,  i.  e.  inquietatur;  ita 
ScBpe.  Turbure.  \,  363,  Honoreminquietantdivinitaiis. 

Inquietator.  I,  654,  Auriga  ille,  tot  animarum  in- 
quietaior. 

Inquilinitatus.  11,717,  Toto  inquilinatus  sui  tempore, 

Inrecogitatio,  i.  e.  incogitatio,  ut  Piautus  ait,  sive 
inconsiderantia.  II,  9)9,  Ha^c  ipsa  hujus  consilii  inter' 
jectiOy  quasi  inrecoaitationem  excessus  sui  passa. 

Insanire.  I,  69i,  iYam  si  insanis,jam  esse  confirmas, 
i.  e.  si  irascaris.  I,  1284,  £t  quce  Delphis  insaniunt, 
nubere  nesciunt. 

Inscribere.  II,  304,  Sed  ipse  mundus  inscriptus  est, 
scil.  hoc  lestimonio.  Sens.  :  Caiholica  illa  et  summaDei 
bonitas  inscripla  est  in  mundi  labulis.  II,  714,  Cum  et 
fatojam  inscribitur,  i.  e.  accensetur. 

Inscriptura.  II,  585,  Nobis.  enim  inscriptura  hujus 
seminis,  dfYpafV],  qua  inscripti  sumus  ad  salutem  in  hoc 
animali  censii,  ut  ante  diceb;it  auctor.  Itaque  inscriptura 
huius  seminis  est  regula  animali  semini  prsestituta. 

INSECUTOR,  perseculor.  I,  294,  Tales  semper  nobis  in- 
secuiores,  injusii,  impii,  turpes. 

Inserere,  II,  581.  /71  quem  tanta  licentia  Jesum  inse- 

runl.  Vaienliniani  inserunt  Jesum  illum  ex  omnium  aeo- 

uum  defloratione  constantem  Soterem,  in  animalem  de- 

miurgi  Christum,    fertilem   Ghristum   constituontes,  et 

.tenjen  spiritale  eodem  modo  iu  animale  infoIcioDt. 


Insolescsns.  II,  756,  Uterum  de  die  in  diem  ineolet- 
eentem,  i.  e.  protuberantem  et  more  non  solilo  promi- 
nentem.  II,  700,  Tanquam  tonsura  insoieseentis  generis 
humani. 

lNSTANTiA,instans,persecutio.  1,1265,  Quotiene  instan- 
tia  ejus  deterior  facia  estcausis  suis.  I,  651,  Aut  instan- 
tia  qumtionis.  II,  748,  Instantia  divincd  gratite  victus. 

Lnstaurare.  II,  363,  Ex  Apostolicis  Lucas  et  Marcus 
instaurant,  i.  e.  instruunt  et  parant.  Plin.,  H.  N.,  lib. 
XXXI,  cap.  2  :  M.  Cicero  Academia  sua  mo*)umentum 
sibi  instauraverat,  ceu  vero  non  et  in  toto  ierrarum 
orbe  fecisset. 

Instituere.  II,  51,  n.  (7),  Necessitas  instituit ;  subaud. 
eos.  Est  enim  Tertalliano  ellipsis  antecedentis  freqae&- 
tissima. 

Institutio.I,  376,  Institutionibus pravis.  Haverc.  yult 
spectari  his  verbis  a  Tertulliano  Gebelis  tabolam,  nbih» 
pravsB  instituliones,  quibus  homo  circumscribitor,  i.  e. 
fallitur  :  sunt  66^ai  ^^euSoTcoiSeCa,  poetse,  oratores,  etc. 
II,  208,  Ilorum  enim  natura  habendo  institu^onem,  ha- 
bere  poterit  et  cessationem,  II,  810,  Itaque  restitutionem 
carnis  faciliorem  credas,  quam  institutionem. 

Instructilis.  II,  668,  Et  de  suo  tota  est  non  magit 
instructilis  aliunde,  ^uam  divisibilis  ex  se, 

Instructus,  splendidus  apparatus,  et  iiistnimentam 
domeslicum  inyidiosum.  1,  305,  Habitu,  victu,  instructu, 
Quam  dicimus  cum  omni  instructusuo  naict,  quasi  cum 
omni  instructu  et  instrumento,  cum  omni  censa,  cum 
omnibus  suis.  Sic  enim  supra.  Atque  in  hanc  significa- 
tum  locutiones  istas  apud  Africanos  praesertim  faisse 
indicat  Augustinus,  lio.  II,  QucBst.  in  Exod.,  qaaest. 
47  :  Gr(ecus,  inquit,  &7co<rxevY]v,  habet  ubi  sabstantiam 
Latinus  interpretatus  est,  quod  aliquando  censum  tn- 
terprelantur  nostri,  sicut  nunc  instrtictum  dicere 
voluimus. 

iNSTRtMENTUM.  I.  377,  Instrumentum  litteratune,  i.  e. 
sacrae  litterae.  1,  3S\ , Instrumentisistis.  11,214,  Ad  origi- 
naleinstrumentumMoysiprovoeabo,ll,iM,instrumenta 
imperii  loquentur.W,^!,  Necpoterunt  negare  discipuli 
ejus,  ^uod  tn  summo  instrumento  habent.  II,  361 ,  A  Iterum 
altertus  instrumenti,  vel  quod  magis  in  usu  est  dicere, 
testamenli.\l,\69,  Quiomniaapostolatus  ejusinstrumen- 
ta  protulerint.\\,41%Quam  de  mf/rumen<o  ^l  c/orum.  II, 
484,  Secundum  commune  instrumentum,  i.  e.  secandum 
eam  parlem  Evangelii  Lucse,  quam  et  Marcionit»  com- 
muniter  nobiscum  arcipiunt.il,  906^ Plus  instrumenti  a4 
balneas  deferunt.  Glemens,  P(edagog.  III,  5  :  Td  xe  4pT>- 
pt^(AaTa  (J.e6'  <ov  £(Jiiro(Ji7ce0ouaiv  &7TEipoxdX(i>c  iv  roXz  ^Xa* 
ve(oi;  upoTiOeaai.  II,  1306,  Feminis  instrumentum  istud 
muliebris  glorice  contulerunt,i.e.  mundum  rouliebrem, 
instructum,  exlibro  Enoch.  x6<j|j.ia  t&Tc  yuvai^iv.  II.  1325, 
Quo  erqo  pacto  pudiciliam  sine  instrumento  ejus  tracta- 
bimus,  I.  0.  sine  gravitate,  nempe  instructior  est  pudicitia, 
qua3  gravitatem  habet  comitem.  11,850,  Tunc  et  Aposto- 
lus  per  totum  pene  instrumentum,i.  e.  per  omnes  soas 
epistolas.  1,  636,  Quam  de  instrumentis  ethnicarum 
ttlterarum.  I,  1202,  Quantum  instrumentum  mundo 
ferat,  nempe  aqua. 

iNSueniTivuM,  quod  non  est  obnoxium  passionibas  et 
mutatiunibns,  II,  582. 

IxsuLA.  II,  550,  Insulam  Feliculam  credas,  insuls, 
domus  magnae,  circumquaque  via  publica   cinct»,  quc 

Elurimum  tabernas  institorias  et  meritoria  coenacula 
abere  solcnt. 

Insultatorios.  II,  497,  A  quo  verbum  insultatorium 
de  morte,  et  triumphatorium  accepit. 

Insumere.  II,  217,  Si  tantum  curam  instrwtionis 
nostrce  insumpsit  Spiritus  sanctus, 

Intentatio,  i.  q.  intentio.  I,  500,  Adversus  omntttiit 
criminum  intentationem.  \,43%Satis  hcec  adversus  m- 
tentotionem  lcesce  divinitatis.  II,  1009,  Si  etiam  sequentia 
illius  epistoice  ad  intentationem  Apostoli  extendcu. 

Intentio,  crimen,  accusatio.  II,  656,  Enormis  intentio 
philosophim. 

I.NTERCALARE,  tempus  interjicero,  ut  in  ratione  fasto- 
rum    oiim,  II,  504,  Nisi  si  Creator  ideo  intercalavit, 

Intercedere.  II,  555,  Sed  intercessit  mater  Sige^  L  e. 
opposuit  se,  obstiiit;  forensi  phrasi.  Iren.  :  %a-Uaxz  M 
auT6v  1?)  IipQ-  II»  293,  Quod  Deus  nos  intercesserit  ad- 
versui  ea,  i.  e.  non  obstiterit.  II.  472,  Intercessisse 
quosdam  qui  dicerent. 

I.NTERCiPERE.  II,  426,  Imperatorts  Marei  (Antonini) 
jam  intercepti,  i.  e.  quem,  antequam  scirel  Gybele  mor- 
tem  ejus,  interceperat  futum. 

Interemptrix.  1,  650,  Ipsce  illa:  pudoris  sui  tn(erem- 
ptrices, 

Interfector.  n,  750,  Sedjam  hic  responde,  inierfec' 
tor  veritatii  :  appellat  Marcionem. 


1409 


INDBX  LATINITAm 


1410 


Intebibilis.  n,  229.  Ex  mattria  Deu$  nihil  interi- 
bile  fecisset,  Ibid.,  t'x  interibili  in  ceternum, 

InteriiIi  interdum,  I,  309,  Qucb  prodita  interim  etiam 
humanam  animadversionem  provocalmnt.  II,  1032,  Fun- 
gitur  et  ipse  mundus  interim  istCf  quem  incumbimus. 
T&ndero  aliquando :  II.  1045,  Unius  interim  erroris  tui 
renuntiatorem  Tamen.  I,  386,  £t  sacra  unius  interim 
propheUz.  U,  554,  Interim  in  tricenario,  i.  e.  quanta- 
canque  sint  istorum  privilegia  numerorum  in  tricena- 
rio,  etc.  Agnocant  interim  natura;  auctoritaiem,  i.  e. 
jam  nunc.  II,  10,  interim  et  semper,  i.  e.  interdam. 

IiiTERPELLATio.  I,  702,  £t  nunc  ex  eadem  eausa  inter^ 
pellatio  sanguinis,  hsemorrhagia  fortasse,  ex  qaa  Sca- 
pula  tum  laborabat. 

InTERPRETARi.  Passive,  II,  214,  Quod  in  materiam 
interpretari  possit.  II,  627,  Interpretatur  enim  spiri' 
taliter  sic,  II,  1222, .Ye(;  incongruenter  ad  figuram  tnif  r- 
pretabitur.  II,  910,  Hoc  nos  interdum  diabolo  interpre- 
tamur,  i.  e.  attribuimas,  acceptam  ferimas,  II,  92, 
Transgressioni  interpretanda,  i.  e.  qa»  pro  transgres- 
siooe  judicari  et  haberi  debeat. 

Ikterpretatio.  II,  22, 23,  Certare  cum  interpretationis 
gubemaculoj  i.  e.  cam  ratione,  cum  disciplina  rationis, 
quae  omnem  interpretationem  gabernare  debet,  et  in  ea 
semper  regnare. 

IifTERPRETATOR.  II,  937, /dem  Apostolus  sdocct  inter^ 
pretator  utriusque  Testamenti. 

I.xTERSTES,  iimes.  II,  441,  £t  cceperunt  nova  interstite 
Joanne. 

Interveiiire.  1, 1267,  Aut  admonitionibus  Domini  tn- 
tervenit  usus.  Rhenan,  tn^erventmuj.  Intervenimas  erro- 
ribus  nostris,  aui  mali  insidiis,cam  nos  iliis  opponimas, 
non  consentiendo,  sed  evitando  polius.  Sic  olim  (ribunos 
senatus  consultis  intercedebat.  At  admonitionibus  Do- 
mini  intervenimus,  cum  eis  obsequimur. 

Interula,  est  tunica,  quae  sob  paliio  gestabator,  II, 
1047. 

Intimare.  1, 1310.  ^^ullus  clavus  arqentum  intimat  ta- 
buliSj  intromittit,  intestino  opere  infigit  inseritqae  intus. 
II,  851,  Sensibus  utique  intimandum  Dominum  signifi- 
cavit. 

Intixctio.II,  1229,  PrcBireintinctionempoenitentimjuS' 
sit^i.  e.  baptismum.  1, 1270,  Adoccasionem  secundcein' 
tinctionis,  i.  e.  martyrii.1, 1247,Prar^i7}j7(to  intinctionis 
importat;  i.  e.  fidacia  veniae  per  baptismam  impelranda;. 

IifCNiTUS.  II,  583,  £t  tamen  inunitam  inAdam.  Iron. : 
r^v  £v  evl  Tcj>  'Afiajj.  <ru(jTa<jav. 

Invenire,  II,  25,  Qu(Brenti  invenietur,  i.  e.  qaaerenti 
aderit,  quod  ^ua^rit,  grseca  phrasi. 

Inventus,  inventio,  eupT)(jka,  forma  Tertullianea.  II, 
648,  Testimonium  est  veritalis  inventus  ipsius. 

Investis,  qui  veste  non  indotas  est.  II,  1038,  Nudus 
certe  et  investis  figulo  suo  constitit.  II,  900,  £tiam  non- 
dum  viri  masculi  investis,  i.  e.  &^^ev6(  dt^Oopou  q[ui  in 
veste,  i.  e.  in  castitate  et  pudicitia  adhoc  est,  ut  inter- 
pretatur  Nonius.  II,  906,  £t  pater  familias,  licet  inves- 
tis.  II.  746,  Pula  nunc  puer  investis. 

Invidia.  1, 487,  Invidia  c(Btumtundimu%.E\^om\Xki  dtTS- 
vi9{j:6(;abtnvtdfndo,  quod  est  va<(i«  vtdfre,etcontentaoca- 
iorum  acie  intueri  in  aliquid  vehementissime.  Ita  Jonias : 
aliter  Rigaltius  ad  1, 1159,  Clamanl  ad  Dominum  invidia 
animce  martyrum,  i.  e.  clamando  invidiam  faciunt,  san- 
gaine  pcr  tot  cruciaius  fuso  iuvidiam  objiciunt  Deo.  Tam 
sunt  oonixo!  et  efOcaces  martyruni  voces,  at  ab  Deo,  vei 
inviio,  saogoinis  ob  ipsius  nomen  fusi  vindictam  extor- 
quere  valeant :  adooque  ipsum,  nisi  p"tentibus  annaat, 
invidia  crudelilatis  et  immisericordiae  onerarc  videantur. 
II,  113,  Malo  invidiam  et  facere  per  voluntatem  ipsius 
perenndo,  quam  bilem  per  meam  evadendo. 

Invisibilis.  II,  223,  ihviHbilis  (lena),  ut  adhuc  aquis 
tanquam  munimento  genitalis  humoris  obducta. 

Invocare.  I,  399,  Quoniam  remissio  Domini  Dei  tui 
invocata  est,  £irixex>.TiTai,  pubUca  voce  promuigata. 

Involuntas.  11,  499,  Ex  involuntate  vel  necessitate 
delinquenti,  i.  e.  dom  pra;texitur  peccalam  involunta- 
rium,  et  ad  qood  vi  et  necessilate  sunt  coacli. 

Ire.  II,  282,  Gralus  esses,  o  dee  hoereiice,  si  isses  in 
dispositionem  Creatoris,  i.  e.  si  obstitisses;  non  enim 
^arcion  natas  foisses. 

Irrecuperabilis.  II,  1007,  immunditia  irrecuperabili, 
i.  e.  unde  recuperari  nihil  potest,  immunditiam  scilicet 
arte  nulla  curabilem.  Sic  infra,  ubi  de  lcpra)  imn^auditia 
sanabili,  recuperaiionem  et  reformatiojufm  dixit. 

Irrogare.  I.  690,  Per  illas  et  poena^  ad  impios  paratce 
trrogantur.  Mendose.  Verissima  iectio  est  vulgata,  quam 
tnetor  etiam  codox  Agobardi:  Per  itlas  et  pcenx  ad  impios 
paratce  ignorantur.  Ait  Tertaliianos  per  miguam  saecola- 
rium  potestatem  adversas  Christianos  ssevitiam  iieri,  qao 


minns  religio  christlana  profidat  ac  per  hoc  ignorari, 
qu»  sint  a  Deo  poense  adversus  impios  paratse.  Itaque  ora- 
nes  hujus  saeculi  potestates  etdignitates,  non  solam  alie- 
nas,  verum  et  inimicas  Dei  esse,  adeoque  Ghristianis  Dei 
cultoribus  minime  ambiendas  aut  suscipiendas. 

Irruere.  II,  701,  702.  ^thalides  autem  et  Hermoti' 
mus  fabam  quoque  in  pabuiis  communibus  irruerat,  i. 
e.  intulerat,  injecerat;  nam  et  ruere  agentis  est,  ait 
Servius  in  Georg.  II. 

Iscu .  II,  554,  /n  isclis  Carthaginiensibus.  Vocabn- 
lum  Carthaginiense.  Syris  iscola.  Latin.  schola. 

Ister,  Danobius.  II,  247,  Istro  fallacior,  quii  nautas 
profunditate,  rapiditate  et  eautiam  scopaloramque  inter- 
venientium  frequentia  plurima  faliit. 

Itbrare.  II,  1008,  CumHad  Corinthios  ejusdem  Apostoli 
litterce  iterant.U,  lii ,  AnimcB  in  aliud  corpus  iteratce, 

'IxOv;.  1, 1198,  Sed  nos  piscieuii,  secundum  Ix^v,  no- 
strum  Jesum  Christum  in  aqua  nascimur.  IxOuc  nomen 
&xpox(dXiov  (ut  ait  Junias)ex  ^ibyllinis  versiJsus,  in  hanc 
modum  I.  IrjaoO;,  x-  Xpi<TT6«,  6.  0eoO,  u.  Tlo;,  <y.  Icot^o. 
C.    1,  150,  151,  1198,  1199,  1200;  U,  872,  1140,  1141. 


Jejunare.  II,  655,  Denique  jejunantes  a  philosophia 
nihilominus  vivunt.  II;  1011,  Aspice  illum  a  justafruge 
naturce,  a  malrimonit  dico  pomo  animas  jejunare  cU' 
pientem.  11,  631,  Jejunantibus  cceteris  a  salvte. 

Jejunatio.  I,  703,  Quando  non  geniculationibus  et 
jejunaiionibus  nostris  etiam  siccitates  sunt  depulsce, 

Jejunus.  II,  983,  Jejunas  pacis  iacrymas  profusuris, 
i.  c.  absque  pacis  spe. 

JuDiGARE.  I,  286,  Inedia  de  semelipso  judicaveritt  i. 
e.  inedia  mortem  sibi  conscivit.  I,  352,  n.  (2),  Fulmine 
judicatum,  i.  e.  panilum. 

JuDiCATO,  certo  judicio.  I.  1235,  £(;ttdf<;a<o  pronun" 
tiasse  eum  meliorem. 

JuDiciuM.  Domesticum  judicium  est  opinio  praecon- 
concepta. 

JupiTER.  I,  317,  Jupiter  quidam,  intelligitar  Latiaris. 
II,  974,  Apud  Jovem  hodiernum  de  Pythagora  hcereti- 
cum,  i.  e.  Encratitarum  deum,  aactoremqae  primam. 
Vid.  Epiphan.  lib.  II. 

JuRiDiciNA,  tempus  quo  qais  jas  dicit.  II,  1040,  est 
pra^tura. 

JuRULENTiA.  I,  313,  Qtto  sanguinis  jurulentias  colli^ 
gas, 

JusTiTiA,  II,  1030,  Quadrata  justitia,  i.  e.  (n>pL(UTp(a. 
Alii  leguni:  atque  qucuir at(B  instita.  Imiila,  fasciolaerat 
tenuissima,  qua  vestes  subsuebantur,  ornatas  causa,erant 
euim  segmenta  preliosioris  panni.  Reliqua  apud  alios  ita 
leguntur :  in  viris  autem  pallii  extrinsecus  habitus,  etc. 
II,  234,  Justitia  mutationibuSy  i.  e.  jasta  mataiio,  U, 
880,  in  ipsis  corporibus  unguium  et  capillorum  facilia 
crementa  habiiitatis  et  dignitatis  justitim  defixit. 

JuvARE.  II.  1030,  Cum  ita  vacat  ac  juvat,  i.  e.  dum 
ita  libet  et  licet. 

JuvENESGERE,  11,  921,  Jum  scnuit,  ex  quo  juvenuit, 

JuxTA.  II.  648,  Aiiquando  philosophos  juxta  nostra 
sensisse,  i.  e.  peraiqoe  in  nonnullis  rebas.  II,  987,  ^on 
prius  apud  £cclesiam  professce  juxta  mcechiam  el  for- 
nicationem  judicari  periclitantur.  II,  10^0,  Juxta  est 
igitur^  ut  excidisse  sibi  dicamus  Joannem, 


Labare.  II,  998,  Qttt«  labat  de  valetudine. 

Laberius,  poeta  antiqoissimus,  qui  suis  in  carminibas 
verba  petulantcr  finxit.  Sueton.  Jai.  cap.  39.  Gell.,  N. 
A.,  lib.  XVI,  cap.  7. 

Laborare.  II,  322,  Decet  veritatem  totis  viribus  uti 
suis,  non  ut  laboranlem.  Laborat  virtus,  cum  aut  falsi- 
tate  opprimitur,  aut  veri  specie  obducitur.  Contingit 
etiam  non  raro,  ut  vera  dicere  periculosum  sit,  propter 
violentiam  et  impotentiam  quorumdam. 

Laciniosus.  II,  362,  Et  a  legis  laciniosis  operibus  ex- 
peditumj  i.  e.  moltiplicibos  et  qua)  omnes  occupationibus 
distinebant,  sicut  irapedit  gressum  vestis  iaciniosa.  11, 
433,  Expediti  esse  ab  impedimentis  lacinios(e  vitce  et  im- 

flicil(e.  11,894,  Quoniam  sermo  laciniosus,  i.e.  diffusus. 
,  1225,   Zaetntoft^  pomparum  et  deiiciarum  ineptiis 
ocupare,  i.  e.  variis  et  redundantibus. 

Lacryma,  vocatur  omnis  hamor  ab  arboribus  distil- 
lans.  Plm.,  HisL  Nat.,  XII,  14.  I,  444,  Arabicce  arbo 
ris  lacrymas,  i.  e.  grana  thuris. 

Lacunaria,  opera  tabalata.  I,  417,  Alius  lacunaria  nu" 
meret.  Pertinet  ad  gentiles,  apud  <iaos  deaurata  erant 
temploram  iaquearia.  Vid.  Lips.  iib.  III,  de  magn.  Rom,, 
cap.  5;  Meurs.,  de  Luxu,  cap.  7;  etRicq.  de  CapitoliOf 


1411 


INDEX  LATINITATIS. 


1412 


paff.  200.  Id  ho8  repercuUt  id  quod  GhristiaDis  et  Judaeis 
objiciebant  nubes  numerare.  Ipsi  eoim  illi  sacriiicantes 
in  Capitolio,  manibus  non  tantum  sursum  levatis,  sed 
el  peUum  digitis  insistentes  arrecti  stabant,  qnasi  lacu- 
naria  numerarent. 

LiESURA.  ly  1X60,  Lcesuras  quoque  earum  computandas 
non  esse^  i.  e.  detrimenta  sive  dispcndia,  cum  aliquid 
de  re  familiari  amitliiur. 

Lamius.  U,  545,  Lamice  turres,  et  pectines  solis.  Fa- 
bella}  pueriies  apud  Carthagioem  tempore  Tertuiliani, 
quibus  parvulos  suos  a  clamoribus  continebunl  nu- 
trices. 

Lana,  Spiov  sive  cddpiov,  fuit  villosum  sive  densum 
iniXirwuL,  quo  moiUores  cerebri  paries  obtcgebant,  caitera 
nudae.  II,  912,  JUitru  enim  et  lanis  qucedam  non  velant 
eaput, 

Lancea.  II,  994,  Sed  totius  solis  lancea  opus  estj  i. 
e.  radio. 

Lanceare,  lancea  transfodere  ac  occidere.  11,  618, 
Qui  ante  norint  lanceare  quam  lancinari^  de  infanlfi- 
bns  ponticis,  II,  338. 

Lancinare,  discerpere,  secare  in  fruslra,  II,  247,  Pro- 
melheuSf  deus  omnipotens,  blasphemiis  lancinalur; 
alii  /actntatur,  i.  e.  quasi  iaciniatim  distrahilur  ac 
vellicatur.  II,  618,  Qut  anle  norint  lanceare  quam  lan- 
einari:  infanles  dfntitione  exasperati,  mammas  inter 
sugendum  ianciuant.  II,  337,  806,  Ipdsque  stramenlis 
lancinata. 

Laniare.  l,  274,  Laniari  jubere  sacrilegumj  subaud. 
tormentis.  Verba  priora  forto  ita  mterpungenda  sunt  : 
Sic  enimsoletis;  dicere  homicidw.  Nega,  i.  e.  vos  eslis 
anclores  ul  negent. 

Lanicltis,  laniger  eipoTcoxo;,  II,  1031. 

Lanius.  II,  199,  /nttr  tabernarios  et  lanios,  Rigal- 
tio  m«'ndosu(ii  videtur,  qnud  hic  lanii  separatim  uoian- 
tur,  qooniam  hi  in  matricula  tabernariorum  censebanlur. 
Rlienan.  ei  Jun.  lestanlur,  in  e\eroplaribu<  antiquis 
scriptum  fuisse  janeos ;  quod  Junius  inierpretatur  de  ja- 
nitoribus  mer<enariis,  et  laudat  Festum;  Kheiian.  de 
ganeonibuSf  quasi  ganeus  dixerit;  Septimius  pro  ganeo- 
nibus.  Verumtamen,  cum  ilhus  a^vi  Christianos  tautum 
a  sanguine  et  cruore  abhorruissc  sciamus,  ut  etiam  a 
bolulis  et  caileris  hujusmodi  eiluliis  studiosissime  absti- 
Derent,  facile  mihi  persuaderi  patiar  Tertullianum  boc 
loco  lanios  a  generali  laljernariorum  appeliatione  exe- 
misse,  quo  magis  negotii,  do  quo  ajfiiiur,  foeditatem 
e\lolleret. 

Lanositas.  II,  1039,  Quo  muscosce  lanosiiatis  plau^ 
tiores  conchce  comant. 

Lanx.  1,  300,  1048,  Item  qua  lances  centenarii  pon- 
deris  Sulla  molitur.  Lances  crant  vasa  escaria,  facla 
ex  centenis  libris  argenti.  Plin.,  II,  M.,  lib.  XXXIII, 
cao.  11. 

Lapidositas.  I,  1311,  Sicut  et  in  piscium  cerebris 
lapidositas  qucedam  est. 

Largiter.  I,  A62,Largiler  u/a'ont«.  UeHenism.  Largam 
ultionem. 

Larissaus  heros,  Achilles,  11,  1041. 

Laterculum,  esi  libri  nomen,  in  quo  dignitatum  om- 
nium  tam  militariuMi  quam  civilium  cognitio  coniineba- 
tor  :  hic  erat  penes  primicerium  Notariorum.  Vide  et 
Pancirol.  in  IVotit.  dignit,  Imp.  cap.  92.  11,  584,  Ex 
earum  ergo  laterculo. 

Latere.  II,  248,  i\e  cui  lateat,  Uellenisin.  II,  774, 
Dum  id  fity  cui  latebat. 

Laterensis.  11,  466,  Tot  fere  laterensibus  utisolebatf 
i.  e.  horiorariis  comitibus  et  amicis  honoris  causa  pro- 
8equentibus,qui  ilem  alatere  in  civili  jure  appellanlur. 
Alii  sunt  laierones,  Sopu^opoi,  ex  oflicio  niinistratorio 
sequentes  et  legenles  lalera  principium  virorum,  non 
autem  oftlcio,  ut  ilii,  honorario. 

LATRiNiE.  II,  1044,  Latrinarnm  anlisteSy  quae  Cloacino) 
de»  praeest.  II,  900,  Prcemeditatorium  efficitur  latrnia' 
rum.  Jloc  etiam  imitatus  est  Hieronymus,  QualCy  inquit, 
jejunium  est,  aut  qaalis  refectio  post  jejunium  :  pridia- 
nis  epulis  distendimuryet  guitur  nostrum  meditatoriumf 
seu  potius  priemeditatorium  ef/icttur  latrinarum.  Qui 
etiam  allem  Scripturas  hic  citaias,  Kxod.  XXXI,  et  Deu- 
ter.  XXXil  et  Vlll.  liem  Isai.  VI,  excepto  quod  ibi 
etiam  iegi  deheat,  Deum,  quod  gra^ce  sit  6e6v,  et  quod 
auctor  sua  utatur  phrasi  aalvificalore,  pro  salntaH. 

Latus.  II,  1034,  italKT  latus,  Magna  Gra)cia.  II,  798, 
Quta  ethoe  tatere  uuio  divinitatis  defendetur;  meiaph. 
sumpta  a  re  militari.  11,  443,  Habes  etiam  nupliarum, 
quoque  latere  velis^  prospectoremj  i.  e.  quamcunque  in 
partem  le  verlas.  11,  969,  Quo  ilaque  putas  lalerum 
eonfirmatum  apud  nos  sjtintum,  i.  e.  utra  parte  argu- 
meati,  qaa  ratioue,  quam  in  partem.  Utilur  verbo  conjir' 


matum,  nt  ad  latus  tectnm,  in  exercita  rA  gladiatore 

referatur. 

Laureolus.  II,  565,  Quianullum  Catulilaureolum  fue- 
rit  exercitaiat  XocupeoXov  a(niT]6ei<Ta.  Hellenisni.  CatulDS 
miroographus  miroos  duos  composuir,  Phasma  et  Lau- 
reolum.  In  hoc  Laureolo  judex  in  crucem  afebatnr  co- 
ram  frequenti  populo.  Verum  Domitianns  reum  (|uemdam 
crimine  capitali  postulatum  damnatumque  jodicio  serio 
penitus  in  crucem  agi  voluit*atque  ibiabursa  dilaniari. 
Sueton.,  Catig.y  Cap.  57.  Joseph.,  Antiq.  Jud.,  lib.  XIX. 

Lectio  scriplura.  1, 408,  £t  nunc  leetionihus  resonMi- 
tibus  carpunt,  i.  e.  ex  eorum  scriptis, quae  adhuc  qQotidie 
loquiinlur.  II,  697,  Et  lectionibns  siylo  quatstiones  re- 
tractaius  teiminare^  i.  e.  placuit  leclionibus  terminare 
qua^stiones  retractatas  styiosive  hacscriptione  mea,  cum 
disputaiionibus  illis  qusesiiones  sermone  uilro  citroque 
tractaiae  non  potuerint  nec  adhuc  possent  terminari. 

Legatorius.  I,  638,  Inler  quus  etiam  privatorum  me- 
moriis  legatori(e  editiones  parentum^  i.  e.  munera  et 
ludi  editi  ab  haeredibus  aut  legatariis,  quibus  tesiator 
de  suis  bonis  ad  editionem  iudornm  aliquid  testaroeoto 
legavorat. 

Lemnisgus.  II,  647,  Si  et  in  carcere  lemniscatas  Anjfti 
et  Metyli  patmas  gestiens  infringere^  lemniscata  palma 
proprie  est,  in  qua  majoris  honoris  causa  lemnisci  suot. 
Nam  If^mnisci  sunt  vitta^,  quae  sunt  in  hononbus  deo- 
ruin  usilata;;  vid.  Auson.,  Ep.  20.  In  decreto  Berenices 
urhis  Africa)  esl  dTe^avo;  dXaivd?  xal  Xr,|ivient^,  majoris 
honoris  causa  corouae.  addiius,  ap.  Maifeuro,  Antiquit. 
Gallic,  p.  7. 

Leno.  I,  1184,  Et  crinium  lenonem  operositatem. 
Sic  I,  \\}^\^  Superducto  Evangelio  expunctore  totiusre- 
tro  vetustaiis.  II,  1045,  Sacerdos  suggestus.  IV,  190, 
Purgalrice  aqua  se  purgabat.  II,  716,  Pro  dominatri- 
cibus  potesiatibus.  Ul  adeo  vi\  opus  sit  conjectura  te- 
noninam  operositatem. 

Lenocinator.  II,  27 i,  Gratice  tenocinatorem, 

Lenocinium.  II,  221,.Stnf  u//o  lenocinio  pronuntiatio- 
nis.  1,  1274,  Aut  lenociniis  negotiantes  uxorem  potes- 
tatibus  «u&jtcf^  Phrasis  est  jureconsultorum.  Nam,  teste 
Ulpiauo,  dd  iis  qui  notantur  infamia,cap.  1,  Athletas.i 
Lenociniuni  facit  qui  quaistuaria  mancipia  habuerit,  sed 
et  qui  in  liberis  vstdde,  ex  auctoris  sententia,  uxorem) 
hunc  qnsestum  exercet.  » 

Leo.  11,  77,  A'owf  et  pastores  eorum  in  pace  leones, 
in  proelio  cervos.  Proverbialis  locutio  in  eos  qui  prae- 
postere  se  ^erunt :  ubi  res  postulat  audactam  et  virto- 
tem,ibi  timidi;  feroces,  ubi  nibil  ferocitate  opas.  Livius: 
a  In  otio  tuiuultuosi,  in  bello  segnes.  »  Syne.sius  :  ^Ev 
|tlv  elpiQvi;]  Qpaaeic,  dv  Bi  noXiju^  6eiXo(. 

Le\.  U,'  586,  Legesquoque  Juiias  intervenire,  sicut  et 
Cainam.  Jun.  legil  Cantam,  sive  Canuleiam.  Lex  Jolia 
agebat  de  maritandis  ordinibus,  el  caelibem  esse  quem- 
quarn  non  paliebatur,  etc.  Lex  Ganuleia,  de  maritandis 
ordinibus,  ut  plebeii  cum  patrieiis  possent  connobia 
jungere  promiscue,  ut  tradil  Livius  principio  lib.  IV. 
Uac  lege  autem  fuit  opus  ut  inferiores,  qui  sub  plero- 
mate,  connubio  cum  superioribus  intro  pleroma  jungi 
possent.  II,  952,  Aliud  est,  si  et  apud  Christum  legibus 
Juliis  agi  credunt.  Vide  Solidum.  II,  327,  Scilicet  nau- 
etero  illi  non  quidem  Rhodia  lex  sed  Pontica  caverat. 
Cavebatur  Rhodia  loge,  ne  cui  in  jactu  plus  fraudis  coi- 
quam  esset,  quam  prout  aequalitasgeometrica  (ita  vocant.i 
lalura  esset,  nec  qoisquam  errarel  in  victoris  oUius  in- 
commodum.  Scilioei,  inquit  auctor,  Pontica  lege  aliqaa, 
unde  nobis  prodiit  Marcion,  itidem  fuerit  prospectum,  ne 
Judseis  in  Christum  suum  errare  liceret. 

LiARE.  II,  670,  Et  cisttrnam  liare ;  Xsiaiveiv  accurate 
expoliie,  ue  qua  effundi  aqua  possit.  Vid.  Pliu.,  U.  N., 
lib.  XXXVI,  cap.  23. 

LiBENs,  placons,  gratus,  qui  libeat  spectantibus.  11, 
247,  So/  nunquam  libens:  melius  tameniorte  :  soi  haud 
lihcnier  adspicit  hanc  regionem. 

LiUENTER.  II,  151,  Et  solummodo  columbce  libenter 
erranteSy  i.  e.  incauta  simplicitate  aberrantes  et  avo- 
lantes  a  dominicis  a^dibus. 

LiBEDALiTAs.  II,  16^  Liberalitas  prwstantissimorum  im- 
peratorum^  i.e.  liberale  donaiivum  militibus  indulsenint 
imperatores  L.  Septimius  Severus  pater  et  M.  Aurelios 
Anioniiius  Caracalla  tllius,  ut  Rhenan.  observavtt. 

LiBKRTAS.  II,  902, 11 1  honorem  sanctitatis  in  libertate 
capiiis  ostendat:  lihertatem  capitisdicit,quampauloante 
velaminis  veniam,  i.  e.  non  habendi  velamen  in  capite. 

LiBiDO,  studia,  appeiitus.  II,  27,  Et  omnem  libidinem 
curiosiiatis  effundas.l\j23i,  Aut  iibidines eotnim.Il,  758, 
Totum  incertum  tibidinibus  fastidii  et  gulce.  i.  e.  appeti» 
tionibus  aut  voluntariis  motibus  faslidii  aut  appetenlis» 
quibus  gravida)  plenunqae  iafeslantur. 


14f3 


INDRX  LATmiTAm 


14f4 


LiMDiifOSUS.  1,516,  Ghriai  libidinoti.  II,  908,  Utglorim 
libidinosuin ;  qoodfitoblibidinem  etcupiditatem  ^lorisB. 

LiBRARE,  libramento  impellere.  II,  1031,  Nemtni  /i- 
bratum,  i.  e.  a  nemine  libratora.  II,  254,  Ex  vi  it6ra- 
to  impetu  ferebatur. 

LiBRATOR.  U,  2:27,  de  spirito,  qoi  super  aquas  fere- 
batur. 

LiBRiPBNS.  I,  291,  Qucui  libripens  emancipati  aDeo 
boni,  Libripens,  proprie  qui  aorum  appendit,  hic  in 
emancipationibos  plorimom  adbibebatur,  et  in  mano- 
missionibos  sacrorum  causa.  De  emancipatione  auctor 
a^git  non  persona»,  sed  boni,  quod  Deus  per  emancipa^ 
tionem  (non  per  coemptionem)  aut  hominis  dignitatem 
ullam  in  hominem  transtulit.  Bonum  ergo  Deus  homini 
dedit  et  einancipavit.  i.  e.  de  manu  sua  in  mauum  homi- 
nis  transportavit.  Quemamodum  autem  quadam  fictione 
et  reprsesentatione  juris  libripens  interveuiebat  in  eman- 
cipationit)ns.  qui  rem  ab  emancipante  expensam  appen- 
derel  emancipato :  ita,  inquit  auctor,  fielione  iuris  a  Deo 
adscripta  est  homini  libertas  arbitrii,  quasi  libripendens 
quidam,  qui  booum  a  Deo  acceptum  in  hominem  trans- 

Sortaret  traderetque,  ut  dominos  esset  homo  boni  sui  a 
leo  erogati. 

LiCEXTiA.  11, 942,  Habet  seeum  animi  lieentiam,  i^ou- 
aCoEv,  potestatem.  II,  117,  Si  tributo  liceniiam  sectce  com- 
pensaremus.  II,  649,  Nihil  divinie  liccnticB  servat^  ni- 
mirum  potestatis,  ut  exemplis  ex  Arnobio,  lib.  1  et  II, 
adv.  genteSf  Laiinios  contirmavit. 
LicERE.  11.  231 ,  Sed  de  motu  et  alibi  licebit^  pro  /i- 

?'uebH.  11,133,  Etiam  Africce  licuit.  11,  781,  (^uanguant 
icuit  jam  el  de  no'tiine  hominis.  11,  6H3,  lia  et  ani* 
mam  licebit  semine  uniformem^  i.  e.  liquebit. 

LiGiTE.  11,  198,  PingU  'licite^  i.  e.  liceuter  seo  licen- 
tiosc,  contraquam  Deos,  pictoriam  artt^m  circumscripsit, 
vAtariA  ne  ca  pingantor,  qus  adurari  possint,  aut  imago 
Dei  statuatur  :  sic  legem  Dei  m  artem  contemnit. 

LiGNARius.  11,  628,  Ne  forte  lignarium  aliquem  re^ 
gem  signi/icariputetis. II,  347,  Nisi  forte  lignarium  ali- 
quem  regem  significari  JudcEorum. 

LiMAx,  cochlea  terresiris.  a  limo,  quodineo  generetur 
et  nutriatur,  auctore  Varrone  et  Festo.  11,  663,  Et  sjm- 
mante  raptatu,  quod  limaces. 

LiMEN  II,  939,  Ecce  statimquasi  in  limine  duas  nobis 
aniistiies  Chrisiiano!  sanciiiatis  occurruni,  i.  e.  in  ipso 
operis  dispulationisque  congressu  seseofferunt.il,  545, 
De  limine  offendere  esl  locutio  proverb.  de  iis  qui  ini- 
tio  rei,  quam  agnndam  susccperunt,  ppccant. 

LiMES.  1,  526,  Cum  ergo  ftnis  et  limes  medius,  etc. 
Sens.  :  cum  ergo  constiiutum  tempos  et  terminus  iile 
exlremus,  qui  inter  temporalem  et  perpetuam  setatem 
est,  aderit.  Rigalt.  putat,  limiiem  medium  vocari  a  Ter- 
tull.  spatium  annorum  miile.  II,  548.  JUihi  autem  cum 
Archeiypis  erit  limes  priitcipalium  magisirorum,  i.  e. 
repagula  et  cancelli  hujus  mcse  disputationis  hi  futnri 
sunt,  ut  cum  authenticis  principum  naireticorum  scriptis 
congrediar. 

LiNEA.  11,200,  Propler  nonintelligentes^quorum  Her' 
moyenes  exirema  linea  esij  i.  e.  sninmus  dtvoifiT(i>v,  meta- 
phora  sumota  a  pictorio  opere.  U,  232,  Cujus  iinea  es^ 
trema  est  11,233,  Ethic  a  Itneis  iuis  excidisti,  i  e.  contra 
te  ipsum  dispotas,  sive  ab  instituto  ct  proposito  aberra- 
sti.  il,  577,  Horo  signanie  lineam  exiremam.ll  175,  Deus 
universiiatis  extrema  linea  est.  II,  599,  Et  summam 
quceslionisipsius  certis  lineis  determinemvs.  II,  254, 
His  inierim  lineis  eam  clusitnus,  metaphora  a  ludis 
sumpia.  II,  ¥lQ,His  lineis  deduxinnis,  i.  e.  Iiac  ratione 
et  viadocuimus.  11,781,  Ad  unam  jam  lineam  congres^ 
sionem  dirigamus,  i.  e.  in  re  una  insistamus,  eamque  al- 
latis  utrinque  rationibus  disputemus.  II,  659,  Sed  nos 
corporales  quoque  illi  (animae)  inscribim'us  tineam,  II, 
693,  Innostrasjamlineas  gi  adum  collifjam.il,  78.  Quan^ 
diu  per  hanc  lineam  serram  reciprocabimuSt  prover- 
bialis  loculiu  de  inutilict  vano  labore.  Metaphora  sumpta 
a  sectoribu8  lignorum.  quisic  ducunt  serram,  ut  autnon 
dimiitaiit,  aut  in  eadem  tantum  linea  persevercnt  :  nihil 
agent,  vel  ccrte  uun  mulium  agent. 

Li.fiAMENTUM.Ii,812,  Taliainterim  viriumdivinarum 
liniamenia.  11,  866,  Secundum  liuiamenia  Chrisii  ince- 
dentesin  sanctiiale yQlc.  ,imitantesconver3a*ionem.qnam 
Christus  gessii  in  carne.  Sic,  adt\  Marc,  lib.  11,  lincas 
Dei  habcire  dicilur,  qua  immortalis,  qua  libera  et  sui 
arbilrii,  qo^e  praiscia  plerumque,  capax  iutellectus  et 
scientis. 

Li:<iCM.  I,  1314,  Uno  lino  decies  sestertium  inseritur. 
Uniones  intelligit  quibus  pertusis  in  iinea  utuntur  fe- 
mina}.  Lineam  margariiorvm  dixitSca;voIa,  lib.  XXVI, 
ad  L.  Falcid.  De  tmionibus  in  linea  lex  est  Ulpiani,  27^ 
ad  L.  AquiL 


LiTARE.  l,  i265,  Quem  autem  Konorem  litabimiu  Do- 
mino  Deo, 

LiTTERATDRA.  I,  515,  ildAuc  enim  mihi  profieit  anti' 
quitas  prcestructa  divince  litieratura!,  1,  377,  Instrts^ 
mentum  litteralurce. 

LocALis.  1,  701,  Et  deprecemurinterim  loealem  esse^ 
i.  e.  ad  singolum  aliqoem  locum  pertinere;  opponitur 
universali. 

LocARE.  I,  626,  Quot  otiosos  affectatio  armorum  ad 
giadium  locat,  de  lis  qui  affectatione  quasi  domina  et 
ma^istra  locantur  ad  operas  gladiatorias,  cum  anemine 
c)^t  possint;  itaquenon  opusestJuniiconjectura  vocant. 

LocDLUS.  I,  1314,  Brevissimis  loculis  patrimonium 
grande  proferiur.  Loculi  non  sunt  theca)  et  repositoria, 
quibus  conditus  asservalur  mundus  ille  muliebris,  sed 
loculamenia  sunt  in  muliebri  habiiu,  palae,  fundae,  etsi 
(juid  est  ejusmodi,  in  quo  preliosae  illae  res  proferuntar, 
i.  e.  foruntur  palam  ab  omnibus  spectandae  ambitiosa 
ostentatione. 

Locus.  1.  1043,  Ttttic/oeorum,  i.  e.  tom  temporom.l, 
446,  /n  aiiquo  loco  casus  invenimur,  i.  e.  aliqois  c«- 
sus  nos  ferire  potest.  II,  103,  Locum  dabimus,  i.  e.  alibi 
erit  dicendi  locns. 

A6yo;.  I,  398,  Xpud  vestros  quoque  sapientes  Xoyov,  id 
esisermonem  aique  rationem  constatariifieem  videriuni-- 
versitatis ;  prxter  quos  nominat  Plutarchus,  Numerios, 
Plotinus  et  ipse  Plato.  Theodoret.  Plotini  verbis :  OutwSi^ 
il  dv6;  voO  xal  toO  4ir*  aOxoO  X6you,  ive<rni  T66e  t6  itotv 
xai  5ie7TY).  Ci  Numerii  dej  Platone  dictum  exslat  apud 
Hesychium,  Illusir.  Miles.,  qoi  hac  nota  illum  perstrin- 
xit  :  'Q;  ^x  Ttov  M(i><Taix(0v  pi6>i(i>v  Ta  itepJ  0eoO  xal  x6- 
9p/)u  &7ro<TviXTi<Ta<rav,  quare  ab  eo'1em  vocatus  fuit  Moses 
atticisans.  Ti  ydp  i<TTi  IIXdTttv^  M(o<r>r);  &TTixiC(«>v.  1, 400, 
AoYo;  Dei,  id  est  Vt^rbum  illud  primordiale  primo- 
genitum.  II,  160,  Hanc  (rationem)  Grceci  '>6yov  di- 
cunt,  quo  vocabuln  etiam  sermonem  appeltamus. 

LoxGiNQUARE.  II,  987.  NihH  secundum  longinquat  a 
primo. 

LccAR.  II,  \3T ,'Contumelinsa  ccede  truncatur  in  puetUs 
salticce  lucar.  Lucar  erat  merces  saltatorum  ct  histrio- 
num.  Piutarch.  vertit  t6  TeXou{i.evov  e(;  Ta;  Oeia;.  Gharis. 
et  Glossar.  OeaTpixov,  itemq<  e  p.i(T66;  iizb  ^iaxoO.  Ex  eo 
lucare  dabatur  pecuniain  sumptus  etimpensjis  scenicas; 
unde  OeaTpixov  vertunt  grammatici,  quibus  impensis  mo- 
dum  factum  fuisse,  et  lucar  histrionum  coercitom  tem- 
poribus  Tiberianis  referl  Tacit.  Annal.  I. 

LucERNATUS.  1, 1298,  £t  procedit  de  janua  laureata  et 
lucernaia.  Antiquitus  in  omni  publica  priyataqoe  laetitia 
mos  erat  januam  ornari  lauris  et,  lucernis.  Ejusmodi 
lucernae  pensiles  erant,  suspendebahtorque  catenulis  ad 
sediumjanuasautfenestrasaccensae.  yid.kpolog.,  cap.  35. 

LuciFUGUs.  II,  545,  Lucifuga  besiia,  de  serpente. 

LuDERE.  II,  1U38, />ff  corto  suo  ludere,  Proverb.de  iis 
homiiiibus,  qui  ad  omnia  commodissime  aptissimeque 
se  habent,  yide  CoRiun. 

LuDUM.  I,  1262,  Cum  denique  ludo  et  castris  sese  /o- 
eani,  ludum  gladiatorium  intelligit. 

LuMEN.  II,  1030,  Luminis  eoncilio,  Vide  Concilidm. 

LuKEXSES.  II,  590,  Vetus  Hetruscorum  oppidum  signifi- 
cat,  a  quo  Marmor  Lunense.  Vid,  et  Prin.,  H.,  N.,  iib. 
XI,  cap.  42. 

Lusio.  II,  550,  Congressionisltisionemdeputa,leetor, 
i.  e.  prselusionem.  Alludit  ad  prslusiones  gladialoruro, 
qu!B  liebant  rudibus. 

Lusius.  1,280,  Quam^  lusius.  Pamel.  logit  quiLucitss, 
Cod.  JJrsini  et  Scriverii  hab<*nt  lascivus.  Uavercamp. 
vult  Tertnllianum  scripsisse  ptuus  vel  forle  pusius,  unde 
pusio,  infantulus. 

Lymphatus,  1,  1205,  Festus  :  Lymphce  dictcB  sunt  a 
nymphis,  vulgo  auiem  memorim  proditum  est^  gut^iifi- 
que  speciem  'quamdam  e  fnnte,  id  est  efftgiem  nymphm 
viderenty  furendi  non  fecisse  finem,  quos  Grmci  w|&fo- 
XiQirrov;  vocant,  Latini  lymphatos  appei/anL 


M 


Macellum.  II,  975,  Et  si  claves  macelii  tibi  tradidit 
permittens  esui  omnia.  II,  883,  Sed  accepisti  dentesad 
maceltum  corrodendum.  Qnemadmodum  Mmvius  ille  Ho- 
ratianus:  Pernicies  et  tempestas  barathrumquemacetli, 

MACHiERA.  11,1006,  Exerta  acies^macharo!  spiritalit. 
II,  «38,  Sicut  machceras  eondiiionalis  comminatio, 

Mactare.  II,  977,  Ille  denique  idoto  gulam  stsam 
maciat.  II,  998,  Et  rurstss  ille  maetabitur  Christus, 

Magibterium.  II,  1U47,  Sapientei  voeas  totum  quietii 
magitterium,  l,  1249,  Exhibendi  fiat  magitterium.    . 


1415 


mDJJX  LATINITATIS. 


1416 


MAGNAiims.  I,  1268,  iHleetio  magnanimit  ett,  Ita 
Tertit  Tertnllianus  PauliDum  verbum  {AaxpoOuttet.  Gypria- 
Dus  aemulator  Tertulliani,  sed  slyli  puriohs  :  Charitas, 
iDquit,  maqnanima  ett.  Idem  (j«xpo6u(iCav  magnanimita- 
lem  reddidit  in  eleemosyna. 

Male.  11,  36|  Imo  non  mihi  tam  male  est,  i.  e.  dod 
ram  furiosus  ant  mente  captus,  II,  681,  Contra  quibtu 
de  (Bdifieio  male  est, 

Mauloquiuii.  I,  63it,  Nequelignum  admaliloquium. 

Malle,  cupere,  favere.  II,  1031,  £t  Romanis  Deus 
maluit, 

Malus,  6  iiovY)o6c.  1, 1321,  Christianus  a  malo  illo  ad- 
juvabitur.  1,  686,  Sed  qitoniam  ita  malus  cireumdedit 
sosculum  idololatria.  I,  69$,  Per  quem  te  malus  ho' 
nori  idolorum,  etc. 

Manare.  II,  663,  Mananle  impetu^  i.  e.  labente, 
fluente  :  de  angue. 

Mangeps,  auctor,  qui  proprie  possideat  ipse.  I,  332, 
Mancipem  quemdam  divmitatis.  I,  664,  Quod  ad  idolO' 
rum  maneipes  pertinet.  I,  643,  Musas  et  Minervas  et 
Mereurios  mancipes  habent,  i.  e.  auctores  et  praefeclos, 
ac  curatores  summos,  qui  sibi  publice  bauc  procura- 
tionem  depoposceriDt,  quasi  redemptores  publici. 

Maivdark.  11,  \63j  Et  quce  manaatus  est  a  pa/re,  hel- 
leDism.;  &Tiva  dvT^TaXxai,  pro  eo  quod  est,  mandata  ac- 
cepit. 

Mandator,  qui  aliquid  ageudum  commitlit.  Maudato- 
rius  qui  suscipit.  11,323,  Quem  nunquam  mandator  de- 
signavit. 

Mattdatus.  I,  1211,  Mandatu  tamen  non  ttpotestate. 
Sic  etiam  SuetoD.,  sed  taDtum  sextocasu. 

Mandibulum,  a  mandendo :  glossar.  9^vt(i>|ia.  II,  662, 
Demonstra  mandibula. 

Manere.  11,619,  Maneant  enim  Orientales  illimagif 
i.  e.  exspectent,  ut  Terent.  Phorm.,  Mansurus  patrem. 
Juu.  m^yuh  mantant  vel  mansitant.  Alandarc  autemet 
mansilare  est  frequenter  manere  et  manendo  observare, 
auctore  Festo,  I,  1263,  Manere  nos  omnis  vani  el  su- 
pervacui  dieti  reatum. 

Manticularios,  fur,  qui  crumenasscrutatur.  Jfanftcu- 
lari  est,  Festo  auctore,  furaudi  gratia  maDticulas  attre- 
ctare,  I.  496. 

Manus.  I,  468,  Ut  ad  Deum  quasi  manufacta,  i.  e.  ul 
apud  Deum  collectis  maDipuiatim  copiis.  II,  253,  Conve- 
niens  enim,  et  quodammodo  injecta  manu  detinens.  \, 
1208,  Aeeommodatisdesupermanibus  alio  spiritu  taetoB 
claritatis  animare.  Vitruv.  Cum  pinnce  manibus  tactce 
propellunt  et  reducunt  continenter  regulas,  altemis 
obturando  foramina,  alternis  aperiundo,  ex  musicis 
artibus,  muUiplicibus  modulorum  varietatibus  sonan- 
tes  exeitant  voees, 

Manualis.  I,  477,  Aqua  manualis,  quse  roauibus  ab- 
Ineudis  effundebatur,  ad  discrimeu  balDearum,  quibus 
aute  coBDam  utebauiur. 

Mappa,  dicebalur  panniculus  candicaDS,  quem  prsetor 
sive  ludorum  editor  mittebat  sive  attollebat  daturus  si- 
gDum  commitleodis  ludis,  uude  et  QuiuliliaD.,  lib.  I, 
cap.  5,  usurpaium  circo  nomen  appellat.  Inde  mappam 
miltere  pro  si^num  quodlibet  dare,  proverbialitor  dixe- 
rant.  I,  648,  Nonvident  quid  sit,  missam  mappam  pu- 
tant. 

Margo,  extremum  via)  publicae.  II,  1048,  Soleo  de 
qualibet  margine  vel  ara  medicinam  moribus  dieere. 
Turoeb.  vult  imagine.  Loquitur  autem  hiciujPo//iophi- 
losophus  Don  ChristiaDUS.  Eo  enim  adduci  Ghrislianus 
DOD  potuit,  ut  iu  aram  saliret  concionis  ergo  :  quippe 
aras  et  sacriiicia  detestabanlur  et  exsufflabant  tnuc  tem- 
poris  transeuntes  Christiani. 

Marttrium.  II,  63,Mar<yrta  negat  esse  faeienda,  i.  e. 
martyrium  obeundum  pro  Christi  uomiDe,  sclicicet,  quia 
Christum  pro  uobis  passum  uegat.  II,  125,  Degustato 
martyrio  in  eareere  esuriunt.  Rigalt.  legit  degustata 
martyria,  hoc  seDSU,  exoptaDt  martyria  coDsummare 
quae  tantum  degustaverint,  fustibus  vel  uDgulis  verbe- 
ratique  quasi  extrema  lautum  cute  perstricia. 

Martyr.  II,  970,  Martyribus  incertis,  i.  e.  qnornm 
fides  miuus  spectata,  Deque  satis  explorata. 

MAURuciTiUS.  II,  515,  A<  hie  non  Marrueine  sed  Pon- 
tiee.  Marrucini  furtivisdoliset  artibus  fueruntcelebres,  ut 
ex  Catulli  epigrammate  XII  notat  Lalin. ;  Pontici  vero 
stupore  mentis.  De  MarruciDis  videndus  Strabo,  iib.  V. 

Massalis.  II,  224,  Massalis  itlius  motis,  id  quod  apud 
Ovidium,  rudis  indigestaque  moles.W,  AO^,lndominum, 
ut  in  massalem  suam  (JoanDes)  «ummam.i.e.iDtegram. 

Massaliter.  II,  570,  Alque  itamassaliter  solidata.  11," 
1 18,  Massaliter  totm  Ecclesiff  tributum  sibi  irrogaverunt, 
i.  e.  simnl  et  pro  omDibns,  aon  ftigillatim  pro  boc  ant 

m. 


Materiarius.  n,  219,  Caterosque  materiarioi  hmr^ 

ticos,  i.  e.  qni  materiam  setemam  esse  Tolunt. 

Mathesis.  I,  672,  De  Christo  tcilieetest  matheeis  ho- 
die,  i.  e.  hodierna  mathesis  est  discipliDaChristi.  Stella 
Christi,  hoc  est  genesis  Christi,  exempla  et  oaaodata 
ejus  observanda  sunt  nobis  et  praedicanda.  Le  Prienr 
irouice  hsBc  verba  iDtelligi  vult;  uonapte  satis.  ^ 

Md07]9ic.  li,  687,  MaOriaeic  &vap,vT)(reK,  id  est  diecen- 
tias  reminiscentias  esse,  Locus  hic  hand  dubie  ex  Ph«- 
done,  non  ex  Timieo  Platoni  desumptus  est.  Sic  enim 
ibi  iegitur,  sed  et  secundum  illnm  sermonem,  inqnit 
Csbes,  si  vems  est,  o  Socrates,  quero  tu  freqnenter  re- 
ferre  sole^  :  "Oti  if}{ATv  ii  |M(6t)ok  oOx  &X>o  ti  ^  &vd|i,vi)ai( 
TVYYdvei  oOaa. 

Matrix,  <ni{tetov  Ta)v  dvo|tdiT(i>v  in  GlossariO,  matricnla 
in  jure,  i.  e.  regestnm  officiomm,  sive  indicnlas.  11,118, 
/n  matrieibus  benefieiariorum  et  curiosorum,,  II,  599, 
Qucui  matrix  omnium  praseeptorum  Dei.  il,  211,  Vide- 
bitur  materia  etiam  boni  matrix.  II,  803,  Splendidior 
atque  nobilior  de  obsoletiore  matriee.  II,  304,  ipsam- 
que  matrieem  earum,  bonitatem, 

Matrimonium.  I,  532.  Rogo  seeundum  matrimonium 
dedit.  i.  e.  sese  in  rogum  potius  iotuUt,  qnam  ut  ma- 
trimoDio  secuudo  Hiarbffi,  Haurorum  regi,  qui  ainbiebat 
etiam  cummimis  ipsam,  coDjungi  pateretnr.  Jnstin.  lib. 
XVIII. 

MATTHiEA.  I,  614,  Cum  obsoniiset  matthmis  tibipotint 
parentans  ad  busta  reeedis.  Jon.  legit  mattyie.  Athen., 
lib.  XIV,  (laTTUY)  TCttv  t6  TcoXuTeXl;  £8e<r(Aa,  el  inde  iiar- 
Tvo^^eiv  et  uaTTuoXoix^c.  Uic  singnlari  quadam  significa- 
tione,  Ta'e7caixXa,  tragemata,  beliaria,  secuudas  mensas 
videlur  significare,  cum  praecesserint  obsonia.  In  hoe 
geoere  snnt  maclese  Latinis  dictffi  a  maetando,  i.  e.  ho- 
DoraDdo,  cupediae,  scitameuta  honoraria  etbellaria  idem 
dicta.  Sueton.,  in  Calig,,  XXXVUI,  multis  venenatas 
macteas  misit;  et  iDde  macteolseAraobio,  lib.  VII.  Alte- 
rum  itaque  legendum  aut  mattyis,  aut  maeteis.  Ex  his 
constabat  siliceroinm,  quod  tenuioribus  in  Exqniiiis  ant 
ad  Puticulos  exira  portam  solebat  exhiberi  Roms,  pnta 
convivium  quod  in  seqoentibus  nominatur. 

Maturare.  I,  1229,  Cum  rursm  ad  suam  miserieor- 
diam  maturavisset,  i.  e.  -matnre  se  recepisset  et  in  tem- 
pore.  Sic  Cyprianus  gratiam  maturantem  dixit. 

Mederi,  passive.  I,  1246,  Tamen  qua  per  insuavita- 
tem  medentur,  1206,  JVune  spiritum  medentur. 

Medicare.  I,  i^iOA^IgiturmediecUisiJiuodammodo  aquis 
per  angeli  interventum.  I,  1205,  S%  religione  aquam 
medicari  putant. 

Medietas,  I,  1202,  /n  medietate  distinetis  aquis  fecit, 

Medium.  II,  908,  Sed  et  illis  in  medio  est,  i.  e.  palam, 
Id  aperto.  II,  736,  Opus  autem  mortis  in  medio  est. 

Mediocritas.  I,  123,  Aeerba  medioeritas  et  isti,  idera 
est  quod  ab  iaitio  dixerat :  Magnum  de  modieo  malum, 

Memoria,  geDus,  affiDitas  saDguinis.  1,  326,  Ui  ita 
sparsum  genus  per  eommereia  humana  coneurrant  in 
memorias  suas.  Memorabilia  :  I,  379,  Ccetera  memorio- 
rum.  I,  386,  Historiarum  cancLS  et  memoriarum,  i.  e. 
historise  et  memoria)  canae.  Differant  autem  histori»  et 
memoriffi,  quod  hae  significent  arctiiva,  nt  roox  loqnitnr, 
sen  commentarios;  illse  vero  coogestam  in  reram  gesta- 
ram  libros  historiam.  1,  960,  Oeeupatis  memorift  locis, 
impeditis  sapienti(e  membris, 

Mendacium,  quod  vere  non  est,  idolum.  I,  416,  Qui 
mendaeium  eolentes.  II,  31,  Expositionum  earum  men- 
dacia,  i.  e.  earum  expositionum,  quasgignnnt  Scriptii- 
rarum  adulteria.  II,  86,  Si  enim  mendaetum  divintta- 
tis  diabolus  operalur. 

Mentiri.  n,  898,  Si  ita  virgini  e<psum  ea]^Hlum  deeori 
mentitur.  Sensus  est  :  Viderit  sfficulum,  si  adeo  menti- 
tur  decori,  hoc  est,  si  tam  prave  decori  favet,  at  csesam 
virgini  capillum  decori  esse  mentiatur,  cum  sit  potins 
dehoiiestamento.  Alium  8eDsumqua;sivitLaiiDiuj(,littera 
detracla,  «t  ita  virgini  ctesum  eapillum  deeori  metitur, 
ut  sit  sensns  :  Viderit  sfficnlnm,  si  talem  tribnat  men- 
suram  dccori,  csesum  virgini  capillnm  nt  pnero  promis- 
snni.  Quffi  coDJectura  dod  displicet. 

Mercenarius.  I,  270,  Mereenaria  advoeatione,  i.  e. 
advocato  mercede  coDducto.  I,  372,  Mereenarius  noxita, 
Vide  Noxius. 

Mereri,  coDsequi,  nempe  hasc  significatio  demnm 
post  Ciceronis  tempora  inYik[u\i,suspieionemmerebuntur 
alieujus  eonseientice,  h.  e.  io  susjdcionem  venient,  se 
non  ignorare  huius  causse,  quam  tamen  damnant,  jn- 
stiiiam.  Curt.,  VI,  11,  40.  Plin.,  lib.  I,  epist.S.  Hinnc. 
Felix,  in  Octavio,  V,  13. 1,  274,  Meruit  poenam^  i,  e. 
pocna  affectns  est.  I,  400,  Meritum  fuit  delietum  eorum 
i,  e.  meruit.  I,  448,  Qui  merear  impstrarey  i.  e.  mn 
coDsequar.  II,  202,  Si  meruerimtu  illi  esse,  L  e. 


1417 


INDEK  LATINITATIS. 


1418 


qaamur.  II.  378.  Veniam  meruisse.  l,  688,  Qui  familia- 
ritatem  regum  merebantur. 

Meritoricm.  II,  550,  Meritorium  factus  est  munduSy 
i.  e.  domus  coenaculis  referta  meritoriis  ( ut  Sueion.  vo- 
cat  Vitellio,  cap.  7),  quae  locanlur  quseslus  gratia,  quae 
eadem  dicuotur  meriioria.  Juvenal.,  Satir.  III :  Isam 
qucB  meritoria  somnum  admittunt. 

Meritcm.  II,  372,  Merito  unius  proverbiiy  i.  e.  attribu- 
tione,  II,  510,  Dominum  et  hic  retributorem  utriusque 
meriti  i.  e.  boni  et  mali.  II,  814,  Idcirco  cum  auctorious 
merita  communicare.  I,  1154,  Meritum  fidei  vocat,  quod 
Deum  patrem  appellare  nobis  liceat. 

Meropes.  II,  1()32.  iClian.,  lib.  III.  refert  Silenum 
quemdam  Midae,  Phry^iae  regi,  persuasisse  extra  hunc 
mundum  alium  esse,  in  quo  homines  Merupes  appella- 
reniur. 

Messis.  II,  740,  Sic  rapida  quceque  mors  ut  cervicum 
messis. 

Metalldm.  II,  1038,  Pellitus  orbi  ut  metallo  datur, 
i.  e.  tanquam  ad  metalia  damnatur.  Conf.  Genes.,  III,  17, 
18. 1,  1309,  SSetaUi  refuga,  de  torquibus  et  armillis,  qui 
a  commnni  metallorum  sorte  seipsum  e\imit. 

Metari.  II,  91^,  Nohis  Dominus  eliam  revelationibus 
velaminis  spatia  metatus  est,  i.  e.  consiituit  tiueset  ter- 
minos.  II,  988,  Ab  idololatria  metamur.  II,  ^njnferius 
illum  metatar  medietatem  Achamoth. 

Metatio,  locus  io  quo  metomur,  II,  103i,  Nostra  certe 

metatio.  i,  e.  hic  muudus,  in  quo   vivimus.  II,  669,  Et 

quibus  in  corpore  metationihus  sequestrentur. 

Metator.  II,  255,  Arbitri^et  metatore  initii  et  finis, 

Metere.  II,  504,  Cujuset  litlera  metens  carnem  ejus, 

i.  e.  lex  circumcisiouis. 

M^  6eo{Aaxelv    I,  702,  Noli  cum  Deo  bcllare.    Bis  in 
Aclis  Apostol.\Lii  6eo{iaxc6(iev  Cicero,  In  lib.  de  Senect. : 
Quid  est  enim  aliud  gigantum  more  bellare  cum  diis, 
nisi  naturce  repugnaref 
^fzt^^^xi-j/fjuiox^iVf  702. 
MeTev<ra>iJLdxa>aic  H,  702. 

MeTotxia.lI,  100,  Dum  solemnes  etiam  migrationes  quas 
u&xo\xiaL^^  appellant\  alii  legunl  dnoixiot;,  nil  interest. 
Phavorin.  :  MeToixoi  XeifovTai  ol  xaTaXeiTcovTe;  tt?iv  I6iav 
icoXiv,  xal  &XXyjV  olxoOvTec. 

MiCA.  II,  655,  ilK/  micas  de  minutiioquio  Aristotelis  in- 
/'mi^Micaseiminutiloquiumdicil  XeTrroXoYiav,  scnbendi 
genus  sublile,  concisuui,  quale  est  Aristoteiis,  Junius 
legil  intersit.  Est  autem  intergere.  &7co|id<r(reiv  in  GIos- 
sario  nutricum  proprium,  quae  intergendo  pultem  exhi* 
bent  parvulis,  tanquam  si  digitos  intergerent  ad  malas 
ipsorum. 

MiLESii£.  II,  686,  Per  quod  historias  et  milesias  ceonum 
suorum.  Latin.  histonas  aque  milesiaSy  vel  historias 
easquemUesias.  Milesice  appellantur  Latinis  fabuiae  ma- 
gniUcae  atque  O7cepTpay(i)6o0(Aevai  Julius  Capitolinus  in 
Clodio  Albino  :  Milestas  nonnuUi  ejusdem  esne  dicunt 
quarum  fama  non  ignobilis  habetur^  ^uamvis  mediocriter 
scriptte  sint.  Videutur  autem  Milesia!  dicisb  propter  ya- 
nam  Milesiorum  gloriaiionem  de  oracolo  Didymaei 
Apolliois  iuBranchidis,  cujus  tf^mplum  cum  olim  Xerxes 
everiisset,  oraculumque  desiisset,  ionumerabiles  fabulas 
contexomnt  frustra,  ut  sui  oraculi  restitutionem  affir- 
mareot  in  templo,  quod  omnium  maximum  reaedifica- 
verant,  ut  StraJbo,  lib.  XIV  Geograph.^  narrat. 

MiUTARE.  II,  lu3i,  Quo!  muros  frangere  militatf  i.  e. 
cujus  militia  est  muros  frangere.  Ciacon.  ap.  Latin.  vult 
minitat. 

MmiCE.  I,  504,  Mimice  philosophi  affectant  veritatem, 
i.  e.  mimos  agunt,  cumaliivideantur  foris,alii  sint  intus, 
adeoque  aliquauJo  detectis  vitiis  ridiculi  fiunt. 

MiNiSTRARE,  ministro  nti,  instigare.  I,  276,  Quce  vos 
ministret,  Ueuman.  vult  cuivos  ministretis.  II,  775,  Sine 
qua  notitia  sui  nulla  anima  se  ministrare  potuisset  i.  e. 
se  ipsam  per  se  praebere  cum  ratione  ministram. 
Mi?ics.  II,  227,  De  tenebris  vero  ipse  ad  mi 
Esaiam. 

Mi.iVTALis.  II,  251,  Si  in  minutalibus,  ut  itadixerim, 
regnis.  II,  703,  Culicesj  formicas,  tineas,  et  hoc  genus 
mtnutalia.  1, 1310.  Ejusdem  terra;  minutalia,  i.  e.  minu- 
tias,  partes  minutissimas. 
MmcTiLOQOiuM.  II,  655,  Aut  micas  de  minutiloloquio 
'  Aristotelis  infersit.  Iren.,  lib.  il ,  ubi  adversus  Valenti- 
niauos  dixerat :  Et  minutiloquium  autem  et  subtililatem 
circa  qwestioneSf  eum  sit  Artstotelicum  inferre  fidei  co- 
nantur. 

MiRio.^^iES,  Oa\)(jLa(TTai,  oui  admirantur  omnia,  inque  iis 
stupent,  sive,  ut  volt  Rhenanus,  qni  ob  niroiam  ac  de- 
formem  admirandi  et  scandali  patiendi  facilitatem,  es- 
6ent  tirmis  suis  fratribus  dolori  ac  admirationi,  II,  14, 
Solent  quidem  isti  miriones  ;  alii  legunt :  Solent  quidem 

PATaOL.  II. 


ipse  ad  minus  per 


isti  infirmiores,hoe  sensu,  hseresesde  quorumdam  infir- 
mitatibus  habere  quod  valent.  Istas  aulein  infirmitates, 
hoc  est  infirmiores  istos  Christianos  aedificari  solere  iu 
ruinam,  nempe  in  hseresin,  ab  iis,  quos  jam  haeresis  de- 
cepit. 
MiscERE.  I,  399,  Nascitur  homo  Deo  mistus. 
MisERABiLis.  II,  963,  Quatenus  miserabilis  es,  i.  e. 
quaniae  miserationis  gratiam  adeptus  es. 

MiTHRA,  Mi6pa,  a  Persis  sol  dicitur.  II,  54,  Et  si  adhuc 
meminit  Mithr(B.  i.  e.  singularia  sacra  facii  iilius.  II,  261 
Sicutaridce  et  ardentis  natura  sacramenta  leones  Mithrce 
philosophantur.  Sacris  Milhrae  sive  solis  adliibebantur 
leonum  simulacra.  Eranl  aulem  sacramenta,  hoc  est  si- 
gna  seu  mysteria  solaris  naturae  arid»  el  ardentis.  Tunc 
enim  sestus  intenditur,  fontes  el  fiuvii  siccantur,  cum 
ingredi  leonem  sol  dicitur,  tunc  denique  Ceroris  raptus 
celebralur,  hoc  est  messis  agitur,  ut  docel  Arati  scho- 
(^iastes. 

MiTRA,  capilis  ornatus  muliebris,  taenia  subtilis,  et 
quasi  corolla  ex  filo  confecta  raro  textu,  capillis  conli- 
nendis  apta,  II,  912,  Mitris  enim  et  lanis  qucedam  non 
velant  caput. 

Mna.  Plin.,  H.  N.,  lib.  XXI,  cap.  27  :  Mnaquam  no- 
stri  minam  dicunt^  pendet  drachmas  atticas  centum.  De- 
cem  vero  drachrnie  aureum  unum  coronatum.  Mina 
igitur  decem  coronis  seo  coronatis  valiiit.  Esse  auiem 
minam  insam  Graecorum  (ivav  Fannius  docet  de  Ponde- 
ribus,  V,  32. 

MoDESTiA.  I,  464,  De  providentia  conslat  modesticepu- 
bliccRy  i.  e.  quieti  consuliiur  et  providetur. 

MoDULARi.  I,  1170  12,  (2)  Dominica  passione  modu- 
lantes  et  orantes  confitemur  Christo^  i.  e.  modum  quem 
exhibuit  Christus  expansis  in  cruce  manibus  imitantes. 
Sie  orantes  confitemur  Christo,  quianos  intcr  orandum 
ipso  gestu  profitemur  Christianos,  coipore  nostro  ad 
nguram  Christi  crucifixi  confurmatu.  Ipse  Tertull.,  lib. 
I.  ad.  Nat  Si  slalueris  hominem  expansis  manibuSy  imU" 
ginem  crucis  feceris.  I,  1208,  Deo  autem  in  suo  organo 
non  licebit  per  manus  sanctas  sublimitatem  modulart  spi' 
ritalem,  i.  e.  priestare  ei  exhibere  ex  factx»  pro  modo 
ipsius.  l,  433,  Modulatis  et  subornatis  ad  omnem  perver- 
sitatemy  i.  e.  temperatis  et  accommodalis. 

MoDULus,  dispositio.  I,  399.  De  Dco  Deusmodulo  alte- 
rum,  non  numero,  gradUy  non  statu  fecit,  i.e.  Pater  tt 
Filius  distant  modulo,  i.  e.  dispositione,  distributione, 
distinatione,  non  vero  diversitate,  vel  numero  :  gradu, 
ut  filius  sit  secunda  persona  in  Deitalp,  non  vero  statu, 
quasi  alter  Peus. 

MoDDS,  II,  232.  De  situ  materim  id  tracto  quod  et  de 
modOf  i.  e.  eadem  sitns  et  modi  ratio,  ac  promde  idem 
judicium.  Est  enim  m.odus,  quaniitas  seu  Uiotes,  rti 
uniuscujusque ;  prout  autem  rci  modus  est,  ita  ct 
situs. 

MoECHUs.  II,  1021,  Jllo  apocrypho  pastore  mcechorum 
Moechos  appellat  Psychicos,  qui  Pasioris  librum  rece- 
perant, 

MouRi,  parare  sibi.  II,  1048,  Item  qua  lances  cente- 
narii  ponderis  Sulia  molitur. 

MoLiTio.  II,  807.  Molitionis  suce  reginam^  i.  e.  crea- 
tionis.  Creavit  Deus  hominem,  tanquam  rcgem  omnium 
quse  in  terra,  quae  in  mari. 

MoNARCHiA.  II,  158,  Monarchiam,  inquiunt  tenemus, 
i.  e.  Deum  unum  asserimus.  Hieronym.,  lib.  de  Script. 
Eccles.t  auctor  est  librum  ab  Ircnaeo  esset  compositum 
hoc  titulo  :  de  Monarchia^  sive  quod  Deus  non  sii  au- 
ctormalorum.IpseTertullianus  monarchise  nomine  Deum 
significavit.  II,  164,  lla  Trinitas  per  consertos  etconnexos 
gradus  a  Patre  decurrenset  monarchix  nihil  obstrepit  et 
olxovo(iia;  siatum  protegit. 

MoNETA.  II,  445,  Nostri  Dei  moneta  de  coelo  ,  non 
Moysen  et  Prophetas  jussit  audiri  sed  Christum.  1, 1262, 
Prmtoest  dominica  moneta. 

MoNSTRUM.  II,  iOAi t  Monstrum  eruditorem.  i.  e.  mon- 
strosum  praeceptorem,  nempe  Chironem,  ex  equo  et  ho- 
mine  ct  Ccntaurum ;  alii  monstrorum, 

MoRA.  I,  1248,  Cervua  sagitta  transfixus  ut  ferrum  et 
irrevocabiles  moras  ejus  de  vulnere  expellat.  Mora  est 
re  chirurgica  pars  canalis ,  in  quem  crus  fraclum,  ex  quo 
deligalum  cst ,  conjicitur.  Dicitur  autem  i/tora,  quia  mo 
ratur  crns  ,  femurque  ut  collatum  est,  detinei,  ct  delabi 
a  justa  ipsius  sedc  non  patitur.  Kjusmodi  mora)  sunt  in 
sagittis,  auac  morantur  eas,  ne  furle  revocari   aul  aveili 

Eossent.  Vid.  Cels.,  lib.  VIII.  cap.  10,  De  cervo;  Plin., 
[.  N.,  lib.  VIII,  cap.  27. 1,434.  Fruendcc  interim  mali" 
gnitatis  de  poence  mora.  I,  468,  Oramus  pro  mora  finis. 
Il,  711 ,  Nisi  modico  quoque  delicto  mora  resurrectionis 
expenso 

MoRATDS.I.  237,  Jam  aliquid  et  cumCreatore  moratum 


1419 


INDEX  LATINITATIS- 


1420 


aliqnid  moratam  dicit  moribas  qaibnsdam  prseditam, 
qaalibus  Greatorf  nempe  odio,  benevoleniia;  ira,  mise- 
ricordia  ;  juslitia,  clementia  I,  1255.  Quanto  magis  nos 
secundum  moratos  (lege  secundnm  Dominum  moratos) 
inveniri  oportet.  I,  {'iidZDeispiritum,  qui  abinitio  super- 
vectabatur  superaquas  intinctorem  moraturum.  11,707, 
Perinde  qui  integre  morati  commendaverint  judici  vi- 
tam. 

MoRi.  li,  810,DiV«  moritur  in  noctem^  ettenebris  us- 
quequaque  sepelitur. 

MOROSE,  dili^enter  accurate.  II,  1045,  Cum  ipsum  hoc 
pallium  morostus  ordinatum. 

MoRosiTAs,  11,  44,  Morositatem  itlam  Judaicce  legis  i. 
e.  roorum  et  riiuum  Judaicorum  scrupulosilatem.  Rigalt. 
legit,  judaiccB  tegis. 

MoRS.  II,  1034,  Mortem  vivit,  i.  e.  mare  iilud  etiam- 
num  visitur  et  vivit,  sed  morluum  vocaiur;  itaque  non 
yitam  Tivit,  sed  mortem.  11,  800,  Et  omnis  jam  voca- 
buli  mortem,  mortui  dcsinunt,  quidquid,  dum  viverent, 
vocabantur,  ei  jam  sunt  nuUi.  Piin.,  H.  N.,  II,  ubi  de 
natura  terrae.  II,  SiOyl nterficiens  mortem  suam,  de  sole, 
qui  altero  die  oritur.  I,  524,  Qui  tantum  corpus  hoc 
mundide  eo  quod  non  fuerat^  nonminusquam  demorte 
vacationis  et  inanitatis  composuit. 

MoTATOR.  II,  666,  Utvoluntqui  etiam  universitatismo^ 
tatorem  animum  decernunt. 

MoTiuNCUL£,  febriculae.  II,  ^ll ^Ego  interim  argumen- 
tabor  moliunculis  ejus  excussum. 

MoTORiuM.  11, 608,  Non  enim  membra  sunt  substantia 
animalis,sed  ingenia;  ut  motoriumy  ut  actorium^  ut  cogi- 
tatorium. 

MuGiRE.  1, 1244,  Etmugire  dies  noctesque  ad  Dominum 
Deum  tuum. 

MuLiERiTAs.  11,906,  907,  Apertam  professm  mulierita^ 
tem^  condilionem  muiiebrem. 

MuLLEOLUs,  calceus,  calceus  lunatus.  11. 1044,  purum 
aut  mulleotum  inducit  calceum :  purus  est,  cui  nihil  ad- 
BUtum,  malleolus,  cui  lunula  adsuia.  MuUcus  calceus 
patriciorum. 

MuLSA.  11, 655,  iVmoiiRgtiam  cunctanti  de  exitu  animx 
mulsam  aquam  de  eloquio  Platonis  infudit.  Aqua  mulsa 
()6p6tieXi  9)  {uXt^paTov,  aqua  melle  mista.  Alludit  non 
solum  ad  cupiosam,  sed  ad  meliitam  sive  melleam  in 
Platone  eloquentiam.  Lib.cf^  Anima,  de  codem  Platoue 
ab   mella  facundice. 

MnLTiNUBENTiA,  tcoXuYajiia  II,  953. 

MuLTivoRANTiA,  tcoXuyaYia  II,  952. 

MuLUs.  I,  574,  Hoc  est  mulum  de  asino  pingere\  pro 
verbialis  loculio,  ad  excmplar  ineptiarum  similiumine- 
pliarum  excmplum  repr<esentare,  aut  ad  mendacia  nova 
mendacia  contingere.  Nam  subjicil  :  et  Ptolemceum  de- 
•scribere  de  Valentino.  Porientosasistas  nugas  prior  Va- 
lentinus  commentus  est  Ptoiemseus  aliquid  de  suo  ad- 
jecil,  ab  auctoro  nounibil  varians.  Ergo  Valentino  hsere 
seos  istius  auctori  nomen  asini  competit,  et  muli, 
Ptolema30  discipulo. 

MuitDlTENENS.  XO(T(xOXpdT(i)p,  II,  518,  576. 

MuRTiA.  I,  640,  Murtias  quoque  idolum  fecit,  i.  e 
etiam  murtio)  meise  sunt  ab  idoio  dictae.  Erant  enim 
Murtia;  meta;  in  circo  magno  ultimae  ad  sdem  Murtiae, 
posl  quas  stabat  prffico,  qui  ludentium  certamina  ab  ca 
parte  observabat,  et  eos  qui  bene  defuncti  crant  aut 
male,  proountiabat.  Murtiam  enim  deam  amortSy  i.  e. 
Veneris,  volunt,  etc,  qu»  Venus  myrtea,  vel  murtea  pri- 
mum  a  duabus  myriis  anie  delubrum  Quirini  positis, 
nimirum  patricia  et  plebeia  dicta  est,  deinde  Murlia. 
Uistoriam  narral  Plinius,  lib.  XV,  H.  N.,  cap.  29,  inemi- 
nil  Varro,  lib.  IV,  de  Lingua  lat.  Iia  Junius  :  sed  Rigalt. 
legii  deum  marcoris.  Augustin.,  IV  de  Civil.  Dei,  cap. 
Ib  :  Deam  Murciam  voca\erunt,  qua9  praeter  modum  uoo 
moveret,  ac  faceret  hominem,  ut  ait  Pomponius,  mar- 
cidum,  i.  e.  nimis  desidiosum. 

MuTARE.  II.  229,  Muturiperire  est  pristino  statui^quas 
dum  mutantur,  amittunt. 
Mysteria  ATTiCA,  1,  474,  sunt  sacra  Eleusina. 

N 

Nascirilis.  U,  349,  Meumvero  mortalemnegat^  quem 
nascibilem  confitetur. 

Nasus,  II,  984.  Et  qui  naso  non  deridetur  :  sic  reddidit 
Pauli  verbum,  Gai.  VI,  ou  {luxTYioiCeTai.  Hesycli.  jiuxtt)- 
piII^:iX)evdCei,  xaTaye>a  d7i6  toO  |j.uCeiv  xoT;  {luxTfjpai. 

^ATALES,  origo,  initium.  I,  Xth^.lgitur  natales  impa- 
tienlicein  ipsodiaboio  deprehendo;  sic,  lib.I.  adv.Marc^ 
natales  agnitionis  dixit,  et  lib.  de  PalliOy  nataies  mundi. 

Natatilis.  II,  228,  Vt  ex  aqui^  natatiles  et  volatHes 
animce. 


Natora.  I,  811,  dispmtione  naturas.  Ms.  Fald.  ^ 
vince  naturas,  et  ascnpsit,  qoi  illam  coUatioDeni  dedit, 
seu  Modius,  Scioppius  :  dictum  profecto  gravius,  et  ver- 
bis  Ghristi  conveniens.  I,  471,  Jure  naturce  matris 
unius. 

Naturalis.  II,  894,  Naturale  vocabulum  est  femUu, 
naturalis  vocabuli  generale^mulier,  NatQralevocabalam 
i.  e.  a  natura  communeomnium  aoimantiom»  qas  dis- 
ccrountur  sexu.  Generale ,  quod  dislingait  in  humano 
genere  ;  huic  subditur  speciale. 

Naturalitas.  11,  722,  Qui  ergo  de  somni  naturalitate 
dtibitabit. 

Natorificatus.  II,  ^SA.Naturificatie  jam  spiritalis  con- 
ditionis  germanitate. 

Naufragium.  1, 695,  Inextricabile impactis naufragium 
esty  Graec.  vavdyiou  d^uxTov,  quod  vitari  non  potest.  Qoi 
in  scopulus  impingunt,  navemque  frangoQC.  seseexiri- 
care  sive  eipedire  a  pericolo  non  possunt. 

Navicularius.  11,374,  Atiud  est  siaffectavit  denavicu- 
lariorum  collegio  altegere. 

Navigare.  I,  695,  Inter  hoc  scoputoset  sinwinterhac 
vada  et  freta  idolotalrim  velificata  spiritu  Dei  fidet 
navigat. 

Necessarius.  1, 1310,  Operasplures  et  neceuariares  11, 
768,  Quasi  necessarius  aliquidafferrenteo,  pro  magisre- 
cessarium.  1, 1266,  Ubi  major  injuria,  ibi  necessariori»- 
jurice  medela.  II,  1002,  Nisi  ut  perpetuo  ad  necessarioTS 
constringant. 

Nessecitas.  I,  273, 0  sententiam  necessitate  confusamy 
i.  e.  quae  necessario  aliqua  ex  parte  contra  justilian 
peccat.  Vel  potius  :  qua  occurrere  voieos  Trajanas  el 
od.u  in  Ghristiunos  etjusta)  eorum  causas  parcere,  nea- 
tri  iiene  satisfacit.  1,  275,  Necessitas,  quam  leges  iojasts 
adversus  Ghristiaoos  latas  judicibus  imponunt.  1,  345,  It 
quisque  dominum  sanctiorem  experttis  est  domestieam  ne- 
cessitatem,  Sens. :  Hevera  ilii  cognoscunt,  nihil  sibi  booi 
a  diis  istis  accedere  qui  majori  vi  subjecti  sant.neces- 
sitati  nempo  domestica?,  II,  385,  Quonium  humanam  ap- 
ponit  necessitatem  quasi  deprecatricem.  II,  93,  Non  admil' 
'tit  status  fidei  alleqationem  necessitatis.  11,93,  Qutbui 
familiarissima  est  advocatio  necessitatis. 

Negare,  II,  246,  Qui  Euxinus  naturanegatur,  i.  e.  fal- 
lit  mendicio  cognominis,  cum  ob  ingenium  loci  acferi- 
tatem  naturse  o^evoc  dici  debeut.  Ovid.  :  Quem  tenetE»- 
xini  tnendax  cognomine  Pontus:  II,  247,  omnes  negantur, 
i.  e.  coliibentur  glaciey  fluere  nou  possant.  I,  3^,  Alii 
quin  negatidi  si  non  gustassent,  i.  e,  negandum  esset, 
eos  esse  Gtiristianos,  si  non  gustarent  sangainem,  qnea 
taniopere  dicuntur  appetere. 

Negator.  II,  95,  Ita  fidem  meam  deferens,  negator  ts- 
venior* 

iSEGOTiUM.  11,  285,  At  nuncnegotiumpatitur  Dei»,i,e. 
facessit  Deo  negotium  Marcionitarum  temeriias  et  ao- 
dacia,  qui  sibi  alium  deumab  Omnipotente  coofinxenint. 
II,  905,  Nam  fetninas  quidem  a  duodecim  annis,  mm*- 
Itm  vero  a  duobus  amptius  adnegotia  mittunt ,  i.  e.  su- 
tuunt  sui  juris  esse  quasi  c  repagulis  aliense  auctoritalis 
eximant  :  dant  negotiorum  ^erendorum  potesiatem,  de 
jure  phrasis.II,  649,  Rx  negotiocuriositatis,  II,  888,  Pr^- 
prium  jam  negotium  ex  passtis  mece  opinionis.  i.  e.  qii 
antea  fui  occupalus  in  ponenda  grsece  opinione  mea  dfl 
velandis  virginibus  :  ita  Jon.  explicat,  sed  Rigalno  vi- 
detur,  disputatione  quadam  adversus  Grsecos,  cum  et 
virgines  velari  oporlere  acrius  forte  asseruisset,  Grxco- 
rum  convicis  oxceptus  ac  pro  haeretico  exagitalos 
fuisse. 

Neophvtus.  veo^uTo;  is  qui  recens  ad  fidem  christia- 
nam  accessit,  II,  57.  268. 

Wepotari,  luxuriose  et  profuse  vivere.  I,  513^  Su^ 
mujna  gravitatis  superficie  nepotatur. 

Wervus.  II,  786,  Per  illum  nerrum  umbilicarem,  i.  e. 
yenarum  et  arteriarum  compaginem,  quatenus  colUtis 
in  umbilicum  iibris  coeunt.  1.  623,  Nihit  crussentitis 
nervo.  Nervusest  ligni  genus,quo  cruradisjunctaet  laxat» 
frangt'bantur.  In  leg.XH  Tabular.  Secum  ducito  ;  vintitr, 
aut  nerve  aut  cotnpedibus  quindecim  pondo,  etc.  Veuis 
gios.  nervusy  ^\)loni5ri.  I,  512,  Alii  ad  incestam  tibidine» 
nervi. 

NiDOR.  I,  507,  Pabula  propria  nidoriset  sanguiniSy^' 
baminibus  et  sacriOciis;  sed  hoc  in  loco  forsan  loqaimr 
de  sacrificiis  ueneratim,  non  ^e  necromanlicis. 

NiMiETAs.  11,236.  Inapprehensibilisprce  nimietateeer- 
taminis. 

NoDius.  II,  150,  Nutn  ergo  el  Apostotorum  tittercs  ne- 
bileSy  i.  e.  nonne  suntomnibus  notac,  clarse,  manifests? 
Exemplar  Ursini  habet  mobileSy  i.  e.  qaae  sapiunt  prs- 
terquam  sonant,  ct  aliud  est  in  vocibas,  aliud  in  seosi- 
bis.  Prsefert   tamen  Kigait.  iliam  priorem  ieetionem,  iui. 


1421 


INDEX  LATINITATIS. 


1422 


legit  nubiUg,  i.  e.  nabe  obscaritatis  et  caligiDe   offusse, 
ne  intelligantar. 

NoERos.  Noep6c,  roentalis.  intellectaalis ;  alii  legunl 
noetos,  \orix6ii  utlren.  11,574. 

NoMEN,  reiigio  ciirisiiana.  I,  V1S,De  eo  nomine  exclu- 
damur/i.  e,  desinamus  audiri  Christiani.christianamque 
repuiJiemus  religionem.I,  280,  Quos  retro  ante  hocno- 
men,  i.  n,  oiim  autequam  fierentCbrisliani.  1, 1252,  No- 
men  cum  familia  ipsim  persequentes.  i.  e.  religiooem 
christianam  et  scctatrjres  cjus.  I,  661,  Persecutores  do- 
minici  nominis.  I,  525,  Tu,  homo,  tantum,  nomen  i.  e. 
ingens  momentum,  magna  glori^,II.  890,  Et  totum  ar- 
boris nomenexpanditur,  i.e.qmdquid  si^niticatur arboris 
nomine  II,  800,  Et  de  isto  quoque  nomtne  peritura  in, 
nullummdenomen..  Post  caiiaveris  nosiri  corruptiunem, 
nullum  est  destinalum  nomen,  quomateria  illa,  quiB  fue- 
rat  humani  corporis,signeiur.Uoc  \ocaitmortem  vocabuli. 

NicoLAiT^,  11,63,  Quod  totam  istam  hceresin  Nicolaita- 
rum^  etc.  Significanturilli  Actor.  XX,  hisverbis,  XaXoOv- 
TSi;  6ie<rrpa(i|ieva.  Auctorem  hujussectsB  faciuntNicolaum, 
unum  e  septem  diacoois,  Tertullian.  hoc  in  loco  ,  Bpi- 
phan.  Hmres.  XXV;  Clemens  Alexand.  Strom.  11  et  III; 
Hieronym.,  epist,  de  Fabiano  et  ad  Ctesipbontem  Eu- 
seb  lib.  Ill;  Philaslrius  Brixiensis ,  lib.  de  Har.; 
Theodorel.,  Hoer  fab.  lib.  111;  Augustin.,  ^iasr.  V;  et 
alii  innumeri.  Ignatius  tamen,  scrupulum  iniicit,  qui 
epist.  ad  Trallianos  :  ^evycTe  xal  xou;  NixoXatTac  toui; 
d^euSovOixou;.  Adde  plerosque  illorum  Patrum  dubitanter 
loqni  dd  Nicolao  illo,  in  quem  facile  fuit  illud  rejicerc 
propter  vitae  sordes  et  mores  corruptissimos. 

NoTA.  11.  17  De  pejoris  quoque  notce  tentationibus. 
Metaphora  a  mercibus  aut  vini  generibus,  quae  soiebant 
distingui  notis,  aique  ex  iis  internosci.  11,  254.  Nec  sono 
nec  notce  nominis}iujus,\.  e.  scripturae  nominis.  1, 1238, 
Quis  miles  postquam  castris  suis  emissus^  pronotis  suis 
satagit.  Notas  miiitares  dicit,  (fuibus  milcs  denolatur  ob 
delicta  mililaria,  puta  si  fuerit  emansor,  desertor,  sedi- 
tiosu8,etc.  I,  124S,  Peccatorenim  omnium  notarum  cum 
$im. 

NovELLiTAS,  de  eo  quod  recens  ortum  est.  II,  157.  fpsa 
novellitas  Praxex  hestemi.  II,  697,  Neque  mendacium 
devitat  novellitatem. 

NovELLCs,  recens.  1, 392,  Quam  aliquando  novellam 

NoviAKUs.  II,  1042,  Fultones  Noviani.  Novius  poela 
fabulam  edidit  Fullones  inscriplam,  quo  in  verbo  inest 
nefanda  obscsenitas. 

NoviTAs.II,  1030,  NovitatefelicesyocsLi  Carthaginenses, 
^uia  Carthago  juris  italici  facta  erat,  beneiicio  Severi 
imperatoris,  cujus  tempore  libellum  de  Pallio  scripsit 
TortuUianus; 

Noxius.  II,  372,  Mercenarius  noxius.  Golhofredus  no- 
xium  pro  obnoxio  capit;  Rigatlius  non  bona  fide  ait 
▼ersatum,  quia  toties  denies  bestiarum  eluserat.  Malim 
boc  in  loco  noxium  inteiligere  eum,  qui,  cum  nullam 
habuisset  necessitatempugnandi  cumbestiis,  inter  noxios 
illis  nou  addictus,  tamen  lucelli  cupiditate,  mercede  pa- 
eta,  ipse  se  lanistae    tradiderat. 

NuBERE.  II,  198,  Nubit  assidue,  i.  e.  polygamiam  pio- 
bat  quacunque  specie,  et  nuptias  impcrat  sine  ullo 
discrimine.  Sic  legem  Dei  inlioidinem  defendit. 

NuBES.  1,417,  AliaSt  sihocputatis,  scil.  fieri  oportere, 
nubes  numeret  orans.  Christiani  plerumque  conveniebant 
ioareis,  ibique  orantes,  ccelum  suspiciebant  absque  aris, 
absque  statuis  :  eos  igitur  ethnici  deridebant,  quasi  uu- 
bes  orando  numerarent. 

NuBiLCM.  II,  597,  Singulorum  nubilo  quodam  veritas 
obumbrabaturt  i.  e.  nubilum  ignorantiae  obumbrabat  in 
singulorum  mentibus  veritatem.  II,  247,  Nubilo  obscU" 
rior. 

NucBTUM.  locus  est  nucibusarboribus  consitus,  ant/c^ 
ul  querceium  a  quercu,  laureluma  lauro.  II,  575  ,  Sic  et 
tn  coilestibus  nuceta  pra:sumpsit. 

NoDiTAS.  II,  708.  Nec  cineribus  indulgetur  nuditate 
plectendis,  quia  sicariorum  cineres  non  yestiuntur  aut 
eonduntur  uma. 

NcDUS.  II,  247,  Libido  nuda,  non  tecta,  sed  oculis  spe- 
ctantium  exposita  -.naai  ex  contrario  sequitur,  etiam  cum 
abscondunt  lihiiWnem, suspensis  (feju^o  plauslri,  in  quo 
libidinantorp/i(rr^/m  ul;udfci^M«  notantur,  1, 301, T/iea- 
tranudafi.  e.  sine  tecto.  Tegebantur  enim  ad  arcendum 
solem. 

NuLLiFiCAMEN,  i|ou66VTi{ia.  II,  330,  Et  nuUificamenpo- 
puliy  quod  II,  639.  dicit  et  abjectionem popuii. 

NuLLus.  11,134,  Nullasuntvulneray  i.  e.  non  aestiman- 
tar,  licet  sint.  Rigalt,  retinet  vulgatam  lectionem,  non 
nulla  vulnera,  hoc  sensu  :  NuUasuntpraelia,  quia  nullus 
hostis,  sed  tamen  non  sunt  nulia  vulnera,  qaia  strenaa 
ac  fortiter  decertant  ac  vulnerantur. 


NoMBRARE,  i.  e.  censere.  II,  116,  Sanguine  numerati, 
i.  e.  quoram  facies  notat»  sanguine. 

NuMERosE.  II,  167,  Ut  numerose  loqueretur,  i.  e.  plura- 
liter,  utante  dixit  sine  plurali  numero. 

NuNDiNARE.  II, 907,  Laudabo  vigorem,si  aliquid  et  apud 
ethnicos  virginitatis  nundinarint,  i.  e.  si  tantum  illis  in 
sua  virginitateconstantise  suppetit,  ut  ejus  etiam  exem- 
pla  pruponere  audeant,  unde  ethnici  sumanl  quod  imi- 
lentur.  Metaphora  a  rebus  promercalibus,  quae  in  nun- 
dinis  omnium  oculis  proponuntur. 

NuNDiNATiTius.  II,  892,  Proptcr  ejusmodi  igiturcapita 
nundinatitia^  i.  e,  in  publico  sese  exponentia  tanquam 
in  nundinis. 

Nus,  voOc.  II,  62,  Basilides  esse  dicit  summum  deum 
nomine  Abraxam,quo  mentem  creatam,  quam  Gra^ce  voov 
appeltant.  II,  552,  573,  Eumdem  autem  demiurgumwoy^ 
filtum  effingeret.  II,  666.  Proinde  et  animum,  stve  mens 
esty  vov;  apud  Gracos,  non  aliud  quid  intelligimtuquam 
stwaestum  animce  ingenilum  et  insitum,  etc. 

NiJSQUAM.  11,  228,  Nusquamfiet,  ex  Is.,  XXXIV,  4.o{iSe- 
icoxe  yevT^oeTai. 

NuTARE.  I,  516,  £o  magis  scrupulositas  humanafidem 
aspernata  nutabat,  i.e.  quaincertitudine  et  instabilitate 
confuderuntconturbaruntque  etiam  quod  certum  in  Scri- 
pturis  invenerant. 

NuTUS.  11, 1043.  Nutu  tradere.  Est  deridentiam  et  im- 
probantium  aliq[uid  clanculum  inter  se,  quod  palam  fa- 
cere  non  sit  impune  vei  decens ,  cum  neque  con- 
jectis  in  hominem  oculis,  neque  protentis  digilis 
idfacere  licet;  tum  clanculario  saltum  nutu  demonslrari 
potest. 

0 

Obba,  vasis  ventricosi  genus,  qao  diis  ^Manibus  litaba* 
tur.  I,  347. 

OBDUCERE,refellere,  sive  contrariaac  inter  se  pugnantia 
assereniem  captum  tenere.  I,  501,  Dum  de  bono  hujus 
secia;  obducitur.il,  232,  Etobduceriscorpoream  infinitam 
faciens.  11,218,  Altercatio  diversce  partis  obducitur,  re- 
vincitur,refellitur  II,  270.  Exhibe  igitur  aliquemex  tuis, 
apostolici  census  et  obduxeris.i.e.  eviceris,  II.  344,  Akn; 
nominibusjam  obduximus.  II,  197,Proinde  ei  obdticimtu 
obducti  dehinc  deDeo^  II,  993,  Cumsicquoqueobduxero 
diversm  partis  prcesumptionem.  Dcleri,sumpta  meUphora 
ex  ralionum  scripluris,  ut  expungere  1,  531,  Sed  obduci- 
mur,  i.  e.  morimur  in  praelio,  idque  objicitis. 

Obex,  II,  143,  Nec  ullus  obicem  prcescriptionis  istitts 
extrutdet. 

Obfirmare.  l\,Q9»,Etsinullum  illi  venabulum  obfir- 
mabit . 

Obhumare.U  1033.0bhumanturflomina,quorum  alyei 
limo  oppleiitur,  itautcursum  mutare  inde  cogantur.  Alii 
obumbrando\  Latin.  obambulando. 

Objacere  U,  658,  Sic  igitur  et  si  corporalxa  in  corpO" 
ralibus  objacent. 

Objectio.  1, 1297.  Quarum  dotes  objectione  nominis 
mercedem  silentii  faciant,  etc,  i.  e.  cum  deferantnr 
propter  nomen  et  professionem  religionis  christianae  ea- 
rum  dotes  sibi  vinaicent  pro  mercede  silentii,  qaod  suis 
uxoribus  sustinentes  tandiu  prsestiterint.  Sic  ipse  mari- 
tns  speculator,  qui  per  nuptiarum  occasionem  arcana 
christiana  subdole  speculalus  erat,  lilis  arbiter  fiebat. 
£rat  enim  necesse  uvori,  nisi  mori  paratissima  csset,  ii- 
dem  Christo  dictam  perdere,  vel  dotem. 

Oblatio.  11,  139,Quod  ex  oblationis  potestate  accidit, 
i.  e.  conditionis  oblatae. 

Oblaquearb,  laqueato  opere  deducere  atqae  distendere. 
II,  805.  Ne  argento  quoque  oblaquees. 

Oblegatus.  II,  Et  ominibus  vita;  istius  illecebris 
quasiasterniE  dignioribus  hocputo  oblegatum,  i.e.circum- 
quaque  inescatum  et  deliciis  innutritum,  atque  in  eis 
obtorpescentem. 

Obligamentcm.  1L  352,  Cumlegis  obligamenta  etonera, 
evangelicajam  libertale  mutarent.l.eSA,  Et  omnemspi- 
ritum  immundum  per  consecrationis  obligamentum, 
II,  98,  Ne  velamento  quidem  obnoxium,  nedum  obli- 
gamento. 

Oblitterare,  1,1283,  Quodsi  habent.oblitterare  debent, 
quod  habent.U.  933.  Igitur si omnia  ista  oblitterani  licen- 
tiamnubendi.  11.709,  Solitudines  formosas  retro  fundi 
ammnissimi  oblitteravertint  I,  1293.  Quis  enim  dubiiet 
oblitterari  quotidie  fidem  commercio  infideli. 

Obnoxius.  II,  900,  Duo!  ieges  obnoxim  invicem,  i.  o. 
quodam  velul  fcedere  nalurae  inter  se  obligatae.  II,  452, 
Dissolvens  violentiorum  contraciuum  obnoxiiSf  melius  ob» 
nexus. 

Obsccenus.  II ,  1031,  Past  Gracchi  obscoena  omina,  i.  o. 


1423 


INDBX  LATmiTATIS 


1424 


infaasta,  sinistra  aaspicia;  nempe  sigDnm  yi  yentorom, 
cum  signifer  valde  resisteret,  factum;  sacra  alla- 
ribus    imposita  dissipata,  et  extra  terminos   mhis  ab- 

iecta. 

Observare.  II,  39, 11.(1),  Cumipsi ohservarent,  i. e. cum 
ipsi  sibi  constarent,cumidem  ipsi  docuerint  in  epislolis 
suii.  Nam  de  forma  pra-dicaliouis  statuil  ex  epislola- 
rum  forma. 

ObsiG>ARE.  1, 1283,  Qui  statim  alavacro  camem  stiam 
obsignantyi.  e.  a  baplismo  dant  virginitali  et  coelibatni 
operam.  1, 1327,  Et  obsignant  se  spadonatui.  I,  iil^.peos 
ipsos  hoc  nomine  obsignant  1, 677,  Si  post  fidem  obsigna- 
tam  dicimus. 

Obsolefactus.  II,  dO^yVoxobsolefactaest,  i.e.  ex  so- 
lito  mutataalterataque,  ex  quoprimnm  ccepit,  utNonius 
loquitur,  gallulascere. 

Obsoletare.  1, 303,  Majestatis  vestigia  obsoletant,  Ha- 
verc.  legit  in  Ms.  Fuid.  fastigidm  assolant^  i.e.  solo 
adaequaui;recie,  Conf.  1.  577,  II,  135,  Qui  vestitum  ob- 
soletassent  nuptialem,  i.  e.  obsoletum  reddidissent,  vei 
obsoletum  apportassent. 

Obstinatio,  bono  sensu,pro  constantia.  I,  631,  Ad  hanc 
obstinationem  abdicatione  voluptatum  erudiri . 

Obstrepere.  II,  S%Quanquam  nec  habitus  extraordi- 
narius  ordinario  usui  obstrepit.i.  e.  impedimentoest.  1, 
630,  Nihil  obstrepere  religioni  in  animo  et  conscientia 
tanta  solatia  exlrinsecus  oculorum  vel  aurium.  1,  654, 
Etiam  obstrepente  gralia  voluptalis.  I,  1326,  Et  obstre- 
pant  pudicitiie  disciplinis. 

Obstrepitaculum.  II,  'iGSjAdversus  obstrepitacula  di- 
versce  partis. 

Obstringere.  II,  37  Nuncscecuio  obstrictos,  Eos  inlel- 
ligit  qui  praefectura  aliqua  inter  gentiies  fnngebantur ; 
plerique  enim  Christianorum  dignitaleinaliquam  autmi- 
Jitare  officium  adepti,  eorum  honorum  muiiia  nihilomi- 
nus  obibaiit,  quos  lamen  Ecclesise  honoribus  ordinare 
sequum  non  vidcbatur. 

Obstruere.  II.  38  Lucernam  non  sub  modio  obstrui 
solere :  Jun.et  alii  malunt  abstrui.  Abstruere  autem  est 
objecta  struo  auferre  lucem. 

Obtundere.  li f  4^A.  Non  David  errorem  scribarum  ob- 
tundebat,  i.  e.refellebat.  11,169,  Ut  jam  hinc  fidemtuam 
obiundam. 

Obvenire.  II,  36,  Quia  adversarius  ejus  Paulus 
obveneratf  i.  e.  obtigerat,  ut  servus  datus  Ecclesise 
a  Deo. 

Obveme.ntia.  II,  584.  De  obvenientia  superdu- 
cunt  :  obvenienliam  vocat,  quse  aliunde  obveniuut 
eventa. 

Obumbrare.  II  597,  Singulorum  nubitoquodamveri' 
tas  obumbrabatur/\.  e,fin  singulorummentibus  verita- 
tem  obumbrabat  uubilum  ignorautiae,quod  fil  praesertim, 
sialiorum  a^que  obumbralorum  strepitus  insuper  con- 
turbaveriut.  II,  717,  Nunc  quoque  obumbrat  et  de- 
pravat. 

OccAsio.  II,  545,  £x  divinas  occasione.  II,  886  , 
Uce  autemsine  aliquibus  occasionibusscripturarum  aude- 
re  nonpoterant. 

OccisoRius.  II,  lOl^.JugulandcequcequeinoccisoriiSyi, 
e.  iis  animalium  gcneribus,  quse  ad  ca;dem  compa- 
rantur. 

OccuPARE.  I,  376.  Minusestet  ocuiisquibus  occupatur ; 
occupal  enimbomo  visu  suo,  quidquid  oculis  objicitur. 
II,  802,  Quce  prior  vocabutum  hominis  occupavil. 
JI,  802;  Recogila  totum  iili  Deum  occupatum  ac  dedi- 
catum 

OccuRRERE.  l.^.Meritosoli  innocenticeoccurrimus, 
i.  e.  illam  iiiventam  soli  amplexuri.  li,  42,  Cumcondi- 
tione  datce stbi  (iiimirumpnenitentiae)occum7,  i.  e.  seul 
tro  de  integro  Ecclesi^e  .^titit. 

OcTOJUGis.  Dicitur  ogdoas  ilia  Valentinianornm;  al- 
iudit  enim  ad  iudos  Circenses,  11, 500,  MappOy  quod  aiunt^ 
missa  semel  oclojugem  istam, 

OcuLARE,  visum  reddere,  Scaliger  :  i$o{JLjj.aTouv  1,404, 
Quijam  expolitosin  agnitionemveritatisocularetlA^^kSf 
Novit  ilios  oculare.  rursus,  II,  994,  In  vestibus  purpura 
ocuiandis,  i.e.  illuminandis.  Sic  de  soie  Plinius  :  Hic 
reiiqua  sidera  ocalai.  Propria)  autem  purpurae  splendor 
seu  lulgor  lumen  dicitur.  I^abius,  Inslit.  Viil  :  Adfe- 
rent  iumen  ciavus  et  purpurce  iodo  insertce,  Horat. 
Purpureus  late  qui  spiendeat  unus  et  aiter  adsuitur 
pannus.  Artis  poet. 

OcuLATus.  Deum  puto  a  sublimioribus   oculatiorem 
aliquid  subiecti  prceterire  non  posse. 

Odeum.  il,  851,  Sed  et  proxime  in  ista  civitate  odei 
fundamenta  tot  veierum  sepulturarum  sacriiega  coitoca- 
rentur.  Civitatem  aut  Carlhaginem  aut  Romam  intelligit 
OdeaerantlocA  in  quibusaliquando  se  recipiebant  spe- 


ctatores  e  theatro,  si  plnvia  sapervenisset.  Hoc  in  loco 
recitabanlur  etiam  poemata,  ac  venalia  framenta  dxpooi 
solebaiit.  Fundamentasacrilega  sepulturarum  appellan- 
tur,  quiasepuichreta  ia  religiosis  et  sacris  rebas  habe- 
baiitur :  ex  quo  sequebatur  reos  esse  sacriiegii  ,  ^oi 
ea  refoderent,  et  sacrilega  odei  fandameDta  esse,cujus 
causa  res  sacrae  jure  gentium  babitae  in  profanos  usas 
raperentur. 

OlxovofAia  :  1,  156,  Sub  hac  tamen  dispensaiionej 
quam  otxovofAiav  dicimus.  II,  158,Olxovo|tioi<,  Bacramen- 
tum,  de  doctrina  de  Trinitate . 

CEnotria.  Ita  Italia  dicta  est  a  vino,  noQ  ab  aliquo  rege 
hiijas  nominis:  quse  opinioconsentit  cum  Aristoiel.,  lib. 
Vil  Poiit.,  eicuin  Strabon.  lib.  VI,  qai,  DullafactameD- 
tione  QEuotrii,  illam  indigitant.  1,  330. 

Offarrinare,  II.  418,  Prceter  oneribus  consparsionum 
offarcinatam.  Exod.  XII,  34  :  'Av€Xa6e  ti  6  Xo^;  t9 
<rrai^  auTa>v  9cp6  toO  Cu(A(i>9fjvai,  xa  9\»pd(iaTa  avTwv 
£v6e6E(iiva  dv  toT;  loaTioic  aOtcov  iitl  tcov  a»(i(i>v. 

Offere.ntia.  II,  m ,  Considera  causarum  offerentiamf 
i.  e.  prout  se  diversae  offerunt. 

Offerre.  II,  92i.  Et  offers  et  tinguis  II.  942,  Et  offert 
'  annuis  diebus  dormitionis  ejus  II,  984»  Et  afflictimum 
suam  offerentes  Deo. 

Officialis.  II,  93.  Et  coeteras  officialium  eoronarnm 
causaSf  quas  necessitate  officiigestabant  ii  qui  certis  of- 
liciis  houoribusque  fungebantur. 

Officium.  II,  970,  Adeam  emittit  cum  officioet  comiti- 
tu.  Jureconsultisofficiamcsetus  ipse  est  eornm  qui  magis- 
stralui  inserviunt  :  unde  apud  eosd^^m,  officium  depo- 
nere  et  officio  triidere,  in  quem  sensuin  el  hic  usarpat 
Teriullianus.  II,  137,  Cum  dedicatio  imaginis  reguB  tur» 
bam  urgeret  officio,  i.  e.  ad  oflicium  cultas  idololathd. 
11,119.  Si  officia  miiitaria  redemeris,  i.  e.  milites  pft- 
blica  auctoritate  fungentes  tibi  pecunia  coDcitiavehs. 
II,  713.  Nos  officia  divinaangeioscredimus,i.  e.officia- 
ies  et  officiorum  administratores.  II,  lidfGravior  inH' 
dia  est  in  prcesidem  cum  officia  pulsantur. 

Officina.  il,  336,  Cioacam  voca  uterum  tanti  animalit, 
id  est  hominis  producendi  officinam. 

Offocare,  seu  offacare,  aquam  in  fauces  ad  sorbeD- 
dum  dare,  ut  exptmit  Festus.  I,  695,  Quicunque  fiuctm 
ejus  offocant. 

O.XEKARE.  1,1293,  Tanto  contumacice  crimenoneratw, 
i.  e.  tanto  gravius,(auto  atrocius  est.  II,  928.  Ab  extrs- 
neis  quoque  agnoscitur  et  testimonio  oneratur.  II,  968, 
Oneravit  itaque  mcechiamy  i.  e.  moechiam  ut  gravias  e( 
atrocius  crimen  describit.  Prseferenda  yidetarhaec  leetid 
coiijecturae  iiii  Latinii:  honoravit. 

Onerositas.  I,  1323,  Tanto  ordinandi  capitis  oner9* 
sius. 

Onesimds.  11,  588,  Et  forsitan  parias  aliquemOnen- 
mumtronm.AUuditad  Onesimuro  Philemonis  quemPaa- 
lus  in  viDculis  genuit.utipsead  Philem.  scrihit,  seu  parta 
plane  coelesii,  factum  scilicel  deGentili  ChristiauQm,  de 
fugilivo  probum.  Exspectamus,  iiiquit  rideodo  Sepli- 
mius,  ut  tu,  qui  Marcus  es  aut  Caias,  certe,  qu<Mi 
sufGcit,  masculus,  in  istis  infandisangelurnm  Valentioii- 
norum  vincuUs  sive  emplexibusparias,  sed  quid  paria5? 
aliquem  scilicet  Onesimum  Paulinum?  imo  prodigiosoB 
aiiquein  Satanse  mastigiam. 

'OvoxoiTT]:.!,  37i,  Propriequi  concumbit  asino,  deinde, 
ex  asino,ethomineconcepluni  :  itaLXXinterpretes  voee 
xoiTTic  pro  prole  saepius  usisunt;  et  Paulus  ad  Roniao. 
cap  IX,  10.  Hunc  Deum  fictumex  habitu  corporis  qpa$i 
6voxoiTY]v  denotant,  turpi  quasi  mcecha  prognatum.  Vidr 
Juvenal  Sat.  VI,  v.  330;  Saelon,  Vit.  Domit.  can  li; 
Martial,  I,  5.  ^ 

Onus,  1,5  5,  Si  non  onus,jam  voluminis  temperartm, 

i.  e.  fi-pto;,  |jL£Ye8o;. 

Operari,  opcram  dare.  I,  1520,  /»  quibus  operamur. 
II,  762,  Cum  languoribus  et  vitiis  meaendis  operaretur. 
I,  695.  Dei  fralribus  operandi  copiam,  i.  e.  commodiui- 
tem  benefaciendi  nobis,  ut  ab  illa  necessiiate  sai>sidio 
ipsorum  caveatur  nohis. 

Operarius  1,  1271,  Itaque  operarius  ille  victorujt  Dd, 
diabolus.  1,1274,  Ventris  operarios^yoc^i  parasitos.  U, 
705,  Et  fattgandas  in  operariis,  i.  e.  iis  animaliuB 
geoeribus,  qua)  ad  operam  praestandam  compa- 
rantur. 

Operatio.  II,  907  Vel  ^uamcunque  eleemosifncs  oper§- 
tionem,  ila  et  operatio  jejunii. 

Operatrix.  II,  739,  Ipsa  iila  ratio  operalrii, 
mortiSf  simpiex  licety  vis  est. 

Operatus.  I,  259,  Operata  infestatio^  i.  e.  vehemen- 
tior,  acrior.  Melius  fortasse  onerata,  at  sensus  sit :  Qoo- 
minus  defendi  patiamini  sectam  Chritlianoram ,  ob- 


1425 


INDEX    LATINITATIS. 


1426 


stant  Yobis    praejadicia,   qnibns  tam  ssepe  eam  dam- 
nastis. 

Oprrositas.  1,1328,  Et  aperositas  cumraritatecommiS' 
«a,  i.  e.  opus,  manupretiam.Utitur  hocYocabalolrenseus 
pra  labore  ex  fflrumna,  iib.  V,  c.  19,  1, 1184,  Et  crinium 
lenonem  operositatem,  sicl,  ii5i, Superducto Evangelio 
expunctore  totius  retro  vetustatis.  II.  1045.  Sacerdos  sug- 
gestusj  etc.  II,  651 ,  Tanta  operositas  suadendi. 

Opifice.  I,  158,  Et  tam  opi/tce.  RiRait.  mavull  letiam 
opifices ;  quod  sequeniibus  convenire  magis  videuir. 
Aiii  leguni :  etiam  opici,  i.  e.  barbari,  qaod  opice,  i.  e. 
barbare  loquerentur,  non  latine,  juxla  Plin.,  Hb.  XXIX, 
cap.  I. 

Opiiiitas.  II,  683,  Opimitas  sapientiam  impedit.exilitas 
expedit  II,  998,  Atque  ita  exinde  opimitate  Dominici  cor- 
poris  vescitur. 

Opixiosus.  opiniator.  II,  447.  Viderit  si  cui  tam  opi- 
niosus  videbilur  Christus  :  ita  Cic,  Academ, 

Opus.  I,  339,  In ipso  opere.i. e.  cumfandaniur,  tandun- 
tar,  scalpuntur ;  atque  ila  laednntur,  yulnerantur. 

Oratio.  II,  105,  bed  in  legitima  oratione.  Oraiionem 
iegitimam  dicit  quam  nobisChristus  dictavit  ccelestisju- 
ris  peritus.  Sic  precem  legitimam  dixit  Auguslin.,  Serm. 
115,  de  Temp. 

Orbis,  mensarotunda,  quam  veteres  dicebant  cillibam 
II,  1048.  Qua  M.  Tullius  quingentis  millibus  nummum 
orbem  citri  emit,  Mensffl  citreae  ex  Mauritania  incredi- 
buli  sumptu  Romam  advehebantur.  Plin.,  lib.  XXXIII, 
cap,  11. 

Ordo.  II,  39,  Omnem  ordinem  regul(P,  i.  e.  forma  ordi- 
nata  doctrinaeChristianae;  eodem  sensu.  II,  40,  Ordinem 
doctrinas  Ecclesiarum.  II,  947,  Quo  magis  sciret  plebs 
eum  ordinem  sibi  observandum^  qui  faceret  praspositos. 
Ordinem  monogamorum  significat,  unde  sumunlur  prse- 
positi.  Itaque  omnem  plebem  volebat  esse  monoga- 
mos. 

Oriens.  11.515,  Orientem  Christifiguram;8ubsLud.amat, 
Orientis  enim  vocabuio  Cbristus  saepe  iutelligitur  in  sa- 
cris  litteris,  ut  apud  Zachariam.  Oriens  autem  vocatur, 
qaia  sol  est  justiiiae  prodiens  ex  alto. 

Ornatus  1, 1309,  Omatum  dicimus,  quem  immundum 
muliebrem   convenit  dici,  nempe  cura  eapilii  et  culis, 

Ortaneus.I  1,483,11.  (1),  Etsignaaliquavelortaneorum, 
Ortanea,  quae  sunt  momentanea,  et  suum  esse  in  solo 
ortu  habent,  quai  simul  oriuntur,  simul  occidunt, 

Os.  I.  654,  illum  vero  confectam  etiam  oris  spectacu' 
lo  repetat,  ut  eliam  os  etvultum  exspirantis  intueri  ve- 
lit, 

OsciLLDM,  libratio,  altapa,  machinae  ad  iucussionem  et 
imjpeium  libratae,    Vid,  Festus  in  h.  v.  II,  1032. 

Ostentatitius.  II,  894,  Impudentiam  ostentatitias  vir- 
ginitatis. 

Otiosus.  II,  76,  Coronamento  in  manu  otioso,  Oiiosam 
dicit  inatile  et  incptum.  Sic  ad  Uxorem  :  Nobis  otiosum 
est  liberos  serere,  i.  e.  Chrislianis  inutile  est  et  inep- 
tam  liberos  serere,  dum  saevit  in  Christianum  nomen  ty- 
rannas. 


Pabulum.  I,  306,  Etpabulo  inde  i.  e.  ex  ea  carne  in- 
fantis  eaeci.  Haverc.  vult :  Et  pabulo  crude^  inde  et  post, 
etc. 

Pacatorids.  11,435,  Justum  judicium  et  pacatorium  ju- 
dicate. 

PiBDAGOGATDs.  11,563,  Spiritus  sanctipa:dagogatum,  i. 
e.  ministerium. 

PiEDAGOGioM,  conveutus.  I,  348,  Tum  de  posdagogOs  au- 
licis.  II,  554,  Et  mille  alia  de  padagogio  nomina.  Pse- 
dagogium  vocat  de  more  Caesariani  pauatii,  in  quo  paeri 
aulici  sub  aliqua  paedagogorum  castodia  alebantar  et 
institaebantar. 

Pala,  instrumentum  quoYentilanlur  et  purgantur  fru- 
menta.  II.  103,  Hcec  pata  illa  qua  et  nunc  dominicam 
aram  purgat. 

Palliatus.  II,  1049,  Sermo  palliatus,  h.  c.  philosophi- 
eas  ei  christianus. 

Pallium.  II,  i03i ,  Pallii  jam  teretis,  otc. ;  pallium  ve- 
slrum  quadratum  tereti  seu  rotundo  pallio  mutavistis, 
h.  e.  toga  romana.  Cui  interpretalioni  appositissimum  te- 
stem  Salmasius  adbibuit  veterem  Per&ii  scholiastem,  qui 
togam  esse  ait  purum  pallium  forma  rotunda,  fusiore  al- 
qoe  inundante  sinu. 

Palus.  II,  969,  Sed  rursus  palos  terminales  figitis  Deo. 
Aactores  finium  regundorum  palos  pro  lerminis  in  qui 
bosdam  regionibus  poni  docent,  iiiceos,  oleagineos, 
etc. 

Pangapipan  nirapiam.  n,  563.  Sensa  hajus  loci  forte 
est :  Qaam  Ptolemsi  miscellaneam  propias  foit  de  ali- 


quibos  atticis  curis,  icdrpcapirov  ^  x6  Tcav  yocari.  Curoi 
atticas  dicit  libros  Graecorum,  qui  ob  titulos  hajasmodi 
ambiliosa  festivitate  conceptos,  mcrito  sunt  Pliniana  ad 
Vespasianum  praefatione  derisi.  n^yxapTcov  santfructos 
omnis  generis,  Vid.  Gell.,  lib,  XX,  cap.  ult. 

Panis.  II,  A6i,Curautem  panem  corpussuum  appetlat. 
1, 1160,  Tum  quod  et  corpusejus  inpane  censetur.U,  262, 
Nec  panem,  quo  ipsum  corpussuum  representat.  II,  274, 
Superpanem  alienum  aliiDeo,gratiarum  actionibus  fun- 

?itur.  II,  370,  Ecce  doctrince  su(e  panem  prioribus  offert 
sraelitis.  II,  80,  Catlicis  autpanis  etiam  nostri,  aliquid 
decuti  in  terram  anxie  potimur.  II,  489,  Proinde  panis 
et  calicissacramentajamin  Evatiaelio  probavimuSj  eic. 

Papa.  II,  103.  Bonuspastor  et  benedictus  papa,  i.  e. 
pater,  quae  appellatio  jam  tum  piis  Dei  servis  et  admi- 
nistris  Ecniesiae  fuit  honorifice  atlributa. 

Papilio,  est  tentorium.  1^624,  Sed  de  papilionibus  ex- 
peditiset  substrictis.  Expediuntur  papiliones  el  tentoria 
involuta,  cum  in  castris  extenduntur,  et  funiculis  ad 
palosterrae  infixos  sabstringunlur  et  alligantur,  ne  vcnto 
disturbante  corruant. 

Par.  II,  204,  Ex  pariy  H  tcrou,  aeque,  pariter.  II,  398, 
Ut  ad  legem  voluntatis  meoe  parem  factum,  i.  e.  tanquam 
si  penes  me  esset  facere,  ^uidquid  mihi  in  voluntate 
fucrit  animoque.  II,  920.  £to<ie  (Adamo)  parem  necessa- 
riam  prospexisset,  II,  107,  Quoe  etiam  in  malis  par  bo- 
num  esty  i.e.  conjugum  cum  malo,  adeo  ut  bonum  et  ma- 
lum  pariain  eadem  re  facere  videantur.  Sic  paribus  equis, 
pro  eo  quod  est  duobus  in  acle  veteres  pugnasse  dicit 
Festus. 

Paragletus.  II,  l$6fParacletum  fugavit,  i.  e.  spiritom 
singularium  reveiationum  auctorem.  Montanus  autem,  si 
aliis  fides  esl  habenda,  majorem  sibi  spiritus  plenitudi- 
iiem  inesse,  quaiu  Apostolis  praedicabat.  Sed  Baronins 
jam  observavit  Montani  scholam  aliquandiu  stetisse  in- 
noxiam,  discipulos  habuisse  adeo  morum  sanctitate  com- 
mendabiles,  martyriorum  constantia  fortes,  ut  nemo  prae- 
sentiores  alibi  Numinis  vires  agnosceret.  Et  vero  recte 
doctissimus  cardinalis  censuit  Anicetum,  tunc  pontificem 
romanum,  in  hominibus  nihil  adhuc  a  fidei  regula  dis- 
senlieutibus  haec  divini  Spiritus  charismata  agnovisse, 
eornm  Ecclesiis  pacem  intulisse,  atque,utaitTertullianus, 
pacis  litteras  misisse.  Ergo  Praxeas  ille,  qualis  a  Ter- 
toU.  depingitur,  ficlis  apud  pontificem  causis,  adeoque 
imminutae  aactoritaiis  pontificiae  criminationibus  Montani 
discipulos  onerare  non  destiiit,  donec  pacis  seu  comma- 
nicatioois  lilterae  jam  emissae  revocarentur.  Quae  forte  an 
nonnulli  plos  aequo  offensi  indignatiqae,Montanum  suum 
in  tantum  extollere  ac  praedicare  coeperuot,  ut  dicereal 
in  Apostolis  quidem  Spiritum  !>anctum  fuisse,  Paracletum 
non  fuisse  :  et  Paraclelum  istum  suom  piura  in  Montauo 
dixisse,  qaam  in  Evangelio  Chrisii;  nec  tanium  plura, 
sed  eliam  meliora  alque  majora.  Haec  nimirum  de  lis  le- 
gimus,  qui  Cataphrygce  dicuutur,  in  Catalogo  haereticornm- 
qui  Terlulliani  libro  de  Prmscriptione  vulgo  annecti  so- 
let.Quae  salis  ar^uunl  Phrygas  istos  Montano  suo  molta, 
^uae  ipse  sibi  nonquam  arrogaverit,  tribuisse.  Unde  vero- 
simiie  fiat  Montani  dogma,  quale  fuit,  primordio  quidem 
sai  Cbristianis  austerioribus  probabili,  Tertallianum  te- 
noissse,  non  quale  postea,  cum  sequacium  quorumdam 
imposluris  et  iraudibDS  acu  Phr^gia  interpolatam  ab  Ec- 
clesiis  passim  catbolicis  despui  coepit. 

Paradisos.  II,  856.  Scilicet  paradiso  non  inferis  dever- 
surus;  vid.  Ipiferi. 

Paratura,  constitutio.  1,  409,  Sapere  paraturas.  Sens. 
totius  loci  est :  Possunt  incolentes  et  mansionem  haben- 
tes  in  aere  sideribus  vicini  et  nubibos  assueti  scire  con- 
stitutioiiem  aeris,  adeoque  pluvias,  siccitatem,  pestilen- 
tiam,  fauiem  praedicere.  I,  433, ///^  scilicet  spirtus  cto- 
moniacee  et  angelicwparaturx.  I,  519,  Hanc  novitiolam 
paraturam.  La  Cerda  novellam  Christianorum  sectam  in- 
telligit;  Haverc,  rectius  cum  Rhenan.,  Novum  Testa- 
menlum.  11,908.  Secundum  utriusque  Testamenti  para- 
turam.  II,  .570,  In  materim  corporatem  paraturam.  II, 
259.  Nullam  sibi  prospexerit  agnoscendo  paraturam,  i.  e, 
ornamenlum  sen  crcationis  prsecipuum,  quo  velut  pro- 
prio  apparatupropriaquegioria  cognoscatur.  II,  284.  Sic 
tzdificat  qui  propria  paratura  caret,  i.  e.  materia  ad  aedi- 
ficandum  comparaia.  II,  361,  In  tantum  paraturatr,  desi- 
derabaty  ut  credi  posset.  II,  361,  Omnem  sententiam  et 
omnem  paraturam,  i.  e.  omnem  materiam  argumentornm 
apparatom.il,  906,  901  fSola^autem  manifestx  paraturce 
totum  circumferunt  mutieritatem.  i.  e.  capute  incedont 
nndo,  principali  roanifestae  muliebris  paraturae  parte, 
quam  tegere  solent  mulieres.  11.  957,  Ut  per  ordinem  de 
omni  nostra paraturaretractemus, siBni^csiiuiTiusque  in- 
stramenti  scriptnras.  II,  769,  Debeo  uloi  de  fua  partUura 


1427 


INDEX  LATINITATIS. 


1428 


repercutere,  II,  723,  In  his  (esa  et  pota)  plurima  somni 
paratura  estAl^  77,  Calceatus  de  Evangelii  paratura, 

Paredri,  spirilus  sunt  mali  gcniique  improbi,  qui 
alicui  semper  assident  et  familiares  sunl.  II,  698. 

Parcere.  I,l!283,  Cum  plercpque  gentilium  feminarum 
memorice  charissimorum  maritorum  parcant,  i.  e.  concer- 
vant  inlegram,  sc.  nubendi  abstinentiam. 

Parentare,  jusla  parnntibus  celebrare.  II,  928,  For- 
sitan  qui  illi  parentent.  II,  795,  Defunctisparentant.  Hoc 
auidem  ethnici,  sed  et  CUristianos  Augustiniaevo  quibus- 
aam  in  locis  fortasse  arguit  lib.  VIII  de  Civit.  Dei,  cap. 
27.  Epulas  suas  ad  martyriam  memorias  deferebant,  ora- 
bant  et  offerebant  ut  vescerentur,  vel  ex  iis  etiam  indi- 
gentibus  largiebantur.  Quod  quidem,inqu'H,a  Chrislianis 
melioribus  non  fit,  et  in  plerisque  terrarum  nulla  talis 
est  consuetudo. 

Parere.  II,  807,  Qucepotest  apud  Christum  Dominum 
parere  debito  tanto,  i.  e.  pnhtare  tantum  debitum  ac 
solvere.  Appellanti  credilon  paret  debilor  cum  saiisfacit. 
Jubet  qui  exigit,  paret  qui  prsestat  quod  promisit.  II, 
813.  Tolumporro  hominem  ex  utriusque  substanticejcon- 
cretione  parere,\,  e.  adesse,  sisti.  I,  639,  Ante  has' tres 
arcB  trinis  diis  parent,  i.  e.  prsestosunt.  1, 1203,  Etiam 
in  sacramentis  propriis  parere  fectt.  II,  654.  Et  conatus 
ejus  extrinsecus  forisparent,u  c.  apparent  suntque  spe- 
ctati.  Il,i9\, Nonlam  distinctadocumentaparerent  utrtus- 
que  substanti(e,  apparerent,  sensu  forensi.  II,  263,  Quo- 
modo  Domimts  paruit  ejus  in  hoc  mundo,\.  e.w^eri,  itiz- 
9dvTi,si  hic  non  potuit  Dominus  substanlia  e\sistere,quo- 
Diodo  specie  suostantise? 

Pariare.  II,  433,  Quam  cui  per  omnia  pariaverint. 
11,802  iVon  rapinam  existimavit  pariari  Deo,  t6  elvai  Xaa 
Beto.Est  au tem  pariart  forense  verbum,  pro  eo  quod  est 
paria  fieri,  et  pariare,  paria  facere,  ada^quare.  II,  700, 
Quia  nec  pariasset  commeatus  hic,  i.  e.  paria  fecisset,  ex 
aequo  respondisset.  II.  705.  Pariant  naturalia  earum, 
substantiva  non  pariant. 

Parilitas.  II,  252,  Hoc  ipsum  testimonio  pnestans  pa- 
rilitati  et  unitati  eorum.  II,  804,  Exemplum  porro  ex 
diversitate  an  ex  parilitate  componitur, 

Pariter.  1,386,  Pfln7^r  (etate  est,  Hellen.,Ti^v  i^XixCav 
l<ja  ioxi. 

Parmula.  I,  321,  Sanguis  de  femore  proscisso parmula 
exceptus.  lu  Daclvl.  Gorlaeana,  tom.  II.  num,  664,esiscal- 
ptura  g^mma),  ubi  clypeolus  vcl  parmula  arae  Bellonae 
innixa,  et  ad  sanguiois  exceptioneru  destinata.Sed  et  pat' 
mulam,  quod  alii  substiiuunt,  aJhibilam  in  his  sacris, 

I»atet  ex  gemma  Leon.  Augustin.  1,171,  ubi  nudasBel- 
onarius  conspicitur,  qui  latus  ferro  sibi,  quod  sinistra 
gerit,  fodit,  cruore,  qui  de  femore  proscisso  lahilur,  dex- 
tram  plenam  ante  Beilonse  sii;num  subleYans. 

Parricidium.  1,1282,  Parricidii  expugnantur  abortivis, 
dissoluto  medicaoiinibus  concepta.  Sic,  Iib.(/e  v^/,  Fir^., 
infantes  aliquamdiu  a  matribus  debellatos. 

pARTiARiDS.  II,  274,  Partiaria  exitii.  11,334,  Disce  et 
hic  cum  partiariis  erroris  tui  Judceis,  II.  796,  Partiarios 
sententice  illorum,  xoivcovoO;. 

Pascua,  pastus.  1, 407.  Accuratiorpascuaesty  i.  t.  pas- 
tus  qui  magis  illis  curae  est. 

Passidiliter.  11, 726,  Quam  affecte  et  anxie  et  passibi- 
liter. 

Passio.  II,  101 0,  Et  invitantis  ad  passionem  contrariam 
fugce.  II,  905,  Nuptiarum passio.  1, 8*2,  Quaf  adpassxo» 
nem  regni,Judicii  et  resurrectionis  prcedicantur. 

Passionalis.  1,  612,  Non  siDeus,  inquiunt  irascitur, 
corruptibilis  et  passionalis  est. 

Passive,  passim,in  commune,pro  arbitrio  cujusque.  II, 
956,  Passive  lamen  currant. 

Passivitas,  promiscua  frequentia.  II,  1044,  Quantum 
denotatui  passivitas  affert  libertinos.  1,325.  Passivitas 
luxurice  est  venus  errooea  et  passim  per  licila  et  iliicita 
vaga.  II,  234,  Et  passivitas  non  est.,  i.  e.  affectio  passim 
diffluons  et  motibus  exposila,  dissolutio,  confusio,  11. 585, 
De  passivitate  vitce.  i.  e.  vita  incomposiia  et  pro  libi- 
dine  transacta,  qua  Valentinianos  fuisse  notabiles.  Ire- 
Dffius  aactor  est.  11, 397,  Passivitatem  sententice  mece  per- 
misit,  i.  e.  rationem  communem  et  promiscuam,  ad  qaas- 
vis  opiniones  amplectandas  liberam.  II,  652,  Uabent  ali- 
quandoet  passivttatis  commercia,  i.  e,  jus  passim  com- 
meandi  ctreciprocaadi,adeoat  allerumpromiscuesumatar 
loco  alterius.  II  726,  £t  in  passivitate  omnia  spargens 
i.  e.  promiscua  confusione  et  conlurbalione  rerum.  II, 
88.  Quia  passivitas  fallit  i.  e.  fallii  communis  usus, 
qai  passim  obtinet,  at  corrupteia  aconditioneiniernosci 
ncqueat,  quodammodo  obumbrata  et  obtecta  usu  promis- 
cuo  omnium. 

P>i5sjviTos,  passini,  commane,  apud  omnes  promiscue 
U,  §039,  Pan  vero  passwitui  omrUbui  utila. 


PAssivDS,pa88im  occarrens,  val^aris.  U,  548,  N(m  eum 
Mffectatis  ducibus  passivorum  disctputorum.  II,  252.  Pas- 
stvum  scilicet  convictum.  1,  1277,  Per  licentiam  tune 
pcLSsivam,  i.  e.  nuptias  multiplices,  passim  concessas.  H, 
936.  Non  enim passibus  tibi  census est  in  illo,'\.  e.  vagas, 
infiniius,  ex  bistoria  Abrabami  undecanque  tibi  promi- 
scue  applicandus.  II,  791,  Alium  cwteris  passivum,  igne- 
bilem,  i.  e.  valgarem,  commanem.  11,  985,  Sine  passitm 
concessione. 

PATAGiDMvClavasaureas,  qai  ad  sammam  lanicamai- 
suebatur  vulgo  :  in  matronis  patagium  dicebatur,  et  cla- 
Yus  iu  viris.  II,  1036,  patagio  inauratior. 

Pater,  sacrorum,lepo9dvT7i;  Vid.  Heurs.,  Eleus.  cap. 
XIII,  I,  313. 

Pati,  et  de  re  laeta  el  adversa,  at  Grapc.7c4<TX£*v,  I,  376, 
Sanitatem  suampatitur.  l,  413,  Qui  de  Deo  patiexisth 
mantur,  i.  e.  agitari,  twv  ^vOecov  -fj  OeoX^QTCTu»,  circomlo- 
cutio,  quorum  tria  genera  subjecta  sunt,  Oeo^oporjuevoi, 
OeoTcapaxToi,  eeo7tp67coi.  II,  I^^Passusinfelix  kujusprff- 
sumptionis  instinctum.  II,  285,  At  nunc  negotium  pati- 
tur,  i.  e.  facessit  Deo  negotium  Marcionitarum  temerius 
et  andacia,  qai  Deum  aliennm  ab  omni  poteute  sibi  cob- 
finxeruut,  II,  888,  Proprium  jam  negotium  passus  wteg 
opinionis,  i.  e.  qui  anica  fui  occupatus  in  expooeoda 
graece  opinione  mea  de  velandis  virginibus,  ita  Juo.  ei- 
plicat;  sed  Kigaltio  videtnr  disputalione  quadaoi  adversBf 
Gra^cos,  cum  et  virgioes  velari  oportere  acrius  forte  as- 
seruisset,  Grsecorum  conviiiis  exceptns  ac  pro  haeretiet 
exagitaius  fuisse.  II,  895,  Quoc  virum  passa  sit.  II,  904  Et 
nuptias  pati.  II,  652,  Post  deftnitionem  censtis,  ^uastis- 
nem  status  patitur. 11,106,  Quodexsequiasconvivum  ps- 
titur,  i.  e.  quod  convivio  inferlur,  non  sepulcro,  qooi 
codnu)  impeiiditur,  non  funeri. 

Patroci.xidm.  II,  543,  Patrocinio  coactee  flgurm  saeri^ 
legium  obscurat,  i.  e.  ad  defensionem  probiationemqif 
pudend('e  iilius  fi^urad,  ex  lana  coacta  facts,  opere  co»* 
ctati :  ideo  enim  pnetendniit  venerandum  nators  do* 
men.  Vide  Gonvitium.  II,  668,  Cujtis  interlligam  instru- 
mentum  esse  animum,  non  patrocinium,  i.  e.  principili- 
tatcm,  ut  initio  capitis  appellavit. 

Patruitus.  II,  562,  Et  sermonem  de  patruitis.  Ireii. 
7caTpa)vv{Aix6c.  Jun.  mavult  £{epa/rtfi«,  ut  Cic.,  7iiie.  1, 
19.  Patritam  tllam  et  avitam  philosophiam . 

Paopertitius,  i.  q.  pauper.  II,  262,  Propter  quem  is 
ha^c  paupertina  elementa. 

Peccatela.  II,  719.  Ad  suadendam  vel  imperaadtm 
peccatelam. 

PccTEN.  II,  515,  Lamice  turres  et  pectines  solis.  Fi- 
bell»  pueriles  apud  GartbagincmTertalliani  tempore,  qni- 
bus   nutrices  parvulos  saos  a  clamoribas    continebaDL 

Pecos.  II,  411,  Non  pecus  dictus  post  figuram,  i.  e. 
corpas  animatum  sentions  primum,  et  fisura  santinstm- 
ctam  recens.  Eodem  vocabuio  utitur  jfulias  Firmicns, 
lib.  Vll,  cap.  1  :  Pecus  intra  viscera  matris  artustim 
concisum  a  medicis  proferetur.  II,  483,  Per  similitisii' 
nem  sanguis  salutariset  pecoris  Christi.  Alludit  adsiB- 
guinem  illum  Paschalis  agni,qui  postibus  inspersos  fnit 
in  i€gyplo.  Exod.,  XII. 

Pejor.  I,  1300,  Quod  solis  pejoribus  placet  noau» 
Christianum.  Ait  Tertnllianas  :  Qus  Deum  offendaDt,a 
malo  infeiri,  idque  ex  eo  manifestum  fieri,  quod  ex 
Gentilibus  Gtirisiianarum  nuptias  ambiant,  ii  prspser- 
lim  qui  vitae  sunt  pejoriset  lurpioris.  Ideo  ethnici  ioT^ 
niunlur,  qui  tales,  i.  e.  Gbristianas  non  exhorreant,  al 
extcrminont,  ul  abripiant,  ut  a  fide  excludant. 

Pelliceus.  II,  578,  Interimcamalem  superficum  pott» 
ea  aiunt  choico  supertextam,  et  hanc  esse  pelliceam  /«• 
nicam,  obnoxiam  sensui.  1, 1305,  Et  a/iomari  tiH  i» 
mente  est,  super  pelliceas  tuas  tunicas  f  II,  803  yeqss 
enim,  ut  quidam  volunt,  illa:  pellicece  tunictFy  quas  Atfium 
etc. 

Pellitus,  pelle.  11, 1038,  Pellittu  orbi,  ui  meSallo  dS' 
tur. 

Pendere.  II,  450  Vel  de  recentibtu  Augustiams  ceM- 
sibus  adhuc  tunc  fortasse pendentibus.  Tumc,  i.  e.  coii 
diceret  csesus  :  Jesns,  fili  David.  Pendentibus^  scil.  tabi- 
lis  census.  Nimiram  baud  semel  acti  sensua  fuisse  vi- 
dentur  sub  Augusto.  £t  Septimius  ipse,  libro  a4v.,Jfh 
dceos,  addubitarevidetaran  Gbristus  adscnptus  fueritoen- 
sui  statim  ut  natus  est.  II,  819,  Vnum  opinor  apwi 
omnes  edictum  Dei  pendet  resurrectio  mortuorum.  Sie 
vocat  symbolum  fidei  christiaBse,  ei  supra  dixit,  quo- 
niam  titulo  res  ista  proscripta  sit,  alludens  ad  edictt 
prstorum,  quae  in  albo,  h.  e.  tabata  proscribi  et  pro- 
poni  solebant.  I,  648,  Dehinc  ad  signum  annU  penaent. 

Pendulus.  11,  708,  Ut  pendula  exspsetaHome  soUsciiU' 
do  fidei  probetur. 


1429 


INDEX  LAmiTATIS. 


1430 


PEifEs,  apud.  I,  314,  Infantes  penes  Africam  Saturno 
immolantur. 

Pensum,  pars  laboris  quoyis  die  pericieuda.  II,  247, 
Pensum  securihus  faciunt. 

Pexula.  II,  76,  Ibidem  gravissimas  penulas  posuit  re- 
levari  auspicatus.  Peuulas  gravitate  sua  fuisse  odio»as 
constat.  Hinc  Septimiiis,  occasione  sumpla,  ait  militem 
illum  in  Deo  gloriosum,  gravissimo  militiae  gentilis 
onere  deposito,  jam  exinde  relevari  coepisse,  simul 
atque  onus  Gbrisli  subiit,  quod  esse  lcve  Ghristus  ipse 
docuit. 

Pepo.  II,  702,  Cur  non  magis  et  pepo  tam  insulsus,  ex 
proverbiali  usu  insulsnm  hominem  denotans.  II,  461, 
Cur  autem  panem  corpus  suum  appellat,  et  non  magis 
peponem^  quem  Marcion  cordis  loco  habuit. 

Per.  I,  403, Per  eum  et  in  eo,  i,  e.  secundnm  ejus 
doctrinam  atque  religionen  a  Deo  institutam. 

Perditrix.  II,  929,  Invenit  diabolus  post  luxuriam, 
etiam  castitatem  perditricem. 

Perdocere.  II,  546,  Sed  nec  omnes  quos  edocent,  per- 
docent. 

Perdogtor.  I,  495,  Primi  erunt  lenones,  perductores, 
aquarioli.  Perductores  hoc  diffKrunl  a  lenonibus,  quod 
hi  voiuntarias,  illi  invitas  adaliquem  pertrahant. 

Peregrinari.  I,  388.  Peregrinandum  est  in  historiaSt 
et  litteras  orbis.  Exprimit  moram  istam  et  tempus,  quod 
in  aliarum  geiitium  perscrntandis  originibus  teritur,  dum 
mente  non  corpore  peregrinamur. 

Peremptorius  II.  980,  Audio  etiam  edictum  esse  pro- 
positum  et  quidem  peremptorium. 

Peremptrix.  II,  721,  Aiortem  peremptricem  senius. 

Perre?inarr,  11,855,  Verum  et  dentes  ineorruptos  pe^ 
r«ti»ar^.  1,1233.  Etin  follis  perennat.l.  e.  perennedurat. 

Pergula.  II,  550,  A  liis  atque  aliis  pergulis  superstruC' 
tis.  Pergul(Bf  (rrevaolx]Q(iaTa(ut  exponiturin  Glossario), 
angusta  coenacula,  projecta  extra  aedes  atque  exstantia 
parte  sui  aliqna,  eo  maxime  pertinentia,  ul  ex  una 
barte  sdium  in  atteram  pergeretur  commode.  Sic  Plin., 
li.  N.,  lib.  XXI,  cap.  3. 

Periclitari,  prope  abe<!se,  parum  abesse  quin,  ut 
graec.  xivSuveunv.  II,  216.  Et  non periclitaturfne  ex  ali- 
quo  factum  existimetur,  u  e.  nonprope  est,ut  ex  aliquo, 
etc.  II,  77,  Mussitant  deniquetam  bonam  et  longam  par- 
tem  sibi  periclitari,  etc.  Foriis^imi  hujusce  militis  faci- 
nus  a  commilitonibus  Ghrislianis  etiam,  tanquam  impru- 
dentis  ac  prsecipitis  et  inlempestiYse  fortiiudmis  :exem- 
plum  vituperaoatur,  de(}ue  eo  sermones  ferebantur, 
ut  de  abruplo  et  praecipiti,  et  mori  cupido,  qui  de  ha- 
bito  interrogatus  nomini  christiano  invidiam  fecisset,  ac 
pericolum  creasset.  pacemqoe  tam  bonam  et  longam, 
qua  lom  Ghristiani  fruebaotur,  temeritate  soa  prope 
evertisset.  Has  voces  graviter  incrapat  Septimius  :  Mus- 
sitanty  inonit,  tam  bonam  et  longam  sibtpacem  pericli- 

tari Secdubito  quosdam  etiam  mussitare,  Scripturas 

sacras  jam  emigrare^  sarcinas  expedire  fuga  accingi  de 
civitate  in  civitatem.  Vulgo  legitur :  Necdubito  quasdam 
scripturas  emigrare ;  ai  in  cod.  vetustissimo  :  Nec  dubito 
quosdam  Scripturas  emigrare,  et  verbum  de  praeceden- 
tibus  rapeteodom  est.  Nec  dubito  quosdam  Scripturas 
mussitarej  etc. 

Periculum.1I,  174,  Sine  periculo  luminis,  i.  e.  damno. 

Periscelium,  molie  et  fastidiosom  est  crurum  orna- 
mentum.  I,  1332,  Juvenal.  vocat  pariscelidem. 

Permovere.  1,1317.  Certe  vel  spiritu  scandalum  per- 
movent.  Rigalt.  optime,  spiritum  scandalo  permovent^ 
i,  e,  concorrunt,  inquietant.  Etenim  Spiriium  Dei  habent 
sancti.  Itaquo  si  quid  admittant  a  malo,  Spiritum  Dei 
parmovent,  spiriium  quem  a  Domino  sumpsere,  sspcnta- 
ris  rei  gratia  concutiunt. 

Perones,  rustici  catcei,  contra  nives,  imbres,  frigora- 
qoe  commodi,  ex  coriocrudo,  praealti.  II,  1046,  Perones 
effeminati  dicuntur,  quia  eos  moliities  effeminaverat. 
1,  1312,  Et  peronibus  uniones  mergere  de  luto  cupiunt. 
Plin.,  lib.  IX,  cap.  35. 

Perpes,  perpetuus,  conlinuus.  I,  378,  In  ignem  asque 
perpetem  et  jugem. 

Perpetrarilis,  I,  1289,  Quanto  autem  nubere  in  Do- 
mino  perpetrabile  est,  pro  eo  quod  est,  perpetrabilius, 
\e\magis  perpetrabile more grsco ;  sed  in  bonam  partem 
dicitnr,  ut,  I,  1288,  Studio  perpetrantur  ;  n^mftesie  Fe- 
sto,  perpetrat  quiperagit  ac  perficit. 

Persotia.  II,  391,  Personam  nominis,  i.  e.  personam 
illam,  cui  boc  nomen  competit. 

Personalitbr.  I  551,  {iico^rraTixco^  ratione  singolaris 
personiB. 

PuisTRiifGERE.  Usorpant  Latini  de  levi  Tolnere,  non 
vero  alte  adacto,  nt  etde  arrosione  quoqoe^qtiasi  fuimi- 


nis  com  non  disjicit  aot   comborit.    I,  4S9,   Si  altqua 
nos  quoque  perstrinaunt, 

Pertinax  1,  671,  0  divina  sententia  usque  ad  terram 
pertinax,  i.  e.  quae  obique  oblinet  constantissime, 
etiamque  hic,  in  terris  obligat  homines,  ut  e\  eadem  jo- 
dicent  mathemalicos  ejici  oportere. 

Pertinentius.  11.374,  Quampertinentius  volebat  agno- 
sciy  i.  c.  altius,  sive  hanc  legem  proxime  ad  Ghristum 
periinere. 

Pertractus.  I.  1159,  Quomodo  quidam  pertractum 
quemdam  in  soeculo^  i.  e.perdurantem  et  perpetuam  du- 
rationem,  protractionem  saeculi,  quasi  trahente  in  lon- 
gum  Domino. 

Philosophari.  11,861,  Sicutaridce  et  ardentis  naturas 
sacramenta  leones  Mithrce  philosophantur,  i,  e.  ratione 
philosophica  interpretantur  leones  Milhrae  sacramento 
esse,  h.  e.  signa  aridse  et  ardentis  natursB. 

Philyra,  est  tilise  membrana  fasciatim  dissecta.  II, 
1038,  Tenus  philyrte  est  tsnia  seu  laqueus  et  vinculum 
ex  philyra.  Tenus  autem  et  tcenia  grseca  sunt. 

Physcon.  II,  1042.  Physcone  impurior.  Proverb.  locul. 
de  homine  qui  se  in  omne  luxus  libidinisaue  genus  in- 
gurfritat.  Fuit  enim  Ptolemaeus  Physcon  a  Lago  septimos 
i€gypti  rex,  qui,cum  Gyrenae  imperaret,  fratri  Evergete 
defuncto  successit,  qui  supra  belluinam  libidinem  te 
crudelitatem  (quse  facinora  commemorat  Justin.,  lib. 
XXXVIII),  sagina  ventris  et  corporis  vultusque  defor- 
mitate,  belluae  quam  homioi  similior.  Qua;  foBditas  in  eo 
pellucidae  vestis  subiilitate,  quasi  de  industria,  sivepo- 
tius  ex  intemperantia  augebatur,  infame  Physconis  no- 
men  ex  re  tulit,  quasi  ventricosi  et  aqoarioli,  propter 
abdominis  studium. 

PiGMEMTUM.  I,  676.  £/iam  hominibus  ad  pigmenta  tne- 
dicinalifi.  Nam  et  pigmenta  sunt  utilia  medicinae,  unde 
ei  pigmentarii  dictiptiarmacopolse.  Julius  Firmicus,  lib, 
VIII,  cap.  17  :  Quicunque  sub  hoc  sidere  nati  fuerint  , 
Marsi  erunty  vtl  qui  venenis  ex  herbarum  pigmentis 
confectis  salutaria  soleant  hominibusremedia  comparare, 
Pigmenta  etiam  dixere  condimenta.  Cassianus,  Collat., 
XV,  cap.  3  iCorpora  mortuorum pigmentis conditaredo' 
lentibus  in  editioribus  cellulis  recondantur.  Sic  eiiam 
Exod.y  XXXVII,  sub  finem,  opus  pigmentarii  dicitur, 
quod  Septuaginta,  gpyov  (jivped/oO. 

Pipiare,  II,  568,  Canestesmhres  pipiavit  Achamoth,  i. 
e.  effudit  pipians.  Pipum  velpipulum,  plorantis  vagitos 
et  pipiatio,  clamor  plorantis  linffua  Oscorum,  ut  ait  Fe- 
stus.  II,  952,  Et  infantes  pipiantes. 

Plaga.  II,  130,  \3ifOccursum  est  huicplagce.  Sumptum 
a  gladiatoribns,  qui  vel  adversarii  petitionem  corporis 
declinatione  effugiunt,  vel  parmnla  excipiont  ot  sit 
frostra  conatos. 

Plagiator.  plagiarios  qoi  liberom  hominem  aot  ser- 
vum  surripit.  II,  273,  Talis  assertor  etiam  damnaretur 
in  sceculo,  nedum  plagiator. 

Plagula.  II,  342,  Novam  plagulam  non  adsui  veteri 
vestimento.  Plagulam  lacernas  vocat  Torneb.  I,  25.  Pla- 

Solffi  vela  sont  et  textilia  quibus  lecticae  et  lecti  inten- 
ebantur,  aot  involvebantur,  ut  apud  TranquiUum  in 
TitOy  cap.  10,  lectica  dimotisplagulis.  Nonius  plagulas 
interpretatur  grandia  lintea  et  toral  et  licticanam  sin- 
donem  ;  unde  plagulae.  II,  382,  dicit  additamentum. 

Plane.  imo,  recte.  I,  405,  Plane  a  bono.  i.  e.  imo 
habuitdaemonium,  sed  quod  illnmabono  dehortaretor. 
Planius^  facilius,  II,  1044,  Quo  planius  adeantur. 

Planus,  impostor.  II,  329.  Quem  planum  in  signis  et 
cemulum  in  doctrinis  existimabant.  IJtitor  et  Cicero  pro 
Cluentio,  26.  Est  etiam  bis  apud  Plin.,  XXXV,  10,  II, 
342,  i4ii/  planum  potius  aliquem. 

Plasmator.  II,  599,  Hominis  plasmator. 

Plausor,!.  458,  Scelestarum  partium  socii  autplausO' 
res,  i.  e.  fautores,  auxiliatores,  yel  certe  idem  optantes. 

Plautior,  ad  plausom  aptior.  II,  1039,  Quo  muscosas 
lanositatis  plautiores  conchce  comant. 

Plenituoo.  I,  500,  Pro  scientice  plenitudine,  graece , 
ex  TfJc  7zh\QOfpopioL(i.  II,  39,  Ignorasse  Apostolos  plenitu 
dinem  prcedicationis,  i.  e.  non  summam  ac  perfeciissi- 
mam  habiiisse  cognitionem  omnis  doctrinae  christianae. 
II,  202,  Quia  non  totum  habendonon  concurrat  inpleni- 
tudinem  comparationis.  II,  ^iS,  Adoro  Scripturce  pleni- 
tudinem.  I,  6ti3,Et  quaeidebeturdisciplin^Bplenitudo. 

Plenios,  perfecte  magis,  I,  377. 

Plumratus.I,  UO,  In  manibus  esse plumbatis.  Ptum- 
batce  manus  sont  fulcro  quodam  plumbi  ferruminataR,  ne 
facile  delaberentur  vel  dehiscerent.  Id  in  incorvatione 
brachiorom  et  maooom  extensione  praecipoe  reqoire- 
bator. 

Plurimiim,  adverbialiter.protifplMftiiiiifii.  II,  SH.  Ex 


1431 


INDBX  LATINITATIS. 


1432 


recordatione  plurimum  delicti.  Terent.,  in  Phorm. :  Do- 
mum  ire  pergam  ubi  plurimumest. 

PoEMCUM,  pro  Poeno.  II,  1032.  NePcenicuminter  Ro- 
manos  aut  erubescat  aut  doleat. 

P(£MTE>'TiA.  II,  42,  Cum  conditione  datce  sibi,  scil. 
pGenitcniicB.  Episcopus  autem,  sive  Ecclesia  dare  pa^ni' 
tentiam  dicf^baiur,  pro  eo  quod  est  indicere  paBnitentiam 
et  leges  ipsius.  II,  200,  Ex  pcenilentia  illius  retorquebo 
adversus  illumy  fortasse  legondum  ex  peniculo  ulius, 
nam  pergit  auctor  in  alleii;oria  insliluta  a  re  pictoria. 
Peniculus  autem  est  instrnmentum  pictoriam,  quo  colo- 
res  ducuntur;  sensus  ergo  est :  ex  penicnlo  fllius  re- 
torquebo  adversus  iilum,coloresque  delibo  ct  lineamenta 
illius. 

IToXiTeujjia  .  Nostrum  id  est,  municipatus  in  ca^lis,  II, 
355. 

PoLLiNCTOR,  vexp6xo{JLo;  vexpoXeCuTTi;,  qui  mortuorum 
corpora  uiigit  et  curat,  I,  347,  Ab  aruspice  pollinctor, 
II.  136,  Et  pollinctorem  sacerdotem,  de  eo  qui  iiomines 
immoiat. 

PoLLuciBiLis.  II,  978,  Nisi  obsonandi  potlucibilior,  i. 
e,  niiidior,  lautior,  magis  opipara. 

PoLLUCTUM.  Varro,  lib.  V,  de  Ling.  laf,  :  Cum  ex  mer- 
cibus  libamenia  porrecla  sunl  Ilerculi  in  ara,  tum  pollu- 
ctum  est.  Pollucta  et  poliucibilis  coena  e^t  opipara  et 
spiendida.  Pollucere,  coasecrare,  convivio  lauto  sacrifi- 
care.  I,  474. 

PoMA.  I,  1344,  Ad  hoc  enim  noverim  marispoma.  Ita 
appellat  conchas,  quod  non  ad  fastum  ,  sed  ad  saporem 
et  escam  iint  ordiuai^. 

PoNERE.  II,  721,  Ut  illic  materia  ponat,\,  e.  ut  iliic 
desinat  sermo  iste  de  anima. 
PoNTicus,  i.  e.  Marcion.  II,  248. 
PoMPATicus,  I,  1326,  Ita  pompaticas  progredi, 
PoMPATus.    I,  638,    Sed  circensium  paulo   pompalior 
suggestus. 

PopiNA.  II,  970,  Plane  vestrumest,  incarceribus  popi- 
nas  exhibere  martyribus  incertis.  Lucian  :  SuvexdOeuSov 
|teT'  auToO  Sia^XeipovTe?  tou?  Seafio^uXaxa;,  eiTa  SeiTTva 
TcoixiXa  el(Texo(xi2^eT 

PoPiiLARiA  dicebantur  in  theatro  loca  populi  vel  ple- 
bis,  ad  equestrium  discrinnen.  I,  635,  Et  discrimen  po- 
pularium  per  proclivum.  Siccquestria  equitum  iocaeraut. 
PopuLARiTAS.  11,  257,  Denique  major  popularitas  gene- 
ris  humani,  \.  e.  gentium  consensus.  Conscieniia  publica. 
II,  97,  Officia  scrculi^  honores,  solemnitates,  populari- 
tates.  II,  700,  ConcHio  exonerandm  popularitatis. 

PoRTA.  II,  540,  Cum  etportas  ante  quinquertnium  insti- 
tuuntt  anastrophe  :  porlas  ante,  pro  oo  quod  est  ante 
portas.  Quinquennium,  ait,  in^^tiiuunl  initiandos.  ante- 
auam  portas  in^i^rcdiantnr,  ot  consi;$nenlur  eas  ingressuri. 
bcaiiger  legendum  putat  cum  epoptas  antequinq.,  i.  e. 
maiistros  cajremoniarum,  qui  pra?formenl  cl  obscrvent 
initiandos.  Nam  in  rebus  sacris  ^TroTTTai^  S^opoi  eiant, 
qui  jam  ante  iegitimum  lempus  in  orQcio  (jiuaTbiV  con- 
sumpserant;  unde  Aristoph.  ^TcoicTeueiv.Ibid.  tot  suspiria 
portarum^  i.  o.  totum  iliud  quod  tam  diu  desiduravcrant. 
PoRTARE,  Grxci  etiam  pro  eo  solent  ponere,  quod  est 
tollere,  II,  373. 

PoRTio,  i.  e.  par,  similis.  I,  293,  Portio  Neronisde 
crudelitate :  sic  edicti  portio,  pro  simili  <?rfic/o.  1, 326, 
Ex  aliqua  seminis  portione:  Havorc.  leg.  sparsione  xaTa- 
6oXt^  (TTcepfiaTo;.  Conf .  Ebr.  XI,  11.  II,  965,  Potus  scrip- 
ctura  xerophagice  portio  est ;  i.  e.  hac  forma  potus  per- 
stricta  ctiam  aridum  pabulum  siguificalnr. 

PoRTiONALE,  oppouitur  summoli.  II,  226,  964,  Nam 
exceptioneeduliorum  quorumdamportionalejejunium  est, 
11,  891,  Et  portionale  universali. 

PosTERiTAs,  quod  poslea   subrepsil.  Scholastici  inso- 
ientius  Yoca.ut posterioritatem,  11,44,  Posteritatemmen' 
dacitati.  II,  4S,  Prcecedente  iilo  fune  supradicto  posteri- 
tatis,  i.  e.    ordine    successionis,  quo  lanqnam  fune  ad 
apostoiicas  Ecclesias    consconditur.    II,    197,   Solemus 
hcereticis,  compendii  gratia,  de  posteritate  prcescribere, 
i.  e.  quod  doctrinam  afferant  posleriorem   doctrina  ye- 
ritatis.ll,  157,  Probabit  jam  ipsaposteritasomniumhce^ 
reticorum. 
PosTREMUs.  I,  1316,    Postremissimus  omnium, 
PosTUMARE,  posteriorem  esse.  I,  387,  Etsi  Moysi  po^ 
stumant  II,  S58,  Omnis  enim  consummatio  atque  perfec- 
tiOj  etsi  ordine  postumatj  effectu  anticipat. 
PosTUMATUS.  II,  590.  Oppoditur  principatui. 
PosTUMUS,  po^terior.  II,  121,  Quodcunque  de  postumo 
corporis  propagatur.  II,  938,  Et  quasi  postuma  soboles 
supparabatur , 

PoTESTAs,  i,  437,  Respectu  reprcesentanea  potestatis 
L  B.  qam  divinam  repr»seaiat  ti  sosUQel  in  terris  vicem 


et  confestim  eiigere  poenas  potest.  II,  371,  Quoniam  in 
potestate  erat  sermo  ejus,  i  e.  potens  erat. 

PoTESTATivus.  II,  215,  NoH  tontum  ordinativum  sed  et 
potestativum  capit  principatu. 
Pr£.  I,  436  Pra:  manu,  i,  e.  in  promptn. 
PRiSBBRE,  referre,    repraesentare.  II,  233,  Vw  ex  com- 
positis  incomposita  prceberi. 

Pr£bibere.  I,  122,  Nam  et  prosbibunt  quidam  festi- 
nando  tutelamy  sed,  etc,  i.  e.  ante  se  coafirmaut  aoti- 
pharmacis,  amuletis  et  ^uXaxTiQpCoi;  potionibas,  sed 
quarum  vis  dissolvitur  venere,  atquo  fit  irrita. 

Pr.1£Cerperb,  degustare.  II,  158.  Si  quid  utriasqne 
linguce  prcecerpsi, 

Pr£Cipitare,  decutere,  dejicere,  de  fragibas  et  po- 
mis,  qusB  ante  justum  tempns  et  maturitatem  dejicinn- 
tur.  1.,  406,  iVg«cio  quod  aurce  tatens  vitium  inftore  prct- 
ctpitat.  PrjEcipere,  praeoccupare :  1,  489,  Non  prcecipital 
discretionem,  i.  e.  Deus  non  prseo(5capat  ante  illud  tem- 
pus  ju'licii  aiterni  discretionem  inler  Lonos  et  malos,  in 
qua  judicium  partim  consistet. 

Pr.vcoquus,  immaturus.  11,1031,  Romanum  proecoqua^ 
i.  e.  prsecoci  et  praefestiiiata  Romani  habitus  sasceptio- 
ne.  Aiii  ieg.  Romana  prcpcoquuy  h.  e.  prsecoce  propero- 
que  consilio  Romana  facta  per  dediiionem.  U,  331, 
Prcecoquos  et  abortivos  quodammodo  Marcioaitas.  il, 
429,  Tum  prcecoquam,  imo  tam  acerbam  dilectionem. 
pR/EDAMNARE,  1.  6.  damnaro.  1,  283,  Ignorum  et  m- 
ctorem  vox  sola  prcedamnat.  I,  1260,  Semper  pauperet 
justificat,  divites  prcedamnat. 

Pr.vesse.  I,  522,  Quasi  non  quascunque  ratio  praeesty  L 
e.  quasi  non  omnis  ar^umentorum  vis,  qaibas  praestrui 
tur  et   defenditur  reciprocatio  animarum   hamanarofli 
et  in  alia  corp<ra  transmigratio,  magis  etiam  stringit,fi 
afQrm)'tur,  revocari  animas  ad  sua  quasque  corpora. 

Pr/KFari,  de  prophetis.  I,  378,  De  officio  pra^fanA, 
Rhenan.  prophetanai,  Sed  aiterum  iatinam  magis  est 
apud  quos  vates  fantur,  passim  et  profantur,  dum  pr» 
fanlur.  1,413,  Anhelando  prcefantur,  de  prseloqaio,  qaod 
praecedere  vaticinium  suum  faciebant.  Gonf.iVtim.,  XXIV, 
3;  et  Donal.  Terent.  Phorm,  IV,  scen.  4,  ad  verba  : 
Interdixit  ariolus. 

Pr£formare,  pervalde,  prae  quam  alios  informare.  I, 
266,  Qudnti  enimad  malumprceformantur.  Sed  Heaman. 
legit  cum  Haverc.  reformantur, 

Pr^fugere.  11,  706,  Sed  etsi  anima  prcefugerit  ultim 
gladiOt  i.  e.  si  forte  ariinia  inter  ferarum  laniatas  e  cor- 
poro  excesserit  priusquam  ultimo  gladio  peileretar. 

pRiCGKATUS,  pra>gnatio,  graviditas  propinqua  partui.  II, 
649,  650,  Juvencutce  scilicet  prmgnatus  et  partus,  II,  754. 
Ut  et  conceptus  etprcegnatus. 

Pr^judicare.  I,  265,  Prcejudicant  id  esse^  i.  e.  licet 
nescire  vclint,  tamen  ex  iiia  vi,  quam  sibi  ipsis  iof*- 
runt,  ul  in  ignorantiailiia  permaneant,  posita  est  aliqaa 
cogiiitio,  praejudicium  scilicet,  oiio  haberi  illa  oob 
posse  si  sciaiit  ulterius.  II,  157,  Quo  perceque  a4versns 
universas  hcereses  prcejudicatum  sit,  Prcpjudicare  saepe 
est  judicium  praevium  dare  aul  prsemonptrare.  11,  659, 
Jam  hfBC  conditio  proprietatis  ae  cateris  accidentitMt 
corpulentice  prcejudicavit,  i.  e.  cunditio  proprietatis  cor- 
porea  jam  erit  conspicuum  quoddam  judicium  ad  jadi- 
candum  dd  cieteris  corpulentiae  accidentibus. 

Prjslatio.  II,  801,  £t  amplus  manu  propter  prcelati^' 
nem,  ne  universitati  comparetur,  I,  573,  Praslatio  o^ 
terius  sine  alterius  contumelia  esse  non  potest. 
Pkjelator,  II,  984,  Idem  misericordim  praelator. 
Pr;GLUdere,  i   q.  pruludere,   quod  est  in    re    milittri 
axpo6o/iCe(r6ai  II,  324,  His  prmluserim, 

PRiELUMiNARE.  II,  841,  Parabolam  a  commentatore 
Evangelii  prceluminatum. 

Prameditatorium,  7r(>o[uXeTT)T^piov.  II,  960,  Prasmedi- 
tatorium  efficitur  latrinarum. 

Pr^mittere.  II,  970,  Prcemisso  jam  sanguinis  suc€9, 
pr<Bmisso  scilicet  ad  Deum,  quo  jam  et  ipse  totos  pro- 
perat.  Sic  alibi  dixit  prsemissam  uxorem,  prsemissos  li- 
beros;  jam  saecula  digressos. 

PRiEPARATURA.  II,  402,  /i»  Joonnc  cgcrat  pra^paratu» 
ram  viarum  dominicarumy  prseparaiionem,  TCOEpoc^xeueff 
{i,6v,  ^ToifAao^iav 

PRiEscRiBERE,  oxceptionf^m  Qbjiccre.  II,  197,  Solemm 
hfvreticis  compendii  gratia  de  posteritate  prcescribere. 
II,  158,  Non  tamen  prmcribere  monarchiam  ideo  eic 
II,  130,  PrarscribiturmihinequemaliumDeumdicam.  11, 
256,  Prcescribens  Deum  ignorari  nec  potuuse,  i.  e.  re- 
spondoiKJo  ad  objecta  adversanorum  eademqae  dilaen- 
do.  II,  888.  IIoc  exigere  veritatem  cui  nemo  proescri^en 
postest,  i.  e.  de  qua  nihil  detrahi  polest  quacunqoe  ra- 
tione.  II,  948,  Prcescribe  constanter,  non  omni^us  prm- 
cipi,  qum  quilmsdam  Hnt  pracepta,  11,  849.  Ommaprm' 


1433 


INDEX  LATINITATIS. 


1434 


gcrilntt  i.  e.  prsescripUs  definitionibus  omnia  compre- 
hendit.  I,  307,  De  vestra  vobis  dissimulatione  prmscri' 
bitur.  I,  170,  Adspice  itaque  quanta  prmcribant  tibi. 

Pr^scriptio.  Ex  usu  forensi  significat  refntationem, 
qua,  qui  postulatur,  adversaril  accusationem  disjicit, 
aut  in  eum  retorquet.  Conf .  de  Prcescript.  adv.  hceret. 
cap.  35,  Prmcriptionem  hcereticorum  aicit,  qjiia  prae- 
scribimus  hsereticos  hoc  ipso,  quod  sint  hxretici :  quibus 
hanc  unam  excepiionem  oppooimus,  quod  adversus  re- 
guiam  dogmata  proferant,  itaque  ut  nomine  audiendos 
ab  omni  dispuiatione  submovemus.  II,  i248,  De  prcescri" 
ptione  novitatis.  II,  60,  Certis  et  justis  et  necessariis 
proescriptionibus  repeltendas,  necessarias  prsBscriptiones 
dicit,  quia  secundum  eas  necesse  est  judici,  quoscunque 
agere  volentes  repellere.  II,  157,  Sed  salva  ista  pras- 
criptione^  nempe  ante  dijierat :  verum  quodcunaite  pri- 
mum,  adulterum  quodcunque  posterius.il,  248.  Ne  com- 
pendium  prcescriptionis,  ubique  advocatum  diffidentice 
deputetur.  Compendium  praescriptionii  vocat  thesin 
illam  ;  In  tantum  haresis,  etc. 

PKJBscRiPrivB.  11,^61,  Quanquam  tam  facileest^prcC' 
scriptive  occurrerCj  i.  e.  obducta  praescriptione  qua 
excludam  ac  perimam  totam  aclionom  illius.  Quaeautem 
haec  prsscriptio  sit,  ostendit  ^equentibus. 

PRiBsiDiUM,  Incrum,  booa,  peculium.  1,495,  Cum  ali- 
quo  utique  prcesidio. 

Pr^signare.  II,  2t>0,  Quam  Creatoris  testimonium  prx- 
signaveritj  i,  e.  signum  prsetuierit,  unde  cognoscere- 
tar. 

PRJBSPBRARE.  II,  513.  Qtfi  crgo  prcenuntiabatur,itleet 
prcesperabatur ;  graec.  TiposXTcCCeiv. 

Prjestantia,  prsstatio,  exhibitio.  II,  302,  Etprcestan- 
tiam  propter  merentes,  qua  scilicet  prsestat  pra^mia  vel 
supplicia.  II,  43i,  Alius  de  prcestantia  ejus  securos  agere 
mandet.  In  malam  partem  ;  I,  1233,  Ego  enim  prcestan' 
tiam  in  delictis  meam  agnosco.  II,  650,  Sed  viderit 
utriusque  prcestantia  ambitio,  i.  e.  ^iXoTcpcoTeia. 

Prastare.  II,  281,  Cui  ccedendo  prcestet  esse.  Sensus 
est  :  Cui  sanciitati  praestarety  i.  e.  foret  uiilins  atque 
optatius,  casdendo  essCj  i.  e.  parem  esse  coojugio  cse- 
dendo  resecandoque.  Melius  nooiscum,  inquit,  agerettir, 
si  ea  nostra  sanctitas  esset,  quae  nos  ad  tollendum  con- 
jugium  adducerel,faceretque  exsortes  coojugii. 

Pr£strcctim,  via  pricparaia,  praemunita.  II,  1038,  Ut 
ad  hominem  proestructimperveniretur. 

Pr^sumere,  ponere,  07coXd(i6aveiv.  1, 274,  Cum  prcesu- 
matis  de  sceleribus  nostris  ex  nominis  confessione.  l, 
1317,  Optantes perseverare  id  in  nobis,  non  tamen  prcesu- 
mere. 

PRiESOMPTio.  II,  993,  Cum  sic  quoque  obduxero  diversx 
partis  prcesumptionem.  J,  1:237,  Prcesumptio  intinctionis 
importat,  i.  e.  fiducia  venice  per  baptismum  impe- 
traiida}. 

Prssumptorie.  II,  462,  Nam  et  Petrum  prcesumptorie 
aliquid  elocutnm,  i.  e.  pra3Sumptione  prseudenle. 

Pr£Tendere.  II,  619,  620,  n.  (10),  Et  J udas  prcetendit 
Israei  :  legendum  Hierusalemf  ex  Zach.y  XIV,  14.  Est 
auiem  prcetendere  anie  vel  e  regione  tendere,  aut 
etiam  per  circuitum,  ut  exponitur  sequenti  membro. 
II,  272,  Aliam  illi  regulam  prcetendo,  i.  e.  alio  arffu> 
mento  in  ipsum  utor,  et  regulam  veritatis  ei  explico.  II, 
9il,Prcetendimus  necessitates  adminiculorum.Uy90,Tra- 
ditio  tibi  prcetendetur  auctrix. 

pRiETER.  II,  572,  Prceter  hiereticorum,  \.  e.  prjeter- 
quam  hiereticorum  ;  grac.  ttXtqv.  Ha;retici  genus  spiri- 
tale  sibi  airogabiut  II,  lt)9,  Prceter  unus  Deus. 

PRiETEREsse,  abstiuere,  renuntiare.  I,  466.  Cum  et 
ipsis  rebus,  de  quibus  transiguntur,  proetersumus,  i.  e. 
cum  ab  illis  ipsis  superstitionibus,  sive  furore,  libidi- 
ne,  crudelitate,  quarum  c^u^a  spectacula  transiguntur, 
adducti  retigionis  nostrse  conscientia,  abstinemus. 

pR/ETRACTATus.  II,  107,  Et  determinarc  ex  hoc  ipso 
praHractatu. 

pRiEVELLERE.  II,  150,  Quid  ci  muqis  quam  martyria 
prcevellit  ?  Sicubi  homines  Deus  ab  idololatria  diveiiit, 
(^uid  magis  idoiolalriae  praevellit,  quod  praivulsum  sta- 
tim  ipsi  opponat,  quam  martyria  forUam  Christiano- 
mm? 

Pr^vrnire.  II,  23.  Damnare  prasvenit.  Hellenism.  II, 
312,  Propterea  prceveni  fugere  %n  Tharsos. 

PRiEVENTO.  II,  23,  pro  quoLatinius  me^insprcevertOy  et 
Riffalt.  priTvenio  :  ulrumque  est  Grxcor.  ^Odveiv. 

Pr.cvertere,  prseponere,  anleponere.  II.  1015,  ut 
ssepe  apud  Piautum.  II,  1028,  Qui  patnitentiam  peccato- 
ris  morti  prcevertit. 

Prembre.  II,  586,  Totam  massam  seminis  sui  presse- 
n/,  i.  e.  trituraverit. 

Pressus.  II,  1036,  Parpura  pressa  dicitur,  qa»  parias 


et  meracins  lucet,  cai  est  color  sanguinis  pressi  et 
concreti,  nigricans  aspectu.  li,  59,  Pressiora  testi^ 
monia. 

PRiNCiPALiTAs,  quod  statim  a  principio  fuit  :scholastici 
vocant  prioritatem.  Uy4i,  Adprincipalitatem  veritatis, 
II,  688,  Habes  animce  principalitatem. 

Prioratus,  irpwxeTov,  primae  partes,  principatus.  II, 
546,    Ut  solent  animi  pro  prioratu  exciti. 

Pristinus.  II,  910,  Quamnec  ille  Pristinus  vesternon 
Christianus  martyr  attigerat.  Rijfalt.  l^^gendum  arbitra- 
tur  :  pristimum  vester,  li.  e.  quondam  ve^iter,  quemad- 
modum,  initio  libri  adv.  Praxeam^  &\Tiiiprislinum  doctor. 
In  bancvero  hi^toriam.quam  narrat  Septimius,  plurima 
quadrant  eorum  quae  Lucianus  de  Peregrino  tradidit. 
iHam  etistum  apud  Christianosinfama  etpretio  aliquan- 
diu  fuisse  refert  ,  ac  propter  habitos  ab  eo  per  oppida 
Syrise  de  Cliristosermonescomprehensum,missumque  in 
carcerem,  atque  ibidem  Christianorum  charitate  ac  stu- 
diodiligentissime  curatum  coenis  omne  genus  illatis,  mos  * 
per  humanitatem  praesidis  emissum  carcere.  Postea 
vero  oh  deiicta  quaedam,  ab  christiano  consortio  ejec- 
tum,  varias  urbes  obiisse  nou  sine  gloria  philosophan- 
tem,ac  demum  Athenis  insanaquserendinominis  cuf>idine 
percitum,convocatamultitudine,  postquam  verba  muita  de 
contcmptu  mortis  fecisset,  in  ardentemroguminsiliisse, 
nec  visum  ampllus.  Martyrem  istum,  qualiscunque  fue- 
rit,  psychicum  id  est  catholicum  fuisse  ait  Septimius , 
non  Christianuin  quia  tormentis  admotus  Christum  ne- 
gaverat.  Peregrinum  suum  Lucianus  scribit  in  carcerem 
conjectum,  propterea  quod  Christum  coloret,  tov  \UyaD/ 
^xeTvov  dv6(}a>7rov£vIIaXa«rrivip  av2(jxoXo7ct(jO£vTa;  confe- 
stim  accurrisse  Christianos  uti  fratres,  atquo  omnimoda 
solatia  contulisse,  quin  eiiam  cum  eo  in  carcere  perman- 
sisse  ac  pernoctas>e,  corruptis  custodiis. 

Pro.  11,1044,  Pro  stupro  erat  pcena,  i.  e.  tam  foedae 
exauctorationi  eadem  pcena,  quse  stupro. 

Probare.  II,  191,  Cum  semetipsum  voluil  probari, 
Iren.  :  6xz  ouv  fiOeX-naeveTriSeT^aiauTov.Latinus  interpres 
Irena$i  reddii  :  ostendere. 

PROBOLA,7Tpo6oXiQ.II,  162.11 .060X1QV,  td  est  prolationem 
rei  alterius  ex  altera.il,  163 fHcec  eritprobolaveritatis, 
i.  e.  goneratio  filii  vera.  II,  163,  Yalentinus  probolas 
suas  aiscernit. 

pROBus.  II,  \033, Detranquilloprobum,  i.  e.  tranquil- 
litate  probum,  tranquiilum,  ut  de  eo  queri  nemo  jure 
possit.  Latin.  vuit  :  pronum. 

pROCEDERE,  cst  frequcntare  sacra,  adire  templom.  I, 
1294,  Si  procedendum  erit  . 

Proclivare,  proclivis  esse,  inclinare.  II,  234,  In  atte- 
rum  magis  proclivarunt. 

Proccrare.  II,  576,  Cui  omnes  ficereses  procurantur, 
u>  SmaaoLi  alpe'(Teic  olxovop.ouvTai,  forensi  usu.  II,  158 , 
Ouia  per  tanta  miilia  virtutum procuratur,  scil.monar- 
chia.  II,  961.  CtU  ipsce  diviti(e  procurant,  i.  e.  inser- 
viunt.  II.  277,  /Emulatio  autem  liberando  homini  procu- 
rat.  II.  799,  Sub  obtentu  procurandi,  i.  e.  ministrandi 
imperatoribus. 

Prodicia.  1,567,  Videtequatemprodiciam  adversus  nos 
subornastis.  Prodiciam  hic  vocat,  quam  in  Apologetico 
indicem. 

Prodigere,  I,  525,  In  nihilum  prodegerit,  i.  e.  licet 
etiam  luxuriaverint  et  prodigi  fueriut  in  perdeudo  et  > 
dissipando  corpore.  Aiii,  redegerit.  I,  378.  Pene  Jam 
totis  scecutis  Creatoris  prodactis,  i.  e.  porro  actis.  n, 
ABSProdacto  oevo  isto,  i.  e.  consumpto.  I,  1245.  Saluli 
prodactce  reformariy  i.  e.  turpiter  profusae,  projeciaB, 
deperdilae. 

Producere,  propr.  de  melallis,  e\tendere,  excudere. 
].  301,  Etin  lances  argentaria  metalla  producta.  11,609, 
Quo  eos  de  terra  Mgyptiproduxit,  pro  eduxit.  II,  908. 
Non  religio  produxityi.  e.  facit  ut  veniaut  inEcclesiam 
Dei,  et  se  ei  adjungant.  I,  614.  Et  ad  hoc  scomma  pro- 
duxit.  Produciproprieinspectacula  athietse  gladiatores- 
que  dicuntur  ao  ipsis  munerariis,  qui  ludos  edunt. 

Prodd\.  UylSQ,  Et  producem  mului  coitus.  Produeem 
dicit,  quemadmodum  supra  traducem.  Igitur  unitatem 
mutuo  coitu  productam  dicit  esse  producem  mutui  coi- 
tus,  sive  potius  id  quod  ex  utriusque  cuagmentatione 
dissilit,  cum  inter  se  divellunlur  quse  arcte  fuerant 
coagmentata. 

pROFERRE,  il,  163,  Prolatus  est  sermo  Dei,  an  non  ? 
Professio,  airoYpa^in,  de  negotiatoribus  ,  qui  merces 
suasprofitentur.  1,494,  QMaft/ufnv^o/t^a/t^u^  pereat  frau- 
de  et  mendacio  vestrarum  professionum.  11,469,  Verum 
professio  ejus  alterius  auctoritate   conficitur. 

Professor.  II,  469,  Nemo  sibi  .et  professor  et  testis 
est. 

PROFUOAfti,   magaain    rei  partem  conficere    U,  503, 


1435 


INDBX  L4TINITAT1S. 


1436 


Quanto  opmculum  profltgatur  breviter,  i.  e.  quo  magis 
propeest,  ut  hic  liber  absolvatur  atque  ad  finem  produ- 
caiur.  Ita  Cic.  Tunc.  V,  6  :  Profligata  jam  qumtio  est, 
etpene  ad  exitum  adducta. 

Froinde,  i.  q.  perinde,  ut  ap.  Cic.sa;pe« 

Prolatio,  continuatio,  duratio.  II,  24,  Omnem  prola- 
tionem  qua^rendi  et  inveniendi.  II,  552,  Accepit  prolatio- 
nissHCP  officium,  i.  e.  procreationis.  II,  ili.  Me  upo- 
6o>.9jv  aliqueminducere,  id  estprolationemrei  atterius  ex 
altera,  sublimitati  et  claritati  aliqua  prolatio. 
Prona,  Ta{jLeTov.  U,  S97,  Promas  tuasreplesti. 

Promulgare,  juris  publicifacereet  ad  usumpublicum 
traducere.  I,  534,  Qut  primus  cerasa  ex  Ponto  Italias 
promulgavit. 

Promulsis,  vasescarium,  lanx.II,  \(^Jil^,Quingenariam 
promulsidem,  i.  e.  lancem  quingentarum  librarum  ar- 
genti. 

Pronus,  cum  dativo.  II,  234,  Nec  malo  necbonopro- 
nus. 

Prope.  II,  1033,  Prope  sis  eamdem  negare,  i.  e.  pa- 
rum  absil  quin  ncges  eamdem. 

Properabilis.  II,  722,  Calore  properabili. 

Properatlm,  praepropere  editum,  seu  inchoatum  et 
rude.  U,  246.  Vid.  Hieronym.,  comment.  in  Ab- 
diatn. 

Proprie.  II,  664,  Nec  quia  spiritus  proprie  est,  i.  e. 
seorsim  ab  anima  el  per  se. 

Propudioso?,  impndicus,  inverecundus,  II,  1042.  Ne 
quid  etilli  de  Co^aribus  vestrisobmussitent,pariter pro 
pudiosis. 

Prosapia.  significat  progeniem  vel  familiam.  Vel. 
gloss.  prosapies,  yevouc  xaxaYWYT).  Prosapia,  ix  TcpoYO- 
veov  euYeveia  dUYYeveia. 

Proscribere.11,  668,  Faciem  tamenoperis  frontemque 
materice  de  anima  unusquisque proscripsit.  II,  101,  Hex 
Jud(eorum  proscriptus  tn  crucem,  i .  e.  pronuniiaius 
programmale  st  praeside  provincia)  imposilo.  11,  1008, 
Sed  incertum  cui^  quia  nec  persona,  nec  causa  pro- 
scribitur. 

PROSECARE,  sacrificando  Deo  offerre.  I,  503,  Major  cetas 
apud  Gallos  Mercurio  prosecatur,  I,  316,  jEsculapio  ta- 
men  gallinaceum  prosecari  jam  in  fine  jubebat. 

Prospecte,  maxima  providentia.  I,  30 i,  Etiam  circa 
ipsos  deos  vestros  quw  prospecte  decreverant  patres 
vestri 

Prospectus.  II,  98,  ExApostoli  prospectu,  i.  e.  ut  pro- 
spicienter  statuii  Aposiolus. 

pROSPER.  II,  1030,  Tam  prosperos  temporumy  phrasis 
Teriullianea,  ut  et  infra  :  insignes  libidinum, 

Prospex  I,  616,  In  omnibus  augurem,  in  eventibtis 
prospicem,  i.  e.  providentem,  prudentem. 

Prospicere.  1,  425,  Si  ad  ultores  transire  prospexit. 
Sensus  est :  recte  Cybelen  cum  cultu  sno  ad  Romanos 
transiisse,  quod  sciverit,  forte  inde  ultores  Illt  proditu- 
ros.  At  quomodo  tam  seram  prospicere  temporis  foriu- 
nam  potuii,  quspaucosdiesinfatoAurelii  discernere  non 
potuit?  U,  150,  Quibus  magis  eam,  quam  passionibus 
prospicity  ToTc  uaOT){ia<n  TrpoopaTai,  grsBCa  phrasi. 

Prospici^,.  II,  580,  Prospicias  earum.  Ciacon.  legit 
prosicias  ^Fe^l.  prosiciunty  quod  prosectum  projicitur. 
Glossjrium:  Prosiciae,  alTwv  OuixAxtov  dTiapxai,  et  alibi, 
prosioice  dtxpoOivia. 

Prostare.  II,  709,  Postrema  dedecoratione  sub  titulo 
prostitisse  Helenam  viliorem,  i.  e.  prostibulam  fuisse  in 
fornicevellupanaripublico,  cujus  infamiam  publicus  titu- 
lus  proscriptione  profiteretur. 

Prostituere.  I,  502,  Lucernas  meridie  vanas  prosti- 
tttere.  Haverc.  cum  caeteris  interpr.  ait  vehementius  esse 
dictum,  prostiiui  enim  exiguam  lucernarum  et  taedarum 
Incem,  cum  Incidissimis  radiis  solis  meridiani  oppona- 
tur.  Malimtam-n  interpretari  :  palam  exponere,  11,891, 
Aut  legi  aut  prostitui  i.  e.  retecta  palam  slatui,  et  sine 
velamentoprocedere  antc  oculos  omnium.II,  912,  Quam 
totam  factem  prostituere. 

pROSTiTUTio.institutio  publica.  1,  433,  Sub  imaginum 
prostitutione. 

Protelark.  409,  Sed  sexcenta  miltia  hominum  pro- 
telavit,  i.e.sexceniishominum  milibus  vits  et  viriumte- 
norem  continuavit,  prodiixit,  protraxit.l,  1233.  Et  in  por  • 
tumdivince  clementi(eprotelabit,i.  e.  ad  portum  us(|ue 
quemlibet  di>tantem  producet.  I,  630,  Ut  et  ignoranfiam 
protelet  in  occasionem,  i.  c.  tantaest  voluptaium  vis  ut 
nominem  suum  tamdiu  doceri  nolit,  vitanda  esse  chii- 
stiano  spectacula  quandiu  spectandi  occasio  sperabi- 
tur. 
PxoTOCARE.  U,  88  Provocans  eam,  nempe  communio- 
fiem  ateoiUium,  adraiitmalutm  et  irraiioMlium  iiitin- 


ctionem,  i.  e.  jubens  ut  ea  commodepradeQtorqiie  in  dao 
genera  distinguatur;  haec  rationalia,  quorum  fabrica  et 
usus  cum  ratione  conjunclus,  illa  irrationaiia,  qaoram 
tota  accuratio  praeter  et  contra  ipsam  rationem  est. 
Proxime,  proximo  tempore,  nuperrime.  I,  372. 

PsTCHicus.  II,  156,  Etmanet  chirograpkum  apttdPsy' 
chicos.  Psychici  opponuntur  Pneumaiicis,  i.  e.  spiritua- 
libus  ;  quemadmodum  et  animalem  fidem  spiriiali  oppo- 
nit  disciplina},  iib.  de  Jejun.,  cap.  I.  Dicebaniur  aatern 
a  sui.s  Montanistse  sivo  Cataphryges  spirituales,  eo  quod 
spirituaies  revolationes  et  prophetias  ivOoooici^eic  sibi 
arrogarent  :  qui  vero  has  singulares  propheiias  et  reve- 
laiiones  ordinarias  negabant  esse  in  Ecclesia,  audiebant 
Psychici  ex  ICor.,  II.  Tertullianus  autem  mediam  quam- 
dam  viam  lenuil  quodammodo.  Nam  paracletam,  i.  e. 
spiritum  ordinarium  prophetiarum  revelatioaumque  sin- 
gularium,  agnoscebat  ut  Montanista :  jejunia  eevere  ar- 
gebat,  martyria  cogebat,  in  persecutionibus  interdicens 
fuga,  et  secundas  nuptias  damnabat;  sed  a  Montauista- 
rum  sacramentis  abstinebat,  et  impiis  illis  atrocioribasqae 
de  Montano  et  Prisca  praedicationibus,  Ex  quo  factam,  at 
Augustinus  (lib.  de  Uteresib,  ad  Qtwdvultdeum)  Tertal- 
lianos  sive  Tertailia'tistas  a  Montanistis,  qai  et  Ka« 
TdtfpuYe;  dicti,  disiingueret.  II,  953,  954,  Exteriores  et 
interiores  botuH  Psychicorum.  I,  532,  De  qtio  inter  nos 
et  Psychicos  qucestio  est. 

Ptissana,  TCTiodvT],  hordeum  decorticatum.  Graeci  bor- 
deum  aqua  per  usum,  dumque  lumeret  in  sole  exposi- 
tum,  mox  in  pila  ligneo  pisiillo  tantisper  tnndeoant, 
dum  corticem  glumamquo  exuisset.  I,  532,  In  exempltim 
ptissan(E,  i.  e.  instar  ptissanee. 

PuBLiCARE,  in  pubhcum  traducere.  II,  112,  QtU  enim 
non  publicatur  in  hominibus,  publicatur  in  Domino. 

PuBLiCATio.  II,  89i,  Omnis  publicatio  virginis  bona 
stupri  passio  est,  i.  e.  detecio  capitis. 

Pulsare.  I,  391,  Idem  spirittts  pu/^a^,  i.e.mentespro- 
phetarum  veridicis  implevit,  futura  dicere  impalit.  11, 
19$,Pulsata  salute,  licet  non  adita  veritate,  i.  e.  palsa- 
vere  salulis  ianuam  Platonici,  vindices  immortaliiatis 
animarum,  sed  qualitatem  et  modum  immortalitatis  igno- 
ravere,  non  adita  vi>rilate.  I,  609,  Tunc  philosophi  duri, 
cum  veritatis  fores  pulsant. 

PuLvis.  1, 1306,  Etillum  ipsum  nigrum  pulverem.  Ni- 
ger  pulvis  est  calliblepbarum  Graecis  et  Latinis  dictnm, 
ex  adustis  rosarum  palmarumque  foliis,  ex  ampelitide 
et  aliis,  quo  oculorum  exordia  producuntur.  Jan.  leg. 
exodia,  i.  e.  fincs  et  ambitus  promoYentur  pigmentoad 
venustatem  vultus. 

PuMEx.  11,  1042,  Pumice  speculi,  i.  e.  specalo  pnmi- 
cato,  luBvissimo  ac  politissimo. 

PuMiRE.  1, 1270,  Adversus  omnem  subvertendce  fidei 
aut  puniendce  paraturam,  punienda;  fidei,  i.  e.  poBois 
ac  tormentis  e\ercend?e  probandaeque. 

PuRGARE.  II,  427,  Alibi  malo  purgare,  i.  e.  refellere 
atque  amovere :  metaphora  a  re  rustica.  I,  306,  Ut  viam 
mihi  ad  manifestiora  purgem. 

PoRGATRix.  I,  1205,  Purgatrice  aqua  se  expiabat, 

PuRus.  [,100, Sacrificamtts  quomodo  prac^pit  Deus  ,ptf- 
ra  prece,  absque  thure,absque  victima.  Sic  I,  1244.  Pa* 
stum  et  potum  pura  nosse^  i.  e.  uti  paneot  aqua  solum, 
ahsque  ullis  alius  esculentis,  absque  condimentis.  Sic 
Juvenalis  :  Observant  ubi  festa  mero  pede  sobbata  re- 
ges,  i.  e.  nudo  pede.  Itaque  pura  prece,  hoc  est  solaet 
nuda  oratione,  de  mente  sancta  et  innocenti.  OfiTerebant 
Gentes  diis  vanis  inanima  aut  brata,thura  aat  boves;  Chri- 
stiani  Deo  vero  offerunt  animam  rationalem,  laudes  et 

{[ratias  dicentcm  Deo,  Hnc  diserte  explicat  Athenagoras 
egatione illa pro Christianis  ad  Antoninum  et  Commodum; 
citaiis  •liam  Pauli  verbis,  quibus  hostiam  describit,  0\>- 
<y(av  C<i><Tav,  dYiav,60dpeffTovT<^  8e<^,T6vXoYixi^v  XaTjpsiav 
i^(Aa>v.  Ipse  Terlullianus  in  Apologetico:  Ojfero  opttmam 
et  majorem  hostiam  Deo,  qttam  ipse  tnandavit  :  oratio- 
nemdecarnepudica.de  animainnocenti,deSpiritu  sancto 

Srofectam.  Et  lib.  IV,  cap.  1,  advers.  Marcion  ad  illad 
[alachise  :  Offertur  nomini  meo  oblatio  munda,  scilicet 
simplex  oralio  de  conscientia  pura.  Et  cap.  9,  hominem 
ait  offerre  debere  munus  Deo  apud  templum,  orationem 
sciUcet  et  aciionem  f^ratiarum  apud  Ecclesiam  per 
Cbristum  Jesum,  catholicum  patris  sacerdotem.  Mina- 
tius  Felix,  posteaqnam  dixit :  ^e/ii^ra  et  arasnouhabe- 
mus,  addit :  Litabilis  hostia  bonus  animus,  et  pura 
tnens,  et  sincera  sententia,  IIokc  nostra  sacriftcia,  hac 
Dei  sacra  sunt  Eucharistica  nostra  conflci  pura  prece^ 
siveoratione  sola.Justinus  adversus  Tryphonem  iudmum 
testatur.  (Apud  Rigalt.  ista  leguntur.)!,  1269.  ContetUa 
simplici  pabulo  puroque  aquce  potu, 
PosiLLiTAs,  parvitas*  II,  210,  Qtkmctmque  poimitm  «•• 


1437 


INDEX  LATINITAHS. 


1438 


quam  puriUitaSj  competitt  i.  e.  potias  yel  magis,  quam 
pusilliias  Ellipsis  graeca  perfreqaens. 

PuTATivus,  qai  vere  non  est.  II,  335,  Putativas  in 
Chrinto  corpulentice,  il,  335,  Nativitatem  putativam  illi 
accommodasse,  qua^i  vere  natus  et  re  ipsa  non  fuisset. 
II,  754,  Qui  carnem  ChrisU  putativam  tntroduxit. 

Pyctes,  TTuxTTi;,  pugil.  II,  i34,  Pyctes  ipse  non  queri- 
tur.  II,  978,  Pyctee  xerophagiis  invalescunt. 

Ptripblegeton  ,  igneus  inferni  fluvius,  ubi  poena  ol- 
|Mi>Y;^  TuvdTciToOmjp^;  6icTa>(ievo>v,  i.  e.  ejulatus  in  igne 
flagrantium,  ut  ail  Lucianus  in  Necyomantia.  I.  5!20. 

Q 

QcA,  quia,  in  quanlum.  I,  441,  Sciunt  qua  homines, 
quis  et  animam,  i.  e.  qui?  tel  in  quantuin  homines  sunt, 
sciunt  etiam  a  quo  animam  acceperint.  Vel  ila  :  sciunt 
quis  illis  dederit  animam,  qua  scil.  anima  bomines  sunt, 
et  dirferuot  a  brutis.  I,  483,  Si  qua  iltic  arborum  poma 
conantur,  i.  e.  si  quomodo,  nt  aliqua  apud  Virgil.  pro 
aliquo  modo. 

QoAstio.  II,  581,  In  prcepositionum  qucestionibus,  i.  e. 
in  exagitatione  subtili  priepositionum  ;  mAeex,per,  simi- 
liumque  exponit  atque  demonstrat  sequentibus.  Sed  de 
ea  re  amplius  egit  auctor  lib.  de  Prmcript.^  cap.  49.  II, 
172,  Si  hunc  articulum  questionibus  Scripturce  reteris 
non  expediam.  II,  187,  Post  Philippum  et  totam  substan" 
tiam  qucestionis  istius.  II,  307^,  Diligere  qtuestiones,  i.  e, 
toto  studio  operam  dare  sanctis  illis  qusstionibus,  de 
quibus  Isaias  postea,  Kal  6eOTe,  ^iaXeYOo^iiev. 

Quanti,  pro  quot,  ut  tanti  pro  tot.  1, 266,  281,  Quanti 
enim  ad  malum  prceformantur.  II,  179,  Quanta  tibi 
prcBscribam,  i.  e.  quam  multa.  II,  253,  Quanti  nequam 
servi  regum  nominibus  insultaht. 

QUA.NT0.  II,  219,  Quanto  non  comparat  cui  adscriban- 
tur,  i.  e.  quanto  magis  non  comp.  11,  626,  Quandoque 
incredibile,  subaud.  magis  II,  503.  Quanto  opusculum 
profligatur  breviter.  i.  e.  qno  magis  prope  est,  ut  hic 
liber  absolvatur,  alque  ad  finem  perducatur. 

QuANTUM,  quod  attinet  ad,  si  specles.  I,  ^\,Quantum 
interpretatio  est.  II.  232,  Quantum  proprie  pictor,  i.  e. 
in  quantum. 

QuATENUS,  i.  e.  quia.  II,  226.  Quatenus  hic  solorum 
corporum,  etc.  II,  176,  Quatenus  ita  Scripturoe  docent, 
i.  e.  quoniam,  quandoquidem. 

Qoi.  II,  236,  Sicut  facit  qui  decor,  i.  e.  aliquis  de- 
cor. 

QiiCQUio,  pro  quidvis,  quidlibet.  II,  43,  Hoc  nomine 
quidquid  emendat. 

Qumio.  II,  656,  Invenitur  etiam  in  jure  civili  grwca 
^ucedam  quinionem  enixa  filiorum.  In  jure  civili,i.  e.  in 
jureconsuliorum  libris,  quos  ita  citaresolenteliam  vete- 
res  grammatici.  Piin.  H.  N.  lib.  VII,  cap.  3,  Reperitur  et 
in  Peloponneso  quinos  quater  enixa  majoremque  partem 
ex  omniejus  vixtsse  partu.  Aristot.  'Ava  ic^vTe  yap  ^Texe, 
xal  Ttt  noXka  auT(ii>v  i^eTpd^.  Etenim  Peloponnensi  non 
meminit.  Sed  et  Slrabo  etiam  ex  eodem  Aristotele  ali- 
ter  narrat.  in  XV;  aliter  Gellius  iu  X.  Denique 
Aristoteles  ipse  eadem  de  re  aiio  se  ioco  dixisse  com- 
memorat,  qui  locus  hodie  non  apparet.  Gaius  lib.  1  Fi- 
deicommissor.,  ut  refertur  L.  3  de  Bebus  dubiis,  et  Ju- 
lianus,  I,  36,  de  Solutionib.  Idem  omnino  de  Alexan- 
drina  muliere  tradunt,  quod  hic  Septimius  noster  de 
Graeca. 

QoiifQUATRiA.  I,  674,  Quis  ludimagister sine  tabula  V/I 
idolorum  quin^uatria  tamen  frequentabit  ?  Quinquatria 
dicuutur  fe^iti  iili  dies  Minervse  sacri,  quorum  primo  Mi- 
nervae  fiebant  sacra,  tribus  sequentibus  munera,  quinto 
denique  lustratio.  Ovid.  Fast.  III. 

Una  dies  media  est  et  fiunt  sacra  Minerva^, 
Nomina  quce  a  junctis  quinque  diebus  habtnt. 

Brat  auiem  primus  istorum  dies  mense  Martio,  XIV  Cal. 
April.  :  uliimus  communi  appollatione  Tubilustria  dice- 
batur  :  omnes  muneribus  freq^ientati,  qu»  Mincrvalia 
dicebantur,  praisertim  qu»  tirone^  atque  novilii  magis- 
tris  suis  in  omni  g^enere  exhibebant.  Ovid.  ibidem  : 

Vos  quoque,  Phcebea  morbos  qui  pellitis  arte, 
munera  de  vestris  pauca  referte  dece  : 

Nec  vos,  turba  feri  censu  fraudata  magistri, 
Spernite,  dtscipulos  attrahit  illa  novos. 

HsB  quidem  majores  Quinqoatrix.  De  minoribus  vid. 
Varro,  lib.  V.  de  Ling.  lat.  et  Festus.  Sensus  est,  nul- 
lum  esse  ludimagislrum,  qui  non  habeat  iu'  ludo  suo 
sive  schola  tabulam  septem  idoiorom,  hoc  est,  septem 
pianetamm,  Lud»,  Martis,  Mercurii,  et  cateraram,  un- 
do  Doinin*  dieram  hebdomadii  eajusque.  Aot  si  quis  re- 


periatur  absqne  hujnsmodi  tabnla,  hunc  tamen  qninqna- 
tria  frequentaturum.  Quis  antem  fnerit  apud  ludimagi- 
stros  istius  tabulae  sive  laterculi  septem  dieram  usus, 
diligentius  inquirere  non  tanti  est.  Fortean  perscriptum 
aut  signiAcatum  illic  fuit,  quid  quaqne  die  discipulis 
tradi  reddivc  oporteret.  Juvenal.  Sat.  VII  : 

Nil  salit  Arcadico  juveni,  cujus  mihi  sexta 
Quaque  die  miserum  dirus  caput  Hannibal  implet. 

Ea  die  scilicet  lotios  hebdomadis  summa  colligebatnr. 
Septima  die,  quies  et  otinm.  Ipse  Terlull.  lib.  ad  Na- 
tiones  I,  cap.  13  :  Vos  certe  estis,  qui  in  laterculum 
septem  dierum  Solem  recepistis,  et  ex  diebus  ipsum 
prcetegistis,  quo  die  lavacrum  subtrahatis  aut  in  vespe- 
ram  differatis,  aut  otium  et  prandium  curetis. 

QoiSQUE,  pro  quisquis.  II,  611,  Vel  quisque  ei  in  hoe- 
reditate  regni  successit. 

Quo.  II,  216.  Quo  illic  eitam,  per  quem  omnia^fuertt, 
revelatur,  i.  e.  quod.  II,  522,  Quo  nec  htc  Apostolus, 
i.  e.  quapropter.  II,  518,  Quo  jam  mihi  quos  deos,  i.  e. 
quorsum,  ad  quid. 

QuoMODO,  quoquo  modo,  vel  quocunque  modo.  II, 
471,  Sed  quomodo  Marcionitm  volunt  credi. 

R 

Ranuihculus.  I,  659.  Ac  si  stillicidia  mellis  de  ra- 
nunculo  venenato,  i.  e.  ut  si  quis  favnm  mellis  una  cum 
ranae  robeta)  pulmonibus  exprimat,  nam  inde  confnsa 
veneno  niella  stillabunt,  mclla  quidem  sed  venenata.  Ju- 
yenat.  Sat.  I  : 

Quce  molle  Calenum 

Porrectura  viro  miscet  sitiente  rubetum. 

Rapere.  I,  266,  Quos  rflpi/ ;  subaud.  malum,  i.  e.  qui 
mala  seqnuntur  ac  perversa.  I,  1203,  Quoniam  subjecta 
quceque  materia  ejus,  quce  desuper  imminet,  qualitatem 
rapiat  necesse  est. 

Ratio.  1,478.  Qucedam  ratio  csmuUje  operatioms,  i.  e. 
qnoddam  ens  operose  semulum.  Intelligitur  de  diabolo, 
qui  invidet  Ecclesiae  Christi.  I,  526,  Quoe  ratio  univer' 
sitatem,  eic,  per  rationem  inrelligenda  summi  Dei  sa- 
pientia.  II,  122,  Tormenti  ratione,  in  modum  tormenti. 
II,  143,  H(ec  nobis  etiam  ludicrum  in  modum  certa  ratio 
mandavit,  i.  e.  ratio  i|)5a  nos  cogit  jubetque,  ut  istis 
somniis  et  nugis  illudamus. 

Rato.  II,  710,  Nulli  enim  vitam  istam  rato  fieri  nisi 
universis,  quce  arguunt  eam,  expunctis,  i.  e.  nuilam  vi- 
tam  ratam  haberi,  et  in  rationes  referri,  nisi  omnia  ab- 
solverit  atque  perfecerit,  quae  pertinent  ad  vil»  tradu- 
cendae  roodum.  Forenses  locutiones. 

Rebellare.  II,  480.  Qua  pax  a  non  rebellatof  i.  e. 
in  quem  nulla  commissH  rebellio. 

Recapitulare,  fd  est,  ad  initium  redigere,  vel  ab 
initio  recensere.  II,  512. 

Receptum.  II,  141.  Et  per  singula  tabulata  ccelorum 
de  recepto  dispici  coeperint.  Laiin.  vult.  de  receptu;  Ri- 
galt.  vero  de  prcecepto  dispici,  i.  e.  inquiri,  et  exami- 
nari  an  pia^cepto  Cbristi  paruerimos,  an  fuerimus  con- 
stantes  in  confessione  nomiois  Christi  coram  potestatibus. 

Recidivatus.II.  796,  Certe  recidivatum  animcecorpo^ 
ralem  pronuntiaverunt,  i.  e.  resiitutionem  ex  casu,  II. 
818.  Quce  carnis  recidivatum  poUicentur.  II,  837,  Reci» 
divatus  status  judaici.  II,  697,  Samius  sophista  Platoni 
auctor  est  animarum  de  recidivatu  revolabiti. 

Recidivus,  redivivus.  II,  261,  Recidivi  anni  fidem  ar- 
gumentantur.  II,  424,  Exsuscitatus  ad  spem  (etemas  vitas 
per  exempla  recidivce,  i.  e.  redivivae,  instaurat«e.  Recidi- 
va  Servius  exponii  post  casum  restituta.  Ita  Virgil.,  rg- 
cidiva  Perqama,  ^n.  IV,  7  et  10.  ?\ii\,  recidivas  febres 
cum  medicis  appellavit  icaXivSpopiouc,  dvaicToii^va^.  II, 
810,  Universa  conditio  recidiva  est,  i.  e.  omnes  res 
creatse  de  integro  restituuntur  restauranturque.  II,  690, 
Ipsa  post  oblivionem  recordatio  memoria  recidiva  est, 
II,  1022,  /ta  moechia  de  pristino  recidiva. 

Reciprocare.  II,  335.  Ad  caput,  id  est  ad  initium  re^ 
ciprocare  universa  in  Christo.  II,  78,  Qitam  diu  per  hanc 
lineam  serram  reciprocabimus.  Vi'J.  Linea. 

Rfciprocicornis,  qui  reciproca  et  obtorta  cornna  ha- 
bel,  i>i|6xep(o;,  II,  1031. 

Recogitatus.  II,  466,  In  recogitatu  mulierum  illa- 
rum. 

Recognoscere,  accurate  legere.  I.  391,  Dum  patimur, 
legantur,  dum  recognoscimus,  probantur.  i.  e.  flunt  illa 
omnia  interim,  dnm  ista  in  transcorsu  legimus;  sed, 
dnm  aceurate  legtmns,  ▼idemus  illa  prsBdicta  ante  jam 
exitu  probari. 


1439 


INDBX  LATINITATIS. 


1440 


Recorporare,  iD  alinrl  corpus,  sive  in  aliam  formam 
transmutare.  11, 804,  In  materiam  robustiorem  recorpo- 
rare.  II,  837,  Et  recorporari  carnis  facultatem.  11, 706, 
Nam  et  qui  laboribus  atque  servitiis  puniendi^  in  asinos 
utique  et  mulos  recorporabuntur. 

Recorporatio,  U,  837. 

Rector.  II,  218,  i4rfti/rMm  rectoris  invenio  sermonem. 
Cod.  Divionens.,  Arbitrum  factoris  invenio  sermo- 
nem. 

Recuperatio-  II,  1022,  Post  recuperationem  et  refor- 
mationem.  Recuperaiionem  hic  dicii  pro  curatione  et 
sanatione,  et  sapra  immunditiam  dixit  irrecuperabi^ 
lem. 

Reccsare,  derelinquere.  II,  1037,  Cum  squamis  et  anni 
recusantur,  alii  recursantur.  II,  336,  Plane  nativitatis 
mendacium  recusasti,  i.  e.  confutasti  adductis  causis  : 
forense  verbum. 

Redaisimare.  II,  811,  Nec  redanimarif  sed  reformari 
existimentur. 

Redanimatio,  II,  837. 

Redinvemre.  II,  720,  Sophocles  tragicus,  somniando 
redinvenit. 

Redire,  resoivi.  II,  247,  Liquores  ignibus  redeunt,  i.  e. 
ne  liquores  qiiidcm  ip^i  illic  sunt  li(][uidi,  nisi  ignibas 
admotis  rosolvantur  in  liquorem,  glaciati  sunt,  constri- 
cti  gelu. 

Refectio.  II,  798,  Solvis  carnis  refectionem  cum  maxi- 
me  asserimus,  i.  e.  resurrectionem. 

Reficere,  reponi.  II,  1047,  Facile  sese  regit,  facile 
rg/!ci/.  11,809,  £/  utique  idoneus  est  reficere^  quifecit, 

Refrigerare.  I,  704,  Indigentibus  refrigeramus,  toTc 
ii£vTi<Tiv  avarj;uxoH-£>'«  Hellenismus.  Varinus,  iva^^xu),  in- 
quil,  t6  t6v  XtiitoOujxouvTa  iirava^^pu),  i")  t6  avawTo)  xal 
avd)d(x6av(i)  :  et  ita   refrigerium  locis  quam  plurirais. 

Refrigerium.  II,  708,  Per  sententiam  ceternam  tam 
supplicii  quam  refrigerii. 

Refrigescentia.  II,  722,  Sed  nec  refrigescentiam  ad- 
mittam. 

Reformatus.  II,  563.  jEonum  tulelarem  reformatum, 
i.  e.  reformationem. 

Refuga.  II,  1309,  Metalli  refugd  mutatur,  qui  a  com- 
muni  metallorum  sorte  seipsum  exiniit,  sive,  at  Rigalt. 
vuir,  quasi  damnatus  ad  mctalla  inde  fngerit. 

Regio.  II,  23r>,  Ab  ulraque  regione,  i.  e.  a  ioco  vel 
8ede  utriusaue,  nimirum  boni  et  mali. 

Regula.  Ii,  26,  Hegula  fidei.  Regulam  hic  et  aliis  locis 
Yocat,  quod  vuU:o  Apostolornm  symbolum  vocamus.  Ka- 
vo)v  Tf};  d).Yi6eioi;,  <T(i)(jLdTiov  t^;  i>Ti8eia<  Irenajo.  II,  197, 
Veritatis  regula.  II,  157,  Hanc  regulam  ab  initio  Evange- 
lin  decucurrisse.  II.  254,  Quia  prohibet  disposita  jam  re- 
gula  summi  magni,  i.  e.  posita  illa  regula,  seu  jacio  fun- 
damento,  duo  dii  esse  non  poterunt.  11.  271,  Ad  regulas 
perducam^u  e.  consiringam  ordine  ei  ioco,  quse  ad  dp- 
clarandam  qua^stionem  hanc  pertinent.  II,  272,  A/iam  illi 
regulam  prcetendo^  i.  e.  alio  argamento  in  ipsam  alor, 
et  regulam  verilatis  illi  explico. 

Religio.  I,  34  ,  Circuit  cauponas  religio  mendicans. 
Pamel.  intelligit  de  sacerdotibus  Cybeles.  qui  stipem 
ostiatim  exigebant;  Havrrc.  vero  de  iiivitatione  publica 
ad  localionem,  et  laudat  yerba  in  lib.  adNat.  1,  cap.  10  : 
Negotiatio  religione  proscribitur,  sanctitas  locationem 
mendicat. 

Reliquatio.  II,  746,  Nulla  erit  retiquatio  temporum 
non  constitutorum. 

Reliquatrix.  II,  710,  Reliquatricem  delictorum,  i.  e. 
e\  ratioiiibus  debitricem  reliquationis.  Sunt  enim  reli- 
qualores,  qui  quod  alicui  debent,  ex  asse  et  integro  non 
perxolvunt,  sed  alicujus  partis  debitores  rmanent. 

Rehearilis.  II,  705, 706,  Imo  adhuc  proxime  etiam  in 
corpora  remeabilem  affirmant. 

Remediare,  subvenire.  II,  52,  Detractione  vel  adjectione 
vel  transmutatione  remediaremus.  II,  447,  Ideo  illos  re- 
mediatos,  sanitati  resiilutos.  1,  703,  Aut  a  dcemoniis  aut 
valetudinibus  remediati  sunt. 

Remissa,  remissio.  U,  403,  Diximus  de  remissa  pec- 
catorum. 

Remuxerari,  passive.  I,  502,  Statuis  et  salariis  remu- 
neranlur. 

Renidentia.  11,733,  Et  renidentias  eorum  perauietem, 
i.  c.  risus.  Nam  renidere  eiiam  est  t6  (jLEiSiqLv  in  Glossario 
vetere. 

Renu!>(tiare,  discedere  de  loco,  qut>m  qnis  indigae  oo- 
cupaverat.  1, 404,  Sequituv  ut  falsa  renuntietur.  11,  395, 
Atque  adeo  hoc  statim  reuuntiandum  est,  i.  e.  declaran- 
dum.  II,  103,  Plenius  eam  de  stylo  nunc  renuntiaturus,  i. 
0.  defiaiturus  ei  declaraturas  scripto  responso  meo.  II, 
S1,  Bis  igitur  exempli»  renuntiatum  erity  i.  e.  contra  et 


61  adverso  nnntiatiim  erit.  11,  658,  Aiuni  enim  et  id- 
circo  animam  incorporalem  renuntiandam, 

Renuntiatio.  II,  754,  Renuntiatio  ejus  dabii  legem 
nostrce  resurrectioni^  i.  e.  demonstratio,  declaratio  eDun- 
tiando  facta.  I,  638,  Vna  renuntiatio  nostra  adversus 
idolotatriam. 

Repastixare,  propr.  refodere  pastino  seu  ferramento 
bifurco  vinitorum.  II,  30i,  Ut  commissio  injiirifB  metu 
vicis  stal^m  occursuras  repastinaretur.  I,  1326,  Non  re- 
pastinante^  divitiarum  vestrarum  vel  elegantiarum  usum. 
1,  1246,  Et  bisulcum  aliquid  ferri  vel  ceris  unguibus  re- 
pastinandis.  II,  735,  Aut  repastinet  vitis  modo  (i.  e. 
prout  %iie  facit  agricola,  eam  noveliaos  propagine)  vitam^ 
cetate  renovata. 

Repaatinatio,  evulrio,  recisio,  quae  propagationi  op- 
ponitur.  II,  921,  Non  sine  ratione  propagationis  in 
primordio  et  repastinationis  in  ultimo. 

Repercutere,  contra  adversarium  suo  uti  argumento, 
quasi  telo,  qnod  repercussum  a  clypeo  jacientem  vulne- 
rat,  inque  eum  resnltat.  I,  488,  Hoc,  inquitis,  et  i» 
Deum  vestrum  repercutere  est. 

Repertrix.  II,  394,  Nec  gaudium  confert  repertrid 
Ecclesice. 

Repuerascere.  II,  544,  Repuerascere  nos  et  Apostolus 
jubet. 

Reputescere.  II,  702,  Ne  aliqua  sepulturce  condiiio 
reputesceret.  Vid.  coxditio. 

Res.  II,  1032,  Sit  nunc  aliunde  reSy  nunc  aliunde  ar- 
gumenta  petantnr,  transeamus  ad  alia  argumenta,  aliunde 
sumpta. 

Resculpere,  II,  959,  Nam  et  primus  populus  primi 
hominis  resculpserat  crimen.  Augusiin.  in  Psaim.  VI  : 
Dnm  enim  nos  converfimus,  id  est  mutatione  veteris  vitce 
resculpimus  spiritum.  Rufinus  in  eumdem  Psalm.  : 
Dum  convertimur,  id  esty  dum  commutatione  veieris 
vitce  resculpimur. 

Reserare,  frangere  et  aperire.  I,  308,  Quis  cruenia... 
orajudiciireseravitji.  e.  ferinum  illum  hominis  bellus 
similis  rictum,  dontium  ordine  quasi  sera  clausum,  vi 
diffractnm  et  opertum,  qoomodo  nondum  ad  stoma- 
chum  miss»  particulae  carnis  humanse  in  ore  deprehen- 
dantur. 

Resignare,  aperire,  effringere.  I,  303,  Ob  resignantes 
cellw  vinarice  loculos.  Sera  eiiim  non  tantum,  sed  el  sigi)- 
io  muniebanl  celias,  in  quibus  vina  et  esculenta  conde- 
bant.  11,  782,  De  terra,  id  est  carne,  nondum  generatiom 
resignata.  II,  378.  Jonathan,  filium  Saulis,  resignati  jeju- 
nii  culpam  deprecatione  delesse.  Resignatum  vocaijeju- 
nium  ii)fringendum  ;  dederat  enim  Jonatha«  occasionem 
violandi  jejunii,  cam  mel  ori  suo  admovit.  II,  849,  Vete- 
ris  testamenti  resignandi,  et  novi  conftrmandi,  i.  e. 
explicandi  veteris,  et  novi  confirmandi.  Nam  testa- 
m^^nta  aperiebantur  resignatione,  consignatione  stabilie- 
bantur. 

Resonare.  II,  906,  Quos  publice  resonant,  si|^no  dato 
tuba  vel  tintinnabuio,  de  horis  tribus  insignioribus  pu- 
blicis. 

Respergere.  II,  1001,  Maculas  camis  post  baptisma 
respersce,  i.  e.  rursus  sparsas  et  maculat»,  novis  scili- 
cet  post  lavacrom  sordibus. 

Respondere.  II,  233,  Informem  et  incultam  maieriam 
respondere.  In  speculo  respondere  dicitur  imago  aut  res, 
pro  eo  quod  est  prseberi,  repraesenlari,  referri,  vel  potius 
spectanaam  sese  exhibere  ex  adverso.  Negat  igitur  ma- 
teriam  respondere  in  hoc  ornato  mundo,  i.  e.  sui  res[K>n- 
sum  imaginHmque  exhibere.  II,  91,  Et  in  alium  dominum 
respondere  post  Christnm,  i.  e.  superveniente  novaspoQ- 
siooe  se  obligare  ad  ofticia  prsestandadomino,  qoiaiius 
sil  a  Christo,  et  aliud  ab  ipso  sentiens  jnbensque. 

Rls.onsio.  11,865,  Anima  enim  non  tavatione  sed  re- 
sponsione  sancitur.  Responsionem  appellat  auctor  spon- 
sionem,  qua  nos  ipsi  vicissim  obstringimus  gratiam  spoo- 
denti  Domino.  %irepa)TT](ia  (ruveifiYiaeo);  &YaOf)c  appellat 
Apostolus  ex  relatoram  natura,  I  Petr.  III. 

Resuscitari,  oriri  de  siellis.  11,1033,  Siderum  distin- 
cta  confusio  interdum  dejicit  quid,  interdum  resuscitat. 

Retragtare,  refellere.  I,  280,  Nemo  retraciat,  nonne 
ideo  bonus,  etc,  i.  e.  nemo  refellit  sermones  i^tos  cri- 
minantium,  dicendo  :  Vide,  nc,  etc.  II,  549,  Non  alitt 
erunty  quam  quce  retractantur.  II,  136,  Nec  ^uisquam  r«- 
tractat,  II,  403,  Sed  non  statim  hac  sententia  cceieris  re- 
tractavimuSy  i.  e.  de  aliis  argumentis  hanc  sententiam 
nolumus  hoc  loco  accipi.  Retractare  saepe  fst  diligenter 
iraclare  et  recoenoscere.  II,  231,  In  prateritis  atiquid 
retractavimus.  1.  1255,  Quis  de  bono  ejus  late  reiraeiet, 
i.  e.  quis  de  bono  ejus  satis  unquam  dixerit.  At  iu  om- 
nibus  antiquis  exemplaribus  legitur,  quis  de  Iwm  ejus 
laiere  retractei,  i.  e.  quis  de  bono  ejos  latere  aat  rtticere 


1441 


INDBX  LATINITATIS. 


1442 


apad  se  cogitet.  1, 392  est  carpere,  Fartasse  an  hoc  nd- 
mine  de  statu  ejus  retractetur.  Nam  olHrectaiionis  ergo 
diligenter  iQquiri  sectam  dicit  TertulUanus. 

Retractatus.  II,  157,  Dandus  eliam  est  retractatibus 
locus.  i.  e.  diligeiitiori  examini  et  refutalioni.  II,  248, 
Uareticos  sine  retraclatu  doctrinarum  revincendos.  il, 
474,  Sicut  et  in  evangelii  vestri  retractatu  probatum  est, 
II,  931,  /n  generali  retractatu. 

Retho,  olim.  II,  246,  Retro  gestum  est  nobiSy  iceicoCiQ- 
Tai  i^jAiv.  Hellenism.  I.  432,  qui  retro  oderant,  i.  e.  qui 
anle  bec  oderant.  Sic  saepissime. 

Retrosior,  qui  magis  retro,  i.  e.  yetustior,  anliquior 
est.  I.  387,  Extremissimi  tamen  eorum  non  retrostores 
deprehenduntur  primoribus  vestris  sapientibus. 

Rhetoricari.  II,  301,  Ita  nos  rhetoricari  quoque  pro- 
vocant  hasretici,  sicut    etiam    philosophart. 

RisiLOOOiUM.  II,  1245,  Cum  penes  insultaturos  in  ri' 
siloquio  consistit. 

RiVALiTAS.  II,  988.  Quot  rivalitates  defendam.  Ele- 
nim  pleri(|ue  amatores  amatas  suas  ab  rivalibus  defen- 
dunt  liomicidio,  rivalibus  vario  morlis  genere  exstinctis, 

RoBORATUS.  II,  691,  At  quanto  roboratior  exitus  a  fe- 
minxs  revinci  ^uam  probari  ?  Laiin.,  Ri^alt.  et  alii  leg. 
ruboratior  exitus,  non  roboratior.  Exttum  ruboralio' 
rem  vocat  eventum  ex  quo  plus  ruboris  ac  podoris  in- 
caiiatur. 

RoMA.xiTAS.  U,  1040,  Si  est  romanitas  omni  salus,  ctc, 
i.  e.  si  romanos  mores  amplecti  cuuciis  populis  utile  est 
et  gloriosum,  quid  nunc  per  studii  prorsus  inhonesla 
atque  iDUtilia  ad  Griecos  abitis? 

UoMPH£A,  ^oiJL^aia,  gladius.  II,  745,  Nisi  quia  nullis 
romphcea  paradisi  janitrix  cedit.  « 

RucTARE.  I.  413,  Qui  ructando  curantur.  Haverc.  cur- 
vantur.  De  vatibus,  qui,  ubi  per  sacrificia  et  incensiones 
holocausturum  numen  conceperuut,  in  partus  doloribus 
et  6ouvai;  suni :  incurvantur  itaque,  dum  conceplus  spi- 
ritus  per  fauces  erumpere  cupit,  U,  815,  In  quem  mors 
aliqua  ructarity  i.  e.  quem  aliquis  celeritate  veneni  cor- 
repiam  animam  inter  sorbeauum  cum  ructu  efflaverit. 

RuDis.  II,  222,  Ru  Le  illud  est,  quod  imperfectum  est. 

RuMA,  et  rumen  appellatur  in  feminis  mamma,  in  qui- 
bnsdam  vero  animantibus  eminens  pars  gutturis,  per 
quam  dimissus  cibus  revocatur,  ut  ail  Servius,  sive,  ut 
Aoiiius,  locus  iii  ventre,  quo  su:uitur  ctbus,  et  onde 
redditur.  Fcslus  :  Kumen  est  pars  colli,  qua  esca  devo- 
ratur,  II,  880,  £t  rumis  alitum? 

Rompere.  1,  301,  Vel  adhuc  flagra  rumpentium,  in 
quoruiD  tergis  vestigia  recentia  exstant  disruptomm  in 
caedendo  flagellorum  ;  quos  lepide  hesternos  Quirites  vo- 
cat  Persios  Sat.  111,  106. 

Ru.NCARE.  radicitus  evellere,  amovere.  II,  1035,  Run- 
care  atque  ruslare  instituit. 

RoNCi.NA,  instrumi  ntum  quo  opus  policbalur.  I,  340. 

RuPEx,  incultus,  rusticus.  II,  lOil,  Ille  apud  rupicem. 
I,  404,  Non  qui  rupices  et  adhuc  feros  homines.  II,  655, 
Quid  autem  facient  tot  ac  tantas  animoe  rupicum  et 
barbarorum. 

RussATus.  II,  77,  Et  tunc  russatus  sanguinis  sui  spe. 
Tunica;  militares  erant  russatie,  xotvixol  x^"^^^^^'  ^^^ 
miles  factns  Ghridlianus,  pro  tunica  russala,  sanguinis 
sui  spe,  hoc  est,  sperata  martyrii  purpura  russatus  di- 
citur,  russata:  militares  A^ixd  Trebellium,  et  apud  Juve- 
nal^^m,  russatus  lacerta. 

RusTARE,  ruscum  seu  ruscus  sunl  rubi  et  sentes,  onde 
ruscare  seu  rustare,  unJe  et  nistarise  falces  sentibus 
eradicandis  paraise.  II,  1035,  Runcare  atque  rustare, 
instituitf  alii  iegunt  ruspare,  i.  e.  quaerere. 


Sacerdos.  II,  1045.  Sacerdotes  suggestus,  i.  e.  sacer- 
dotalis  suggcsius.  Ita  1,  907,  Stnistra  conscientiaf  i.  e. 
sinisira  conscia.  II,  926,  Per  sacerdotem  de  monogamia 
ordinatum,  aut  etiam  de  virginitate  sancilum,  i.  e.  vo- 
catuin  ad  sacerdotiuui  de  numero  monogamorum,  aut 
de  numero  virginum  &Yd(X(i)v. 

Sacerdotilm.  II,  1031,  sacerdoles. 

Sacramemtum,  religio.  I,  363,  £t  omnem  hinc  sacra- 
menli  nostri  ordinem  haurite,  i.  e.  proirredimini  ad  no- 
titiam  reiigiunis  nosirse.  II,  623,  Sic  elJems  ob  nomtnis 
sui  sacramenlum.  I,  520,  Nonnisi  de  nostris  sacramentis, 
II.  32,  Ejusdem  sacramenti  una  traditio,  i,  e.  ejusdem 
evangehi.  II.  38,  Tacitum  sacramentum^i.  e.  doctrina  sa- 
cra  remotior  et  arcana.  II,  45,  Ob  diversitatem  sacramenti, 
i.  e.  doctrinx.  II,  588,  Qui  tantum  sacramentum  etiam 
illudendo  prodiderim.  i.  e.  tautom  mysterium.  tamar- 
canam  et  abscouditam  doctrinam.  II.  594,  Pro  magno 
nominis  sacramento  Iren.  xul  tout*  elvai  x6  \u^ct  yC  dmo' 


xpu^ov  (&u9Ti6piov.  II,  157,  olxovo(&(ac  saeramentum 
dicitnr  doctrinade  Trinitate.  11,622,  Qui  in  hujussacra- 
menti  imagines  parabatur,  i.  e,  tom  ut  ipse  imagoesset, 
tum  ot  typis  et  imaginibos  Christi  accenseretur,  quae 
fuerunt  ex  le^e  ^uamplurimffi  in  testamento  vetere.  II, 
835,  Hoc  enim  Itgnum  tunc  in  sacramentoerat,  U,  138, 
JVe  antiquitas  suum  forte  habuerit  sacramentum,  i.  e.  ne 
quis  putel,  veteri  teslamento  ordinata  fuisse  martyria, 
non  novo ;  lege,  non  evringeHo.  Itaque  sacramenium 
mariyirii  dicil,  II,  963,  Verum  etiam  sacramentorum  agni- 
tionem  jejunia  de  Deo  merebuntur,  i.  e.  peritiam  inter- 
pretandi  tiguras  et  imagines  sacras,  nempe  divinitus  ob- 
lectas  in  f^omno, Sacramenta  igitur  somnia  a  Deo  immissa. 
il,  964,  Quibus  modis  de  Deo  impetraretur  agnitio  sacra- 
mentorum.U, 410, Harum  figurarum  sacramenta.il, 660, 
Et  videt  et  audit  sacramenta,  i,  e.  parabolas,  senigmata, 
figuras,  mysteria,  cujusmodi  sunt  qu»  ostenduntur  aut 
suggeruntur  per  somnia,  quibus  Dei  voluntas  significatur, 
sivd  aperitur.  Iren.  lib.  V,  cap.  7,  latine  dixii  sermones 
inenarrabiles,  &^^y\xa  pf\\uLxa.ll,  973,  Lex  est  sacramenti, 
i.  e.  communionis  christianse  lex  est,  nt  nosinim  sit, 
qnodcunque  nostrorum  est.  II.  261,  Aridce  et  ardentis 
naturce  sacramenta,  i.  e.  sigua  seu  mysteria.  II,  280,  Jam 
nec  ipsum  fidei  ejus  sacramentum,  i,  e.  baptisma.  1.1197, 
Felix  sacramentum  aqueenostrx,  II,  317,  vocatur  Ghristus 
sacramentum  humance  salutis.  II,  487,  Cui  rei  figuram 
extranei  sacramenti  interpretatur'ti.e.  signisacriadeo 
extraneo  daii.  II,  943,  A  presbyteris  et  diaconis  ejusdem 
sacratnenti,  i.  e.  monogamis.II,  823,  Ut  ea  species  sacra- 
menti,  de  resurrectione.  I.  1268,  Dilectio  summum  fidei 
sacramentum  I,  405,  De  propria  conscientia  anima  eadem 
ex  sacramenti  vocepronuntiat.  Haverc,  \egii  animceeadem 
exsacramenti:  exsacramentum  formatum  ab  exsecrare,  ut 
sensus  verborum  sit  :  Vuigiis  quoque  jam  indoctum  pro 
maledicto  frequenlat  Satanam  auctorem  hujus  generis, 
d;emoniorum  scil.  Post  generis  distinctio  ponenda. 

Sacrificium.  1. 13:29,  Aut  sacrificium  offertur,  i.  e.  ora- 
tiones  sacrtC,  quibus  sepii  sistunt  Deo,ul  copioseexponit 
Clem.  A.)cx.  ^trom  Vlt,  et  Tertull.  Apolog.  cap.  30,  ad 
Scapul.  cap.  2.  I,  1303,  Sacrificia  sine  scrupulo.  II  927, 
Ascendet  sacrificium  tuumlibera  fronte.  V.  Purus.  II, 
806,  ^am  et  sacrificia  Deo  grata,  conflictationes  dico  ani- 
m(e,jejunia,  et  seras  et  aridas  escas,  et  appendices  httjus 
officii  sordes  I,  1182,  f^on  putant  plerique  sacrificiorum 
orationibus  interveniendum  ;  loquitur  de  jejuniis  et  eu- 
charislia,  quae  sachficia  maxime  cclebrabanlur  orationi- 
bus. 

SiEGULARis.  11,  52,  ScBculares  scripturce  opponuntnr 
Scripluris  sacris. 

SiEGULif  M .  Qui  sasculum  corpus  temporum  fecit,  Zephyr  us 
intolligit  de  setate  illa  incerta,  in  qua  nec  prius  nec  po- 
sterius  dignoscebatur,  in  ordinem  vicesque  redacta.  De 
mundo  lamea  mavult  Ueraldus  :  .  ille  enim  est  corpus 
teiTiporum,  a  cujus  creatione  a^vnm,  annos,  menses,  aies 
numeramus;  ultra  qnem  vices  temporum  distin^uere  non 
possumus,  sed  ipsa  est  slernilas,  ipse  Deus  sibi  et  tem- 
pus  et  oninia  invenitur.  Potestetiam  simpliciter  sceculum 
pro  corpore  centuni  annorum  capi.  II,  57,  Nunc  sceculo 
obstrictos,  Vid.  Obstrinai.  11.197.  Deniquead  hodiemum 
esi  et  vivit  homo  in  sceculo  et  natura  quoque  hcereticus,  i, 
e.  cujus  doctrina  e>t  haeretica  in  argumento  de  saiculo 
etnaiura,  cum  materiam  stoice  aelernam  facit.  II,  898, 
Proinde  viderit  sceculum  crmutumDei,  i.  e.  impium  hoc 
saeculum  etDoo  obnitens.vel  natura  dnce,  ducetPamel. 
intelligit  de  Christianis ;  Le  Prieur  de  ethnicorum  more, 
qui  pnellarum  comas  tondebant.  II.  952.  Ab  illo  ultimo 
exitu  sceculi 

SiEvus.  II,  70,  Alter  deus  Gerdonis;  Irenseus  vertit 
Sixaiov,  i.  e.  summo  jure  nrgentem.  Nam  summum  jus, 
summa  injuria. 

Saucitas,  libido.  II,  593,  Per  edacitatem  satacitas 
transit. 

Salticus.  II,  \Z1  ,Contumeliosa  ccede  truncatur  in  puel- 
lce  saltica^  lucar  ;  puella  saltica,  i.  o.  saltatricula,  a  salti 
dicta. 

Saltus,  de  incontinentia  libidinis;  I,  324,  Comes  est 
libido,  cujus  ubique  saltus,  etc. 

SALUTiFicATon,  (TcoriQp,  salutls  artifex,  ut  lib.  V  advers, 
Marcion.cap.  15,  U,  778,  Necunus  salutificator,  si  dtio 
salutis  artifices. 

Sania,  genus  placentarum,  quae  in  doliciis  erant.  II. 
326,  Te  unquam  placentas  et  samias  cocturum ;  alii  psa 
mia. 

SAXGuiNAifs.  II,  408,  Quia  lex  a  contactu  femine  san* 
guinantis  summovet,  i.  e.  al(&o^^oou<rr)c. 
Sapere..  II,  705,  Sic  et  divina  pronuntiato  sapit. 
Sapa.  II,  326,  iVoii  tamen  ut  sapam  de  petris.  Sapam 
(inquit  Varro  lib.  I  de  vit.  vov,  mm.  ut  citator  a  Nonio) 


1443 


INDEX  LmWTATlS. 


1444 


appellabant,  qaod  de  musto  ad  mediam   partem  decoie- 
rant. 

Sapiextia,  reliifio  Christiana,  II,  1045. Ctfw  hanc  pri- 
mum  sapientiam  vestity  i.  e.  slalim  atqae  Christiani  pallio 
indati  sani. 

Sapiemialis,  II,  670,  Gradm  vitalis  et  sapientialis, 
quod  ^Y6Htovix6v  appellant,  id  est  principale. 

Sapor.  II,  851,  rion  substantiam  ipsam,  sed  substan- 
tUE  saporem,  qao  sabstantia  sapit,  active.  Sic  adv.  Marc. 
Ub.  II,  cap.  19,  per  eutndem  saporem  passionis. 

Sarabara,  vestisfluxa,  qua  Persaram  priroores  indne- 
baniur,  Uesych.  LapdtSapa,  Ta  icepi  Td;  xvYiitifiac  dvfiyfiaTd. 
I,  1171;  II,  1043. 

Sarhentitii.  Cur  ita  vocati  siut  Christiani,  ipse  Ter- 
tullian,  e\ponit  I,  531. 

Satiare.  II,  1^4,  Si  plagam  satiaverit,  i.  e.  si  jacu- 
lam  peneiravit  alactum  in  vulous. 

Saturitas.  II,  962,  Nec  saturitalus  cultus  in  sacco.  Sa- 
taritaiis  cultam  dicit,  quia  e?t  saluritale  Iseiitia,  ex  lae- 
tilia  autem  cullas  delicatioris  cura,  qui  non  conyenit 
cam  horrore  cineris  et  asperitudino  sacci. 

Saturnalia.  II,  119,  Talempacem  Christus  mandavit 
a  militibus  per  Saturnalitia  redimendam ;  aut  scriben- 
dam  Satumalia,  aut  dicendum  Saiurnalilia  munera 
significari,  quae  Salurnalilia)  celebriiaiis  occasicne  mili- 
tibus  sive  oilicialibus  proconsalis  aut  praesidis  Christiani 
mittebant,  ul  eos  haberenl  aequiores  et  clementiores. 
Saturnalia  munerum  et  slrenarum  dies  fuere.  Unde  illud 
Martial.  4  :  Saturnalia  fructuosiora  annis  non  habuit 
decem  Sabellus. 

ScAmiA,  Graecis  locus  dicilur  cerlaminis,  in  quo  con- 
grediuniur  athlelae,  quod  fossa  soleret  cingi,  a  (TxA«Teiv. 
Hinc  proverbialiler  dictum  Hieronymo  ad  Pammachium, 
De  scammate  et  loco  certaminis  egredi,  pro  eo  quod  est 
a  proposito  digredi,  sive  lineas  transilire.  I,  614,  Et  ad 
hoc  scamma  produxit. 

ScANDALOM.  II,  320,  Aute  scandalum  Marcionis. 

ScANTiNiA,  sive  Scatinia  lex,  lata  a  Scalinio  Iribuno 
plebis,  in  molles  et  effeminatos,  qui  nefanda  venere 
uterenlur,  h.  e.  aul  ip4  maUebriapatereniar,aatpaeris 
vim  facerent,  quibus  poena  decem  niilliuin  nummorum 
slatnebat ;  ex  qua  sibi  inimicos  accusationem  minari 
scribit  Coeliusep.  13.  II,  947,  A>icM/  illevester  Uthinen' 
sis  nec  Scantiniam  limuit. 

ScAPULiB,  sunt  inferiores  montium  parles.  quaj  saepe 
a  torreotibas  avulsae  una  cum  illis  decurrunt.  II,  1033. 

ScEXA.  II,  336,  Debuerat  phantasmalis  scenam  decur- 
risse ;  sens.  :  Debuerat  ex  toto  servire  scenae,  et  susce- 
ptam  fabulam  peragere  chrislus  Marcionis,  qui  si  pula- 
tivam  gessit  carnem,  debebat  eliam  putativam  habere, 
sic  eniin  phantasmaiis  scenam  decucurrisset. 

ScHOLA.  I,  455,  Scholoe  bestiarum;  spectacula  et  circi, 
in  guibus  cavese  ;  unde  a  munerariis  cmiltebantur  leones, 
nrsi,  et  hujasmodi  ferae  laniandis  liominibas  eraditae,  et 
homines  cnm  feris  depugnare  doclae.  Inter  ea  vero  spe- 
ctacnla  audilae  nonaunquam  voces  et  in  saos  Caesares 
obliquae 

SciAPOOES,  Hesych.  IxidtitoSe;,  oi  i\'  AiSuip  TrXaTeT; 
lYOVdi  Tou;  TtoSflt;,  xal  TtoioOdi  <Txiav  auToT;,  ev  xav(AaTi. 
fit  Slephan.  Byzanlin.  Xxidiro6ec,  IBvoc  Al6ioTix6v,  (b; 
*ExaTaTo;  ev  Trepirififioei  AIyutctou.  I,  570. 

SciBiLis.  II,  511,  Aon  omnibus  scibilis. 

SciDiuM.  <I,  621,  Tentabo  illos yilibus  scidiis.  Scidia 
sunt  <r^ih(i%%^  xXA(T|iaTa  luXtov,  vitia  caesaram  arborum 
segmina.  Vitruv.  lib.  II,  cap.  1  :  Intervalla  scidiis  et 
luto  obslruunt, 

SciNDERE.  II,  368.  Intra  hos  magnam  et  omnem  diffe- 
rentiam  scindit/i.  e.  qaasi  discindens  aperil  atque  pale- 
facit,  ut  dolorem  suum  scindere  scribit  (^ic.  Attico. 

SciRE,  sapere.  1.  436,  Et  merito  si  sciatis,  i.  e.  sapia- 
tis;  quod  sciam,  i.  e.  si  quid  sapio,  si  bene  memini.  I, 
446,  Scito  ex  illis,  i.  e.   disce,  mlellige  e!t  illis,  ande 
velis  sapere. 
.    ScoBiNA,  Instramenlam  ad  politiorem  ornalam.  Gloss. 

XO(T(iYlT6piOV,   I,    340. 

ScoRTOM,  11,  1042,  Jam  Omphale  in  Herculis  scorto 
designala    descripsit^  intelligitur  de  pelle  leonis  (txOto;. 

ScRiNiUM,  scripiura  iu  eocondita  reservataque.  I.  381, 
Et  sacra  unius  interim  propheta*  scrinium  swculis  vincit. 

ScRiPTURA.  II  585,  Nobis  enim  in  scripturas  hujussemi- 
nis;  alii  leguiitt;i«crtp/t/ra,  una  voce,  i,  e.  iyyo7.<f-f\.  qua 
Bcilicet,  at  supra  dixit,  inscripti  sumus  animali  censai. 
Ilaque  inscriptura  hujus  semines  est  rcgnla  animali  se- 
mini  prffislituta. 

ScROBULus.Ii,  903,  Aut  scrobulos  barbororum.  Legen- 

dam,  atmonuit  Salmasius,  stropulos.  Stropas  qoi  idem 

Miroppns  vel  struppus  apud  Festum,  ut  Atteias  ^biloso- 

pbas  existimat,  ^pof  tov,  qaod  sacerdotes  pro  insigDi  ba- 


bent  in  capite ;  quidam  coronam  esse  dieniit,  aut  quod 
pro  corona  insigne  in  eapat  impnnatur,  quale  sit  strophi- 
lum.  Inde  stropiola,  seu  strophiola  et  stropoli.  Le  Prieor 
mavuh  ero^y/o^.Thucydidisinterpresin  lio.  I,  Kp«ii^>oc 
8'  £<ttIv  eTfio;  wXeyiJwxTo;  Ttov  Tpix<Sv  imb  ST^pcov  el;  6^ 
dcTcoX^Yov.  Hesyeh.  Kpa>6uXoc  6  (Jia»6;  Ta>v  fratScDv,  fj  6 
x6pu(i6oc  TfJ;  dp.irXoxyj;  f)  iaxis  ivriveYpivTQ  aTTo  \U<tom  toO 
(leTcoirou  iizX  ttPjv  xopu^rjv  •  out»  Bh  6  p-fj^g  'Hfj^fftincoc, 
xal  S^no^  ixaXeiTo  xpa>6uXoc,  et  Vid.  Cicada. 

ScROFA,  porca.  II,  251,  Usque  ad  XXX  eeonum  fxtus 

tanquam  aoneice  scrofae  examen  divinitatis  effudit.  Ri- 

galt.  emendat  :   asneice  scrofee;   alludit   enim  ad  iHam 

JEnese  scrofam,  qus,  ut  est  apud  Yir^ilium  lib.  111  JEn., 

Littoreis  ingens  inventa  suh  ilicibus  sus 

Triginta  capitum  foetus  enixe  jacebat. 

Itaque  quoque  legit  Rjgalt.  in  Hieron.  epistola  ad  Ga- 
latas.  Quot  Aneia  fostus  scrofa  generavit,  ubi  vulgo 
legitur  /Eonia. 

ScRDPEos,  saxins.  II,  1011,  Scrupea  schola  est  antrum 
Ghironis. 

ScRUPULOSiTAS.  II,  39,  Omnia  ista  scrupulositatis  in- 
citamenta.  II,  957,  Ad  omnem  circa  victum  scrupulosi- 
tatem.li.  905,  Ex angustiis  vel  scrupulositate  descendens, 
h.  e.  morositate  parentum,  quibus  nollus  placet. 

ScRUPULosus.  il,  1228.  Scrupulosa  Deus  auribus  vut- 
nera  intulit ;  unde  gemmarum  scrupuli  penderent. 

ScTTALOSAGiTTiPELLiGER  ,'  HercuHs  epitheton,  quod  cU- 
vam,  graece  (rxuTdtXiQv,  sagittas  etpellem  leoninanri  gesta- 
ret.  I,  1041, 

SfiCTA,  in  bona  partem,  de  religione  christiana.  1,  501, 
Dum  de  bono  sectce  hujus  obducitur.  II,  116,  Sub  redem- 
ptione  antiqua  capitis  et  sectce.  II,  1008,  In  ipsa  Apos- 
toli  secta.  heclam  pro  moribus  posoit.  Atque  ila  Justi- 
nianus  sub  finem  titull  de  legatis,\xhi  de  legatisprobrosis: 
Hujusmodi,  inquit,  testamentum  dispositionis  valere  secta 
meorum  temporum  non  patitur.  Sectam  igitnr  Aposloli 
dicity  quod  paulo  post  nalnram  atque  propositum  Apo- 
sloli,  formam  et  regulam  doctrinarum  ejus.  Sic  snpra, 
exforma  Petri. 

Secundatus.  II,  695,  Si  alteri  primatumdamus,  alteri 
seeundatum 

Secundun.  I,  503,  Quem  secundum  deos  philosophi  da- 
monas  deputent,  i.  e.  proximo  a  diis  loco  sstimint, 
adeoque  nihii  mirum,  daemonia  a  philosophis  non  fa- 
^ari  quoniam  amici  sunt  illis,  utpote  secundnni  deos 
illa  reputantes. 

Sedatio.  II,  441,  Ut  ab  alia  virtute  facta  sii  sedaiio 
legis  et  prophetarum,  if)pi(iv](Tic,  q>  d.  in  sede  quietis 
atque  in  otio  collocatio. 

Semaxii,  curita  vocati  sunt  Ghristiani,  ipse  TertolUa- 
nns  exponit  I,  531. 

Semel,  d^aTia^,  &iTa^airX(3c,  omnino,  prorsus.  I,  328, 
et  saepe. 

Seminale,  quodcunque  seminis  est  et  a  semine.  II, 
361,  Magnam  matrem  in  terram  seminalia  demessam. 

Semitractatus.  II,  103,  Semitractatam  materiam  abs- 
tuli  mecum. 

Semper.  II,  1029,  Principes  semper  Africas,  Helle- 
nism.,  ut  Terent.  Et  heri  semper  lenitas.  Cujusmodi 
locutiones  freauentissimse  suntin  Tertulliano. 

Senectus.  If,  133.  Poststadii  senectutem,  i.  e.  post- 
quam  stadium,  sen  locus  ail  agonas  deputatns  jam  se- 
nectutem  quamdam  passus  esset,  atpote  a  mullis  annis 
minime  frequentatus. 

Senescere.  II,  1040,  Studiapalastros  malesenescentia. 
Ita  vocantur,  sive  quod,  cum  in  desuetudinem  fere  abi- 
rent,  ea  renovavit  Severus,  sive  quia  raro  senescunt  pu- 
giles. 

Senex.  I.  527,  Senes  pueri,  qui  ad  senectam  usqoe 
puerilem  virginitatem  servarunt. 

Sententia.  II,  815,  Estne  ergo  et  in  vascula  et  in  ins- 
trumenta  sententiam  figere,  h.  e.  intrepide  et  cons- 
tanter  asserere. 

Se.ntentialiter.  II,  783,  Vel  quia  ipse  Dominus 
sententialiter  et  deftnitive  pronunttavit. 

Sentire,  II,  276,  Post  tantum  tevi  senserit  in  hominis 
salutem,  i.  e.  animum  suum  in  hoc  consilium  adjecerit. 
I,  2139,  Quoad  Dominum  senseris,  i,  e.  Domino  deditus 
fueris.I,  1264,  Si  damno  affecti  impatienter  senserimus. 

Sensus.  II,  213,  ^ensu  sophia.  Liber  Pithcei  :  ^ensus 
et  sophia.  Jun.  vult,  sensus  sophim.  II,  798,  Est  quidem 
et  communibus  sensibus  sapere  in  Dei  rebus.  Commones 
sensus  sunt  xoival  Swoiat,  seu  notiones  omoium  fere 
sensu  et  consensione  comprobatae. 

Sepia.  II,  306,  Sed  enim  sepice  isti.  Apposite  Mareio- 
nitas  sepiis  comparat.  Nam,  ut  Plinius  tradit  lib.  IX, 
cap.  29,  sepiae,  piscium  genus,  ubi  sensere  se  appre- 
hendi,  effuso  atramentOi  quod  pro  saoguine  iis  est,  in- 


1445 


INDEX  LATINITATIS. 


1446 


faseata  aqiia  abseondantar.  Eodem  modo  MarcioniUB  nbi 
tradoctionem  sui  seniinnt,  hoc  est,  cum  erroris  argnnn- 
tar,  tenebras  hnic  blasphemiae  iiUervornnnt,  atque  ita 
arffoentem  impediont  et  avertunt,  allegando  quae  boni- 
tatem  Creatoris  infusceot  obnubilentque. 

Septextrio>'es,  sidus  iJlud  ex  septem  stellis  composi- 
tom  quod  Grseci  d((ia^av  et  ipxTov  vocarunt,  H,  771. 

Sequestrare.  li,  578,  in  filio  demiurgo  seqaestraverat, 
i.  e.  secus  positum  asservaverat,  forense  verbum.  II, 
834,  Corpora  medicata  condimenii8,sepultur(Bf  mausoleis 
et  monumentis  sequestrantur.  II,  848,  Si  ad  fidem  potius 
iequestrandam  futura  resurrectionis,  i.  e.  certo  conGr- 
mandam  velut  sequestri  fide.  II,  669,  Et  quibus  in  cor- 
pore  metationibm  sequestrantur,  i.  e.  quibus  sedibus  sin- 
golae  habeantur.  II,  759,  Quo  spes  omnis  sequestratur. 
Sequestratorium,  Iocus  ubi  deponitur  recipiturque 
pecuuia.  II,  872,  Quia  et  seminibus  sequestratorium 
terra  est. 

Sericum,  serica  vestis.  II,  1042,  Qualis  ille  Hercules 
in  serico  Omphales  fuerit.  Richer.  leg.  in  theristro,  i. 
e.  0epiv6v  IpiaTiov,  sestiva  vestis . 

Si,  saepe  estvelnti  si,  ac,  si.  I,  406,  Si  poma,  si  fru- 
ges.  I,  438,  an  vero  :  Constet  igitur  prius,  si  isti  imper- 
tiri  possuttt.  II,  2±2.  Scilicet  qucestio  est,  si  erat  terra 
qua^  facta  est.  1,  467,  Si  forte,  i.  e.  si  qua  forte  est,  ut 
esse  pulatur,  injuria.  II,  156,  Si  quominus,  i.  e.  sin  au- 
tem  minus  aliqua  in  re  poterit  jam  eradicaVi.  II,  187, 
Si  quominus,  vel  propter  opera  credite,  i.  e.  si  quo 
argumento  aut  modo;  si  qua  re  aut  causa. 

SiBYNA,  venabulorum  genus  exponit  auctor,  If,  361, 
Hesych.  9i60vy),  oicXov  $6paTi  irapanXTiffiov,  et  alibi  ^t]- 
6uvT],  6Xo(Ti$y]()oi  dtxovTe; ;  et  paulo  post,  2;i6uvir],  oXo<Tt6ir]- 
pov  ax6vTiov,  ^  X6yxti»  ^  udYapa,  Feslos  exponit  genus 
teli  lllyrici  venabulo  simile.  Ennios,  Restant  sicis  siby- 
nisque  fodentes. 

SiccARE.  II,  577,  Superstite  limo  siccaverit,  i.  e.  sic- 
cata  fuerii. 

SiG£UM,  Troadis  promontorium  est;  ibi  Achilles  se- 
puUus  creditur. 

SiGERius  nalione  Germanus,  Domitiani  cubicularius, 
Dione  teste,  qui  maximis  a  Gaesare  beneficiis  affectus, 
cum  Parthenio,  Stephano,  et  aliis  de  Domitiani  csede 
conjuralionfm  fecit,  I,  457. 

SiGiLLARiuM.  II,  563,  taberna  sigillaris,  ut  vicus  Roma; 
dicius  Sigillaria.  Td  dYaXjtaTOTCcoXeia.  Sneton.  in  Claudio, 
cap.  16,  et  Nerone,  cap.  :28,  II,  573,  £t  velut  sigillario 
extrinsecus  ductu,  i.  e.  ad  exlenias  acliones  movebatur 
interno  ductu  illius,  quemailmodum  sigilla  veup6<nra<TTa 
atque  aOT6(AaTa,  lalente  artificio  et  vi  organica  moveri 
solent.  II,  654,  Velut  sigillario  motu  superficiem  intus 
agitante,  i.  e.  inicriore  molu,  qui  artiticio  quodam  et 
virtuie  organica  perlicitur. 

SiGNACULOM.  I,  392,  De  ipso  signaculo  corporis.  Minut. 
Fel.:  Sic  nos  denique  non  notaculo  corporis,  utputatis, 
sed  innocentice  ac  modestia^  signo  dignoscimus.  11,  541, 
Totum  signaculum  lingute,  quo  imperabatur  religiosum 
siieiitium.  I,  656,  Adversus  guam  in  signaculo  fidei  eje- 
ramus,  i.  e.  in  baptismo  juramento  sancte  protitemur 
nos  ei  renuntiavisse,  et  constantcr  renuntiaturos  esse. 
SiGNARE,  pbsignare,  occullare.  I,  401,  Dies  media,  or- 
bem  signante  sole,  subducta  est,  i.  e.  occuliante  lumen 
suum  el  obsignante.  Gonf.  Job  IX,  7.  II,  577,  Uoro  si- 
gnante  lineam  extremam.  II,  122,  Diffidentia  signandi 
statimbestice  calcem,  ubi  signare  est  sub  sigillo  quasi  in- 
cludere,  et  tenere  clausam.  II,  282,  Quomodo  habebit, 
in  quo  bonitatem  suam  signet,  i.  e.  ostendat,  in  quem 
coiiferat  bonita.lem  suam.  I,  1296,  Cum  lectulum,  cum 
corpuscutum  tmm  signas,  crucis  signo.  li,  927,  Aitate 
iignatam,  i.  e.  qusB  ob  setatem  e.\pers  esl  libidinum, 
qu£  intacia  futura  est. 

SiG.NiFiCAXTiA.  II,  549,  Significantice  per  paginarum 
limiles  aderunt.  11,  304.  Ut  nihil  de  arcanis  attingam 
significantiis  legis,  spiritalis  scilicet,  elc.  Rigalt.  legit 
gignificantis  legis.  Arcana  legis  sijp^niticantis,  i.  e.  my- 
steria  legis  Qguratte.  ip<e  mo\  explicai,  spiritalis  scilicet 
et  propheticie.  II,  ASS.Sed  de  significantiis  obumbrata. 
SiLiCER.NiLM,  convivium  fuuebre,  senibus  e\hibitum. 
I,  347.  Vide  Donat.  ad  Terent,  Adeiph.,  pag.,  299. 

SiLVA.  II, 51,  Quo  denique,  Marcion/  jure  silvam  meam 
ccedis?  I.  e.  quidin  meam  possessionem  irruis.^  in  moam 
messem  falceoi  immittis?  I,  286,  Totam  illam  veterem  et 
sgualentem  silvam  legum  novis  principalium  rescripto- 
rum  et  edictorum  securibus  truncatis  et  asditis.  1,244. 
17/  intelligas  quanta  securi  censurce  omnem  silvam  li- 
bidinum  ccedat  el  eradicet  et  excaudicet. 

SiMPLiciTAS.  II,  545,  Tuam  simplicitatem  sua  ccede  di- 
spergunt,  i.  e.  simplicem  animum  tuum  de  veritate  simpli* 
citer  ageotemin  varias  cogitationesdistrahontyCsedentes 


pectora  soa,  perinde  ac  ri  de  doctrina  aeqoiescerent,  de 
poenitentia  solom  ac  sommopere  laborarent.  Rigalt.  )e- 
%\\fatuam  simplicitatem,  hoc  sensu  :  Si  eominos  certes, 
csDdentur  quidem,  sed  operam  dabunt  ut  ex  sua  csede 
nihil  aliud  colligi  queat,  nisi  quod  sint  fatue  simplices, 
Bumma  iilis  erit  cora,  ot  fatoe  simplices  cadant  potius 
qoam  mali. 

SiHPOLUH,  vas  qoo  in  sacrificiis  viaum  libabator,  di- 
citur  et  simpuviuin.  I,  347,  Vide  Kipping.  Antiq.  Rom. 

SlNGILARIUH.    Vide  SlGILLARIUM. 

SiNGOLARis,  (lovioc.  I,  313,  Singulares  Christiani,  i.  e. 
soli  quibos  nec  mater,  nec  soror  vel  in  vivis,  vel  ad 
manum.  Sic  Lactaniius  inst.  div.,  1.  III,  Singularis 
Deus. 

Si.NGULARiTER.  II,  914,  De  cxitu  singuloritatis  cogi- 
tare  ,i.  e,  de  tuo  exitu,  qui  jam  singularis  et  superstes 
conjogi  tna  degis. 

SiPARA.  Suni  vela  pendentia,  poellarom,  theatrorom. 
I,  368. 

SiPARiuM,  velom  est  mimicom,  qood  obstitit  popolo, 
dom  fabolarum  actus  commutantur.  II,  563,  Alia  autem 
trans  siparium  cothurnatio  est,  i.  e.  alia  scena  tragoe- 
dise,  alius  actus  tragGedicus. 

SiTiRE.  II,  809.  Qui  forte  adhuc  sitiant  Deum  nosse. 
Sitiunt  qui  nondum  norunt,  adeoque  nesciunt.  II,  835, 
NihHommus  tamen  ipsius  simplicttatis  suce  siliant  inter- 

{)retationem,  II,  886,iVii//aw  poteritis  sitire  doctrinam. 
l,  723,  \dam  anfe  ebibit  soporem,  quam  sitiit  quietem. 

SoL.  II,  338,  Credo  ad  sotem  uncti  prius.  AUudit  ad 
if]Xifa><Tiv  sive  insolalionem,  qua  scilicet  uucti  calehebant 
membris  siccandis  tirmandisque.  Persius,  Sat  4: 
Aut  si  unctus  cesses  et  figas  in  cute  solem. 
Jun.  mavuli  ad  solium  ;  quod  vide. 

SoLiDUM.  I,  1275,  Tu  modo  ut  solidum  capere  possis, 
hoc  mea:  admonittonis  fidei^  eommissum.  AUudit  ad  solidi 
capacitatem  inter  virum  et  oxorem,  qoae  non  nisi  certis 
casibus  permittebalur  ex  lege  Juiia  et  Papia.  Qoa  de  re 
e\siat  inter  fra^menla  Ulpiani  tilulus  xvi,  III,  168:  Et 
existimant  ccehbes  et  orbos  ex  testamento  Dei  solidum 
non  posse  capere,  Solidum  capere  esi  tffcov  d^ioOo6ai, 
quod  idem  estac  haeredem  fieri  ex  asse,  et  omnem  illam 
haBreditalem  adire,  quod  lege  Juiia  in  ca;libes  non  He- 
bal :  nam  legata  tiebant  caduca,  ibantque  in  (iscom.  Inde 
le\  JuUa  dicLi  est  lex  caducaria. 

SoLiUM.  II,  158,  A7  ita  solium  ipsum  vocaliter  expri- 
munt  Latini.  Sens.  est,  jam  nomen  solii  ea  significatione 
latinis  aoribus  invalescere.  £st  enim  solium  quidem 
vulgo  a  sedendo  dictum,  sed  et  solium  est  ab  eo  qdod 
est  solus,  ut  sit  solius  sedes,  solius  conditio  vel  digniias 
mooarchia.  Eius  generis  est  illud  apud  Feslom :  Solia 
sedilia  in  quibus  non  plures  singulis  sederepossunt,  ideo- 

?ue,  soliar  sternere  dicuntur,  qui  solistemiahabent,  etc. 
I,  618,  Credo  ad  solium  unctt  prius,  SoUum  a  sedendo 
dictum,  vas  in  quo  sedentes  lavabaotur.  Vide  Soetoo. 
Aug.  cap.  82;  Pliu.  II,  N.  lib.  XXVI,  cap.  19. 

SoLox,  lana  crassa.  1, 1042,  Endromedis  solocem ;  Tor- 
neb.  vult ;  Endromedis  colorem. 

SoLUH.  Caro  in  solo,  in  solitodine,  in  tristitia  desola- 
tionis.  Vol,  in  nuda  humo,  in  siUce  nuda. 

SopHiSTA.  II.  548,  Miltiades  ecclesiarum  sophista,  ita 
vocalur,  quod  disputando  de  quibuslibet  rebus  et  Scri- 
pturae  locis  multum  posset.  II,,  963,  Circa  somnium  re- 
gis  Babylonis  omnes  turbantur  sophistce .  Sophistas  dicit, 
qui  alias  sapienles,  somniorum  interpretes,  coniectores. 

SoROEs.  II,  806,  Et  appendices  hujus  officit  sordes, 
squalorem  incuUum,  ut  olim  in  cilirio  ei  ciiiere,  de  quo 
lib.  de  Pcenit.  cap.  9.  II,  991,  inhcerebat  usquequaque 
libidinis  virus,  et  jactce  sordes  (sic  legendum,  non 
sortes)  non  ablui  idoneie,  quod  nec  ipsce  adhuc  aquce 
laverani,  J.  F.  Gronov,  in  Ubello  Observatorum  in  scri' 
ptoribus  ecclesiast.  ad.  h.  1.  hoec  scribit:  a  Sic  scriptos 
Ursini  codex  ,  propius  vero  atque  ohm  vnlsatum  erat : 
lactece  sordes  non  habentes  idonece :  ex  quo  Scaligeri  ma- 
nu  formatum  saue  videbimus  :  et  luctcesordes  non  ha- 
benis  donece.  Sed  hoc  nihilo  facilins  inielligimus.  >  De 
lactea  non  potest  placere,  non  dico  propter  xaxeii^aTov 
(namplurasunt  qu«B  hoc  nomine  reprehenJi  possintauud 
Terlullianum),  sed  quia  humor  ille  fici  est,  non  folio- 
rum,  quorum  simililudine  utilur.  Sic  el  Hitronymus  ad 
Eusiochium  :  Crescite  et  multiplicamini ;  hoc  expletur 
edictum  post  paradisum,  et  nuditalem,  et  ficus  foliay 
auspicantia  pruriginem  nuptiarum.  Censeo  scribeiidum 
esse :  Inhcerebat  usqueqmque  libidinis  virus  et  ccecos 
sordes,  non  ablui  tdonece,  hoc  est,  occultae,  ir.ternas, 
atque,  ut  ipse  dixit,  inhaerentes.  Ut  iUe,  Et  casco  car- 
pitur  igni.  His  abluendis  non  sufficiebat  aqoa,  sordes 
qoidem  externas  porgare  pollens,  sed  ipsa  qooaoe  caecis 
qoibosdam  consporcata  sordibos,  aoteqoam  iisaem  Chri- 


1447 


IJSDEX  LATINITATIS. 


\m 


Bti  bapdflmate  purgaretar.  EteDim  errant,  qai  conjunc- 
tionem  qtu>d  ceDpronomen  respondens  xi^  virtu  accipiDnt. 
SensDS  est  Patribus  summe  ireqaentatus  Ghristi  baptis- 
mum  sanclificasse  aquas  et  caecis  illis  atque  arcanis  pec- 
cali  nativi  sordibus  abluendis  una  cum  S.  Spiritu  idoneas 
effecisse.  Optatus  Arer,  lib.  1:  Christi  autem  caroy  dum 
in  Jordane  descendit  et  ascendit,  demersa  a  te  dici  non 
debuit.  Cujus  caro  ipso  Jordane  sanctior  invenitur^  ut 
tnagis  aquam  ipsam  descensu  suo  mundaverit,  quum  ipsa 
mumdata  sit.  Hieronymus  ad  Marcellam,  ui  commigret 
Bethlehem,  Videre  exire  Lazarum  fasciis  colligatumf  et 
fiuenta  Jordanis  ad  lavacrum  Domini  puriora.  Epilaphio 
Paulae  matris:  Pollntasque  diluvio  aquas,  et  lotius  hu- 
mani  generis  interfectione  maculatas,  suo  Dominus  la- 
verit  baptismate. 

SoROR.  11,  1031,  Soror  civitas  est  ulica,  Tyriorum 
colonia.  II.  739,  Concretionem  sororum  snbslantiarum 
divellit. 

SoRS.  II,  99\,  £t  jactce  sortes^  leg.  sordes, quodyide. 

Spado.  U,  930,  Inter  alienos  spadonesy  h.  e.  interhae- 
reticos,  qui  nuptias  affcrunt.  Ueretici  alieni  sunt  et  ex- 
tranei  Galbolicis.  Spadones  rocat  osores  nuptiaruni. 

Spadonatls.  1, 13i7,  Et  se  spadonatui  adsignant. 

SpARsiLE.  II,  984.  Tulia  el  tanta  sparsilia  eorum .  Pro- 
tulit  hanc  iectionem  Pamelius  ex  Anglicano  codicc,  et 
in  Remensi  spartilia  legi  Piihoeus  notavii;  alii  futilia, 

Sparteoli  appellabanlur  milites  qui  Romae  arcendis 
incendiis  agebant  vigilias,  urbisque  circumibant  partes. 
Nomen  ipsis  inditum  vel  a  lunibus,  quorum  muUus 
nsus  in  resilnguendis  incendiis,  vel  a  catceamentorum 
genere,  vel  tunicis  sparteis,  quibus  erant  amicii.  I,  474, 
Ad  fumum  coenm  Serapiacce  sparteoli  excilabuntur. 

Spatha.  I,  1332,  S^<atha;  lon^iiorcs  dicuntur  enses,  Ve 
getio  tesle,  a  spatha^,  i.  e.  teriritis  palmaium  similiiudine. 

Spatualium  est  ornamentum  muiiobre,  ex  variis  rebus 
in  lineam  flexilem  concinnattim,  wzh  roO  oTraOav.  1. 1332. 

Speciatum,  £l$o7ToiYiOev,  in  species  suas  informatum.  il, 
233. 

Speciositas.  I,  1319,  Sed  etiam  naturalis  speciositatis 
suggestum  obiitterandum. 

Spectus,  conspecius,  aspectus,  II,  410,  In  spectum 
cen tum  millibus  hominum.  Viin.  H.  N.  lib.  II,  cap.  54, 
/n  sedecim  parte  cmlum  in  eo  spectu  divistre  Thusci. 

Specoluh.  II,  996,  £tsi  omnia  ad  speculum  respon- 
dere  possint,  i.  e.  imaginem,  exemplum,  parabolam. 

Speculatoria.  li,  76,  Speculatortam  morosissimam  de 
pedibus  absolvit.  Haec  periinent  ad  caligam  militarem, 
prsesertimque  militis  illius  qui  inter  specuialores  mili- 
taverat ;  quae  militia  erai  valde  inquies,  morosa  el  aspera, 
cum  huc  iilucque  cursitando,  explorando  nunlianduque 
vagaretur.  Is  i^itur,  de  caligato  speculatore  factus  Ghri- 
stianus,  absolvit  de  pcdibus  snis  murosissimam  illam  et 
molestissimam  caligam  specularia^n,  et  simul  coepil  ter- 
rae  sanctae  insistere,  hoc  est  in  ipsovcsligio  morlem  pro 
Christi  nomine  forliter  oppetere,  vitam  agere  sanctam  et 
innocentem,  longe  ubsimilem  speculatoria},  carniQcinam 
ad  tribuni  nulum  plerumque  agebat. 

Speubum  esi  nomen  loci.  Jusiin,  martyr,  advers.  Try- 
phon. :  Kal  oTinXaiov  xaXouai  tov  toiiov,  6v6a  {jluciv  touc 
9CEk6o(j.evoui;  auTt6  napaSiSouaiv.  Hoc  autem  Sperseum  in 
montihus  Persidis  a  Zuroastre  primum  fuisse  dicatum, 
propefontes,  narralPorphyriusm  Gomment.  aniri  nym- 
pharum  ex  Odyss.  XII,  11,102,  Qui  cum  iniliatur  in 
spelceo. 

Sperare,  timere.  II,  1034,  Quo  magis  de  montibus 
suis  Campania  speref.  Virgil.  vl^neid.  I. :  Sperate  deos. 
Confidere.  II,  1042,  Qua*  apud  Omphalem  baisamo  aut 
telino  spero  factum.  I,  1318,  Utilius  argo,  si  speremus 
nosposse  delinquere,  sperando  enim  timebimus.lj  1247. 
Aut  idem  sibi  de  die  sederent. 

Spiculuu.  II,  122,  Hamatile  spictdum,  sive  aduncum 
in  summo,  auod  iuter  vulnerandum  reslringit  illa  nodo- 
rum  series,  et  de  venuta  infundit  venenum  suum  ulceri 
retrahens. 

Spiritalis.  II,  931,  Penes  nos  autem  quos  spiritales 
merito  dici  facit  agnitio  spiritalium  charismatum. 

Spiritus.  II,  194  Sermo  autem  spiritu  structus  est,  ei 
ut  ita  dixerim,sermonis  corpus  est  spiritus.  II,  194,  Ita, 
etsi  Spiritus  Dei  quid  pati  posset  in  Filio.  Naturam  di- 
vinam  Ghristi  aucior  intelligit ;  nam  statim  sequitur  ne- 
gatio  isiius  hypotheseos  :  Sed  sufficit  nihil  spiritum  Dei 
passum  suo  nomine.  II,  892,  Sed  cum  spiritus  ipse  viola- 
tur  in  Virgine,  i.  e.  vis  fuil  animo  et  studio  virg^nis, 
velamenli  subsidio  consDlentis  pudiciLiae  et  sanctifica- 
tioni  suse  animo  et  corpore.  II,  658,  Joannes  in  spiritu 
Dei  factus.  Hellenism.  'Ev  Tcveu(i.aTi  (^eiou  Yev6|i.evog. 

Sponsio  est  pecunia  dcpositis  piffnoribus  consiituta, 
Mpt  pecania  de  gladiatoris  victoria  lacta,  I.  648,  Jam  de 


sponsionibus  eonciiatum.  Vide  Tomeb.  lib.  ¥111,  eap.  4, 
et  XVIII,  cap.  33. 

Sportula.  II,  342,  Vt  sportulam  furuncultu,  i.  e.  fur- 
tiva  fraude  el  ementitio  nomine,  ut  fures  sportularum 
in  sdium  vestibulis  solent. 

SpuRCiLOQUiuei.  II,  800,  Cceterum  quantum  etiam 
spurciloquii  licet,  etc. 

Sputum.  I,  1323,  Vel  sputorum  umbilicos  cervicibtu 
astruendo,  i.  e.  bullas  ct  pompholygas  corii  quod  iDdo- 
cebatur.  Ita  Scaliger  legit  et  interpretatur;  alii  scuto- 
rum. 

Starolum,  diversorium,  tectum  ad  babitandom  eC 
commorandum  institutom,  I,  491. 

Stadium  .  II,  133.  Post  stadii  senectutem,i}d,  postqotm 
siadium  seu  locus  ad  agonas  deputatus  jam  senectatem 

?[uamdam  passus  esset,  ulpote  a  muUis  annis  minime 
requcntatus.  II,  81,  C^F/^rtim  in  stadio  m/iriti  non  pu- 
tem  velatam  deambulasse;  intelliirit  stadii  nomiDe  by- 
paethram,  h.  e.  subdivalem  ambulationem,  quam  et 
xystum  appellamus;  quae  etiam  arboribus  coDsita  esse 
solebat,  umbrae  gratia. 

Staticulum,II,  127,  Et  comminuetis  staticula  eorum, 
Ta;  (TriQXa;,  ouidus  insistunt  homines  aut  idola  stantia. 

Stare  coelum  dicitur  in  diutumo  vei  ardore  vel 
gelu,  cum  non  solvitur  inimbres.  I,  479,  480,  Siccelum 
stetit. 

Statio.  II,  24,  Ubi  statio  credendi?  Tota  periodusal- 
legorica  est,  a  rc  castreusi  sumpta.  Gum  crcMiis,  iDquit, 
quasi  fixisii  palos  tentorii  et  slatiouis  tuae,  ne  proferao- 
tur  ulterius  :  ad  fruclum  quicrendi,  i.  e.  quem  rimabaris 
^userens,  pervenisti;  hanc  determinationem  /b««am,  tibi 
imperavit  Deus,  nec  ultra  debes  quaerere.  Esteoimsta- 
tio,  ubi  consisiere  solent  mortales,  et  confabulari.  I, 
1183,  Si  statio  de  militari  exemplo  nomen  accipit.  ll,73i, 
Statio  sensuum;  intellipt  prsecordia,  irepixdpSiov,  sangni- 
nem  circumcordialem.  Il,  925^  Postquam  in  secunda  st§- 
tione  continens  non  fuisti,  i.  e.  in  matrimonio.  II,  967, 
Qum-ipsis  elementis  stationem  imperavit.  II,  954,  Qwd 
stationes  pierumque  in  vesperam  producamtts.  II,  92, /o» 
stationes  aut  alii  magis  faciet,  quam  Christo?  U,  966, 
jEque  stationes  nostras  ut  indignas,  quasdam  vero  et  iM 
serumconstitutas.  11,733,  Quia  et  Daniel  trium  hebd^fmi- 
dum  statione  aruit  victu.  1, 1181,  Similiter  de  staticmm 
diebus.  II,  971.  £t  stationum  semijejunia  interponentet. 

Statos.  II,  584,  Secundum  choicum  statum  ex  Cain: 
statum  appellal  conditionem  et  babitum  ipsaruro. 

Stella.  II,  977, £7  stellm  aucioritatem  aemorantis  sus- 
pirant.  Stellam  signiticat,  qnam  Plautns  ve^pergittem, 
Enmvisvesperum,\irgi[iushesperon  appellaDt.  Auclori- 
tatem  vero  praesentiam  dicit.  Etenim  quamvis  famelid. 
nullum  aitingere  audebant  cibum  ante  vesperae  exor- 
tum.  II,  266,  De  ipsis  etiam  steltis  vivere  Creatoris,  i.  e. 
Btellarum  motn  vitam  snam  pendere. 

Stemma,  generis  series.  II,  42,  Apetlis  stemma. 

Stercels,  mnlieres  quae  cunas  surraut  aot  motaal. 
11,554. 

Stigma.  II,  903,  Aut  stigmata  Britonum,  i.  e.variaset 
versicolores  pic«uras,  quibus  Britanni  sivc  Britones  cor- 
pus  suum  et  caput  ipsum  per  illud  tempas  variabaot. 
Vide  Herodian.  lib.  III. 

Stillicidium.  II,  21,  Nisi  stillicidium  de  situla,  ex  Es 
XL,  15;  i.  e.  nisi  pauculi  vocati  de  tniba  nationumvd 
gentium  innumerabili. 

Stylus.  II,  1035,  Ultrastylus  non  solet,  i.  e.  ultralti- 
num  ab  Assyiiis  apnd  vos  slylus  extendi  non  solct.  II, 
52,  adulter  styius,  198,5«  falsarius,  et  cauterio  et  styl^. 
II,  549,  Nemo  tam  oliosus  fertur  stylo.  II,  798,  Habet  et 
iste  a  nobis  plenissimum  de  omtii  statu  animce  stylum. 

Stipendiari,  slipendium  facere  seu  recipere.  II,  338, 
618,  Dehinc  pannts  armati  et  butyro  stipendiati,  de 
puntificis  infanlibus. 

Stipare.  II,  906,  Calceum  stipant  multiformem,  nt 
follicet  calcons.  Ne  vero  follicaret,  si  quando  pednm 
modulo  laxiores  e^sent,  solebant  eum  vel  lormenio,  vel 
quavis  aiia  re  idonea  slipare.  Galceum  multiformem  dis- 
tinguit  ab  uniformi  ct  plano,  quo  modestiores  femins 
utebantur.  Vid.  Balduin«  de  Calceo,  cap.  19. 

Stomachus.  II,  30,  Ut  aut  stomachi  quis  ineateversi^ 
ncm,  aut  cerebri :  eod.  sensn  dixit  lib.  I  adv.  Marcio». 
cap.  14  :  Necesse  est  omnis  demutatio  veniens  ex  innovth 
tione,  diversitatem  ineat  cum  his  quorum  fU, 

Strvxgularilis.  II,  703,  Submersu  etiam  piscinarum 
stranguiabiiis. 

Strena.  I,  674,  Etiam  strenm  captandm. 

Strictura.  II,  905,  E/  hmc  autem  strictura  potut 
xeropiiagim  portio  est,  i.  e.  hac  forma  potos  perstricta 
etiam  arldum  pabulum  siffnificatur. 

Stringere.  1, 527,  Sive  de  coUo  fulmina  Mtringens,  i.  e. 


1449 


INDBX  LATINITATIS» 


1450 


elieiens,  adeoque  ignenm  jittasi  ensem  ex  nubibnSyiitva- 
gina  educens.  II.  501,  Hinc  enim  expretsit,  quod  in 
prima  epistola  sirinxitf  i,  e.  perilriDxit,  Tel  leviier  in- 
dicavil. 

STR02VGTLA,  statua  in  clypeo,  ezpresso  cum  thorace 
vultn.  II.  1011. 

Stropha,  dolus,  versutia,  impostura.  II,  334,  Quanto 
dignius  necessitas  fidem,  quam  stropham  administrasset, 
1,  660.  Nec  strophce,  sed  simplicitales.  11,  698,  iVamgui 
talem  commentus  eststropham. 

Strophiolum.II.  101.  Quid  caput strophiolo  aut  dra- 
contario  damnas?  Tcouioribusscilicel  coronis  utcbantur 
antiqui,  strophia  appeliantes  ;  unde  strophiola,  ut  expo- 
nit  Plin.  II.  r(.  lib.  xxi,  cap.  2. 
Stropulus  Vide  scrobulus. 

Strocte.  Ij  1329,  Structius  prodeutidif  i.  e.  instru- 
ctins,  maiore  mstrumentorum  et  mundi  muliebris  accu- 
rationc,  1.  922,  Plenius  atque  structius, 

Structio,  instructio,  1, 1251,  Penes  nos  vero  ratio  cst 
structio, 

Struire.  instruere.  omare.  U,  163, 5emo  autem 
spiritu  structus  est,  II,  902, 903,  Experimentis  omnium 
affectuum  structx.  1,1257,  Quid  ad  peccandum  adjuva- 
ret  structus. 

Strues.  II,  567, /n  omnem  hanc  struem  mundi,  i,  e. 
structuram. 

Stupidus.  II,  694.  Ut  altera  semini  stupida^altera  inr 
tacta. 

Stuporatus.  I,  1320,  Omnisgloria  vana  et  stuporata, 
i.  e.  hebes,  stolida.  Quo  sensu  dixit  Gatullus:  Talisiste 
meus  stupor,  nil  videt,  nihil  audit, 

STUPRUHy  pro  adulierio.  II,  14,  Stupri  reus  de 
Davide. 

SuADERE.  II,  miyAlioquin  tantum  se  huic  hceresi  sua- 
derepermissum  est.  Suadendi  verbnm  abofhcinis  baphi- 
cis  infectorum  translatum  est :  Festus  Suasum  colos  ap- 
pellatur,  qui  fttexstillicidio  fumosoinvestimento  albo, 
PlautuSy  quia  tibi  suaso  infecisti  propudiosa  pallulam. 
Nec  desunt  qui  dicunt  omnem  colorem  qui  fiat  inficiendo 
suasum  vocari,  quod  quasi  persuadetur  in  alium  ex  albo 
transire.  Hinc  suadere,  sine  vasecortinavo  colorem  ali- 
quem  inducere.  Huic  haeresi,  inquit  auctor,  permissum 
est  taninm  se  suadere,  i.  e.  tantum  sibi  coioris  el  fuci 
pigmentique  fallacis  addere,  quantum  publica  scorta 
prostibulaeqoe  meretrices  solent.  II,  1003,  Omnium  la» 
cryni§s  suadentem. 

SuASORiA.  11,957.  Et  scimus  quales  sint  carnalium  con- 
modorum  suasorics,  i.  e.  scimus  quales  soleant  a  Psychi- 
cis  declamatiooes  tractaricommoaiscarnalibus  suadendis. 
Apud  rhetores  duo  genera  maleriarum  tractabantur,  sua- 
soriae  et  conlroversise.  Suasoriae  tanquam  leviores  ,  et 
minus  prudentise  exigentes,  pueris  deleffanlur  quasi  ru- 
dimenta  dicendi ;  controversi»,  seu  judiciales  robustio- 
ribus  assignantur. 

SuAviLUDius,  is  qui  ex  Chrisiianis  spectaculorum  adhnc 
oblectamentis  seu  suavitate  ludorum  delectabatur.  II, 
G52,  Novam  proxime  defensionem  suavitudii  cujusdam 
audivi.  11,  84,  Sedethuic  materio!  propter  suavUudios 
nostros  Grosco  quoque  stylo  satisfectmus. 

SuR  divo.  II,  1033:  legeodum  una  voce  subdivo,  Sub- 
divum  vTcaCOpiov  serenum. 

SuDARE  ,  vehementius  appetere  Veneris  caussa.  1, 
352,  Nunc  fcede  subantem  in  sororem  sub  commemora- 
tione  non  tta  delictarum  jampridem  amicarum,  legen- 
dum  :  non  ita  dilectarum. Conf.  Hom.  I,  xiv,  II,  314,  510, 
Novi  et  Phrynen  meretricem  Diogenis  supra  recubantis 
ardori  subantem.  II,  951,  Quam  qu<je  subans.  II,  1028. 
Qai  subando,  tnrpissime  in  voluptates  ruendo  et  concu- 
bitus  appetendo. 

SuRJACERE,  in  promptu  esse.  I,  363,  Intelligi  subja- 
cet. 

SoDJiCERE,  circumvenire.  I,  363.  Ignorantibus  subjici- 
tur  et  imponitur,  i.  e.  e.\  omoi  parte  circumveniuntur 
objectis  calumniis. 

buDLiMAXS,  intransitive.  11,574,  Sublimantia,  &vb>9fp^ 
superna  pelentia, 

buDLiMis.  II,  1031,  Sublimior  populus,  romanus.  II, 
1044,  Vel  sublimis,  i.  e.  oculis  limis  ,  yel  transversum 
tuontibus. 

SuDNERO,  qui  Neronem  vita  scelesta  refert.  11,  1042. 
Bomitianum  intelligit.  Ita  Gic.  adAtt.,\\h,  x,  ep.  lySub- 
marium. 

SuDNixus,  1, 1255,  Nos  non  de  hominibus  modo  servi- 
tute  subnixiSy  i.  e.  aut  qui  servitute  pressi  niluntur  et 
operam  dant,  ut  obsequio  suo  demereantur  dominos,  aut 
qui  simpliciter  serviluli  subjecti  sunt.  1,684,  iSic  et  Da" 
niel  catera  Dario  subnixus. 
SuDOR^TARi ,   instrui.  II,   19,  Hceretes  a  philotophia 

Patrol.  II. 


subomantur.  1, 433,  Modutatis  et  turbomatis  ad  omnem 
judicandi  parversitatem. 

SuDREMAifERE.  II,  679,  A  quu  ncc  in  ftne  subremanet^ 

SuDSCRiDERE,  concederc.  I,  380,  Ptolema;o  a  Judwis 
tuhscriptum  est.  II,  903,  Spiritum  sanctum  magis  mas- 
culis.  tale  aliquidsubscribere  potuisse,  si  feminis  snbs- 
cripsisset.U,  iiO,  SoUicitudim  eorum  nonsubscripsit.  ii, 
719,  Quale  est,  ut  qui  necbona  documenta  propriasub- 
scribaSj  et  crimina  appingas.  II,  983,  Ejusmodi  maculis 
nullam  subscribere  teniam. 

SuDSiGKARE,  subscribere,  favere,  adslipulari.  II,  278, 
Si  velitisilli  obsequium  subsignare,  I,  1251,  Tantumilli 
subsignant. 

Skrsignatio.  I,  1229,  Per  pcenttentias  subsignationem 
anteponeret.  Verba  sunt  e  jure  pelita.  Elenim  juris  au- 
ctoribus  subsignatce  facultates  ideo  dicuntnr,  quia  cou- 
ductorum  subscriptionibus  obligats  sunt  tisco,  et  obsi- 
gnata  apud  aerarium  et  censorem  praedia,  quae  sunt  in 
censum  relala.  Eo  sensu  TertuUian,  pceniteutiam  subsi' 
gnatam  dicit,  qua  se  apud  Deum  quis  proposilo  vits 
sanclioris  obligavit,  adhihito  intinclionis  sive  baptismi 
sacramento,  tanquam  siffuaculo.  Pro  anteponeretKigai,[t, 
legit  ante  componeret.  Componit  sacramentis  suis  Deus 
homines  pessime  meritos,  et  in  suorum  amicorum  numero 
esse  ]iU)et. 

SuDSTANTiA.  II,  1032,  Ex  divcrtis  tubstantiit  offtciit' 
que.  Sunt  q^uatuor  omnino  capita,  ut  Aristoteles  tradit, 

2U8B  aphysicis  observentur  in  re  quaque,  ovdia,  Svva(M;. 
pya,  TcdOr).  Uorum  duo  priora  ad  substanliam  rei  i>erti- 
nent,  posterioraduo  continentnr  ofhciorumappellatione. 
l[,\d>1,Post  Philippum  et  totam  substantiam  qucestionit 
ittius.U,  130, />e  omni  substantia  ditigere,  II,  406,  Agno- 
rant  substantia  auctorem  sunm.  II,  393.  Inhonorabitur 
vir  utique  ob  substantiam  honorabilis.  II,  251,  Quis  eorum 
prceceltat  in  substantiis  et  viribus  regni,  I,  1314,  Tanta- 
rum  usurarumsubstantiam,  i.  e.  sortemseu  caput,  oOoiav 
dicunt  Grsci  et  xe^dXaiov  et  &{>x<^iov.  I,  1317,  Tota  fidei 
substantia,  II,  951,  Rcsurgere  in  opera  carnisde  conti- 
nenticB  otio,substantia  est  laterum  antea  dixerat :  Iterum 
nubere  est  res  virium.  11,808,  Ut  carnis  non  tamen  subs- 
tantia,sedactus  inhonoretnr,  iljSil,  Habentemproprium 
genus  substantia  soliditatiSji.  e.  entis  solidi,  quod  oppo- 
iiitur  accidenli.  I.  661,  Tam  locuples  substantia  crimi- 
num,  de  idololatria.  II,  77,  Hanc  magis  localem  substan- 
tiam  caussce  prcesentis  aggrediar,  i.  e.  in  qua  agitur  de 
expresso  Scripturae  loco,  ubi  hoc  prohibetur.  II,  82,  Subs^ 
tanlia  tibi  a  Deo  tradita  est,  habitus  a  saculo,  i.  e.  res 
ipsa,floresipsia  Deo,  sed  habitus,  modus  babendi  flores, 
a  mundo. 

SuDSTAiniALiTER.  II,  550,  OoicoScDc,  rationecommuuis 
essentiae. 

SuDSTANTivuM,  quod  subsistit.  11,214,  Nam  et  ipsum 
principium,  in  quo  Deus  fecit  coelum  et  terram,  aliquid 
volunt  fuisse  quasi  substantivum  et  corpulentum,quod  in 
materiam  interpretari  possit,  II,  703,  Qua^  substantivi 
ttatus  diversitatem  commitlit. 
,  SuDSTiLLUM,  Festus  :  tempus  ante  pluviam  jam  pene 
uyidum,  et  postpluviamnon  persiccum,  quod  jam  slilla- 
ret,  aut  ncndum  desiisset,  II,  1033,  Et  si  qua  niissHia 
cum  imbribut,  dehinc  tuhstiltum  et  denuo  sudum. 

SuDTEMcif.  II.  1030,  Et  qutdem  in  fama  de  subteminis 
studio.  Varro  deLingLat,  lib,  iv:  Sublemen,  quud  subit 
stamiui.  Est  pars  iuterior  panni,  velameiitum  ^  iv6ov 
iTCttcoXii,  qusB  stamini  subest.  Mayult  tamen  Junius  cum 
Rhenano,  Subtegmen,  i.  e,  interior  pannus,  quo  vestis 
suffulia  est,  commoditatis  et  ornatus  caussa,  studiique 
ostentationis. 

SuDTER.  I,  1274,  Quam  subter  ignit  extpectat,  i.  e.  m 
inferis  et  locis  subterraneis. 

SuRVERDusTi,  sorvi  veribus  usti.  II,  1044,  Suberbustot 
in  liberalibtu, 

SuccEDERE  II,  543,  Quia  de  multis  multa  succedere 
est,  i.  e.  prffi  copiafacile  esi  factu,  ut  alia  aliis  succedant, 
et  ner  vices  substituantur  plurima.  Uellenism. 

dUCGiDERE,  de  servis  fugitivis  qui  rectracti  a  dominis 
trementes  adgenua  eorum  advolvuutur.  I,  451,  Et  tamen 
apprehensi  subiguntur,  et  condilioni  suas  sttccidunt-  II, 
557,  In  preces  succidit.  II,  1257,  Et  ubi  semel  succidit 
impatientice,  II,  lOdjHumance  quoque  formce  succidisse. 
Iren.  :  IJsque  adeo  utet  incorpore  humano  includeretur, 
II,  84,  Vnde  eam  et  apostolus  invitam  ait  vanilati  succi^ 
dissCt  i,  e.  snccubuisse,  subjeclam  esse.  II,  983.  Nemce» 
chice  et  fornicationi  succidere  cogantur. 

SucuL^,  stellie  sunt  imnerite  sic  vocatae,  quemadmo- 
dum  Gicero  testatur  lib.  ae  Nat  deor.  cap.  85,  quae  Hya- 
des  alias  dicuntur  {id6s<,  ab  uciv,  pluere. 

SuDUM,  siccum.  U,  1033,  Dehinc  substillum  et  denuo 
ttidum. 

46 


H51 


INDEX  LATINITATIS . 


1452 


SoFPECTORA,  11,280,  Suffectura  e$t  quodammodo  tptri' 
tus  anima  i.  e.  tanqaam  supposila  spirilui  sustinendo. 
Suffeciuram  dicit ,  qaemadmodum  conlrario  signiucalu 
dicimus  praefecluram.  Itaque  «w/ywj/iirfli»  iribuit  anim», 
ut  inlelligamus  datam  spiritui  prjefecturam.  Sic  libro  de 
i4wttnfl,aiiimum  dixil  suggestum  esse  animaj. 

SoFFERENTiA,  palienlia.  II,  392,  Quo  suam  supra  tn 
tfenedictionibus  sufferentiam  commendaret,  eamdem  et 
mox  benignitalem  interpreialur.  I,  1158,  Jam  hoc  dicto 
adsufferentiam  nosmetipsos  prcemonemus. 

SuFFicERE.  II,  246,  Exemplariis  suffectam,  i.  e.  suffi- 
cienter  exscriptam. 

SoFFRAGiuM.  II,  76,  Suffragiu  exinde,\,  e.  res  in  con- 
silium  mittitur,  et  suffragiis  decernilur,  perscriptio  lit 
in  actis  publicis,  et  reus  praefectis  deditus,  ut  exseque- 
rentur  scntentiam. 

SDFFU?fDERE ,  pudefacero ,  ignominia  afficere.  II  , 
891,  Tam  sancti  viri  est  suffundi,  pudore  vel  rubore 
pudico. 

SuFFusus.  II,  716,  .4*  his  autem  anniset  suffusior  et 
vestitior  sexus  est;  suffusior  pudore  el  pudoris  con- 
scicnlia 

ScGGESTUs,  habilus.  II,  m5y  Sacerdos  suggestusA,  e, 
sacerdotalis  suggostus.  1.368,  Suggeslus imaginum suni 
parmulae  sive  clypeoli,  qui  in  orbcm  signis  appendeban- 
lur,  ila  ut  multae  essent  gradaliones,  altiores  depressio- 
ne,  velut  tabellata  et  cifcuitus  in  turribus  visuntur, 
in  illis  depict»  erant  imagines  imperatorum,  qui  conse- 
crali  et  inter  divos  relaii  eranl,  qui  eliamnum  impera- 
bant,  ut  ex  Lipsiano  loco  de  Vilelli  imagine  liquet.  I, 
379,  Ex  suggestu  Demetrii  Phal,  i.  e.  horuia  et  opera. 
II,  323.  Proseuntesugge^tu  ejusqui  auctoritatem  prxs- 
tant :  suggestus,  quod  anteapatrocinium.  11,211,  Plane 
socia  materia  per  substdntujc  svggestum^  i.  e.  ornamen- 
tum  seu  dccoris  addilionem.  II,  225,  Coelum  et  terram 
habentes  utique  suggestus  suos  proprios,  11,570,  Fructi- 
ferumque  suggestum,  i.  e.  ornalum  et  comitatum  ipsius. 
II.  414,  Oportebat  in  eo  suggestu  consignari  Novum  Tes- 
tamentum.Uf  810,  Donec  et  nox  reviviscat  cum  suo  et 
illa  suggestu  :  noctis  sugestus  sunt  tenebrse,  sicutdiei, 
lux.  llySll. Accipiet  enim  et  ipsa  suggestum  et  ornatum, 
I,  687,  Jam  vero  de  solo  suggestu,  et  apparatu  honoris 
retractandum,  i.  e.  de  vestimentis. 

SuGGiLL.\RE,  de  facie  proprie  dicitur  ,  cum  percussa 
lividis  maculis  deformatur,  hinc  et  existimationem  aii- 
cuius,  Isedere  yiolenter  et  deformare  significat.  I,  284, 
Ad  suggillandam  odii  erga  nos  publici  iniquitatem,  i.  e. 
convincendam  non  laiitum,  sed  turpitudinem,  livorem 
•t  vibicem  inurendam,  ut  publica;  ostentui  sit.  Jun. 
mavult  sigillandam,  I,  473,  Vt  prodigas  suggillatis.  II, 
549,  Sicubi  tamen  indignitas  meruerit  suggttari. 

SuGGiLATio,  contumelia.  I,  376,  Sugillatio  est  in  cm- 
lum  vestra  justitia.  II,  21,  Totus  sermo  suggitationis 
istitts. 

Sui  propinqui,  agnati,  gentiles.  I,  303,  Ut  matronam 
ob  restgnatos  cellx  vinarix  loculos  sui  inedio  necarint. 
SuMMALE,  opponitur  portionali,  quod  totum  complec- 
litur,  II,  227,  964. 

SupERAGUME^TARE,  II,  234,  Proiudc  superargumeu» 
tasset. 

SuPERCiLiuM,  sQpercilia  in  ima  fronte  suut  supra  ocu- 
los,  deinde  pro  tristitia  ac  severitate  censoria  ,  itemque 
fastu  ac  superbia  ponitur.  II,  221,  Sed  tu  superctlio 
capitis,  etc.  11.  254,  Supercilio  stuporem  suum  (edificant. 
SuPERFiciEs.  I,  364,  Ob  eam  gratiam  consimilis  bestice 
superficiem  consecratse^  de  capite  asini.  1, 513,  Su^ma- 
gna  gravitatis  superficie. 

SupERFERRE.  I,  1203,  ^Im/  ub  co  quod  superferebatur, 
aqua  super  quam  Spiritus  Dei  ferebatur. 

SoPERGRESsos,  OirepgoXVi.  II,  851,  Per  supergressnm  in 
supergressum,  xa6'  tTrspSoXViv  el;  OTcepSoXyiv. 

SuPERNiTAS.  11,  550,  Supernitates  supernitatum  et 
guantas  sublimitates  sublimitatum.  Irenseus  :  In  invisi- 
hilibus  et  inenarrabilibus  altitudinibus. 

SoPERSAPERE.  II,  677,  Itlum  crgo  ait  supersapere,  qui 
mente  maxime  sapiat. 

SuPERVECTARE.  1, 1263,  Qui  ub  initio  supervectabatur 
super  aquas. 

SupPARARE.  II,  564,  Potiorum  desiderio  suppararctur. 
Iren.  6pex6>i  twv  fiie^op^vTtov,  concupiscat  corum,  quae 
mcliora  essent.  II,  443,  Vt  a  fraire  ipsius  et  ex  costa 
ipsius  suppararetur  semen  illi.  II.  ^^%.  Et  quasi  posthuma 
soboles  supparabatur.  II,  700,  Et  ei  non  statim.  suppa- 
retur. 

SupPARATURA,  ivTixaTa<jTa<ii;,  suffectio.  II,  884,  Neque 
generis  supparaturagravis  erit  membris. 
SvpPAnvM,  Jiuteum  femorale  usque  aa  talos  pendens, 
//,  iOU. 


SoppLAUDERE.  II,  1017,  Joonnnes  nescio  qmd  diversa 
parti  supplaudere  videatur. 

SupPLiCAMENTUM,  xdXaffi;,  suppliciam,poBna  peecati. 
II,  112,  Quia  timorsupplicamentum  habet,  utiqueignem 

stagni. 

SuppucioM,sceleratus.  \,^it,Etnuminaerunt  dicenda 
supplicia,  i.  e,  scelerati  illi  qui  supplicia  patiuntur,  dii 
sunt  vocandi,  et  in  deos  consecrantur  lunc  cam  paniun- 
tur.  '^ 

SOPPDRARE.  II,  121,  Magnum  de  modico,  i,  e.  de  jiarTo 
et  exili  corpore,  malum  scorpium  terra  suppurat,  hsc 
non  de  alimento  scorpionum  e  terra  eductorom  intelli- 
geuda  videntur.sed  ex  eo  explicanda  sunt,  quod  scorpii 
non  modo  ex  sese  generentur,  sed  etiam  procreentur  e 
putredine,  lignis  pulrefactis,  etterra  etiam  ;  unde  scho- 
jiastes  Nicandri  in  Theriac.  rCvovTai  ol  <rx6pwioi  ou  iiovov 
e$  aXXyiXwv,  iXXa  xal  aic6  <TeoY)(iivci>v  ^uXcov  xal  tcs- 
•youpcov. 

SusPECTus,  suspicax  suspicans,  activa  significatione. 
I,  401,  Nefallerent  suspectos.  II,  !il6,Saltem  suspectus 
de  aliquo  factitatore,  i.  e.  in  suspicione  agens  sen  ver- 
sans.  1,  1320,  Aut  suspecto  aut  nondesideranti  placere. 
I,  1270.  De  contumeltx  dolore  suspectum. 

susPENDERE,  iuhibere,  cohibere,  sistere.  I,  487,  Cum 
ab  imbribus  mstiva  hybema  suspendunt.  Recte  vidctar 
explicuisse  Zephyrus,  tandiu  serenus  aer  deneget  im- 
bres,  ut  sestiva  continuentnr  cum  hybernis.  La  Cerda 
explicat :  cum  neque  pluit  aestivo,  neqne  hiemali  tem- 
pore  :  quo  modo  comma  interseri  debet. 

SusPE.>(sio.  I,  1158,  \m,Etad  nostram suspensUmeu 
perttnet  regni  Domini  reprcesentatio,  i.  e.  ad  spei  sive 
exspectationis  noslrae  et  regni  dominici  mora,  exspecti- 
mus  sollicite,  quod  in  suspenso  esse  novimus. 

SuspiRiuM.  II.  541,  n.(2),  542,  Tot  suspiria  portarum, 
1.  e.  totum  illud  quod  tam  diu  desideraverant. 

SusTiNERE.  11,223,  Usque  tunc  videri  sustinebat,  i.  e. 
exspeciabat.  II,  609,  Si  necdum  venit,  sustinenaus  est. 
i.  e.  exspectandus  est.  II,  125,  Sustineant  Bvangelia 
paulisper  dum  radicem  eorum  exprimo  legem.  U,  139, 
Ncc  enim  aliud  est  sustinere  in  finem,quam  pati  finem. 
I,  639,  Tutelinas  a  tutelis  fructuum  sustinent^  i.  e.  affir- 
mant  defenduntque  fuisse  dictas  istis  numinibos  ab  iJIa 
origine.  I,  645,  Quid  ergo  dehorrido  loco  perorem,  qnem 
necperjuria  snstinent. Circnm  significat,  quasi  ejus  I«i 
horrorem  non  suslineant  pejerati  i.  e.  horro^  loci 
terreanlur,  adeoqne  pejeralum  eant  in  Gapitolium.  £te- 
nim  jurisjurandi  solemnia  fiebant  in  Gapitolio.  non  in 
Circo. 

SuTRiNA,  sutomm  officina.  II,  1046,  Sutrince  Venetttt, 
in  ouibus  Venetae  pelles  ad  conflciendos  calceos  accom- 
modarentur.  In  Veneta  euim  regione  pecudam  ingens 
erat  copisL  ex  qnarum  pellibus  calcei  fiebant. 

Suus.  II,  138,  Ne  antiquitas  suumforte  habueritsacra- 
mentum.i.  e.  proprium  et  peculiare  antiqaitati,  Dimi- 
rum  Judaeis,  non  etiam  communicandum  nativitaii  Chri- 
stianse. 

Symbola,  collatio,  quoties  scilicet  a  singuHs  aliqnid 
in  commuue  fertur.  11,  562,  Ut  nautx  ad  symboum 
semper  exsultant. 

Sxmbolum.  I,  1238,  1239,  Quod  si  necessitate  nobii 
symbotum  mortis  indulget.  Rigalt.  iuterpretaiur  da  pcc- 
cato  :  reclius  exponit  Latinius  de  baptismo,  per  queffl 
Christo  (iuvaTro8vTQ<ncoti€v  xal  <ruvOa7rTO|Jie6a,  Rom.  vi. 

SYMPHon.  II,  588,  in  symphone  pleromatis  ab  angelo; 
alii,  rectius,  in  symphone  hoc  sensu  :  in  syoiphone  siv» 
thalamo  patianlur  viri,  quod  sponsarum  est. 

Stmplegades  sunt  duo  scopuli  seu  rupes  in  mari  ad 
Bosphorum  Thracium,  dicuntur  Cyaneae  seu  Plancia', 
navigantibus  periculosffi.  Strab.  fib.  vii  ;  Porop.  Hd! 
lib.  II,  cap.  7;  Plin.  H.  N.  lib.  iv,  cap.  12. 

Sy?(agoga.  II,  370,  De  coslo  statimad  synagogam  ,  ut 
dici  solet,  etc.  Duplex  est  hnjus  loci  interpretatio  : 
prior  est,  ut  proverbium  accipiatur  de  Christo  ,  qui  da 
cobIo  statim  ad  synagogam  venerlt,  nec  rem  allam  anti- 
quiorem  habuerit,  auam  ut  faceret  ea  ad  qo»  Tocatus 
erat.  Joan.  iv.  Vt  aici  solet,  ad  quod  venimus,  hocage. 
Posterior  est,  ut  de  Marcione  inteliigatur  ;  qaod  Lati- 
nus  fccit. 

luCuyia,  conjunctio.  II,  68. 

£u(ji(j.((Tou{ievov,  i.  e.  coodibilem.  II.  374. 

£uvTa>a{7C(opov,  i.  e.  eommiseronem, 

Synthesis,  eleganlior  ej  lautior  vestis.  II,  1042,  Mul- 
ticia  synthesis,  h.  e.  vestis  mollis,  delicata  et  pellucida 
ut  solent  esse  feminarum,  Vide  Turueb.  Adv,  Uh. 
XXIII,  c,  19. 

Stiitrophus,  (TvvTpofoc,  qni  una  educatur.  II.  554. 

Syrma,  tragoedorum  yeslislaxa  et  soluta.  II.  f036.  Et 
omni  syrmate  solutior. 


1453 


INDEX  LATINITATIS . 


1454 


Tabella.  II,  906,  H(e  snnt  tabella  priorei  naturalium 
sponsalium  et  nuptiarum^  (^aibus  natura  pnellam  obs- 
Iringit  sponsalibns  et  nnptiis.  In  tabnlas  enim  ut  plnri- 
nium  sponsalitiae  conrentionos  referebantur.  Hse  tabni» 
signatoriiseorum  qui  interfaerant.annulisobsignabantur. 

Tabernaccla,  taberoa;.  II,  976.  Balnea  et  tabernacula 
in  nanam  ustiue  cluduntur, 

Tabul^,  dicebantnr  plicse  laxioris  panni  eo  quod  aliffi 
uliis  in  modum  tabulati  essent  superposita3.  Ferrar.  de 
re  V  est,  Inde  tabulatus ;  q.  y.Il,  i046,  Jam  deficienti' 
bus  tabulis.  II,  83,  Habes  communem  istam  legem  in  pu- 
blico  mundi,  in  naturalibus  tabulis. 

Tabulatus.  II,  1031,  Tabulata,  congregatione,  i  e. 
umbone  ex  piuribus  tabulis  coacto,  seu  multiplici  con- 
fubuiatione  coacto. 

Talia.  fugiB  et  plicaturse,  quasi  scissurce.  II,  1046,  Et 
inde  deducat  in  talias.  Alii  legunt  tabulas,  alii  tilias. 

Tam.  II,  187,  Hermogenis  autem  doctrina  tam  novella, 
nempe  quam  aliae  illae  hsreses,  quibus  de  posteritate 
solemus  praeseribere.  Jon.  mavult  tantum, 

Tangere.  1, 488,  Deum  tangimus:  tangi  dicebantur  dii, 
cam  afficerentur  votis  et  petita  cordi  haberent. 

Ta:«ituii  quod.  esl  Graec.  tc>^v  «aov,  ic>^v  6x1.  I,  281, 
Bonusvir  Caius  Seius,  tantum  quod  Christiautis.  il,  426, 
AU  deum  autem  novum  nemo  sero  pulsassetf  tantum 
quod  lucescentem. 

Taxtus,  suband.  numerus  1, 962,  Et  sunt  tmti  quanti 
el  denotamur,  i.  e.  tanta  est  eorum  multitudo,  quanta 
▼oi  non  praeterit.  1,  281,  Tanti  non  est  bonum  quanti 
est  odium  Christianorumf  i.  e.  non  tam  gaudent  uxorem 
e\  adultera  pudicam,  filium  ex  immorigero  subjectum, 
scrvum  ex  improbo  fidelem,  quantum  qnasi  detrimento 
moerent  transgressos  ad  hoc  nomen,  quod  non  factum, 
vel  damno  sno  pacisci  velint.  I,  480,  Tantos  ad  unum^ 
i.  e,  tol  Christianos,  etc.  II,  255,  Quem  tantis  retro  sx- 
culis  nominem. 

Tardabilis.  II,  722,  Rigore  tardabili. 

Taurea,  scatica  sea  loram  yalentissimum  ex  corio 
bnbulo.  I,  626.  Alii  inter  venatorum  taureas  scapulis 
patientissimis  inambulaverunt.Jviyen.Sat.  YI  :  Taurea 
pavit  continuo  flexi  crimen  facinusque  capilli. 

Teli.^uh,  uiiguentum  dictum  a  Teio,  una  ex  Sporadi- 
bus  insula,  quam  Galimachas  Agaihussam  appellavit. 
Plin  H,  N.  lib.  xiii,  cap.  I.  II,  1042,  Quod  apud  Om- 
phalem  balsamo  aut  telino  spero  factum. 

Tehenus.  II,  1035,  Unus  ex  Herculis  posteris,  Messe- 
nius  Peioponesi  populos  rexit :  alii  legunt,  qui  a  Teme- 
no ;  alii,  qui  cum  Timeno, 

Teherarium,  temere  et  sine  arte  factum,  siye  ex  obvia 
quacumque  materia.  1, 430,  Temeraria  de  cespite  altaria,- 

Tenperare.  1,  i76,  Apud  vos  soli  qutestioni  tempera- 
tary  b.  e.  ad  quacstionem  duntaxat  adbibentur  tormeuta, 
expressaque  itlico  cessant. 

TEMPESTiviTAS.exGraBCOa^paio;  Tip  xdlXXei.II,330.621. 

Temporalitas,  tempestas  anni.  II,  1031,  5t  quidprm- 
terea  conditio  vel  dignitas  vel  temporalitas  vestit. 

Tenebr^.  Caninas  tenebrce  ceciderint,  i.  e,  ad  canis 
motum  lumen  exstinguatur,  lucerna  cadente. 

TEpfEBRiGus,  niger.  II,  1045,  Eum  ob  diversam  affect- 
ionem  tenebricos  vestis, 

Texebrosus,  (ncoTcivot;.  II,  318,  651.  Ita  yocatnrHera- 
clitus  ob  nimiam  illam  obscuritatem,  quam  affectabat, 
Heraclitus  ille  tenebrosus. 

Te.^iere.  I,  tj48,  Teneo  testimonium  ccecitatis,  i.  e.  ac- 
cnso  caecitaiis.  II,  158,  Monarchiam,  inquiunt  tenemus, 
i.  e.  Deum  unum  asserimus. 

TE^fUS,  vinculum,  laqueus  :  radvCai,  Se(T(iol,  5iadv](iaTa, 
Hesych.  II,  1638,  In  restis pristini  modum,  quam  phi^ 
lyrce  tenus  junxerat. 

Tettus.  I,  483,  Oculistenus:  sens.:  si  qua)  illic  forte 
arbores  supersunt ,  spectantium  quidem  oculis  poma 
promillunt,  sed  ea  poma  carpentium  digitis  contacta 
solyuntur  in  cineres. 

Terminus.  11, 1005,  Adversus  terminum  dominif  h.  e. 
adversus  sententiam  et  determinationem  domini.  Etenim 
Terluliano  determinare  et  judicare,  pronunliare,  deli- 
nirc  judicio. 

Terrigexa.  II,  299,  inter  aquigena  ei  terrigena  ani- 
malia,  OSpoYevrJ  xal  yril^^^  f<»>^  Cwwv. 

Testitrahus,  qui  lesles  trahere  videtnr,  ob  eorum 
niagniiudinem.  Voss.  Rhetor.  lib.  iv,  Wii  textitrahumf 
iAxeaiiceTCXov  II,  1031.  Alii  vestitrahumfAuitextitrahum. 

Testuoo.  I,  624,  Testudinem  densando,  Praeferenda 
sine  dubio  bsec  lectio  omnibus  caeteris.  Intelligeuda 
enim  h»c  yerba  de  testndine  scutoram,  quae  den- 
satis  scatis    fiebat.  Liy.  lib.  zlit:  Quadrs^to  agmine 


factOf  scutis  super  copia  densatis,  stantibus  primis  se- 
cundis  submisstoribus,  tertiis  magis  et  quartis,  postre^ 
mis  etiam  genu  nixis,  fasttgiatam  sicut  tecta  adificiO' 
rum  sunt  testudinem  fabiebant. 

Tetrao,  genus  avis,  cujus  meminit  Plin.  H.  N.  lib.  x, 
cap.  22,  Athen,  Tdt  xe  tcSv  ^avtovaiv,  oO;  T^Toacova;.  IL 
261,  Vna  tetraonis  pennula. 

Tetricus.  1,1329.  Vobis  autem  nulla  procedenti  caus- 
sa  non  tetrica,  \.  e.  non  gravis,  non  seria,  non  sancu. 

Tramnus,  OdtLivo;,  planta  quaevis  fructificans,  et  copiose 
subolesccns.  II,  702,  Thamnus  et  piscis  fui.  Exstant  de 
hac  re  Empedoclis  ipsius  yersus  apud  Diogenem  Laer- 
tium;sed  longe  emendatiores  apud  Glementem  Alexan 
drin.  Strom,  6,  in  hunc  modum :  116^^*9  «ot*  iyw  ys- 
vo|ir,v  xoOpo;  Te,  x6pTii  Te,  H[l^oq  t'  ofu>y6;  t6  xal  etv  ixt 
IXXoiTo;  Ix^u;. 

TBE.1SA.  II,  95,  sive  potius  Tensa  atendendo,  ut  mo- 
net  Asconias.  Erat,  auctore  Festo,  yehiculum  argen- 
teum,  quo  exuyiae  deoram  ludis  circensibus  in  circum 
ad  pulyinar  yehebantnr,  I,  638. 

Thistri,  I,  703,  Vt  Cincius  Severus,  qui  Thistri.  Jun. 
legit  Thustri  vel  Thystri  liberum  Africs  mediterrannese 
onpidum:  6v(T6p6c  Ptolemaeo,  ac  fortasse  6u(r6p(c  ;  unde 
Thusdritanas  Plinio,  lib.  y,  H.  N.  cap.  4,  et  lib.  yii, 
cap,  4.  Latinius  reponit  Thysdri,  ex  Sallustio,  Oppio  et 
aliis.  Sed  apud  Plininm  sine  aspiratione  legilur.  Est 
autom  Cinctus  Severus  sioe  dubio  idem,  qui  et  Gingius 
Severus  Lampridio  dicitur  in  fine  Gommodi.  Ac  fortasse 
etiam  bsec  caussa  fuerat,  cur  a  Severo  traditus  sit  morti 
ad  inimicorum  accusationem,  ut  Spartianus  in  SeverO 
meminit. 

Thori.  I,  452,  Thoros  in  publicum  educere,  suntlec- 
tisternia  et  pulyinaria. 

Thurarius,  qui  tbura  vendit.  I,  677,  iVwi  si  quis  et  de 
thurario  dissimulabit. 

Tiberis.  I,  455,  Testis  et  Tiberis.  Gothofred  refert  hoc 
ad  domum  Tiberanam  seu  palatium  Gaesarum.  Sed  olim 
fiuvii  ripam  vulgus  accolebant,potentiores  montes  occu- 
pabant.  Gum  itaque  de  plebe  loquatur,  nibil  commo- 
dius,  quam  habitationis  locum  indigitare  potnit. 

TiBicmARE.  II,  717,  Nec  nt  ipse  tibicinanduSf  i.  e. 
fulciendus  tibicine  et  snstentaculo;  metaphora  a  stru- 
cturis. 

TiTULARE.  II,  620,  Magos  quoqne  Samaritanomm  ap 

fellatione  titulavit,  i.  e.  titulo  noiavit  atque  appellavit. 
I,  936,  Etsi  digamiam  tibi  tituleris.  II,  667,  Quis  non 
animce  dabit  summam  omnem.cujus  nomine  totius  homi- 
nis  mentio  titulata  est  ? 

TiTULUs.  II,  1015,  Superque  omnes  apices  et  titulos, 
melius  tutulos.  Tutuli  eraut  piici  sacerdoiales,undeapud- 
Varronem,  sacerdotes  tutulati.  Turneb.  Advers:  xxvi, 
10 :  «  Tutulum  pallium  erat,  quo  sacerdotes  ad  sacra 
accessuri  caput  tegebant  tutabanturque.  >  I,  525,  Vel  de 
titulo  Pythtoe  dicens,  respicit  nobilem  illam  inscriptio- 
nera  Delphis  ad  fores  Apollinis,  yvoiei  diauTOv,  II,  965, 
Habet  enim  et  abstineutta  vini  suos  titulos.  II,  310,  An 
delectabit  titulus  officii,  l,  1219,  Quasititulo  Paulide 
suo  cumulans,  i.  e.  auasi  aliquid  tilulis  et  ffloriae  Pauli 
de  suo  adderet,  qnoa  cumuli  esset  instar.  II,  987,  Nul- 
lum  alliud  in  taltbus  titulis  firmandis.Tiiulos  yocat  legis 
divina)  capiia,  eudemqno  significatu  supra  damnationis 
titulos  dixit.  11.  939,  Vt  uteraue  titulus  sanctitatis  in 
Christi  censu  dispungeretur.  Unitur  metapbora  a  ratio- 
cinatoribns  ducta,  et  a  censoribus,  qui  in  tabulas  refe- 
runt  nomina  et  litulos  eorum  qui  proiitentur.  Vide  Dis- 
pu?(GERE.  II,  255,  Quem  titutum  incidemus,  ex  duobus, 
deo  Marcionis  ?  Incidere  est  notare  aliq^nid  in  monnmen- 
tis  rerum  ffestamm.  Gic.  Incidere  elogtum  in  oes,  mar- 
mor,  etc.  Plin.  de  Pomponio  magno,  lib.  ▼ii,  cap.  26, 
commemoral  titulos  victoriarum  et  triumphorum  nota- 
tos.  Quem  ad  modum  alludit  TertuU.,ut  sit  publico  co- 
gnomeuto  honestare  yel  infamare,  et  elogio  nobilitare. 

ToNsuRA.  II,  700,  Revera  lues  et  fames  et  bella,et  vo- 
ragines  civitatum  pro  remedio  deputanda,  tanquam  ton- 
sura  insolescentis  generis  y^tfifiant.  Simile  est  de  Pallio. 
cap.  2. 

ToRMEXTUM.  II,  1046,  Calces  nihil  dicimns,  proprium- 
guetoga^lormentum.Sailmas.  legit :  termentum  togce,  h.  e. 
id  in  quo  toga  terminatur:  et  calceus  togae  est  lermi- 
nus.  Proprium  togm  hic  dicit,  quia  apud  Romanos  nec 
toga  sine  calceis  nec  calcei  sine  toga  sumebantur.  II, 
122,  Hamatile  spiculum  in  summo  tormenti  ratione  re- 
stringenSj  i.  e.  prout  in  scorpiooe,  bellico  tormento,  per 
illud  tempus  videbaiur.  I,  1303,  Eleemosynce  sine  tor 
ntento.  Gnristianse  maritus  ethnicus,  ubi  de  snis  rebus 
aliquid  abesse  sibi  notayerat,  ab  axore  fortean  in  Ghri- 
stiaDOS  pauperes  delibatam,  pleramque  adeo  sseviebat, 


1455 


INDEX  LATINITATIS. 


1456 


nt  scrToS  uxoris  torqaeri  juhoret.  At  cum  ambo  Ghri- 
siiani,  lunc  eleemos>Ds  sine  tormento. 

Tradlcere,  iu  lucem  oxponere,  aperire,  detegere.  II, 
45,  Sic  facilius  traducenlur.  ii,  156,  Traductoe  dehinc, 
i.  e.  manifestatte  confutalaeque.  II,  105,  Aut  homines 
ejus  fuisse  traducat,  i.  e.  ostendat,  demonslret  homines 
fuisso  diaboli,  qui,  deserto  Deo,  defecerinl  ad  diabuium. 
II,  115,  Dum  nolo  traduci  quod  sum,  confessus  id  esse 
quod  nolo  traduci,idest  Christianum, II,  671,  Si  etiam 
prophetes  ejus,  occulta  cordis  traducendo  probatur.  II, 
10^8,  IJt  traduceret  cogltatus.  II,  647,  Quce  vim  istam 
pernioiosissimam  sola  traducit  i.  c,  quoe  Christiana  po- 
testas  sola  dsemonas  abi^it,  mierare  cogit,  excuiit  de 
hominibus,  adjurando  scilicet.  I,  446,  Traductione  non 
traduces  proximvm  tuum.  Grzec.  Levit.  xix  :  £>.eY(i6 
eXej^ei;  xov  TcXrjffiov  ffou. 

Traductio,  iilustratio,  demonstratio,  deteclio.  II,  35, 
Ne  pariter  admittantur  traductiones  eorumX  e.  docu- 
menla  certa,  (juibus  mendacia  sua  traducantnr  atque 
riilenda  propinenlur.  II,  621,  Minantes  traductionem 
miuscujuque  cordis.  Rigalt.  exponil  de  vi  gratiae  spiri- 
talis,  quu)  divinornm  prfficeptorum  sagittis  conscientiam 
cujnsquo  transadigit.  II,  508,  Ut  traductionem  sui  sen- 
tiunt,  i.  e.  cum  erroris  arguuntur  et  convincuntur. 

Tradux.  II,  32.  A  quibns  traducem  fidei.  i.  e.  transla- 
tionem  iidei  de  una  Ecclcsia  in  aliam.  Ecclesise  nempe 
mutuo  quasi  per  manus  apostolicam  doctrinam  sibi  tra- 
didere.  i,  1257,  Ad  traducem  illum  ejus,  quod  a  Mato 
hauserat,  facit.  Sensus :  Evam  solam  convenerat  Sata- 
nas,solam  afflaverat  spiritu  impatientia  infecto.  At  illa 
impatiens  eliam  tacendi  pravam  Satanae  suggesiionem 
transfundit  in  suum  Adam.  Itague  ipsafuil  peccati  tra- 
dux  in  Adam,  et  exindo  ilium  fecit  ejus  peccati  adtra- 
ducem,  h.  e.  administrnm  et  socium  traducendo  in  com- 
munem  prosapiam  peccato.  II,  661,  Sed  quoniam  omne 
tenue  atque  perlucidum  aeris  cemulum  est^  hoc  erit  ani- 
ma,  qua  flatus  est,  et  spiritus  tradux. 

Traissfiguratio.  II,  191,  Transfiguratio  est  interemp- 
tio  pristini. 

Transfretare.  I,  1227,  Itaque  universam  vitos  conver^ 
sationemsine  gubernaculo  ratiunis  transfretant. 

TRANSFUNCTORiuii,quod  ot  perfunciorium  est,quod  levi 
cura  fit,  et  aliud  agendo,  tum  videlicet  uon  cnramus, 
utaliquid  bene  fiat,  sed  tantum  ut  fiat.  II,  278,  Et  ipsa 
transfunctoria  prcecepta. 

Transitus.  II,  888,  Ex  quo  transitum  suce  cetatis  fe- 
cerint.  i.  e.  pueriiia  excesserint. 

Tra.>'scribere,  in  alium  transferre.  II,  1036|  Quot  cen- 
sus  transcripti  ?  II,  619,  Antequam  transcripta  esset  in 
Syrophcenicen. 

Tributum.  li,  336.  Aut  sanguinis  tributo,  de  menstruo. 
1,  1252,  Totius  generis  tributa^  i.  e.  conceptum  natrica- 
tionemque  fstus  in  utero,  et  partum  ipsum  auimalium 
omnium. 

Tricuea.  II,  565,  aspera.  Jun  legit  trechea  seu  tra- 
chea;  Grajc.  ^  TpYixei*  Tpaxeia. 

Triihitas.  II,  19.  Trinitas  hominis,  scil.  homo  hylicus 
seu  choicus,  i.  e.  materialis  et  terrenus  ;  homo  psychi- 
cus,  1.  e.  animalis,  et  homo  spiritalis.  Ita  Valentinus 
censebat.  II,  684,  Ut  adhuc  trmitas  Valentiniana  c(e~ 
datur.  II,  673,  Ecce  enim  lota  hcec  trinitas,  nempe  par- 
tium  seu  affectionum  auimse,  raiiocinantis,  irascentis 
et  concupiscentis.  Animse  triplex  munus  in  Evangelio 
indicatur. 

Trudicare.  II,  986,  In  cubiculis  an  in  turribus pudi- 
citia  trucidetur. 

Trulla,  vas  cayum,  in  quo  venlris  onus  deponitur, 
8ub  sella  familiarica.  I,  344,  Aliquando  in  trullam  de 
Minerva. 

TuNiCA.  II,  1030.  Tutiica  Garthaginiensis  a  Romana 
differebat,  quod  hxc  sine  manicis  et  brevior  esset,  illa 
manicata  et  longior,  Gell.  N.  A.  lib.  vii,  cap.  12. 

TuRBA.  II,  545,  A  turba  eorum.  i.  e.  a  tnrba  deomm 
gculiiium,  etargumento  ejus  aliam  frequentiam  xonum 
sive  saeculorum  hominibus  persuadere,  ut  Valentiniani 
fuciunt. 

Turpe.  I,  Ttil,Anhoc  turpius.  Turpe  sacriflcium  ma- 
lus  homo,  quia  nihil  Deo  iiisi  perfectum  in  suo  gcnere 
immolari  debet ;  infra :  Cum  enectfl  et  tabidiosa  etsca- 
biosa  quceque  mactatis. 
TuRPiL0(ji]iUM,  alxpoXoYia,  II,  1014. 

U 

Ubique.  II,  1035,  Per  ubique  orbiSj  el;  xct  icavTaxoO 
^;  Yvic.  Salmas.  Negatesse  atiicismum. 
Ultjmare,  in  iiliima  parte  esse.  ad  fiuem  properare. 
If,  1032,  Cum  tatnen  ultimarent  tempora  patrice. 


Umbo,  togae  erat  centrnm,  et  nodus  artifer  coeQntiam 
plicarum,  inde  umbilicus  toga;.  II,  1046,  Totumque  caH- 
tractu  umbonis  figmentum  custodibus  forcipiinu  assi' 
gnet. 

■  Uhbra.  II,  198,  Hanc  primam  umbram  plane  Hne  lu- 
mine  pessimus  pictor  illis  argumentatiombus  eoloravit, 
ab  arte  pictoria,  quam  Hermogenes  exercaerat,  tractam. 
Prima  piclurae  initia,  inquit  Plinius,  umbra  homiois 
iineis  circumducta,  qux  linearis  dicta  ;  secanda  singulis 
coloribus,  et  monochromatos  appellata.  Itaque  prima 
sine  ullo  coloro  fuit,  adeo  at  qnos  pingeret,  adscribere 
esset  institutum.  Deinde  lineae  colorari  coepUe  testa 
trita.  Gujusmodi  piciurse  in  arte  tectonica  par  cst  lyvo- 

Spa^ia,  quoe  est  arese  jacens  efformatio,  et  snperfiaarit 
escriptio,  futuri  operis  specimen  exhibens.  Expoai- 
tar  de  sermonis,  argumenti,  rei  demonstratae  o£ca- 
ritate. 

Unare.  II,  190,  Dividere  illos  potius  quam  unart. 
Simplex  verbum  usurpat,  unde  nos  adunare  didmas, 
et  coadunare.  Tres  mss.  Vaticani  codd.  le^ant  unire, 
sed  illud  Africanam  maffis  phrasin  redolet. 

Unde,  nndecumque.  11,  217,  Quanquam  possimtu 
nude  illasprolatas  cestimare,  II,  221,  IJnde  habet.  U 
353,  Quam  carnis  veritatem  unde  producere.  * 

UxGERE.  II,  122,  £t  ungenti  bestioi  calcem.  Rigaltii 
leclio  magis  placet  urgendi.  Urgere  bestiae  calcem  idem 
est  atque  ur^ere  bestiam  calce.  Ipse  paalo  post  didt : 
Ibidem  scorpto  pro  solea  anathema  illidito.  U,  3^ 
Crcdo  ad  solem  uncti  prius.  Aiiudit  ad  ^XCcdatv  sive  io- 
solationem,  qua  scillicet  uncti  calefiebant  membris  si^ 
candis  firmandisque.  Pers.  Sat.  IV. 

Autsi  unctus  cesses,et  figas  in  cutesolem, 
Jun.  mavuit,  ad  solium ;  quod  fide. 
Ungula.  II,  970,  Et  contra  ungulas  corneas.  iDter 
tormenta  errant  ungulae,  ac  primum  qaidem,  ut  exToca- 
bulo  conjicere  est,  de  ipsis  bestiis  decisa».,  dein  ad  eamiB 
formam  ferreae,  iis  latera  miserorum  deradebant,  yel,  oi 
dixore  quidam,  scribebant,  charaxabant.  Ait  igitar  Sep- 
timius  cutem  jejuniis  aridam  et  corneam  adversns  bn- 
jusmodi  tormenla  constantiorcm  fore. 

Uniforhis.  II,  661,  Uniformem  duntaxat  tubstantit 
nomine,  i.  e.  una  forma  essentiali,  ac  non  plaribus  prs 
ditim  ;  quod  Plato  in  Tima!0  doeet.  Hanc  postea  m^ 
tantiam  naturalem  vocat. 

Unitas.  II,  57,  58.  Schisma  est  unitas  ipsa,  i.  e.  prs 
se  fenint  nnitatis  speciem  diligentissime,  sire  sont 
quidem  apad  hsereticos  schismata,  sed  ea  oiious  adver- 
timus  ob  commauem  et  concordissimam  nobiscum  dis- 
cordiam. 

Universitas,  TT^TQpwjia  n,  623,  Negue  enim  ulli  h^mi- 
num  universitas  spiritalium  documentorum  competat. 
Mundus  :  II,  258,  Denique  si  universitas  Creatoris 
est. 

Urraxitas.  I,  404,  Urbanitate  deceptos  vocat,  quos 
institulionibus  pravis  circumscriptos,  cap.  17,  schobs 
formatam,  bibliothecis  excrcitam,  academiis  et  portici- 
bns  partam  sapientiam,  ructantem  animam,  de  Anim. 
Testtm.  cap.  I. 

Usorpare.  I,  1257,  Facile  usurpari  ab  Hmpatientts 
coepit  in  omne  quod  Deum  offenderat.  Usurpant  proprie, 
ad  quos  jus  pussessionis  sjpectat.  Sic  impatientia  jaLm 
velut  possidens  hominem,  facile  eum  ad  quidvis  traxit, 
quod  Denm  offenderet. 

UsuRPATio.  II,  750, /n  quadam  usurpatione,  i.  e.  pce- 
narum  judicialiam  in  autecessum  inflictione  et  aniicipi- 
tione.  *^ 

Usus.  II,  564,  Ustu  est  rerum  pro  eo  quod  est  solet 
usu  venit.  Uellenism  xpeCa  l(m.  '        ' 

Ut.  II,  185,  Ut  sic  duos  divisos  diceremus,  i.  e.  etiansi 
diceremus  duos  esse.  II,  195,  Ut  quid  me  dereliquiMi  f 
Graec.  tva  ti  ;  formula  Opalo  Afro  frequentissima. 

UTE?isiLiTAs.  1, 1309,  Qtwrum  ita  dtsposita  esi  uten- 
silitas. 

Uthinensis,  episconus  Uthinax.  qase  arbs  Afric«  fuit, 
colonia  Romanorum.  Non  agnoscebat  autem,  ut  videtor, 
Dovam  Montani  prophetiam.  II,  947,  Scilicet  itle  vester 
Uthinensis. 

Utilis,  qui  in  usu  est.  II,  1039,  Pars  vero  pasntitut 
omuibus  utiles,  ut  hoc  pallium. 


Vacare.  II,  1030,  Cum  ita  vacat  ac  juvat,  i.  e.  dam 
licet  etlibet.  II,  1041.  Vacuerat  pro  vacjiverat.  Abesse  : 
II,  1047,  Vacat  Zonas  tormentum.  I,  276,  Et  si  confes- 
sione  pr^eveniantttr,  vacabunt,  i.  e.  cessabunt,non  adbi- 
bebuniur  amplins,  scile,  tormeuta.  II,  226,  Spe  vaeet  hoc 
exemplum  ut  humattum.U,^,  Ex  rebus  comistentibus, 


1457 


INDBX  LATINITATIS. 


1458 


fiant  necesse  est^  non  ex  vacantibui.  1,380'  Ne  notUia 
vacaretf  i.  e.  ut  ipsi  intelligerent  sacra  volumina.  II,  22, 
Vacabat  erga  nos,  i.  e.  vacua,otio8a  et  inutiliserat.il, 
968,  Qui  hcec  velut  vacantia  infirmant,  i.  e.  tanquam 
inutilia  et  prelii  nuUius.  II,  256,  De  noto  vacat  qwestio. 
II,  479,  Ideo  utraque  in  Christo  vacabat.  II,  815,  Licet 
ab  exemplovacet  divenitasrerumy  i.  e.  licet  exemplum 
sit  dissimiilimum,  et  nuUa  ex  parie  cnm  hoc  comparan- 
dum.  II,  760,  Qma  ut  phantasma  vacabat  ad  sensum 
earam^  i.  e.  carebat  earum  .«cnsu. 

Vacous.  II,  654,  Vnde  Vacumrei  solida  propellere,  i. 
c.  animae,  si  incorporalis  et  vacua  est  ad  Tertuiiiani 
sensum. 

Vale.xtia,  loxu;.  II,  238,  Valentia  facientis  terram.  II, 
619.  Et  congregabit  omnem  valentiam  populorum. 

Vamtas.  I,  1246,  Etoris  de  jejunio  vanitate.  Elenim 
de  jejunio  nativus  oris  et  formaa  vigor  evanescit. 
Aliudit  ad  illud  Matth.  vi,  16  !   vultu  incedunt  evanido 

Yamtimum,  vox  est  antiqua  ,  a  vano  dicta,  pro  eo 
quod  est  ad  vanitatem  pertinens  et  in  ea  situm.  Sic 
ajiiitimus,  maritimus,  medioximus,  finitimns.  II  ,  224, 
n.  (12). 

Variare.  II,  1031.  Scecularium  rcrum  variavit  urna, 
i.  e.  rerum  vices  m  utatae  sunt.  II.  558,  Quia  de  patris 
sexu  ita  variant,  i.  e.  ita  plane  sexu  variant  ut  paler. 

Varietas,  II,  610.  Etiam  Getulorum  vartetates^  pro  eo 
quod  est,  yarii  Getuli ;  Pomi>.  Mela  de  situ  Orb.  lib.  i, 
cao.  4,  Natio  frequens  multiplexque  Getuli. 

Vectagulum.  I,  1202,  Dignum  vectaculum  Deo  subji- 
ciebat.  Alii  vectabulum ;  et  melius  fortasse,  e\  Gellii  N. 
A  lib.  XX,  cap.  1  ;  etNon  Marcell.  IV^321  :  Deficicntis 
vectaculi  nomine. 

Vectari  .II.  670,  Asclepiades  etiam  illaargumentatione 
veclatur.  II,  1002,  Veclante  vos  Spiritu  sancto.  Irenajus, 
ambulantes  in  spiritu  sancto ;  et  vetusta  Actor.  exempla 
9eo6(Aevoi  bt  Ilveu(AaTi  ay^* 

Vectigal.  1,381,  Vectiffalis  libertas  vulgoaditur,i.e. 
liberias,  quamJudxi  vecligali  redimunt,  seo  pensilatione 
annua,  ut  libere  in  synagogas  suas  et  cultumsuum  con- 
venire  possint. 

Vedius  Pollio.  Fro^erat  unus  ex  servis  crystallinum ; 
rapi  enm  Vodius  jussit,  ncc  vulgari  quidem  periturum 
morte ;  muraenis  objici  jubebalur ,  quas  ingentes  in  pis- 
ciua  continebat.  Senec.  de  Ira  lib.  iii,  cap.  40  ;   Plin.  - 
H.  N.  lib.  ix,cap.  23  ;  II,  1048. 

Velifigare,  vela  dare  vcl  facere.  II ,  122,  Austro  et 
Africo  soevitia  velificaty  i.  e.  scorpiones  dirum  Africae 
malnm  (ut  Plija.  vocat  lib.  v,  H.  N.  cap.  7)  :  hoc  i^itur 
maium  Afric^  voluere  etiam  Austri  facinnt,  iuquit  Plin. 
lib.  XI ;  id  antem  est,  ut  docet  Tertull.  flante  Austro  et 
Africo. 

VE?iDERE.  I,  308,  Vendere  facinora^esX  accepto  pretio 
celare. 

Ve.noitari,  venalem  esse,  haberi.  I,  512,  513,  Plato 
Dionysio  ventris  gratia  venditatur. 

Vexter.  II.  908,  Ventres  tegere  coguntur  infirmitatis 
ruina.  Ventrcs  dicit,  ut  soU*nt  auctorcs  juris,  uleros 
admisso  viro  pravidatos.  Itaque  \enlres  tpgcre,  hoc  cst, 
gra^idilatos  di^simularo.  I,  1274,  VetUris  operarios,  i. 
e.  parasitos. 

\E?iTiLLARE.  II,  1044,  Sericum  Ventilat^  i.  e.  laxa 
fluxaque  veste  serica  ventnm  concipit  ,  atque  undante 
serico  incedit.  II ,  82,    Odoratum  in  naribus  ventilavit. 

Vemus.  II,  123.  Plerosque  vero  in  ventum^  si  pla- 
cuerit  Christianos.  In  ventumj  h.  e.  vento  ferente,  vento 
secundo,  prout  occasio  dederit,  suascrit.  Si  placuerit, 
nimirum  Ca?sari,  proconsuli,  prsesidi,  etc. 

Veritas.  II,  295,  Imago  veritati  non  usquequaque 
adcpquabitur.  11,795,  Aut  nullius  veritatis  contendentes 
eam,  i.  e.  contendentes  non  veram  fuisse  carnom  Christi. 
I,  1264,  Penes  veritatem,  i.  e.  penes  Christum. 

Vernaculus.  I,  388,  Josephus  dicitur  vernaculus  scri- 
ptor,  quoniam,  ipso  Judieus,  Judseorum  origines  et  bella 
cum  Uomanis,  Grsce  licet,  describit.  I,  421,  genusTro- 
janum  Cybeles  vernaculum  vocaiur,  I,  454,  Ipsamque 
vernaculum  septem  collium  plebem.  I,  iZAl, Apud  bar- 
baros  quosdam,  quia  vemaculum  est  aurum.  II,  757, 
feminam  quamdam  vernaculam  Ecclesice.i.  e.  Chrisiia- 
nam. 

Verruca.  I,  1341,  Quam  conchoe  illius  aliquadura  et 
rotunda  verruca.  Margaritas  conchae  verrucas  vocat, 
quia  sani  concharum  partus  multiplici  cute  conslant,  ut 
non  improprie  cailum  corporis  existimari  possit,  idcoque 
purgari  soleant  a  pehlis.  Ita  enim  in  ipsa  ostrei  carne 
nascuntur,  quemadmodum  grando  solet  in  suilla.  Vid. 
Athenaeum,  lib.  iii,  cap.  8,  et  Plin. 

Versura.  Versuram  facere   et  solvere,  est  recepta  ab 
alio  pecupia  alii  reddere,  quod  ei  debebatur.  II,  1035, 


EstT6&y  1(0x00907  vel  i\  dvTiorpo^Tj*;  alii,  versuram  com- 
pensaio  redait, 

Vertere.  II,  906,  y^ftfn/ (;apti/tfm,  non  idem  signi- 
ficare  videtur,  ac  crimes  intorquere.  Monent  verba,  I, 
1322,  Video  quosdam  etcapillum  croco  vertert,  hsBc  de 
mutatis  tinctisaue  crinibus  inlelligere  apud  vetcres. 
Hcrodian.  de  Antonino,  K6(jux(  xt  xy\  xeoaXT)  intxi^txo 
(avOac,  et  apud  Clemenlb  Alexandr.  TpTxac  ^avOac 
icoiouv.CapitoHinusinVero :  Dicitur  sane  tantam  habuis- 
se  curam  fiaventium  capillorum.  Ka  fuit  flaveutis  capiU 
litii  affectatio,  ut  Lsetam  ailmoneat  Uieronym.  :  Ne  ca- 
pillum  irrufes.  II,  705,  Vertit  autem  status  animarum 
intran.siiiva  significatione. 
Vertex.  I,  262,  Vertex  civitalis  est  Capitolium. 
Vertiginare.  II,  1037,  quid  sit,  intelligi  potest  ex 
Aristotelis  verbis  de  chamffiieonle  :  STpi^ei  S^  t6v  d^OaX- 
p.6v  xvxXq>,  xal  n^v  ^«piv  iizX  TcdvToc  touc  totiou;  (jleTa- 
6dX>ei. 

Vesica.  1, 521,  Illic  vesU^  quaeritur.  Haverc.  Statim 
illic  vesica  quceritur,  i.  e.  auasi  ventis  distenditur,  cru- 
cialurque  pectus  illorum  vehementissime.  Havercampio 
provernium  videlur,  desumptum  a  puerulis  qui  mingendi 
necessitatem  ultra  farre  non  possuht,  ycsica  lolio  ini- 
pleta,  adeoaue  sxpe  virgam  metuenles    exclamant.  Sic 
illi,  anditaOhristianornm  oratione  de  resurrectiono  mor- 
tuorum,  statim  egrediuntur  auditoho,  quasi  mingendi 
necessitas  urgeret. 
Vesperugo,  vespertilio,  II,  703.' 
Vestigeps.  II,  746,  Puer  vestieeps. 
Vesiificina,    Iocus    uhi    vestes    conflciebantur.    II, 
1039.  Sed  Rhenan,    interpretatur  :    vestiarii  scu  sar- 
tores. 

Vestire.  II,  1031,  Sic  et  in  proximo  soror  civitas 
vestiebat.  II,  1031,  Et  si  quid  prarterea  conditio  vcl  di- 
gnitas  vel  temporalitas  vestit,  dicitur  a(j.eTa6dT(i);,  Tur- 
iii^b.  vult.  vertit. ;  Jun.  gestit.  i.  e.  6p^YeTai.  II,  50,  di- 
cilur  de  baptismo,  sancto  Spiritu  vestit, 

Vestitds.  II.  716,  Ab  his  autem  annis  et  suffusior  et 
vextitior  sexus  est,  vestilior  pilo,  qui  adnascitur  corpori. 
Vide.  I.ivESTis. 

Vet£R?(us,  est  morbus  nasrens  ex  humoribns  frigidis, 
cercbrnm  infestantibus,  ct  rationem  tollens,  vuigo  ie- 
thargus.  I,  1048,  Nullis  veternis  parco,  Metaph.  pro 
vitiis. 

Vedustas.  II,  1022,  Si  vero  post  abolitionem  in  vetus- 
tatem  aliquid  ex  illa  revixerity  i.  e.  in  yeterem  homi- 
ncm  in  ethnicum. 

ViA.  I,  653, 635.  Vias  enim  vocant  cardines  balteorum 
per  ambitum,  et  discrimina  popularium  per  proclivum. 
Vide,  Balteus, 

Virrare.  1,1196,  Ad  ccelum  non  otiosi  ore  suspiciunt 
vibrantes  spiritu  suo  mover e.Locus  cormptn»,  fortcita 
reslituendus  :  Ad  caetum  non  otioso  ore  suspiciunt  vi- 
brantes  spiritum  suo  more,\d  cst :  Mugitus  boum,  balatus 
ovium,  voces  ferarumet  avium  sunt  preces  erga  omniuni 
parentem.qui  providet  leonibns,rugitu  suo  pra^dam  ou»- 
renlibus,  et  alit  pulios  corvorum,  qui  illum  compellani. 
Vibrare  spiritum  est  fortiter  emittere  spiritum,  uli  fa- 
ciunt  animalia,  quando  clamant,  et  rumorem  efficiunt. 
Prudentins  dici  de  Aovq),  Apoth.  49. 
IIoc  verbum  est  quod,  vibratum  patris  ore  benigno, 
Sumpsit  virgineo  fragilem  de  corpore  formam. 
VicES.  I,  499,  Vicem  injuria^  sinere  est  injuriam  re- 
nendere.  II,  437,  Qui  humani  totis  istius  vicem  retri- 
Duere  non  possint.  II,  551,  Hac  vice  seminis,  Irenaeus, 
xdOaTrep  (nr^ppia. 

Victorutus.  1, 907,  nummus  Victorio}  imagine  signa- 
tus  de  quo  Plin.  U.  N.  lib.  xxxiii,  cap.  3.  Valuitduos 
sesterlios. 

ViDERE.  Viderit  habitus,  i.  e.  nihil  refert  babitus,  nihil 
condncit  ad  rem,  habeat  se  lignum  hoc  vel  illo  modo, 
signnm  crucis  vel  rudlstipitis,  dummodo  lignum  sit.  11. 
198,  Sed  viderit  persona,  i.  e.  Quid  moramur  in  per- 
sona,  quid  ad  nos  persona,  cum  doctrina  mihi  quasstio 
est  ?  11,  555,  Viderit  Solcecismus.  II,  898.  Viderit  sce- 
culum  amulum  Dei,  i.  e,  impium  hoc  ssculnm  et  Deo 
obnitens,  vel  natura  duce  judicet. 

ViDERi.  1,  386.  In  {\uo  videtury  i.  e.  conspicitur,  cor- 
uitur,  ne  quis  interpreletnr,  putatur.  II,  608,  Nec  si  ve- 
nietis  videri  mihi,  i.  e.  apparcre* 

ViDUARE.  II,  953,  Cereris  saeerdotes  viventibus  etiam 
viris  et  consentientibus  amica  separatione  viduantur, 
11,680,  Qui  vel  modico  temporis  viduant  animum  intel" 
lectu. 

ViDUATUS.  II,  902,  Plane  scio,  alicubi  virginem  in  v^ 
duatu  ab  annis  nondum  viginti  collocatum  is  x^pc^<f« 
i.  e.  in  sacro  viduarum  ministerio ;  de  quo  Actor.  vi, 
et  I  Tim.  v. 


1459 


INDEX  LATIHITATIS. 


1460 


ViDcus.  I,  1204,  Sed  viduis  aquis  sibi  mentiuntur.  Vi- 
dnis  scilicet  aDpelo  ac  Spirila  saucto,  ideoqne  sterilibas. 
At  nostris  aquia  supervenit  Spiritus  de  coelis,  sanctifi- 
cans  eas  de  seraelipso,  et  ita  sanctificatae,  vim  sanctiii- 
candi  conoipianl :  qaare  et  pariunti  nempe  Chrislianos 
homines  vita;  JElerna». 

ViGORARE.  II,  984,  Effeminentia  magis  quam  vigoran- 
tia  disciplinam. 

ViLLicus,  proprie  qui  villae  gubernationi  praeesl,  otxo- 
v6|io;.  II,  40,  Neglexerit  officium  Dei  villicus,  Christus 
vicarius,  Notat  Paulum. 

ViLLUs  est  lana.  II,  913,  Aut  villum,  aut  quolibet 
filum  cerebro  superponunt. 

ViNDiCARE.  I,  889,  Et  ita  adversiis  veritatem  vindi- 
catur  i.  0.  asscrilur,  sitrnificalione  foronsi. 

ViRGiLi^,  seu  potius  Vergilise,  septcm  stellse  in  si^rno 
Tauri,  indc  diclce,  vel  quod  oriuntur  in  vere  circa  aequi- 
noclium,  vol  quod  verni  tem||oris  orta  suo  significatio- 
nem  habcanl,  quamadmoduOTServiusadnotavit  in  lib.  i 
Georg. ;  Cic.  de  Nat.  deor.  lib.  ii,  cap.  44,  II,  772. 

ViRGi?(Aiii.  II,  907,  Sed  virginari  volunt,  i.  e.  virgi- 
Dcs  habcri  volnnt. 

ViRGO.  I,  413,  Virgo  continentia,  per  qaam  semper 
manenl  virgines,  I,  413,  Virgc  caslestis  esl  Juno.  II,  .^49. 
Virginis  senecta^.  i.  e.  qui  cae  ebs  permansit  usque  ad 
scneciulem.  II,  960,  In  viroine  adhuc  saliva^  i.  e.  cam 
sali\a  nostra  adliuc  a  cibo  et  poiu  intacta,  jejuni 
sumus.  II,  782,  Virgo  erat  adhnc  terua,  nondum  opere 
compressa,  ftic. 

ViRi^,  armillse  quas  femina)  in  brachiis  gestabanl.  II, 
1042,  Vesligia  ccFstuumviriisoccupavit,  i.  e.  loco  caes- 
tuum  armijtas  induit  brachiis.  Turneb  vult  :  Vestigia 
carstuum  viria  occupavit, 

ViRiLis.11,642,  Simulacrum  membri  virilis  revelatur. 
Jun.  legendum  putal,  membri  viralis.  utsiia  vira  i.  e. 
femina,  diclum  viralis  sicut  viri1is,a  i'iro.  Nam  membrnm 
virile  fuit  Or^iorum,  sacrorum  Barchi;  viraJe  vero  sive 
muliebre,  Elousiiiorum.sacrorum  Cereris. 

ViRiosis.  II,  570,  Et  usu  viriosa  confudit,  i.  e.  ma- 
gnarum  virium,  Iffy.upo;,  ovvaio;.  II,  681,  Et  quiilem  vi- 
riosius  ampiexabitur. 

ViRTus,  donum  miraculosum.  I,  378,  Voces  eorum 
itemque  virtutes,  quas  ad  fidem  divinitatis  edebant,  de 
prophftis  II,  Tol  virtutes,  ut  Gra-c.  6uva(i.i;.  II,  619, 
Orienlis  virtulem,  i.  e.  vires, 

^  Vis,  I,  275,  276,  Ne  qua  vis  lateat  in  occulto,  intelli- 
gilur  de  diabolo. 

ViscERATio,  distributio  erat  carnis,  quse  (leri  solobat 
vel  in  solemui  sacrificio,  vei  in  funere  excellentis  ali- 
cujus  persona).  1,641,  Quasi  visceratione  quadam  fruan- 
tur.  II,  331. 

VisoALiTAs.  II,  690,  Et  nos  enim  opponemus  contra- 
rietales  nati  el  innati,  visuaiitatis  et  cwdtatis. 

ViTiUM.  II,  lO34,iV0fi/m  vitii  mariimbuit.i.  p.novum 
vitium.  Jun,  mavult  nomen  vitii,  Charybdim  signiGcat, 


qnod  Vitium  Tert.  vocat,  qaoniam  sine  pericalo  praeter- 
navigare  non  licet.  1,47,  Et  unius  oeonis  vitium  :  pridfin 
cap.  7,  appellavit  Ixrpcotia,  abortum . 

ViTRUM.  I,  626,  Si  tanti  vitrum,  quanti  margaritum, 
proverb.ad  significandam  ingentem  reram  inaequalitateru 
et  distantiam.  Hieronym.  ad  Laetam,  7  :  Si  tanti  vitrum 
quare  non  majoris   pretii   margaritum. 

VivicoMBURiuM.  II,  6AS,  sed'de  patibulo  et  vincom- 
burio  per  omne  ingenium  crudelitatis  exhauriat.U^lOt^, 
Patibula  et  vivicomburia, 

VocATus.  II ,  220,  Pariter  et  a  vocatu  ejus  recedii 
appellationis, 

VoLATiCA.  II,  1050,  Qui  volaticam  spectat.  Nonnulli 
interpretantur  de  eeometria,  a  vola  ,  qua  demetiuniur 
georoeirae  omnia,  Salmasius  de  haruspicio. 

VoLATicus.1, 1281,  Temporaliaet  volatica  desideria.  II, 
i^ljdque  totumpropter  uniusannivolaticum  gaudium. 

VoLSELLA,  instrumentum  ad  pilos  evellendos.  II,  101'). 
Tam  furax  a  mento  volsella. 

VoLUNTAs.  I,  1285.  Ad  sustinendam  novissimerolHH- 
tatem  Dei,  i.  e.  jndicium  accipiendum  in  die  uitimo. 

VoLUTARE.  I,  1302,  Simul  orant  ,  simul  volutantur  : 
sic  liv.  iit  adv,  Marc,  :  Manibus  coedentibus  pectm,  cl 
facie  humi  volutante  orationem  commendare. 

VoRATRmA.  I,  470,  Nec  ingratis  voratrinis,  sunt  b*U 
luones,  perdili,  gurgiles  el  voragines  BBris  eleemosynarii 
qui  in  Deum  et  Ecclesiam  et  fralres  singulos  benefiui 
aeouc  ac  alios  ingrati  sunt. 

VoTivus,  I.  315,  Voiivis  crucibus  exposuit.  Haverc.  it  i 
explical,  Tiberium  ex  votivis  arboribus  volivas  fici>>' 
crucos,  iu  quibus  scclerati  isti  sacerdotes  palchre  pen- 
debani,  tanquain  at>athemala  ex  voto.  Junius  hanc  ap- 
peliationem  derivat  !a  votis  saluUribus  ,  qnae  Auguslus 
lecerit.  yide.  Sueton.  Aug..  cap.  97. 

VuLNERAHE.  1, 1252,  Putieutia  Domini  in  Malcho  tu\ 
nerata  est. 

VuLLiNi,  Etrnscorum  opulentissimi  qnondam  popnli, 
quorum   civilas  tota  fulmine  concremata  est,  ll,  lOol 

X 

Xerophagia,  ^TipocaYia,  aridorum  esus.  11,  955,  Qv- 
etiam  xerophagias  observemus,  U,  960,  Et  illis  xeropha 
gia  panis  angelici  displicebat. 

Xystarches,  xysli,  sive  stadii  athletici  praests,  qui  om- 
nia  quae  sunt  opus  certaturis  suppeditat.  1,  6^,  Xxstar- 
ches  Spiritus  sanctus, 

Xysticus,  athleiarum  proprius.  II,  1040.  Xysiicee  nuu- 
ditiai.  Nam  athlelae  et  palestritae  eiercebaniur  in  X>st!> 
et  porticibus  nudi  ;  ideoque  summa  illis  fuit  cnra  co:- 
poris  et  munditiarum.  11,  993,  Et  xysticce  vanitates. 


Zona.  II,  549.  Maceria  'quadam  igncas  illius  iontt . 
igneam  zonam  appellat  aetbera. 


MONITUM. 


Haud  esse  omittenduai  hunc  veterem  Tertullianeee  bibliothecaeCataloguni  eo  praecipuo  no- 
mine  duximus,  quod  a  primis  Septimii  recensionibuseditus,  atquea  Jacobo  Pamelio  diges- 
tus,  inde  integer  in  recentiores  Rigaltii  et  Priorii  editiones  transierit.  Quam  ergo  prcevio 
Pamelii  opere,  Vita  nempe  TertuUiani,  inchoavimus  editionem,  hanc  ejusdem  indice  clau- 
dere  juvat;  nec  ultimam  istam  appendiculam  ullo  additamento  renovandam  curavimu?, 
etsi  haud  ita  sit  omni  puncto  absoluta;  identidem  enim  desunt  plurium  quos  appellal 
Tertullianus  auctorum  nomina;  pauca  vero  bis  fortasse  excitantur  aut  redundant  ;  ut  ut 
sit^  qualem  exbibuerint  primi  editores,  talem  a  nobis  velimus  accipias  hunc  indicem.  Scri- 
ptursB  sacrae  Index  remittitur  ad  Apparatumgeneralem  universoe  huic  Palristicfle  Billiothecce 
subjiciendum.  bdd. 


1461 


mDBK  m.  scaiPT.  a  tbrtdllunio  uudaturum. 


1162 


IIVDEZ 


VETERUM  SCRIPTORUM 

QUORUM  MENTIO  IN  SCRIPTIS  TERTULLIANI. 


SACRORUM. 

AMOS  citatur  freqnenter;  de  qno  yide  indicem  Scripla- 
rarum. 

Arithmi,  siyeNumeri,  II.  I«9,  418  431. 

BARpfABf  titulo  citatur  Epistola  ad  Hebrffios,  quarn 
apud  Ecclesias  recepUm  pronuntiat,  II,  1021. 

Barugh  citatur  Jeremia>  nomine,  II,  137. 

Basiliarum,  id  est  Regum,  libri  quatuor,  II  350,  386, 
410.  Qui  eliam  Regum  Annales  vocantur,  II,  129. 

Critarum,  seu  Judicum,  Annales,  II,  129. 

Daxielis  hebdomadae,  II,  612,   614. 

Enoch  libri  verba  citanlur,  I.  665, 666,  2307.  In  arma- 

rium  Judaicum  non  admittuntur,  tWd.  Ulrobiqne  apud 

Judam   apostolum     testimonium    ijossidenl,  md.,   1. 

1328.  »  »     1 

Esdras  omneinstmmentum  Judaicae  litteraturspreslau- 
ravit.  I,  1307.  Quaedam  etiamex  quartolibroEsdraD  ci- 
tantur,   II,  15   395. 

EzECHiEL  cilalur  frequenter;  de  quo  vide  lodicem  Scri- 
pturarum. 

IIermas,  cujus  scriplura  Pastor  inscribitur,  I,  1172. 
Ab  omni  concilio  Ecclesiarum  inter  apocrypha  et  falsa 
judicatur,  II.  1000.1021. 

IsAiAS  citaturfrcquenlor. 

Jacobus,  II,  600,  922. 

Jeremi.«  olim  adscriptum  quidquid  hodie  libro  Ba- 
ruch  conlinelur,   II,    137. 

JoATiNis  Apocalypsis,  elEpistola  primaet  secundaejus- 
dem  auctoris,  II.  1020.  Ejus  Evan;?elium  aute  Maronmi 
editum.  II,  767,  Joanni  apostolo  tribuitnr  Apocalypsis.  Ut 
Aposlolus  Evangelio  suo  fidem  nobis  insinuat.  Il,363,Et- 
si  Apocalypsin  ejus  Marcion  rospuit,  ordo  tamen  episco- 

f>orura  ad  originem  recensus,in  Joannem  stabit  auctorem. 
I  112,  147,    Zmsqq.  * 

JoBcitaturfrequenter;dequovideIndicemScripturarum. 
JoELcitaturfrequenler;de  quo  vide  Indicem  Scriptura- 
rum.  "^ 

JoNAs  citatur  frequenter;  de  quo  vide  Indicem  Scri- 
pturarum. 

JoDAS.  Yide  Indicem  Scripiurarum. 
JoDiTHexlibro  quaedam  cilantur,  II,  253,  952. 
LuciE,  secUtoris  aposloli  Pauli  ex  Apostolicis,  Acto  apo- 

8tolorum,scripluraauthentica,II,34,35.Eju8demEvaDffeIii 
digestum,  II,  363*grg.,  (Juod  et  Paulo  adscribere  solent,  II, 
366.  Auctorum  apostolicorum  scripturam  confirmat  Paulus 
Epistola  adGalatas,  quse  proinde  male  respuuntur  a  Mar- 
cione. 

MACHABiEORUM  libri  citantur  a  TertulHano,  11,16,  636. 
MALACHiAscitaturfrequenter;dequo  videlndicem  Scri- 
pturarum. 

Marcos.  Aposlolicus,  Evangelio  suo  fidem  nobis  in- 
staurat,  II,  363  sqq  366,  licet  et  Marcus  quod  edidlt, 
Petri  affirmetur,  cujus  intrrpres  Marcus. 

MATTHiBus,  fidelissimusEvangeliicommentator,  ut  co- 
mes  Domini,  II,  788, 790 ;  utapostolus  fidem  nobis  facit,  II. 
363  sq, 

MicH.«As  citaturfrequenter;  dequovide  IndicemScri- 
pturarum. 

MoYSEs,  auctor  Judaici  Instrumenti,  argivo  Inacho  par 
a?Ua|e,  treceniis  pene  annis  Danaum  pr»venit,  mille 
circiler  cladem  Priami  antecedil,  quingenlis  ampUus  et 
Homerum.  Ejus  originale  instrnmentum  Genesis,  I,  382, 
386  ;  antiquior  Satumo  nongentis  circiter  annis,  II,  697  • 
Pentateuchi  auctor,  II,  257 ;  ante  Lycurgos  et  Solonas 
omnes,  II,    305. 

Nahum  citatur  frequentcr ;  dequovidelndicem  Srriptu- 
rarum. 

OsEE  citatur  frequenter:  de  quo  vide  Indicem  Scriptu- 
raruni. 

Pauli  Epistolis  plurimum  uti  hflertieos  ad  qusstiones 
adnotavitTertuUianus,  II,  35;  ejns  Apocalypsis  impro- 


batur  ihid,  et  37 ;  item  ejus  et  Theclce  Actus  sive Periodi, 
I,  1219;  ejus  Epistolas  de  numero  mutilavit  Marc  on,  II, 
470;  utpote  omissis  Epistolis  ad  Timotheum  et  ad  Titum, 
quictalias   ejus  Epistolas  sententiis  mntilavit,  11,471; 

yuarum  ea  ouse  ad  Galatas  est,  principalis  est  adversus 
udaismum  Epistola.  ibid,  |  quam  nos  ad  Ephesios  prse- 
scriptam  habemus,  hserelici,  ad  Laodicenos,  II,  500, 512, 
maxime  de  vincnlis  scripta  sunt,  II,  111. 

Petrus.  Episiolaad  Ponticos,quampnmamhodieyo- 
camus,  II,  146,  el  alibt  frequenter. 

Salomonis  nomine  citatur,  prseter  Proverbia,  Eccle- 
siastem  etCanlica  conticorum,  etiara  liber  Sapientitf),  If, 
20 ;  item  Ecclesiaslicus,  II,  265,   950. 

Septuaginta  etduo  I^cterpretes  jussu  Ptolemaei  Phila- 
delphi  Hebraemm  litteraram  Instrumentum  judaicum  in 
Gra^cum  stylum  transtulemnt ;  quorum  sententiaecommu- 
nionem  suspexit  Menedemusphilosopbus;  affirmavit  haec 
Arislaeus,  I,  378,  379.  Quomm  trauslatio apud  Serapseum 
Ptolemaei  bibliothccffi  cum  ipsis  Hebraicis  litteris  exhi- 
betur.  Ilnd, 

SoPHONiAScitaturfrequenter :  dequovidelndicemScrip- 
turamm. 

Stmmachi  editionem  aliquando  sequitur  TertuUian.  II, 
403.  404. 

Zacharias  citatur  frequeuler ;  de  quo  vide  Indicem  Scri- 
pturarum. 

ECCLESIASTICORUM. 

Apologfticorum  adversus  Gentes  scriptores,  I,  609. 

lREN£UMTertull.adlegat.,  II,  548;  ad  verbum  imitatur 
lib.  adv.  Valent.  II,  539,  551  sqq,j  et  deinceps  pleraquo 
ejus  verba  describit  usque  ad  Iibn  finem  adv,  Valent,  II 
593  sqq. 

JosTiNi  martyris  Apologias  adv.  Gentes  imitatur  per 
omnia  Teriullian.  in  Apologetico,  U,  548.  Philosophum 
etiam  vocat,  adludens  ad  libmm  ejuscontra  omnes  Gentes^ 
Ibid. 

MiLTiADEs,  Ecclesiarum   sophista,  11,  548. 

Proculus,  adhuc  Cathoiicus,  ddv.  Valent,,  qunm  vocat 
Christianae  eloquenliae  dignitatem,  II,  549. 

HiERETICORUM. 

iCsCHINES.  II,  27. 

Alexander,  Valentiniauus,  II,  779,  780. 
Apelles,  qui  Phaneros  eis  concripsit,  II,  18,  24,  42. 
sqq.  46,  47,  51  68,  686,  712,  765. 
Apelleiaci,  II,  766. 
AxiONicus,  II.    547. 
Basilides.  li,  62,796. 
Blastus,  II,  72. 
CAifAii,  II,  46,   1198. 
Caiahi,  II,  65. 
Carpocrates,  II.  66,  686. 
Cataphrtgas,  II.  72. 
Cerdon,  11,70,  351. 
CERirrrHOS,  11.  67. 

COLARBASUS,  II.  70. 

DosiTHEUS,  Samaritanus,  11.  61. 

Erion,  II,  24,  46,  67,  778. 

Heracleoti,  II,  69. 

Hermogenes,  Africanus,  II,  16.  43,  46,  828. 

Hermogenes,  Apostolicus,  II.  15,  106,  198,  2tl. 

Herodiani,  II,  61. 

Htmexasus,  II.  15. 

LucAXUS,  II,  71, 798. 

Marciox,  II.  19.  24,  42,  43,  51,  52,  58,  71.  755.  759 
$qq.,  in  auadam  Epistola,  II,  247;  in  Epistolis,  II.  267, 
sqq.;  in  Antithesibus,  II,  322, ;  inlibro  Atfostolico,  11.345, 
361  sqq,;  in  Evan^elio,  II,  361,  sqq.  ;  in  Antithesibus, 
ex  Evangelio,  ex  libro  Apostolico,  11,  468,  sqq, 

Mahcus,  II,  70.  Magus,  II,  546. 


U63 


INDBX  V8T-  «CRIPT.  A  TBRTOLLIANIO  LAUDATORUM. 


1464 


Menander,  II,  61,  MaguB  Samaritanus,  II,  734,  735. 
MOXARCHIANI,   II,  164. 

MoiiTAif  os,  II,  62. 
NiGOLAiT£,  II,  46,  63,  sqq, 
NlCOLAVS,  II,  63. 
NiGiDius,  II,  43. 

OpHITiE,    II,    63. 

Pharis£I,II,  61,  64. 

Philetcs  II,  15. 

Phygellus,  II,  15,  106,  828. 

PRAXEAS,  II,  74,  155  fqq. 

PROCLUS  seu   Progolus,  II,  72. 

Prodicus,  II,  152, 159. 

PxoLOMiGcs,  II,  56,  554.  In  Mi$ccIIanua,  II,  532. 

QUIXTILLA,  1, 1197. 

Sadduc£i,  II,  46.  61,  754,  796,  850. 

Saturninus,  II,  61,  686. 

Secuxdus,  II,  69,  546. 

Setthoit^e,  II,  65. 

SiHOTf,  Ma(;us,  II,  61,  708. 

Tatianus,  II,  72. 

TuEODOTus,  Byzantius,  II,  72. 

Theodotus,  coriarius,  II,  72. 

Theotihus,  546. 

Valextixus,  II,  19,  42,  54,  67,  538  «99.  Ejns  libri  So- 
pbia,  II,  19, 24,  51,  52, 58,  69.  Evangelium,  538-596,  754, 
'/79  sqq. 

VALENTmiA?(i,  II,  538,«99.Eonim  Commenlarit,  II,  881. 

KlCTORlXUS,  II,  74, 

EORUH  QUI  DE  DEO  ET  DEIS  SCBIPSERUNT. 
EOQUE  PERTINENTIBUS. 

Axtiphofi,  de  Somniis,  II,  729. 

Artemon,  de  Somniis,  II,  729, 

Gallimachus,  de  Goronis,  II,  85. 

Claudius  Saturmkus  :  de  Coroais  liber,  origines,  cau- 
sas,  species  et  solemnitates  carum  edissercns,  II,  86 
sqa. 

Cratippus,  do  somniis,  II,  729. 

DiODORUs,  U,  85. 

DiONTsius,  Rhodius,  de  somniis,  II,  729. 

Epicharmus,  de  somniis.  II,  730. 

Harpocratiox,  II,  85. 

Hermateles  sivo 'Termaleles,  de  circensibus  ludis,  IL 
649. 

Hermippos,  Beritensis,  omnem  bistoriam  somniorum 
cum  snis  origioibus,  ritibus  et  relatoribus  quinione  volu- 
minum  satialissime  exhibuit,  II,  729  730. 

HiSTRio?(UM  litters,  I,  351 

Leo,  iEgyptius,  de  Coronis,  11,86 

Hus£us,  I,  403;  II,  649. 

Nicahder,  de  Oraculis,  749. 

NuHA  P0MPILIU.S.  I,  404;  II,  ^5. 

PheRecides,  de  Saturno,  II,  86,  698. 

Philochorus  Atheniensis,  II,  730. 

PlNDARUS,  I,  352,  11,  85 

Piso,  de  Ludis,  1,  637. 

Serapion,  de  Somniis,  II,  729. 

Strato,  Lampsacenus,  11,729. 

TiMiCus,  de  ludornm  origine,  I,  636. 

Varro,  Romauus,  cynicus,  I,  365,  637. 

MAGORUM. 

Berenice,  11,747. 
Damigero.>,  ibid, 
Dardanus,  ibid, 
Nectadis,  ibid, 
Rostanes,  ibid. 
Ttphox,  ibid, 

MEJ)IGORUMMATUEMATICORUM  ET  PUYSl- 

CORUM. 

Andreas,  11,670. 
Apollodorus,  IL  672. 
Apollophanes,  II,  668. 
Arahiheder,  II,  669 

ASCLEPIADES,   II,   770. 

Chrysippls,  II,  653,  672. 
DiocLts,  II,  670,  674. 
Erasistratus,  II,  670,  671,  692. 
Harpocration,  II,  85. 

HEROPuiLus.quise.vcentos  exsecuit,  ut  naturam  scra- 
taretur,  II,  662,  692. 
HiCESius,  11,691,  692. 
HjppocnAJES,  II,  670,  692. 


Mercurius  Trismegistus,  magisteromniiun  phyticorum 
11,  567,  697. 

NiCAXDER,tfe  venenatis  bestiis,  II.  121. 

SoRAifUs,  methodic®  medicin»  insiructiBsimiu  aoctor, 
plenissime  snper  animacommentatus,  quataor  Tolamini* 
bus,  670,  692,  724. 

Strato,  Pbysicus,  II,  670,  671. 

PHILOSOPHORUM. 

Anaxarchus  pilo  contusns,  I,  352. 

iCrvEsiDEHUS,  de  Anima  II,  660,669. 

Alrinus,  Platonicus,  II,  697,  699. 

Anacharsis,  II,  265,  1045. 

AifAXAGORAS,  de  Deo,  6r6,  667,  72  L 

Anaxihamder,  II,  260,1031. 

AxAxiMEXES,  de  Anima,  il,  260,  660. 

Apollophanes,  de  Anima,  II,  668. 

Aristodemus.  II,  727. 

Aristophofi  ihid 

Aristoteles,  in  Dialectica.Ut  20 ;  de  AnimaMj  551,666, 
667,  721,  727,  798;  Alexandro  adulatur,  1, 512. 

Arios,  II,  742. 

Callinigus,  in  Oratiouibus,lt  535. 

Ceres,  in  PinacCt  de  Anima,  II,  53. 

Chrtsippos,  fleDivinatlone,II,  653,deAoima,  II,  668. 

Cleatthes,  de  Anima,  1, 399,  653. 

Cratippus,  II,  729. 

Critias,  de  Anima,  II,  653. 

Critolaus,  Atheniensis,  de  Anima,  II,  652. 

Critolaos  pcripatcticus,    652. 

Democbitus,  de  Auima,  11,667,  670;  de  Somno,  II,72L 

DiCjEarchus,  Messenius,  de  Anima  libris  tribus,  I,  672 

Diogenes,  cynicns,  1,  510,  de  Morte,  I,  535  ;  II,  1013. 

EMPEDOCLES,deAnima,  1,671,674,683;  de  Amiciiia  cl 
inimicitia,II,  651,  653;de  Somno,  II,  702,  721,  795, 1013. 

Epicharmus,  II,  730,  732. 

Epicurus,  1, 517;  II,  19, 1047 ;  de  Vacuoet  imiitt,II, 551 : 
de  ilnima,  11, 651,  653,672;  in  Epistulaac/  Menecaum^ 
II,  721 ;  de  Somnis,  II,  72,  275,  301,  394,  795,  942. 

EuBULUS,  de  anima,  II,  652. 

Heraclides,  Ponticus,  de  anima,  II,  660. 

Heraclitus,  de  Igneo  deo,  I,  518;  iib.  de  Natura,  II, 
651,  653,  671. 

HiPPARCHUS,  de  anima,  11,  653. 

HiPON,  de  Anima.  II,  653. 

Mexedemus,  Providentiae    vindex   de  editione.  I,  380. 

MERCURius,iEgyptins,  11,649,  697 ;mA«c/tfpi0, 11,705. 

MOSCHION  II,  671. 

Nigidius,  II,  43. 

Pa:>ietius,  de  Auima,  II,  668. 

Parmenides  de  Somno,  II,    721. 

Pherecides,  Pythagorse  magister,  II,  649,  698. 

PHiGDO,  II,  648. 

Plato,  I,  405,  416,  417,11, 1033,  in  TimatOy  11,  481  ;  ia 
Socrate,  II,  503, 509;  in  Timceo,  ibid. ;  in  Socrate,  Ibid, ; 
in  Phcedone,  II,  795;  in  Phardro,  11,648;  in  Sophista,, 
II,  651 ;  in  Phadro,  Hipparcbo,  Lachete,  Protagora, 
Symposio,  Alcibiade,  Gorgia,  Critone  et  Tima&o,  iiid. ; 
in  Phcedro  II,  659;  in  Timaeo,  11,661,666;  in  PhiEdro, 
I,  668;  in  TimcBOy  Ibid.;  de  Republiea  II,  [670  sqq. ; 
in  Timoeo  et  Phoedone,  II,  673;  mPhoedro  II»  676;  ct 
Theoeteto,  Ibid» ;  in  Phoedone,  Ibid ;  in  Parmenide,  et 
7tm(S0  de  Idseis, /6td,  et  II,  678;in  7tm^»?,  II,  683; 
in  Legibus,  Ibid. ;  in  Phoedone,  II 686,  in  Timaeo,  Ibid. ; 
in  Phoedone.  Ibid.  ;in Philebo, II ; 688 ;  in  Ph€edane,\Ibid.\ 
in  Phcedro,  Ibid. ;  in  Parmedine,  Ibid.  ei  II,' 693; 
in  Legibus,  II,  ibid. ;  697,  752,  II,  in  Phcedone  et  da 
Repub.  II,  741,  in  Phasdone  et  in  Politia,  II,  736 ;  i^ 
PhfEdone,  II,  160,  in  Phcedro  et  Tinueo,  Ibid,;  in  Phn^ 
done,  Ibid.  et  II,  795-799. 

PosiDOiNius,  de  Anima^  II,  608. 

Protagoras,  II,  672. 

Ptrrhon,  L  535 

Ptrrhus,  II,  798. 

Ptthagoras,  1, 617,  521 ;  Samius  sophista, II,  607. 698, 
741. 

SoCRATES,  I,  353,  354  504 ;  II,  796. 

Strato,  physicus,  II,  671 ;  de  Somuo,  II,  260,  721. 

Thales,  deAnima,  I,  508:  II,  260. 

Xe>'opha?ces,  de  Somno,  III,  721 

Zemon,  Citicus,  I,  398,511 ;  II,  260,  653. 

HISTORIGORUM. 

j€gtptioruh,  CHALDiEOROH,  pHOEKicuM  archiva,!,  387. 
Alexander  Polyhistor,  II,  1038. 
Appioif  siye  Apion,  1,  387. 
Aristeas  de  lxx  Interpretibus,  I,  380. 


1465 


INDBX  GBNBRilLIS. 


1466 


Berosui,  Chaldsas,  I,  387. 
Callisthexes,  II,  728. 
Cassids  Severus,  I.  330. 
Charon,  Lampsacenus,  Herodoto  prior,  II,  7i7. 
CoRNELius  Nepos,  1,  330. 

CoRNELius  Tacitcs,  in  CommeniariU,  I,  29«,  364,  ia 
ntsiorta  Romana  \ib.  V;  raendacioraoi  loquacissimus, 

Ctesias,  I.  325. 

Demetrius  Phalereu8,bibliothec»  Plolemaei  prdefeclus, 
grammalicorum  nrobatissimus,  I,  379. 

DiODORUS  Siculus,  I,  329,  330;  II,  85. 

Ephorus.  II,  728. 

EuPHORioN,  idid. 

Fexestela.  in  Annalibus,  11,  590. 

Gr^corum  Anxales,  I.  387. 

Heraclides,  11,728,749. 

Hermotimus,  II,  698,  702,  7«i. 
„**f«pooTus,inClio,in  Hisloriis,II,733;  inMelpomene, 

Iromus,  Phoenix,  Tyri  rex,  I,  387. 

JosEPHUM  in  libriscontra  Apionemimilatur  Tertullia- 
nus,  tlfid, 

JuBA,  rcx,  ibid. 

Maxethoji,  ^jryptius.  ibid, 

^ESTOR,  in  Coceto,  II,  562. 

NvMPHODORrs.  II,  769. 

P.  Pilatus,  Epistola  ad  Tiberium,  I,  403. 

nsisTRATus,  bibliolhecarnm  studiosus,  I,  379. 

Plinii  pleraque  imitatur  Tert.  exlibris  Histor.natural, 

Plutarchcm  de  Placitis  Philosophorum  imiutur  Ter- 
tullianus  plerisque  locis. 

PTOLEM.tus.  Mendesius,  I,  38r. 

Ptolem^:i  s  Phiiaflelphus,  erudili.<s.  studio  biblioihe- 
carum  Pisislratum  «mulalus,  LXX  Interpretibus  irans- 
u*nnda  in  linguam  Grapcam  Biblia  tradidit,  I,  378,  379. 
Bihliotheca  ejus  apud  Serapaeum,   ibid, 

Sallustius.  II.  683. 

SiLE.^us,  Phryx,  II,  220,  649.  1032. 

Strabo.  II,  728. 

SuETO.xius  Tranquillus.  Eum  imitatar  TertuUianus,!, 
637,  in  Nerone,  II,  151.725. 

Thallus,  I,  330,  387. 

Trajaxi  rescriplum  ad  Plinium,  I,  273. 


Vitellius,  in  CommentariiSt  IL  728. 
Zeso,  Eleates,  1,  533. 

ORATORUM,  POETARUM  ET  GRAMM.\TICORUM. 

iEsopus  in  Fabulis,  II.  562. 
Aratus,  in  Pharnomenis,  II,  142. 
Cato  senior.  II,  1040. 

Gatulus,  raimographus,  in  LaureolOy  II,  565. 
Cebetis  Pinax.  ex  Virgilio.  U,  53. 
CiCERO  seu  M.  Tullius,  II,  728,  io  Tusculanis,  I,  535. 
de  Oratore,  II,  688. 
CoMicus  incerlus,  II,  683, 10V2  seqq. 
Demetrius  Phalereus,  graramaiicorum  probalwiimus, 

1,  379. 

DEMOsrHE.fis  Graecus  versiculus,  II,  112. 

Diogenes,  comicns.  I.  355. 

Er^MUS,  II.  550,  677,  707. 

Epicharmus  comicus,  II,  729. 

Hesiodus,  dePandora,II,  54,  55,  562;pooticus  pastor 
appellatus,  Ibid, 

HoMEROS,  in  Odyss.  II,  70S,  796  ;  in  Iliad,  I,  387  ;  II, 
53,550. 

H0MER0CE?(T0XES,  II,  53. 

HosTiLius,  comicus,  I,  379. 

Laberius,  mimographns,  I,  580.  5M  ;  11,1031. 

Le:<tos,  mimograpnas,  in  CatinieAsibuSy  II,  1042  et 
seq. 

LucRETius,  lib.  I  de  rerum  f^atura^  II,  653. 

Macrobius,  in  Somnium  Scipionis. 

Menaxder.  comicus,  in    FullonibuSy  II.  73i,  735 

Neoptolemus  traKnpdn^.  II,  729. 

Novius  comicus,  in  Fullonibus,  II,  734,  7.35. 
OviDius,  Geta,    in   Medcea  iragcedia,    ex   Virgilio  ,    in 
Metamorphosibus,  II.  53. 

Pacuvius,  II,  1037. 

Phosphorus.  rhotor,  II,  554. 

PoETA  incertus,  in  iraKQedia  Cerberi,  II,  852. 

Seneca,  II.  343,  in  Fortuitis  I.  535,  quem  saspe  no- 
strum  appcUal  Terl.,  II.  721,  796. 

SoPHOCLES,  tragicus,  II,  729. 

Theopohpos,  comiros,  II,  220. 

ViRGiLiLS,  in  Ai^neide,  II,  1032. 

VlRGILIOCE^fTONES,   II,  53. 


INDEX  GEJNERALIS 


IN 


OPERA  TERTULLIANI 


MONITUM. 


Cum  absoluloopere  nostro  Tertollianeo,  ad  remm  indicem  accingeremur,  conatis  hinc  indeacin  medium  addu 
ctis  Pamelii,  Rigaltii,  Priorii,  Semleri  .syilabis,  mirom  in  modam  nos  angustise  corripuere,  cum  eumdemfere  indi- 
cein,  Pameliano  vix  excepto,  iisdem  mendis  scatentem,  iisdem  defiectibus  hiantcm,  eadem  incuria  laborantem,  de* 
manu  ad  roanom  oscitanter  transiisse  doprehendimus.  lmo,ut  plerumque  fit,  pravum  exemplum  ad  pejora  traxit 
Indc  si  quid  bons  indolis  in  indice  Pameliano,  nec  velim  inficier,  id  pro  more  suo  Rigaltius,  quantumpotuit.  amo- 
vit;  quantum  licuit,  sive  omittendo  clanculum  sive  secus  adducendo  textum,  sunm  male  olenlcm  absconditi  calvi- 
nistae  pruriginem  respersit.  Tum  Priorius,  caBteroquin  bon»  frugis  homo,  istud  Uigaltianum  opus  in  :iuam  eximiam 
editioiiem  temere  intrudit.  At  longedeterior  Semlerus  magnificus,  ut  aiunt  socii  ejus  assentatores  :  ut  enim  ad  in- 
compium  ediiionis  principis  textum,  posthabitis  trium  ssculorum  accnratis  recensionibns,  rediit,  ita  et  Ueraldi  in- 
ditem,  rudcm  licet  indigestumque  remandisse  visus  est.  Haec  porro.inter  multa,  aliteraut  rectius,  ni  fallor,  in- 
structa,  annolare  licet.  —  1»  Ordinem  litterarum  alphabeticum  inhujusmodi  opella  tam  necessarium  mnltolies  im- 
pressi  interlurbavere.  —  2«  Ordinem  rcrum  grammalicalem,  ut  ita  dicam,  ila  caeco  animo  negle\erc  ot  passim  ab 
sonas  TrepixoTrdcropcrire  sit,  y.  g. :  a  Germani  limiies  transgredi  sinuntur,»  dum  legendum :  «  non  sinonlur;» 
«c  Marcion  docel  eumChistum  non  venisse  qui  nunquam  fuerit  annuntiatus,  >*  dum  e  eontra  legendum  :  «Christum 
venissc;  »a  Deus  Pater  invisibilisfit  in  Fiiio  exoperihus,  imo  lege,  «  visihilis.  »  Alias  sensum  suum  deverterunt 
non  tanium  mntundo  affirmationes  vel  negaliunes,  sed  rem  omnino  novam  inlrudendo  :  Tertullianus  ait :  «  Etiam 
vanas  sipculi  disciplinas  ad  laudem  et  gloriam  promovet  (patientia).  »  Semler  in  indice  reclios :  «  DisciplinsB  vanae 
sa?culi  ad  laudem  et  gioriam  Dei  promovent,  etc.  »  3*  Eo  oscitaniiae  venerant  cditorcs  hi  Gormani,  ut  siqnid  in 
pnecedentibus  indicibus  irrepsit  mendosum  iu  pa^ina  excitanda,  idem  plenis  manibus,  licet  alio  umnino  pagmarnm 
ordine  utentes  accipiunt:  ne  igitur  ordinem  quidem  numericnm  senravere;  4*  nec  a  fortiori  ordinem  Togicum 
vpI    enim  singal»  voces,   singulieve   affinitates  gregaiim  proferuntur,   vel   res  a  toto  cobIo  discrepantes  conso- 


1467 


INOBX  6ENSRALIS. 


1468 


ciantur.Hanc  philosophicam  rernm  oonnexionem  in  primis  retexere  stnduimus.  5^  Ordinem  tenaporum  omnibas 
obvium,  inre  trita  pers«epe  dexpexere.  Hinc  Larisssens  heros  fit  Uercnles;  Joannes  Baptista  cam  ETangelista  pro- 
miscue  habetor.  6^  Nil  vero  protervias  pessumdalnr,  nil  accuratius  recenseri  merebatur  qnam  ordo  reram  dogmati- 
cus  caiholica^que  disciplinae  series.  Hinc  absit  ut  ad  haec  verba  <c  Claves  Petro  datae  sunt  »  add^tar  haee  nimium 
Romana  : «  Dalae  per  eamEcclesitp;  d  hinc  de  Gonfirraationis  sacramento  nec  vola  ncc  vestigiom;  hinc  innoraer» 
nonnullius  momenti  sententiae,  quas  sedulo  excitandas  esse  religioni  summ»  duximas.  Cuncta  vero  Tertallianes 
doctrinse  puncla  sive  vera  sive  errooea,  sedulo  indigitanlnr,  accedunt  :  prseterea  ad  cumulum  sententiae,  proTtir- 
biales,et  ingens  rerum  copia  quae  in  eximia  D.  Nic.  LeNoorry  editione  inveniontur.  Hanc  ergo  nostri  indicis  noTam 
recensionem,  eo  cseteris  pra^stare  liquet,  quod  praedictis  nsevis  nil  parcendo  occurrilnr,  quod  malto  iocaplelior 
sit  ordo  noster,qaod  pra3  omnibus  res  novas  etinnumeras  Dogmatica  catholica  requisitas  collegimas. 


Revocatur  Leclor  ad  numeros  grandiores  textui  imertos.  Prior  nota  aritfimetica,  charactere  Romano  \descripta, 

indtcat  lomum;  posterior,  charactere  Arabico,  columnam» 


A  et  Q  Jcsus  Ghristas,  II,  70.  Duas  Grsecise  littcras, 
summam  etuUimam,  sibi  induitDominus,  II,  935. 

Aaron,  principalis  sacerdos,  11,937. 

Aaron  et  fllii  ejus  cum  adirent  ad  sanctam,  prohibiti 
snniportare  vinum,  II,  517. 

Abelis  sucrificia  Deus  accepit,  II,  601.  Quare,  ibid.  Po- 
pulum  Chrisiianum  demonstrabat,  il,  607. 

Abeona  dea,  I,  600. 

Abjici  a  Deo  nibil  aliod,  nisi  amittere  salatem,  II. 
279. 

Aborigines  nunc  io  suis  sedibus  permanent,  II,   700. 

Abraham,  pater  etfideiet  divinse  familiaritalisvir,  II, 
820.  Ante  Deo  placuil  quam  circurocideretur,  IL602. 
Cur  circumcisus,  ibid,  Nufliusaquse  nisi  fidei  sacramento 
Deo  placuit,  1, 1215.  Abraham,  amicus  Dei,  unde  justus, 
depulatus,  si  non  de  sequitate  et  justitia  legis  naturalis, 
II,  600.  Ahraham  digamus,  II,  936.  Sororem  mentitus 
Saram,  salutem  contumelia  redemit  1,  1519.  Abrabam 
angelornm  iu  humana  effigie  pedes  lavit,  II,  757. 
Abraham  Dominus  apparuit  inter  ipsos  angelos,  II, 
764.  Abraham  jussus  filium  immolare,  non  tentaudae  fidei 
gralia,  sed  probands  l,  1164.  Merito  benediclus,  quia 
fidelis;  merito  fidelis,  quia  etpatiens,  I,  1259.  Ejas  tides 
patientia  illuminala,  i6id.  In  Abraham  lypica  fidei  conte- 
statio,  ibid,  Abraham  nomen  mutuatus  a  Deo,  syllabum 
adjiciendo,!  II,  387.  Abrahae  semen  benedictum  in  omoes 
gentes,  II,  597.  Semen  Abrahae,  Christas,  i,  1259.  Abra- 
hae  sinns,  qaid,  II,  444  sqq.  Abraham  quidiam  priorem 
constituunt  quam  mundum,  II,  257. 

Abraxan  Basilides  dixit  esse  sammum  deum,  II,  62. 

Absolutio  mortis  si  est,  quomodo  absolveret  a  mortc 
qai  non  devixit  ad  mortem,  II,  280. 

Abstinenti»  tesliraonium  vacat,  cnm  licentia  eripitor, 
II,  282.  In  nullo  ma^is  procuratur  Dei  clemcnti»,  quam 
abstineiitiapopuli,  II,  962.  Cnrtam  se  veramabstinenliam 
Judseis  imposaerit  Deas,  II,  306.  Abstinentia  a  vino  et 
animalibus  esculentis  a  primis  Christianis  culta,  1, 1327. 
Abstinentia  in  facultate  dignoscitur,  II,  282. 

Abnndantia  semper  in  semetipsam  contnmeliosa,  I, 
1311. 

Academici  a  loco  conventiculornm  suorum  sic  appel- 
lati,  I,  282.  Qainqae  sensunm  fidem  darias  damnant,  II, 
674. 

Acci  Patina,  II,  562. 

Accidens.  et  accidenlia  in  qao  differant,  II,  498. 

Acclamationes  pablicae  pro  longiori  inp  eralorum  vila, 

I,  455. 

Achab  rex  sangninem  Naboth  deprecatione  delevit, 
11.990.  Yeoiam  meruit  poenitentise  nomine,  11,378. 

Achamot,  seon  Valeotini,   II,   68,  564,    568,  571  sqq. 

Achilles,  ferarum  medullis  edncatns,  nnde  nomen 
sumpsit,  II,  1041.  In  virginem  habita  mutatus,  ibid, 
Cleonymus  Pyctesab  eo  curalus  in  somnis,  II,  729. 

Achivorura  arma,  I,  425.  Achivorum  et  Trojanornm 
deorum  bella,  I,  351. 

ActaApostolorum  qui  non  rccipinnt,  nec  Spirilus  san- 
cti  esse  possunt,  II,  34,  35. 

Acta  Ponlu  Piiati,  I,  290  sqq. 

Actus  jndicum  custodiarum,  I,  496. 

Adam  liber  el  sui  arbitrii  et  sus  potestatis  a  Deo  in- 

stitutus,  II,  290.  Non  ex  semine  virifaclos,  11,723.  Inno- 

ceos  erat  et  Deo  de  proxime  amicus,  et   parad  isi  colonus, 

1, 1257.  Incircnmcisas  in  paradiso  habitavit,II,  601.  Adam 

aate  nomina    animalibus  enantiavit.  qaam  de  arbore 

decerpsii:   aate    eliam    prophetaTit,    quam    vocavit. 


II,  883.  Adam  exslasin  spirilalem  expertus,  in  |]aa  ma- 
gnum  illudsacrameutum  in  Christam  et  Ecclesiam  pro- 
phetizavit,  II,  665,  958.  Adam,  fons  iile  geaeris  hamaoi, 
ante  ebibitsoporem  quam  siliit  qaietem;  ante  donni- 
vit,  auam  laooravit,  qaam  edit,  imo  quam  et  probatas 
est,  it,  723.  Adse  somnns  morserat  Chrisli  dormitoriio 
mortem,  II,  723.  Adam  nudus  certe  et  investis  fi^lo  soo 
coosliiir,  post  demum  sapieotiam  liauddum  licitam  prx- 
reptam,  potitur,  II,  1038.  Deus  Adae  ostendit  exitom 
traiisgrcssioais,  ne  igoorantia  periculi  negiigentiam  jo 
varet  obsequii,  II,  293.  Adae  et  Evse  lex  daia,  in  qua  om 
nia  prsecepta  condita  erant,  II,  599.  Adam,  unus  Evs 
niariius,  et  Eva  una  uxor  illius,  una  mulier,  una  costa,  1, 
1277.  Adam  ante  nuptiarum  congressum  vir  cognomina- 
tusest,  II,  900.  Adam  et  Eva,  quandiu  iniellectu  care- 
bant,  nudi  agebant,  II,  904.  Ads  delictam,  II,  286. 
Quid  ei  acciderit  post  lapsum,II,  297.  Illi  fuit  adempta 
paradisi  gratia  et  Dei  familiaritas,  H,  286.  De  ficaloeb 
foliis  pruriffinem  retiouit,  II,  990,  1038.  Quod  evenit, 
Adse,  non  Deo,  debet  exprobrari,  II,  290.  Per  impatien- 
tiam  alterius  periit.  I,  1257.  Adam  ct  Eva  de  immortali- 
tate  exciderunt,  faciendo  contra  Domini  prsecoplum,  II, 
599.  Dcus'ipsam  transgrcssioncm  disponendo  prsesciit, 
et  prsesciendo  disposuit,  II,  290.  Adam  cur  Deus  inter- 
roget  post  pecca  um,  11,  314.  Adam  coufessus  seda- 
ctionem,  el  non  occultata  seductrice,  insignis  admodom 
fnit  hsereticus,  II,  286.Propterstatumlegisdeditas  morti 
est,  sedspes  ei  salva  est,  I(,  315.  In  morlem  damna- 
tur  ob  unius  arbnsculae  delibalionem ;  et  exinde  prosiliuat 
deiictacum  poenis,  etpereuntjam  omnes  qui  paradi- 
si  nullum  cespitem  norunt,  II,  272.  In  ergastulam  lerrae 
laborandte  relegatus,  in  ipso  opere  prono  et  devexo  ad 
terram,  usurpatum  ex  iliaspiniam  mundi  universo  ge- 
neri  suo  tradidit,  II,  286.  Adam  et  Evam  Deus  non  ma- 
lcdixit,  II,  315.  Adae  et  Evae  re.nituiio  carnis  repromissa, 
II,  83J.  Adspoenitentia,  1, 1248.  Ipse  stirpis  humanset 
offensse  in  Deum  princeps  Adam,  e\omologesi  restitutns 
in  paradisum,  I,  1248.  Quod  negabat  Talianus,  II,  7i. 
Adam  novissimusChristus,  II,  723,  782,  874.  Kx  qua  sab- 
stantia  pariant  inter  sc  Clirislus  et  Adam,  11,  874. 

Admeti  regis  greges  ApoIIo  pavit,  I,  352. 

Adoratio.  Vide  Chrisliani,  Oratlo. 

Arianus.  Vide  Hadrianus. 

Adrymelicus  Mavilas  martyr,  I,  702. 

Adsolare  fastigium  roajestatis,  1, 363, 577. 

Aduller,quis  apud  Deum,  I,  1232. 

Adulterium  est  nnbere  manente  matrimonio,  II,  443. 
Adulterium  est  matrimoninm  illicilam^  II,  950.  Nemo 
sine  libidinis  impatientia  subit  adulterium,  I,  1%58.  .\dul- 
terium  non  in  solis|consistitoculis,  amplcxibos  et  carnis 
congrcssione,  sedetiam  siocalum  quis  impegerit  libidino- 
se,  et  animam  commoverit  impadice,  I,  664. 

Adversa  contingnnt  bonis  in  admonitionem,  malis  in 
castigationem,  I,  489.  Temporali  afflictione,  non  solaoi 
frustrantur  supplicia  aelerna  poenitentes,  sed  etiam  ex- 
pniii:runl,  1,  1245.  Vide  Calamitas,  Malum. 

iEdificant  quidam  quasi    nanqnam    morituri,  I,  473. 

^gyptiornm  regnumRomanoantiqaias,  I,  432.  Bestias 
adorabant.  II,  596  sq.  Oves  et  bestias  consecrabant,  1. 
418.  Eos  capite  damnabant  qni  anam  occidissent,  ibid 
•^gyptiorum  dii  ibis  et  crocodiius,  II,  302.  iEgyplii  tau- 
ri  aniislites,  II,  928,  953.  Joseph  patriarcham  Serapidis 
nomine  doum  habuerunt,  II,  596  8q.  iEgyptioram  hie- 
rophantae,  11«  260.  Ex  ^gypto  omnis  superstilio  prore- 
nit,  I,  640.  iEgyptns  incolam  habuii  Ghald«am   genns 


H69 


LNDBX  GBNBRALIS 


1470 


1035.  i£gyptns  foodissima  decemplici  castigatione  percus- 
sa  II,  301.  Jnste  auro  et  argento  spoliati  iEgyptii  ab 
Jadsis,  II.  308  sq,,  418  sq.  iEgyptusnoonnnqiiamtotas 
orbis  intelligitur,  supersAiiionis  el  maledictionis  elo- 
gio,  II,  620.  ifjgyptus  et  iCthiopia  omnis  gens  vocatur,  a 
specie  ad  genus,  I,  635. 

iggroli  fralres  visitandi,  I.  1294,    1303,  1329. 

/Lmilius  ProbuB  voverat  se  deo  Alburno  tcmplum 
consocraturum,  sed  a  senalu  prohibitus  fuit,  1,  290. 

itlmulatioschismatum  materest,  I,  1218.  Ubistudium, 
im  et  aemulatio,  perquamstudium  sapit,  1,647.  iEmu- 
laiioni  concurrunl  ira,  discordia,  odium.  dedignatio,  indi- 
gnalio,  bihs,  nolentia,  et  offensa.  II,  277.  Proprium  pa- 
tientiae,  non  aemulari,  I,  1268.  Nihil  sine  aemulalione, 
decurret,  quod  sine  adversario  nonerit,  11,277.  vCmuIa 
quaeque  concurrunt,  II,  143.  iEmuIatio  divin®  rei  et  hu- 
manae,  quid,  I,  536.  iEmnlus  Dei,  praeter  diabolum  etan- 
gelos  ejus,  aUus  non  erit,  I.  1312. 

itineas  quamimmerito  pius  et  deus  dictus  sit,  I,  599. 
Painam  prodidit  aut  deseruit,  I,  598.  Ignavus,  posl 
Laureniinum  praelium  non  comparuit,  I,  599. 

itinesidemus  animae  unitatem  tuetur.  II,  669.  Ejus 
opimo  de  substantia  animse,  II,   660. 

iEones  Valentinorum,  II,  47,68.  etc;  OphiUrum,II,  64. 

itiqnanimitas  Chrisaanorum,  1,511  «g.  iEquanimitalis 
mira  fides,  1, 1254.  iEquanimitatis  caninaB  stupor  affe- 
clalio  humana,  I,  1251. 

iErarium  sanctius,  1,  446. 

-o^"®* '^"®'°^*°s  ^i*»  necessitateg  sant  innixae,  I, 
1310. 

..  ^lp^J^^^^s,  haerelicus,  et  qui  sunt  xaTot   iEschinem, 

£1,    iZ. 

-€scuIanorum  dea  Auscharia,  I,  621. 

iEsculapius,  Apollinis  et  Coronidis,  seu  Phoronidis 
vel  Arsinoes  filius,  incerto  patre  nalus,  1, 352.  Medicina- 
rum  demonstrator,  1,413  ;  II,  88.  Primus  medelas  explo- 
ravu,  II,  87.  Ob  merlicinara  et  avaritiam  a  Jove  ictu  ful- 
minis  percussus,  I,  352.  iEscuIapium  el  matrem  ejus  ado- 
rabant  Athenieuses,  I,  605.  Sacerdotes  ejus  induebantur 
pallio.  U,  1031 ;  et  crepidis  crctalis,  ibid,  Stantes  mi- 
nistrabant,  1, 612.  IUi  ^fferri  jussil  Socrates  gallinaceum, 
11,  648.  Si  a  Christianis  interrogetur  iEscuIapius,  dsemo- 
ncm  se  esse  fatebitur,  I,  413.  iEscuIapiusaliadie  mori- 
tuns,  Socordio,  Denalio  et  Asclepiodoto,  vitae  submini- 
slrator,  I,  413. 

iflsopi  gracuius.  II,  562.  JEsopm  histrio  ex  avibus 
pretiosis  convivium  inslituit,  II,  1049. 

/Estas.  familiare  periculi  tempus,  II,  122.  Animas  dis- 
solvil,  II,  732.  iEstiva  hiberna  ab  imbribus  suspendunt, 
I»  487. 

i^tates  per  corpora  oporantur,  II,  746.  Quinquo  Iio- 
minis  ailates:  infantia,  pueritia,  adolescentia,  juventus, 
senecla,  II,  746.  Officiacuiqueaetati  congrua.  ibid.  Tan- 
ta  est  a?tali  fides,  ul  nec  habitu  obstrui  possit,  II,  906. 
Aiaus  auctoriias,  II,  905.  iElalis  procacitas  verecuniliam 
debenlis  vindicanda,  II,  203.  Majori  atali  Deus  exigit 
honorom,  et  magis  a  minore.  U.  417 

iElemitalis  definitio,  II.  201.  Ejus  census,  quis,  ibid, 
iCternitatis  stalus  non  alius  quam  semper  fuisse  et  futu- 
rnm  esse,  ex  prserogativa  ouliiui  initii  et  nullius  finis, 
ibid,  Non  potest  diminutionem  et  subjectioncm  capcre, 
II,  203,  207,  689.  iEternilas  non  habct  lempus :  omne 
enim  tempus  ipsa  est,  II,  255.  Caret  state,  ibid,  Apud 
Deum,  unifornem  statum  temporum  dirigit  aeternitas 
ipsa,  II,  326.  Deus  de  momentaneis  aelcrna  medicatar, 
II,  132.  iflternum  nihil.  nisi  post  rosurrectionem,  II, 
880.  iEternitatis  candidatus  Enoch.  II,  601. 

iCthalides  et  Hermotimus  fabam  in  pabulis  communi- 
bus  irruerat,  II,  702. 

Afflatus  minor  est  spirilus,  et  si  de  spiritu  accidit,  ut 
aurula  ejus,  non  tamen  spiritus,  11,294.  Afflatum  noini- 
nat  Gra>ra  scripturaanimam,  non  spirituin,  ibid.  Afflatus 
Dei,  nihil  aliud  quam  vapor  spiritus,  II,  696.  Anima  affla- 
tus  Dei,  II,  652.  696.  804. 

Afriram    occuparunt  Phoenices,   II,  7003,  1035.  Major 
pars  Africaemari  Allantico  erepta,  I,  471,577.  Afrorum 
dea  Coelestis,  I,  419. 
Agape.  seu  dilectio,  cosna  Christianornm,  I,  474,  623. 

guomodo  in  hoc  convivio  se  agebant,  I,  477.  Agapo  sacra 
ucharistia  vocatn,  1, 1210. 
Agonolhctes  noster  Deus  vivus  est,  I,  624. 
AjaxUlyssemin  armonto  vidit,  11,675. 
Albana  dea,  I,  600. 
Albarius  lector,  I,  670. 

Albini  et  Albinianae  factionis  fautores,  I,  457  sq,  Illius 
soli  gentiles  rei  erant,  I,  699.  Alhini  sententia  de  anima- 
bus,  II,  697. 


Albamasdeus.  1,290.  A  Metelio  nvenlus,  II,  2CG. 

Alea  Curii,  II,  1049. 

Alcinoi  pometum,  II,  1036. 

Alexander  baereticus  Valentianas,  II,  780  sq^ 

Alexandri  Magni  sublimitas,  1,337.  Sola  gloria  minor, 
II,  1045.  Nunquam  Asiam  universam  et  caeteras  regioncs, 
postquam  devicerat,  tenuit,  If,  611.  Qoigentem  Medicam 
vicerat,  victus  est  Medica  vesle,  II,  1045.  Nonacris  Arca- 
diae  aqua  illum  interemit,  II,  714.  Duodecim  annis  re- 
gnavit,  II,  614. 

Allegoriam  probavit  Deus,  II,  487.fAlIegorica  forma 
non  est  in  omnibus  propheticis  eloquiis,  II,  882.  Vide 
Prophetae. 

Alleluia  in  orationibus  subjungere  solebant  diligen- 
tiores,  I,  1194.  Item  in  Psalmis,  ibid, 

AUopbylomm  nuptias  ubique  prohibet  Deus,  11,  487. 
Allopbyli  a  Machabaeis  expugnati,  11,606. 

Alphabetum  Graecorum  nov»  hseresi  praebens  occasio- 
nem,  II,  70, 

Alpium  aeris  ri^or,  II,  692. 

Altaria  bustuaria,  il,  1041. 

Altinae  oves,  II,  1039. 

Alvei,  quid,  I,  322 

Amara  qnibus  omnia  sint,  II,  675. 

Amazones,  I,  308.  Regnumillarum  Romanoantiquius, 

I,  432. 

Ambitio,  quid,  1,1314.  Ambitiunis  vires,  quae,  1,1314. 
Ambitionis  repudiatio  nulla  in  egcslate,  II,  282.  Ambi- 
liosi  quibus  incommodis  et  contumeliis  se  subdaut  ad  ho- 
nores  capessendos,  I,  1246  sq. 

Amentia,  vis  spiritalis,  qua  constat  prophetias,II,  68i. 

Amicos  diiigere  omnium  est  inimicos  autem  solorum 
Ghristianorum,   I,  698. 

Ammon,  ovium  dives,  II,  1038. 

Amphiarai  apud  Orogum  oraculum,  II,  730. 

Amphilochi  apud  Mallum  oraculum,  II,  730. 

Amphitheatri  m  aditu  plura  eduliorum  genera  eine- 
banlur,  I,  493. 

Anacbarsis,  philosophus.  cum  regno  Scythac  philoso- 
phiaui  non  mutavit,  II,  1045.  Musicam  ignorantes  deri- 
debai,  I,  2b5. 

Anapliis  in<ula.  I,  480. 

AnaComia  veteribus  nota,  II,  662,  692. 

Anaxagoras,  cum  Xenophane,  defetiscentiam  somnum 
vocat,  II,  721.  Ejusturbata  seatentia  de  anima,  11,  666. 
Depositum  hostibus  denegavit,  I,  512. 

Anaxarchi  diclum  cum  ptisanae  pilo  tundebatur,  532. 

Auaximander  plures  mundos  uutat.,  II,  1032.  Universa 
coolesiia  el  aerem  deum  dixit,  11,  260. 

Anaximenis  opinio  de  animae  substantia,  II,  660. 

Ancharia  i^sculanorum  dea,  1,421. 

Andreas  medicus,  II,  670. 

Angeii  sunt  substantiae  spirilales,  1,  405.  Sunt  tamen 
corpus,  sed  sui  generis,  H,  765.  Consistantne  spiritu 
materiaH,  II,  294.  Angelos  officia  divina  nos  credimus, 

II,  713.  Deusangelos  secunda  animalium  figurae  forma- 
tione  fecit  in  paradiso  suo,  II,  297.  Libero  sunl  arbi- 
irio  dotati,  I,  1306.  Angeii  de  coelo  omnes  prospicioni, 
et  siogulos  denotant,  II,  658.  Quid  ubiauc  geritur,  tam 
facile  seiunt  quam  enuntiant,  I,  407.  Momento  ubique 
sunt,  ibid.  Angelos  appellat  Spiritus  sanctus  illos  quos 
ministros  suae  virtutis  Deus  praefecit,  II,  623.  Angelus 
inagni  consili  Christus,  quomodo,  II,  778.  Angelus  ora- 
tioni  astans,  I,  1174.  Angelus  baptismi,  I,  1^206.  An- 
^elus  aquis  intervenit,  1205.  sq.  Angelum  quemdam 
luclytum  mundam  instituisse  docebant  Apelleiani,  II, 
769.  Angeli  tanquam  homines  aliquando  fuerunt,  II, 
385.  Pro  angelorum  exsullatione  orabant  Chrisliani,  I, 
1159  sq.  Angeli  conversi  in  corpulenliam  humanam,  II, 
757.  Angelorum  corporandornm  ouae  causa,  II,  764.  An- 
gelicae  potestatis  proprium,  ex  nulla  materia  corpus  sibi 
sumere,  II,  765.  Angelorum  caro  non  putativa  fuit,  sed 
vere  et  solidae  humanae  substantisB,  II,  333.  Carnem  non 

firopriam  gestabant^  utpote  natura  substantiae  spiritales, 
I,  764.  Angelorum  pedes  lavit  Abraham,  II,  757.  Quali 
subsiantia  apparuerint,  II,  333.  Angeloram  nomenpoetis 
ac  philosophis  agnitum,  1, 405.  Illorum  existcntiam  Plato 
non  negavit.  ibid.  Angeli  apostatae,  I,  405.  Illornm  prin- 
ceps  Satanas,  ibid,  Angeli  desertores  Dei,  amatores  fe- 
minarum,  proditores  astrologiae,  II,  671.  Legimus  illosa 
Deo  et  coelo  excidisse  ob  concupiscentiam  feminarum 
11, 899.  In  filias  hominum  scandalizati  sunt,  II,  319.  Cor- 
ruptiores  perditorum  angelorum,  dicmonia,  I,  405.  An- 
geli  pravi  liberae  potestatis  abusu  lapsi  in  peccata,  I, 
1306.  Angeli,  post  libidinam  Taporata  momenla,  coBloro 
SQspirabimt,  I,  1306.  Angelis  porditis  nalla  est  repro- 


1471 


INDBX  6BNBRALIS. 


UTl 


missa  restitatio,  II,  777.  De  aDgelorum  salate  nallam 
mandatam  Ghristas  accepita  Patre,  ibid.  Angelas  maii- 
tiffi  Salanas,  1.  613.  Angelas  perditionis  malus,  an  impa- 
tiens,  I,  l!257.  Angelas  sedaxit  hominem,  II,  294,  An- 
gelus  seductionis  iu  virgine  Philumene,  II,  18.  Guidam 
scrori  montanistSB  nudas  cerviees  angelns  in  somnis  ver- 
beravit,  U,  912.  Angeli  desertores  mctallorum  opera  de- 
nudarunt,  herbarum  ingenia  iraduxerunl,  et  incantatio- 
num  vires  provulgarunt,  et  omoem  cariositatem  usque  ad 
stellarum  interpretationem  designarunt,  1,459, 1306.  Mu- 
lierum  pulchritudiem^  causam  sui  lapsus,  quomodo  re- 
muneraverunt  pravi  angelii,  1, 1306.  Angelis  mahs  renun- 
tiant  Ghristiani  in  susceptione  baptismi,  l,  1306  sq,  An- 
gelos  judicabunt,  ibid.  Vide  Daemones,  Diabolus. 

Animse  definitio.  II,  686.  Substantia  est  simplex,  t^td. 
Incorporalis  II,  652, 654.  Spiritus  est,  sicut  ipsa  dies  lux, 
II,  664.  Rationalis  est,  11,295.  Anima  liberaestet  sui  arbi- 
trii,  II,  295, 686.  Rationalis,  capax  scientiae  etinteilectus, 
II,  295.  Semperei  inest  intellectus,  II,  680.  Animasi  mi- 
noratur,  perit,  II,  722.  Utrum  anima  et  spiritus  anum 
siut,  II,  664.  Anima  umbra  Dei,  spiritus  sui  aura,  oris 
sui  opera,  II,  805.  A  Deo  descendit,  I,  377.  Ex  afflatu  Dei 
ar)ima,II,  652,686.  696,  804.  Imago  Deiest,  II,  295.  Nam 
eosdem  motus  et  sensus  liabet  animus  quos  et  Dcus 
licet  non  tales  quales  Deus,  II,  304.  Animae  substantia 
quam  ab  ipso  Deo  traxit,  ad  formam  Dei  respondet,  II , 
290.  Anima  divina  et  aeterna,  juxta  plures  philosophos, 

I.  610.  Anima  nata  et  facta,  ex  initii  conslitutione,  II, 
652.  Anima  dicitursuas  substantta:  nomine,  II,  654.  Ani- 
mae  Graecum  nomen,  <|/uxTi,  frigidum,  II,  692, 696.  Anima 
proprium  habet  suum  vocabulum,  non  egens  commuai 
corporis  vocabulo  II,  510.  Animae  debetur  summaomnis, 
cujus  nomino  totius  hominis  mentio  litulata  est,  11,667. 
Tolum  quod  sumus  anima  est,  II,  775.  Anima  nec  vo- 
cabulo  cadit,  ouia  nec  habitu  ruit,  II,  819.  Animae  omnis 
unum  gcnus,  II,  720,  690,  Anima  omnes  pares  sumus, 
Don  disciplina,  I,  682.  De  animae  simililudme  in  paren- 
tibus,  II,  655,  693.  Animae  ct  carnis  ox  Adam  iradnx  in 
femina,  II,  713,  804.  Ulrum  animae  duae  in  unum  conve- 
niant,  II,  693.  Anima  praescia  plerumque,  II,  195.  Animae 
divinationem  multa  documenta  probaverunt,  II,  689. 
Anima  invisibilis  est,  II,  658.Quare.  ibid.  Animse  corpus 
soli  spiritui  visibilis,  II,  658.  Animae  immortalitas  penes 
plares  naturanola  cst,  11,  798.  Anima  omnis  immortalis 
pronunliatum  Platonis,  II,  795,  Mortalis  vero  in  Epicurei 
sententiai,!,  610.Anima  obumbrari  potest,  exstingui  non 

Fotest,  II,  720.  Pluribus  asseritur,  animae  immortalitas, 
[,  613,  688.  AnimsB  a  primordio  conscientia  Dei  dos  est, 

II,  257.  Animae  conscientia  an  a  Deo  sit  formata,  vel  lit- 
teris  Dei,  non  multum  rcfert,  I,  617.  Animae  qualitas  in- 
terprelanda,  II,  294.  Anima  du)ilici  proprietate  discer- 
nunt   Valentiniaui,  II,  583.  Anima  semper  mobilis  et 
exercila,  II,  722.  Negotiosa  semper  et  exercita  ex   per- 
peluitale  motationis,  qnod  Divinitatis  est  ratio,  II,  725. 
Anima  movet  corpus,  et  conatus  ejus  extrinsecus  appa- 
rent  II,  654.  An  in  anima  sit  summus  gradus  vitalis  et 
sapientialis  quod  Y)Ye|iovix6v  appellant,  II,  670.  Qualita- 
tes  ejus  solis  intelleciualibus  sensibus  comprehenduntur, 
II,  654.  Animae  sensus,  II,  654.  Animo)  sensus  deiicto- 
tum  etiam  sine  effectibus  imputari  soIent,lI,  719.  Animse 
cfHgiem  dat  Tertullianus,  neganle  Platone,  II,  659.  Ani- 
mae  sensualis  natura,  11,  175.  Animam  bifariram  Plato 
partitur,  per  rationalem  ei    irrationalem,    II,  668,  672. 
Zeno  in  tres  partes  eam  dividit,  vel  etiam  insex,  11,668 
In  septem  a  Serano  dividitur ,  in  octo  a   Ghrysippo,  in 
novem  ab  ApoUophane,  in  decem  apnd  qaosdam  Sloi- 
rorum,  et  in  duas  amplius  apud  Posidontum,t^td.  Ani- 
nia  somniorum  memor,  quomodo,II,726.  Somnum  non 
capit  cum  corpore,  II,  722,  725,    819.  Anima  humana 
naturaliter  christiana^  I,  377.  Quo  sensu,    I,   378,    610. 
Anima  prior  quam  littera,  II,  616.    Ante  quam  prophe- 
tia,  II,  257.  An  ante  corpus  condita,  II,  712,858.  Anima 
in  ipso  seritur  homine,  et  unum  est  a  primordio  semen, 
sicut  et  carnis  in  totum  gcneris  examen,  II,  712.  Anima 
hominis  volut  surcnlus  quidam  ex  matrice  Adam  in  pro 
paginem  deducta,  II,  682.  Anima  in  utero  seminata  pa- 
riter  cum   carno.  II,  695.  Pariter  cum  ipsa  sortitur   et 
sexum,  II.  712.  De  animae  conceptu,  adversus    eos  qui 
post  partum  corporis  eam  ioducunt,  11,858  ;  ut  volebat 
Plato,  II,  691,  et  Hicesius^ex  aeris  scilicet  fri^idi  palsu, 
II,   692.  Anima  semine  uniformis,  fcetu  multiformis,  II, 
683,  Animae  efflgies,  II,  659.  Ejns  forma  per  omnia  hu- 
mana,  II,  660.  Anima  a  primordio  in  Adam  concrela  et 
configurata  corpori,  ut  totius  substantiac,  ita  ct   condi- 
tionis  istias  semen  efficit,  11,661,  Animae  sedes,  ubi,  II, 
651,  671  s^q.f  814.  iEtas  animae,II,  746  sqq.  Omnia  na- 
turalia  animsBf  at  substantiva  ejas,  ipsi  insunt  et  cum 

Jpsa proHciuat,  11,68^.  Anim»  cremeQla  non  AabslaQtiva, 


sed  provectiva,  II,  775.  Gum  omni  paratara  sDapallolat 

anima  tam  intellectu  quametsensu,  II,  682,  715.  Anima, 

qnacunque  state  decesserit,  in  illa  stat  usque  ad  sapre- 

mum  diem,  II,  747.  Animam  inseruit  Deus  el  immiscuit 

carni,   tanta  quidem  concretione,  ut  incertam  haberi 

possit  otrumne  caro  animam,  an  camem  anima  circam- 

lerat,  II,  805.  Animae  mutaj  et  irrationales  medicinas 

sibi  divinitns  attributas  in  tempore  agnoscunt,  I,  1248. 

Animam  ut  incorporalem  incorporalibus  sapieutiae  sci- 

licet  studiis  ali  aiunt  philosophi,  II,  656.  Corporalibus 

etiam  pascitur,  11.655.  Et  artibus,  11,956,  Anim»  domus 

caro,  et  inquilina  carnis  anima,  II,  717.  Animae  totnm  vi- 

vere,  carnis  est,  II,  805.  Omne  animse  cogitatorium,caro 

est,  II,  814,  Nunqnam  animasioe  carneest,  qnandiuin 

carne  est,  II,  814.  Ninil  non  cum  illa  agit  sine  qua  noa 

est,  ibid.  In  carne  et  cum  carne  et  per  carnem  agitur  ab 

anima  quod  agitur  in  corde,  11,  813.  Anima  quae   agit 

impellit  iu  omnia,  carnis  obsequium  est,  II,  814.  Qui- 

dam  sunt  actus  animae  sine  corporis  commereio,  II,  750 

sq.  Ad  perfleiendum  autem  operam  carnis  exspectat,  II, 

817.  Vide  Gorpus.  Anima  propriam  habet  corpulentiam, 

II,  182,  817.  Animae  corporalitas  ex  Evangelio  relucel, 

II,  656.  Corpus  habet,membra  babet,  II,  817.  Ad  ideo 

carnalis,  II,  773.  Animae  corpus  sute  est  qualitatis,  sicot 

spiritus,  II,  510.  Anima  corpus,  ex  corporalium  passio- 

num  communione,  Ir,  653.  Anima  non  potest  dici  cor- 

pus  animale  aut  inanimale,  11,  651.  Nhil  estanlma,  si 

non  sit  corpus,  II,  657.  Gorpussi  nonhaberet,  noncape- 

ret  imago  animae  corporisimaginem,  II,  657.  Animae  ad 

sunthabltus,  terminus,  longitudo,  latitudo  et  sublimitis, 

11,659.  Anima  corporalis  est,  habens  proprium  genus  sub- 

sUntiae  soliditatis  11,816.  Prae  ipsa  tenuilatis  subtilitate, 

dcfide  corporalitalis  anima)  periclitatur,  11,661.  Anims 

thesaurus  anaeris  sit  rigor.  II,  692.  Animae  coloraerius 

et  lucidus,  II,  666.  Animam  corpus  animale  quidem  ar- 

gumentantur,  cur  II,  872.  Animae  anima  sensns  est,  II, 

775,  Animahuroana  nullo  modo  transferri  potestinbes- 

tias,  I,  703   Anima  carni,  ut  magis  Dco  proxima,  domi- 

netur,  II,  805,  Animam  Deus  semper  alloquitur,   com- 

pellit,  advocat,  II,  668.  Animas  naluralis  timor  in  Deum, 

unJe  I,  612.  Anima  nulla  sine  crimine,  quia  nnlla  sine 

boni  seroine,  II,  720.  Malum  animae  ex  originis  vitioet 

ex  obventu  spiritus  nequam,  II,  720.  Anima  an  in  homi- 

ne  deliquerit,  et  an  possit  ad  originalem  summam  re- 

fcrri  corruptio  porlionis,  II,  294.  Anima  deliquit  per  li- 

beium  arbilrium,  11.296.  Potuit,  non  debuit,  aelinquere, 

ibid.  An  nostrae  solius  animae  cansa  venerit  Ghristus,  U, 

667.  Anima  omnis  eo  asquo  in  Adam  censetur,  donec  in 

Christo  recenseatur,   tandiu  immunda,  quandin   recen- 

sealur,  II,  719.  Animam  et  corpus  ipsum  in  saeculoisto 

exposilom  omnibus  ad  injuriam  gerimus,  1, 1262.  Anims 

'—""*-'' ••  *'  "     "'^'^      Anima 


ma* 
illaeso  cor 

pore,  anima  sola  torgnetnr,  II,  750.1tem,  corporeafflic- 
to,  furtivum  sibi  anima  gaudium  exquirit,   ibid.  Apud 
inferos  novit  dolere,  torqueri  et  gaudere  sine  earne.  II, 
656  751.  Hoc  probat  Lazari  exemplum,  II,  817.  Anima 
ruinam  corpori  infert  cum  efflata  est,II,  819.  Deanimae 
statu  post  hanc  vitam,  II,  738,  743.  De  animae  recepta 
variae  philosophorum  opiniones,  II,  739.  Omnis  anima 
apud  inferos  sequestratur  in  diem  Domini,II,745.  Solae 
animae  mariyrum,  statimpostmortem,  inparadiso  apud 
Denm  statim  immorantar,  II,  856.  In  sinum  Abrahae  re- 
cipiuntur  animae  justorum  usque  ad  resurrectionem,  II, 
444  sq.Auivaad  scelestae,  an  in  inferis  exsulent,  II,  747, 
An  in  inferis  aliqoid  paliantur  animae,  II,  749.   Anima 
prior  degustat  judicium  quae  prior  induxitadmissam.  II, 
814,  818.  Anima,   non  exspectata  carne,  sicut  ponitar 
sic  recreatur,  II  751.  Animae   defunctorum  exspectant, 
diem  judicii,  proque  merilis,  aul  cruciatui  destinari,  aut 
refrigerio,  utroque  sempiterno,  I,  613.  Anim&s  defonc- 
torum  sanguine  humano  propiiiari  olim  creditum  est,  I 
644.  De  animabus  infantium  qui  sub  uberum   fontibus 
moriuntur,  II,  746.  Animae  quaedam  an  post  mortem  cor- 
poribus  adhaereant,  II,  736  sq,  Animas  in  corpora  re- 
verli  docet  Plato,  II,  697. 

Animalia  tcrrigena  et  aquigena,  II,  299.  Animalianon 
omnia  vivunt  et  spirant,  II,662.Miuutioraanimalia  ma- 
ximus  Artifex  ingeniis  aut  viribus  ampliavit,  II,  261. 
Natnralinm  scientia  nunquam  in  animalibus  defieit,  II, 
688.  Greatoris  magnimdo  in  animalibus,  II,  261.  \ide 
Bestiae.  Animale  nihil  sine  scnsu;  nihil  sensaale  sine 
anima,  II,  775. 

Animas,  sive  mens,  vou;  apud  Jodaeos,  non  aliod  cst 
qaam  soggestus  animaB  ingenitus  et  insitas,etc.,  11,666. 
Animus  ita  animae  coDcretas,  non  ut  sobstantia  atios, 
sedatsubstanti»  offlciam.  II,  667.  Anim»  est  instnunea- 


1473 


INDBX  GBNBRALIS. 


1474 


tum,  Don  patrociniaiD,  II,  668.  Animns  est  sensaalis,  non 
tantam  inlellectoalis,  11,  679.  Animns  aadit,  animns 
cornit,  II,  677  Animus  reclor  facile  communicat  spirilai 
invectacum  habitaculo  suo,  I,  1269,  Animus  tolum  homi- 
nem  circamfert,  ctquoyelittransfert,  I,  623.Animiomne 
bonura  aut  nascitur,  aut  erodilur,  aut  cogitur,  II,  980. 
Aninium  qua;  acuanl  vel  obtundar.t,  II,  683. 

Anna,  mater  Samuelis,  spirilu  gloriam  Dco  reddidit,  II, 
389. 

Annulus  pronnbus,  I,  302.  Aurcus  erat.t^id.  Maritalis 
annulus,  I,  685.  Annuli  ex  ferro  fiebaut,  1,  1310.  Annoli 
ssiivales  ieyiore^  hicmalcs  grayiores,  f,  30i. 

Annuli  Romanorum,  post  Cannensem  cladem,  modio 
metiebantur,  I,  485. 

Anni,  menses,  dies  solibus,  et  lunis,  et  sideribus  Crea- 
toris  signantur,  II,  483. 

Antelii  daemones,  ostiorum  prsesides,  I,  684;  II,  97. 

Antennae  nayis  quasi  brachia  crucis,  II,  346,  626. 

Antbropopbagi  qui,  II,  321,  323. 

Antipodes,  I,  370. 

Aniichristus  delinquenti» bomo,  filias  perdilionis,  II, 
829.  Jam  instareputabatur,  II,  117,  Post  Antiehristiera- 
dicatiooem  agitabitur  resurrectio.  II,  385.  Antichrisius 
Marciun  fuil,  II,  331.  Anlicbristi  omnes  qui  negant  Chri- 
stum  incarneyenisse,  11,46.  Itemqui  non  putaolJesum 
esse  Filium  heiyibid,  Antichristi  omnes  quotquot  sunt 
Christo  rebelies,  II,  16. 

Antinous  deus,  1, 600;  II,  266.  Antinous  infelix,  II,  97. 

Antiphon  auctor,  II,  720. 

Antipodae  memorati,  I,  570. 

Antiquitas  plerosque  auctores  etiam  deos  cxislimavit, 
II,  649.  Aotiquitatem  semper  laudantes  et  noye  de  dio 
viventes,  increpantur,  I,  3u5,  572.  Antiquitatis  illumina- 
tor  Chrislus,  It,  461. 

Antitheses  Marcionis,  II,  361. 

Anioninus  Pius  nuliam  in  Christianos  leffem  tulit,  I, 
297.  VideCaracalla.Antoniniprincipatu  vivebanlMatcion 
et  Apelles,  II,  42. 

Aotonii  yinolentia,  II ,  1049. 

Anubis  deus,  1,597. 

Anubis  moechus,  comaedia,  I,  3^8. 

Anulocuitro  ulebantur  medici,  II,  692. 

Anyti,  accusatoris  Socratis,  lemniscat^e,  11,  647. 

Aori,  II,  747. 

Apaturia  sacra  Liberi  patris,  1, 474. 

Apelles,  Marcionis  discipulus,  II,  42.  De  discipulo 
emendator,  11,  400.  Etpostea  ipsius  desertor,  II,  71,  754. 
Nuptiarura  interdictor,  II,  46.  Desertor  continentiae  Mar- 
cionensis,  in  feminam  lapsus  est,  II,  42.  Et  impegit  in 
yirginem  Pbilumenam,  it,  18,  43,  71.Quam  sicut  pro- 
phetissamseqoebatur,  II,  71.  AMarcione,  propter  incon- 
tinentiam,  se^regatus  est,  II,  71,  763.  Apellis  ha;resis, 
II,  71,  335.  Cujus  signis  et  praestigiis  iuductus,  novam 
hccresin  induxerit,  II,  18.  Creatorem  anj^elorum  ncscio 
quem affirmat,  11,47. Deum  Legis  et Israel igneumfacit,  II, 
47,  686,  801.  Ejus  error  de  animabus,  II,  686.  Elde  cor- 
pore  bumauo,  il,  801.  Ante  corpora  constituit  animas 
yiriles  et  muliebres.  II,  712.  Carnis  resurreciionera  in- 
frin^t,  11,46.  Apeiles  scripsit  Phaneroseis,  II,  43,  71. 
Et  libros  quos  inscripsit  Syllogismoram,  II,  71. 

Aper.  Vide  Asper. 

Apicius,  II,  971.  Cocus  insignis,  I,  282.  Cocis  nomen 
dedit  ibid.  Apiciana  condimenta,  II,  706.  Apicii  delicati 
n,  1049. 

Apion,  1, 387.  Gontra  illam  scripsit  Josephus,  I,  378. 
Vide  Appion. 
Apis,  iCgyptiorum  deus,  II,  261.  Ejus  ediflcia,  ibid. 

Apocalypsis  Joannis  ordinem    temporum  evolyit,  II, 
830.  Illam  respuit  Marcion,  II,  366. 
Apocryphorum  scripta  confessione  damnata,  II,  649. 
Apollu  laeyis  et  imberbis,  I,  574.  Admeti  regis  ^eges 

fayit,  I,  352.  ApoUinem  apud  Graecos  irupaTov  legimus, 
,  684;  II,  97.  ApoUinis  oracula  ambigua  et  fallacia,  I, 
408  sq.  Delphis  colebatar  ob  interfectum  draconero,  II, 
85.  Ejus  sacerdotes  non  nubent,  I,  1284.  Delphos  non 
defendit  de  manu  Pyrrhi,  I,  607.  Apollinares  ludi,  I, 
638,  1205. 

Apostaisecum  cceteris  Christianis  non  roiscebantur,  I, 
565.  Eorum  crimen,  ibid. 

Apostolalus  coiumnae,  quae,  II,  268,  364. 

Apostolici,  qui,  II,  363.  Contraria  Apostolis  tradide- 
runi,  II,  45.  Apostolicae  ecclesise,  II,  33. 

Apostolus  publice  prsedicare  debet,  II.  755.  Non  di- 
yersa  inter  se  prsdicarunt,  II,  37.  Queedam  palam  et 
nniver^is,    quaedam  secreto  et  paucis  demandarunt,  II, 

37.  Qnaedam  inler  domesticos  disserebant   seorsim,  II, 

38.  Apostolos  Domini  habemus  auctores,  qui  nee  ipse 
qaidquam  e  sao  arbilrio  quod  inducerent  elegerant,  sed 


acceptam  a  Christo  disciplinam  fideliter  nationibus  assi- 
gnaverunt,  11,  18.  Apostolornm  traditio  qqomodo  digno- 
scenda,  11,  270,  366.  Non  alterius  Christam  annuntia 
runtqunm  ejusDei  quem  Chrislus  prsedicavit,  II,  322. 
Apostolus  solitus  consiliom  subministrare,  cum  praece- 
ptum  Domioi  non  habebat,  et,  quaedamdicere  e  semetipso ; 
sed  et  ipse  Spiritum  Dci  habeos.  II,  81.  Apud  Israelitas 
yetus  Testamentum  resignabant  apostofi,  et  novum 
consisnabant,  II,  849.  Quod  ab  apostolis  non  damnatur, 
imo  defenditur,  hoc  erit  indicium  proprietatis,  II,  48. 
Apostoli  ecclesias  condiderunt  praedicando,  tam  viya 
yoce,  quam  per  epistolas,  II,  33.  Dum  ad  quosdam,  ad 
omnes  scribit  Apostolus,  II,  512.  Aposlolornm  authcnli- 
cac  litterae  publice  in  eccles^iis  recilabaniur ,  II,  49. 
Apostolomm  cathedrae,  ibid.  Apostoli,  seu  missi,  II,  32. 
Curduodecim   solos  Christus  elegerit,  II,  387.  Scptua- 

f[inta  supor  duodecim  adlecti  sunt,  II,  418.  Apostoli  mu- 
ieres  secum  ducebant,  non  tixores,  II,  940.  Ex  ipsis  so- 
lus  Petros  nupserat,  II,  939.  Fnerintne  baptizati,  I, 
1213.  Apostoli,  consecuti  promissam  yim  Spiritus  sancti 
ad  virlutes  el  eloquium,  primo  per  Judaeam,  dehinc  in 
orbem  doctrinae  Christi  semen  sparserant,  II,  32,  9i0. 
Apud  unamquamque  civitatem  ecclesias  condebant,  ibid, 
In  apostolis  quidam  dicunt  Spiriium  fuisse,  non  Paraclo- 
tum,  11,72.  920.  Cur  a  Paulo  reprehensi,  II,  364.  Apo- 
stoli  fontes  et  amnes  orbem  nationum  irrigaturi,  II, 
387.  Ut  ^eramae,  illustraturi  sacram  Ecclesiae  vestem, 
guam  Christus  iaduit,  ibid.  Lapides  Jordanis,  solidi  fide, 
fontes  Elim,  ibid. 

Apotheoisis,  pompa  solemnis,  I,  451. 

Appion  historicus,  I,  387.  Vid^Apion. 

Aquae  laudes,  I,  1202  sqq.  Aquarum  quaedam  genera 
miranda,  II,  734.  Aqua,  gratior  caeteris  elementi^;,  I, 
1202.  Deus  in  sacramentis  propriis  aquam  parere  fecit, 
I,  1203.  Aquarum  natura  omnisaDeoconslituta,  1, 1205. 
Primis  aquis  praeceptum  est  animas  proferre,  I,  1202. 
Ex  aqois  natatiles  et  volatiles  animae,  11,  228.  Ipsiusho- 
roinis  figurandi  opas,  sociantibus  aquis,  absolutum  est, 
1, 1202.  Figurae  eraot  baptismi,  I,  1203.  Aquam  religione 
medicari  existiroabant  etbnici,  1,1205.  Eorum  aquaevi- 
duae,  I,  .1204.  Eis  incubat  diabolusinrivis,  in  fontibus, 
etc,  res  Dei  o^mulans,  I,  1205.  Villas,  domos,  templa 
totasque  urbes  aspergine  cia-umlatae  aquae  expiabant 
passim  ethnici,  I,  1204  sq.  In  ludis  Apollinanbus  et 
Eleusinis  aqua  se    tin|;ebant,  in  regenerationem  el  im- 

Eunitatem  suorum  perjuriorum,  I,  1205.  Idemque  facie- 
ant  homicidae,  ibid.  Aqua  cribro  gestata,  I,  409.  Aqua 
divioi  Spirltus  sedes,  I,  1202.  Spiritasaquassanetificaos, 
I,  1204.  De  sancto  sanctificata  aquarum  natura,  et  ipsa 
sanctificare  concepit,  ibid.  Aqoae  omnes  de  pristina  ori- 
ginis  praerogativa  sacrameutum  sanctificalionis  conse- 
quunturinvocaloDeo,  s^tcf.  Aquas  Christos  in  suo  bapti- 
smate  sanctificayit,  II,  615,  Prima  rudimenta  potestatis 
suae  aqua  auspicatur  in  Cana  Galilaeae,  I,  1210.  Nunquam 
sine  aqua  Christus,  1,1210.  Quomodo,  ibid.  Nospisciculi, 
secundum  IxOuv  nostrom  Jesum  Christum  in  asqna  naci- 
mur,  I,  1198.  Vide  Baptismus.Aquambaptismatis,  ligno 
passionis  Christi  edolcatam,  potare,  II,  79.  In  alieoare- 

fna,  alii  deo  tingi,  II,  274.  A(|ua  manaalis  post  coenam, 
,  477.  Aqnamsanctoram  pedibas  offerre,  I,  1295.  Aquae 
supplicium  crudelius  mortis  genus,  I,  318. 

Aqnarioli,  I,  495. 

Aquilaram  oculi  solem  sustinent,  II,  658.  De  pupilla- 
rum  audacia  natorum  suornm  generositatem  judicant, 
ibid. 

Aquiliciam  Joyiimmolatam,  I,  487. 

Arae  deorum,  1, 347  sq.  Tituli  eorum  quibas  dedica- 
bantur  aris  inscripti,  ibid.  Aris  inhalantes.  qui,  I,  413. 
De  nidore  numen  concipiunt,  ructando  conantar,  anhe- 
lando  praefantur,  ibid.  Inter  ipsas  aras  gentilium  lenoci- 
nia  tractabantur,  I,  363.  Vide  Templnm. 

Arabiae  thus,  li,  90.  Ex  Arabia  thura  educebantar,  I, 
493,Arabicae  arboris  lacrymae,  I,  444.  Arabum  dii,  qui, 

I,  418,  sq.  Arabic»  roulieres  non  caput,  sed  faciem  qao- 
que  ila  totam  contegunt,  ut  uno  oculo  liberato,  conten- 
tae  sint  dimidia  frui  kice,  qoam  totam  faciem  nrostituere. 

II,  912.  ^ 
Arachuae  officina.  II,  1039. 

Araneae  retia,  II,  261. 

Aratus  yaria  monstra  inter  sidcra  delioeayit,  II,  142. 

Arbitrii  libera  oolestas,  II,  685.  Naturalis  est  atque 
mutabilis,  ibid.  Oportebat  ima^ioem  et  simllitudinem 
Dei  liberi  arbitrii  et  suae  potestatis  institui,  II,  291.  Ar- 
bilrii  libertaset  potestas,  sponte  praestita  abhomine,  ef- 
ficlt  bonum  nt  proprium,  II,  291  sq»  Arbitrii  libertas 
homini  in  ntram^ae  partem  concessa  est,  II,  292.  Etsi 
sciamuB  quid  yeht,  quid  nolit  Deus,  tamen  nobis  est  yo- 
lontas  et  arbitrium  eligendi  alteratram,  II,  916.  Qnod 


1475 


INDBK  GBNBRALIS. 


1476 


in  nostro  arbitrio  positam  est  non  debf-mns  in  Dei  re- 
ferre  yolnntatem,  11,  916. 

Arbores yivnnt,  nectamen  sapiunt,  juila  Aristotclem, 
II,  680.  Quomodo  crescant,  II,  890.  Arboribos,  adhuc 
stipitibus  et  surculis,  inest  vis  animae,  II,  681.  Arbores 
sapienti»  etscientiai,  ibid.  Arbores  circadeorumlempla 
phntala^,  1,  315. 

Arca  ligura  Ecclesiae,  I,  696,  1209. 

Arcesilas  deos  trifariam  divisit,  I.  589. 

'ApxovTYi  vocabulum  non  tantiim  ordinalivum,  sed  et 
poteslalivum  capit  principalum,  11,  215. 

Archemorus  misellus,  II,  97. 

Archias,  dux    Gorinthiorum,   Syracusas  muoivil,  II, 

1036. 

Archimedis  organum  hydraulicum,  II,  669. 

Arcbiva  antiquissimarnm  genlium,  1,  387.  Archiva 
Romana,  U,  370. 

Archigallus  sanguinem  suum  litabal  pro  salnte  M.  AU' 
relii.  ante  sex  dies  mortui,  I,  425. 

'ApxovTec,  sunt  principes  et  magislratus,  II,  215,  339, 

620.  .     „ 

Archus.vel  Argus,  anno  unoregnavit,  II,  614. 

Argaeimontes  aeris  rigidi,  11,692. 

Areoa)  atrociias,  1, 467. 

Argentum.  Vide  Aurnm. 

Arguis  deus,  I,  606. 

Ariadnaj  sertum  ex  auro  et  Indicis  gemmis,  II,  85, 
Ariadoa  inter  sidera  delineata,  II,  142. 

Aries  Laberii,  rcciprocitornis,  laniculis,  telislrahus , 

II,  1031. 

Aries,  machina  bellica,  II,  1031,  a  Carthagmensibus 
invetna.    11,1032. 

Arioli,  seu  harioli,  memorantur,  I,  495. 

Aristarciius,  grammaticorum  princeps.  I,  282. 

Ariste»  testimoninm  de  Voteris  TestamenliGrsecain- 
terpretatione,  I,  380. 

Aristide  justior  nullus  deorum  gentium  I,  336. 

Aristippus  in  purpura  sub  magnae  gravitatis  superGcie 
nepotatnr,  I,  513. 

Aristodemus  auetor.  II,  7i7. 

Aristophon  aucior,  II,  727. 

Aristoteles,  amicus  Pialonis,  U,  682.  Turpiter  Ale- 
xandro  adulalur,  I,  512.  Hermiam  familiarem  suum  tur- 
piter  loco  fecit  excidere,  ibid.  Aristotelis  tenor,  II, 
()51.  Aristoteles  de  somniis,  I,  717,  730.  Marcoreas  cir- 
cumcordialis  caloris  somnium  vocal,  II,  721  Vide  Diale- 
ctica. 

Armatura  Ghristi  etmilitiaspiritalis,  II,  517. 

Armenia  jam  christiana,  II,  610. 

Arrius  Antoninus,  in  Asia  Ghristianorum  crudelis  per- 
secutor,  I,  704. 

Arsnullanon  alterius  artisaut  mater  aut  propinqua 
est,  1,670.  Artibus  alitur  anima,  II,  656.  Artinm  omnium 
et  aetalum  semina  nobis  insita  sunt,  II,  682.  Artium  in- 
genia  daemones  inspirarunt,  I,  643,  1328.  Tot  sunt  ar- 
tiam  vense  quot  hominnm  concupiscentiae,  I,  670.  Artes 
omnes  olim  ad  idolorum  fabricationem  aut  cultum  spe- 
ctabant,  I,  668  sqq,  Artes  liberales  enumeranlur,  II, 
1050. 

Artaxerxes  guadraffinta  annis  regnavit,  II,  614. 

Arlemon  scriplor,  11,  729. 

ArtiGces  ex  Etruria  Romani  accesnvere,  II,  1050. 

Aruspices,  1,495.  Arnspices  et  deoram  et  mortuonim, 
1, 347.  De  Cssarum  morte  consulti,  I,  459.  Comparan- 
tnr  magiset  hariolis,  1,495,  642. 

Ascensus  deus,  I,  606. 

Asciepiades,  medicas,de  vi  principali  In  anims,  II, 
670. 

Asclepiades,  cynicas,  in  vacca  vectus,  mendicans  or- 
bem  terrffi  peragravit,  I,  605. 

Asclepiodotus  ad  vitam  revocatus,  I,  413. 

Asdrubalis  uxor  cam  filiis  suisinincendinm  Garthagi- 
nis  devolavit,  1,  584.  Quam  ob  caussam,  ibid. 

Asiae  major  pars  mari  Atlantico  erepta,  481,  577. 
In  Asia  soli  iogiuvies,  IL  1034.  Asiam  occupavere  Aihe- 
nienses,  II,  700.  Atiam  Gyrus  mersit  et  pressit,  II,  727. 
Ex  Asia  exoticae  munditixinLibyam  et  Europam  trans- 
latse.  II,  1040.  Asiae  minoris  ecclesiae  a  Joanne  consiitu- 
tae,  II,  366.  Persecutio  in  Asij,  I,  704. 

Asinius  Geler  multi  unius  obsonium  paravit,  11, 104^. 

Asinius  Gallus  pro  mensa  quantas  pecunias  dcderit, 
II,  1048. 

Asinus  de  iEsopi  puteo,  II,  416.  Asinos  adorabant  elhi- 
nici  com  Epona  et  iside,  I,  577.  Asini  superGciem  ado- 
rasse  falso  Judaei  insimalabantur,  I,  364.  Asini  caput  et 
fuperficiem  adorasse  Christiani  quam  falso  accasati,  I, 
364.   Tacitas   dedit    haic  calumni»  occationem,  ibid. 


Quanta  impadentia  nebulo  Judsat  ridicolam  ejas  picto. 
ram  cum  nac  inscriptione  :  Deas  ChristianonimoDochoe- 
tcs,  circamlulerit,  I,  372  tq.,  579. 

Asper  Christianos  damnare  recasabat,  I,  703. 

Aspis  a  vipera  Tenennm  mutuatur,  II,  331 . 

Assyriorum  primus  rex  Ninus,  II,  1034.  Ilerodes 
alius  rex,  11,339.  Hoc  regnumRomano  antiquias,  I,  432. 
IUud  dii  eorum  non  sunt  tutati,  I,  608.  Ab  Assyriis  pa- 
toscunt  historije  profanse,  II,  1035. 

Astarte,  seu  Atagarlis,  Syrio;  d^a,  L  418. 

Astris  nihilimpulandum,  1,  268. 

Astrologia  uscfue  ad  Evangelium  concessa,  I.  672. 
Quare,  ibid.  Astrologiae  et  magiae  societas,  I,  612. 

Astrologns  stellaremconjectat.  11,  1050.  Astrologorum 
arles,  sicnti  aruspicum,  etaugurum,  et  magorom,  aban- 
gelis  desertoribus  proditae  ct  a  Deo  inlerdictse,  I,  459. 
Astrologi  notantur,  1,268,  701  sq. ;  II,  671.  Consultabaot 
dicmones  de  fulnra  Ca^sarum  morte,  I,  459.  Astrologi 
vetcres  cur  genituram  bominis  ab  initio  conceptas  dige- 
rant,II,  693. 

Astronomus  volaticam  spectat,  II,  1050. 

Astyages,  Medorum  regnator,  in  somnio  vidit  filiaoi 
suam  Mandanam,  II,  727. 

Atagartis.  Vide  Astarte. 

Athamas  et  Agare  in  fiiiis  bestias  viderant,    11,  675. 

Athenae,  linguala  civitas,  II,  651.  Sapiendi  et  dicendi 
acutissimi  Athenis  nascuntar,  U,  683.  Athenas  Minerra 
aXerxe  non  defendit,  1,  607.  Atheniensiam  deas  No- 
mentinus,  1,596.  Vicf^Attica.  Athenienses  Asiam  oeeo- 
pavemnl,  U,  700.  Atheniensiam  cicad»  II,  903.  Athe- 
nienses  Paulum  intellexerunt  loquentem  de  resurre- 
clione  carnis,  II,  850. 

Athaei  reDuiabanturChristiani,  I,  327. 

Athos,  filius  Coeli  et  Terrae,  et  Saturoi  pater.  I, 
101. 

Alhletarum  severior  disciplina,  I,  624.  Ad  qnid, 
ibid, 

Atlantes,  Libyca  gens,  an  aiiquando  somnieat,  II,  733. 

Allanticum  mare  terras  abstulit,  I,  481,  577;  IL 
634. 

Atomi  Epicuri,  II,  703. 
Altellanus,  ffesticulator,  I,  649. 

Attica  idoTolalria,  quae,  II,  255.  Altica  mysteria,  qu», 
I,  474.  Vide  Pallas.  Attica  sapientia  derideiur,  I,  473. 

Attica3  meretricisin  tormentis  conslantia,  I,  584,  Vide 
Graeci. 

Atlis  castratus,  I,  361. 

Atysdeus  ex  Pessinuntein  scenarepraeseniatas,I,57& 

Auctore  cognilo,  omnis  rei  inspeclio  fit  planior,  II, 
103.  Discordia  rerum  eadem  quae  et  auctornm.   1, 1256. 

Audientes  optare  intinctionem ,  non  praesumere.  opor- 
tct,  I,  1240.  Prima  audientium  intinctio,  metus  intecer 
1,  1239.  ^ 

Audilusquomodofallitur,  II,  674. 

Autidius  Lurco  primus  sagitta  corpora  vitiavit.  n, 
1048. 

Augustus,  anleaJulius  Oclavius  dictns,  II,  728.  Impe- 
rii  informalor,  I,  450.  Adhuc  puerulus  imperalor  praevi- 
sus  in  somniis ,  II,  728.  Ne  dominnm  quidem  dici  se  vule- 
bat,  1,450.  Augastus,  testis  fidelissimus  Domioie»  nati- 
vilatis,  11,370,  405.  Aagnsti  censns  per  aniversum  orbeiB 
ibid.  In  Judaea,  perSenlium  Saturoinum,  11,405.  Aago- 
stus  post  Gleopatram  aliis  annis  qaadraginta  octo  regoa- 
vit,  II,  614,  sq.  Post  Christum  natam  qulDdecim  annis 
re^navit,  ibid.  Omnes  anni  regni  ejas  qainquaginta  sa, 
ibtd, 

Aurelius  (Marcus)  litteras  fecit  de  pluvia  &  Ghristianis 
obieota,  I,  295,  703.  Christianorum  fuit  protector,  I, 
295.  Adjecli  pcenam  tetriorem  accusatoribns  Ghristiaiio- 
rum,  I,  295  sq. 

Aurigarum  circensium  factiones  et  colores,  I,  641. 

Aures  cordis  requirit  Deus  ab  suis  auditoribos,  II, 
404.  Aurium  graciles  cutes  calendarium  eipenduni,  I, 
1314.  Auribus  Parthorom  ffrana  pendebant,  I,  1318. 

Aurumel  argenlum,  unae,  1,1309;  II,  803.  Terraglo- 
riosius,  ferro  et  aere  nihilo  generosius,  I,  1309.  Aori  et 
argenti  pretium  uodeproveniat,  I,  1310«^.  Non  veritate 
bona  suut,  scd  raritate,  I,  1328.  Ipsorum  matcrias  an- 
geli  peccatores  prodideruot,  ibid.  Aumm  et  argentaiB 
vernaculum  et  copiosum  apud  Barbaros  qaosdam,  I, 
1309, 1311.  Aurum  ipsum  cuidam  genti  ad  vincula  ser- 
vire  rcferuntgontilium  iitiers,  I,  1328.  Auro  ctargento 
vinctos  et  maios  onerant,  11,  1309,  1311.  Anrom  et 
argeiitum  principes  mateiiae  cultus  saecularis,  I,  1309, 
Uluslrinm  tantum  eranl,  1,  1328.  In  feminis  prae  aoro 
nnlium  est  leve  membram,  I,  304. 

Auscs,    filios  Nave,   successor  Moysi,  II,    343^  622. 


1477 


INDBX  GENBHALIS. 


1478 


Qaando  Jesns  cognomioaiar,  tbid.  Ohristi  erat  figora,  11, 
622.  Vtd^Josue. 

Auspex  in  nuptiis  ex  parte  viri,  II,  928. 

A  UTEM  velut  fibula  conjuactivaei  pariicnl»  ad  con  • 
nexum  narrationi  appositum  est,  II,  221 . 

Autnronus,  tentator  alias  yaletadinum,  succis  pomo- 
rum  vinosissimis  animas  diluit,  II,  732. 

Avaritia  gentilium,  qui  pecuniam  anim»  anteponunt, 
I,  1261. 

Aves  exsurgontes  eriguntur  ad  coelum,  et  alarum  cru- 
cem  pro  manibus  extendunt,  et  dicunt  aliquid  quod 
oratio  videatur,  I,  1196. 

Axionicus,  haereticus  Valentinianus,  II,  547. 

Axis  equeleus  qui  torquet  coslum,  II,  143. 

Azyma,  familiora  Creatori,  II,  456. 


B 


Babylonis  turris  superbissima,  11,  174. 

Babyion  romanse  urbis  figuram  portat,  II,  339,  620. 
Qaomodo,  ^id. 

Babyloniorum  regnum  Romano  antiquius,  1, 432. 

Baccbi  orgia  olim  exterminata,  I,  304,  306.Bacchana- 
lium  furisB,  in  quibus  nec  mortuis  parcebant  Ghristianis, 
1,461.  Videhibev, 

Balaam  propbet»,  quod  non  cogitaverat,  Dominus  sng- 
gessit,  1, 456. 

Balneorum  tempus,  I.  492. 

Baptismus  unus  omnino  est,  tam  ex  Domini  Eyange- 
lio,  quam  ex  apostolorum  litteris,  1, 1216.  Baptismi  ra- 
tio  in  quibus  recognoscatur  ,  1, 1203.  Baptismus,  pondus 
quantum,  I,  1222.  Baptismos  obsignatio  fidei  est,  quae 
ndes  a  pflenitentiae  fide  incipitur  et  commendator,  I, 
1239.  Obsignatio  baptismi  vestimentum  qnodammodo 
fiJei,  1, 1215.  Sinebaptismosalus  nemini  competit,  1, 1213 
Baptismus  an  necessarius  iis  quibus  fides  satis  est,  I, 

1214.  Quare  non  ante  Ghrislum  praescriptus    sit,    I. 

1215.  Baptismi  aqua  felix  sacramentum,  I,  1197.  Quo 
modo,  ibid.  Quomodo  in  baptismo  sanctificentur  aqus, 
I,  1204.  Spiritus  sanctus  aquis  supcrest,  sanctificans  eas 
de  semeiipso,  ibid.  Angelorum  inierventus  in  baptismo, 

I,  1204,  1206.  Baptismi  ritus  et  effectus,  II,  806.  In  ba- 
ptismo  est  regeneratio,  II,  280,  862.  Et  remissio  pec- 
catorum,  I,  1238  ;  11,280.  Baptismate  sordes  abluuntur, 
maculaeyero  martyrio  candidantnr,  II,  147.  loaquis  non 
consequimar  Spiritum  sanctum,  sed  in  aqua  emundati, 
sub  angeloT  Spiritui  sancto  praeparamur,  1,  1206.  Spiri- 
tus  in  aquiscorporaliterdiluitur,  etcaro  in  eisdem  spi- 
ritaliter  emuudatur,  I,  1204.  Baptismi  camalis  actus, 
quod  in  aqua  mergimnr ;  spiritalis  effectos,  quod  delictis 
liberamur,  1, 1207.  Baptizamur,  non  ideo  ut  delinqucre 
desinamus,  sed  quia  desinimus,  quoniamjam  cordeioti 
sumus,  I,  1239.  Baptismus  symbolum  mortis  Ghristi,  I, 
1328.  Baptizari  pro  mortuis,  quid,  II,  495,  864  sq.  In 
baptismaie  pcr  simulacrum  morimur,  sed  per  verita- 
tero  resnrgimus  in  carne,  II,  862.  Baptismus  non  te- 
mere  conferendus,  I,  1220.  Baptismi  diiatio  an 
Qtilior,  I,  1221  sq.  Quibus  baptizandi  jus  competat,  I, 
1218.  Baptismum  prsecedere  debet  praedicatio,  I,  1216. 
Et  confessio  delictorom  omnium  prsecedentium,  1, 1222. 
Atque  pcenitentia,  I,  1229.  In^ressuri  baptismum,  ora- 
tionibus  crebris,  jejuniis  et  geniculationibus  et  pervigiliis 
sese  disponebaut,  ibid,  Baptismus  olim  celeoratus  in 
Paschate  et  Pentecoste,  ihid.  Omne  tempus  habile 
baptismo,  ibid*  Baptizamur  nec  semel,  sed  ter,  ad 
singula  nomina  in  personas  sinsulas,  11,190.  Ter  bapti- 
zamur,  aliquid  amplius  respondentes  quam  Dominus  in 
Eyangelio  oeterminavit,  II,  79.  In  baptismo,  sub  manu 
antistitis,  renuntiamus  ore  nostro  diabolo,  pompae  et 
angelis  ejus,  I,  635;  II,  79.  E  baptismo  regressi  porun- 
flebantur,  1,  1206,  Manus  eis  imponebantur,  I,  1207. 
Lacle  et  melle  roficiebantur,  II,  79,  252.  Sacram  £u- 
christiam  accipiebant,  ibid,  Et  ex  ea  die  lavacro  quo- 
tidiano  per  totam  hebdomadam  abstinebant,  II,  79.  Gur, 

II,  190.  Baptismus  novus  natalis,  I,  122 i.  Ex  fide  per 
baptismum  in  novitate  vivendum,  II,  862.  Tentationes 
post  baptismum  quomodo  cohibendae,  I,  1223  sa.  Bapii- 
smus  sccundus,  seu  sanguinis  per  martyrium,  i,  1217 ; 
II,  135.  Post  baptismum  est  adhuc  in  exomologesi  se- 
cunda  sabstantia,  1,  1247.  Baptismus  Joannis  Spiritum 
sanclum  vel  remissionem  paccatorum  non  dabat,  I, 
l-^ll.  ADeo  erat,  I,  1211 ;  11,  453,  Mandato  tamen,  non 
etpotestate,  1,1211.  Nam  et  humanum  erat,  I,  1211 
1213.  Et  non  coelesle,  1,  1211.  Bapiismom  diabolns  in 
suis  exercet,  I,  1205.  MarcioDbaptismasenrat  morti  aut 
repudio,  II,  382.  Per  lavacris  tacram  qoibusdam  genti- 
Ics  initiabant,  1, 1204. 


Baraliris,  seuBardiris,  Biradiris,  Ulyricas,  a  Molossis 
ad  Macedoniam  usque  ex  somnio  dominatos.  II,   728. 

Barba  tactu  inrnfata,  I,  410. 

Barbariae  Graecorum  ecclessias  habebant,  II,  890. 

Barbarorum  infantes  in  praelinm  erumpunt,  ad  solcm 
uncli  prius,  pannis  armati,  butyro  stipendiati,  II,  338, 
618.  In  Barbaros  fama  nonnunquam  calnmniosa,  II,  733. 
M-jLgna  vis  daemonum  in  Barbarum  climate  dominatnr, 
ibid.  Barbarorum  stropuli,  II,  903. 

Barnabae  epistola  apud  Ecclesias  recopta,  II,  1021. 

Basilidis  haeresis  in  quo  sistat,  II,  62,  796.  Multa  ab* 
surda  docuit,  II,  62.  Basilides  Deum  Judseorum  negat,  et 
aneclum  dicit,  ibid. 

<Saxa  et  soccus  quoiiJie  deaurantor,  I,  690.  Vide 
Galcei. 

Beatitndo  servi  cujus  emendalioni  dominus  instat,  cui 
dignantur  irasci,  1, 1266.  Bcatitudinis  spes  quomodo  me- 
liores    reddat.    I,  529 

B^xxoc,  quid,  570. 

Belenus,  deus  Noricorum,  1, 419,  596. 

Bellonae  sacerdotes  consecrabantur  sangnine,  I,  321. 
Hujus  deae  initiatorum  tenebrica  vestis,  et  tetricum  su- 
per  caput  vellus,  II,  1045. 

Belluro  tonsura  inoiescentis  generis  humani,  11,700. 

Belli  pro^enies,  Ninus,  II.  1025. 

Beneoictio  divina,  I,  1299.  Benedictionem  spiritalem 
accipere  per  fidem,  II,  475.  Benedictionis  sacramento 
exauctorati,  qui  II,  1007.  Bencdici  per  deos  nationum, 
maledici  est  per  Deum,  1,  693.  Benedictio  summum 
disciplinae  et  conversationis  sacramentum,  I,  611.  Bene- 
dicto  inter  vias  nihil  aliud  est  quam  ex  occursu  mutua 
salutalio,  II,  419. 

Bencfaciendo  nemo  deliqut,  I,  1230. 

Bencficiati,  II,  118. 

Berenice  regina,  II,  688,  747. 

Berosus  Ghaldaeus,  I,  387. 

Beryllis  non  ideo  aqnosa  materia  est,  quod  fluclat 
eollato  nitore,  II,  600. 

Bestise  usibus  notris  a  Domino  proviae  et  traditae,  I, 
1255.  Mulant  pro  veste  formam,  II,  1036.  Bestiae  mores 
mutare  possunt,  scientiam  naturalium  nunquam,  II,  688. 
Vide    Animalia,  Ferae. 

Bestiarii,  I,  317.  In  puhlico  supremum  coeoabant,  I, 
492.  Iq  pnblicis  Indis  Jovi  mactabaniur,  I,  317.  Bestia- 
riorum  schola  testis  contumeliarum  in  impeiatorcs,  I, 
455.  Bestiarins  quidam  Judaeus  nebulo,  sese  qaotidie 
f  rustrandis  besiiis  locabat,  I,  579. 

Bethsaida  piscina,  figura  baptismi,  1, 1205.  Usque  ad 
adventum  Christi  curando  inserviebat  invaletudines  Israel 
sed  post  Ghristum  desiit,  II,  637,  734. 

Bia^othanati,  II,  147  sq. 

Biblia  in  linguam  Graecam  transfusa,  I,  380.  Vide  An- 
steas  et  Septuaginta. 

Bibliothecanim  exercitatio,  I,  610.  Bibliothcca  Pisi- 
ttrati  et  Ptolemaei  Philadelphi,  1,  379  sq.  Bibliothecae 
apod  Serapaeum  Ptolemaei  cum  ipsis  Hebraicis  lilteris 
exhibentur,  ibid. 

Blasphemia,  quae  omnino  vitanda,  II,  681.  Quomodo  et 
quando  impiorum  vitandse  blasphemiaB,  ibid, 

Blastus  hsereticns  latentervoluitJudaismuminducere, 
11,72. 

BoBOtia  habebat  Trophoni   oracalaro,  II,  730, 1039. 

Bombex,  vermicoli  genus,  II,  1039.  Bumbycis  stamina, 
ibid. 

Bonitas  sine  ratione,  non  bonitas,  II.  291.  Bonitas, 
nisijustitiaregatur,utjusta  sit,  non  erit  bonitas  si  inju- 
sta  sit,  II,  298.  Bonitatis  debita  exaggeratio  est  exactio 
indebitae,  II.  273,  Bonitatis  opera,  II,  287.  Bonitatis  gra- 
dus  secundus  est  in  extraneos,  qui  in  proximos  est  pri- 
rous,  II,  397.  Bonitas  Dei  aeterna,  II,  287.  Et  ingenita  ac 
natoralis,  II,  271.BonitasGreatorisprima,  qnse,  II,  287. 
Si  non  naturalis,  nec  aeterna,  nec  par  Deo,  II,  271.  Ad 
examinandam  Dei  bonitatem,  regulse  sunt  ccrtae,  quae, 
ibid.  Opcra  Grcatoris  bonitaiem  ejus  testantor,  il,  290. 

Bonom,  quid,  II,  933.  Notitiae  boni  ct  mali  fructos,  II, 
398.  Bonom  et  malum  naturanotnm  est,  non  taroen  Dei 
doctrina,  ibid,  Bonornm  quorurodam  sicuti  et  ronloruni 
intolerabilis  est  magnitudo.  I,  1249.  Bonum  aliquid  non 
ideo  est,  quia  maluro  non  est,  neci  deo  malum  non  est 
quia  non  obest,  1,1279.  Nihil  bonnm  quod  injnstum,  II, 
398.  Bonum  autem  omne  qnod  iustum  est,  ibid,  Nihil 
bono  contrarium  nisi  roalum,  II,  932.  Bonum  plus  flo- 
ruisset  sine  mali  afflatu,  II,  210.  Malam  ac  bonum  pro 
arbitrio  et  libidine  interpretantur  eihnici.  1,653.  Bonum 
omne  ad  Deum  pertinet,  I,  1256.  Deus  bonum  dispensat 
ut  cuique  dignatur,  1, 1250.  Nihil  tam  bonum  quam  noti- 
tia  et  tructus  Dei,  II,  287.  Bonum  vitaii  non  opertet^ 
quia  delictum  est  bonum  recusare,  II,  107.  Bonom  qui 


1479 


INDEX  GBNBRALIS. 


148D 


noD  implet,  crimine  astringitur,  1,  1233.  Bonumn  nerii- 
nenlibns  ad  Deum  tola  mente  seclandam,  I,  12!i6.  Bona' 
res  neminem  scandalizant,  nisi  malam  mentem,  II,  892 
Bonus  natnra  nemo,  nisi  solus,  Deus,  II,  291. 

Bos,  deus  iEgypiiorum,  1, 129.  Ejus  sacerdoles  conli- 
ncntiam  servabant,  II,  928 

Brachia  mulierum  circulis  ex  auroarclantur,  I,  1306. 

Brachmanes  quinam  erant,  11,  490. 

Brilanni  inlra  Oceani  ambilum  conclusi  sunt,  11,611. 
Britannorum  loca,  Romanis  inaccessibilia,  Ghrisio  sunt 
subijecia,  II,  610,  Britannicum  mare  conchaB  genus  prac- 

fert,  1,  13il. 
Buccinae  et  maris  concha)  in  montibus  poregrinantur, 

U,  1033. 

Busyris  et  ejus  bustuaria  allaria,  II,  1041. 

Byzantinum  exiliura  I,   702,  Vide  Caecilius. 

Bythos,  aeon  Yalentini,  II,  68,  551,  666. 

Ci 

Cacabaceus,  II,  234. 

Cacapuius  Salurni,  I,  344. 

Gactus,  II,  1036. 

Gadaver  a  cadendo,  II,  819. 

Gadere  dicimus  corpus  in  terram  per  mortem  sicut 
ipsa  res  testatur,  11,  492. 

Gaduceus  Mercurii,  1,  576. 

Gaeciiius  Gapeliainexitu  Byzanlino,  Christiani  gaude- 
te,  exclamavil,  I,  702. 

Gsecinna  Severus  senalnsconsultum  edidit,  ne  matronas 
sine  stola  inpublico  procedereut,  II,  1044. 

Gscitatis  species  duae,  1,  327. 

Gaecuius  deus,  I,  606. 
fffileslis  dea  Afrorum,  I,  419,  596.  lUi  bestise  applicatse 
I,  341. 

Caelibibus  et innuptis  pcentt  ab  Augusto  Gaesare  iniictae, 
postea  abrogalae,  I,  286  f^. 

Gsesar  in  praeiio  Philippis  evasit,  II,  728. 

Csesares  cur  roulli  olim  observaverint,  I,  433.  Ga^sares 
recens  electi,  veiuteiigi  possent,  muoera  populo  iaigie- 
bantur,  I,  455  Ghristo  credidisseot  si  non  essenl  saeculo 
necessarii,  aut  si  et  Ghristiani  potuissent  esse  Caesares, 
1,  403.  Gaesares  deos  dicebant  Romani  et  deridebant,  I, 
583.  Caesari  templa,  arie,  sacerdotes,  pulvinar  juxta  deos 

fiosita,  I,  247.  Gaesarum  gestacur  a  Ghristianis  non  culta, 
,  452. 

Gaiana  haeresis,  I,  1198;  II,  65. 
Gaioaeorum  haeresis,  II,  46. 

Gain  primus  homicida  et  primns  fratricida,  1, 1258.  Gur 
Deus  ejus  sacrificium  respuerit,  II,  601.  Uanc  repuisam 
quam  impatienter  tulit,  i,  1258.  Populum  Israei  et  ejus 
sacrificia  demonstrabat,  II,  601.  Semen  Gain  (vel  potius 
Ghamj  in  arca  fuit,  ouo  semen  malitise  non  jperiret,  11,  66. 

Caius  Seius  vir  bonus,  tantum  quod  Christianus,  I, 
280. 

Galamitales  pnblicae  tonsura  sunt  invalesccntis  gene- 
ris  humani,  II,  700.  Calamiiates  Christianis  erant  in  ad- 
monitionem,  ethnicis  iu  castigationem,  l^  489.  Pro  cala- 
miiatibns  temperandis  vel  auferendis  Ghristiani  diu  uo- 
ctuqueDeumexorabant,  1,486^0.  Calamitatum  publicarum 
causa  non  fuerunt  Ghristiani,  1,  479^99.,  571.  Sed  genii- 
les,  1,  488  sqq.  Plures  ante  anditnm  nomen  Chrislianum 
contigere  :  ante  Tiberium,  I,  480  iqq,  Et  sub  Hilariano, 
1,  701.  PostChristum  natnm  longe  minores  qnam  antea, 
1,  486  iq,  Gur  Christianos  iliis  vexari  permiserit,  I,  489. 

Calcei,  proprium  togae  tormentum,  II,  1046.  Immundis- 
sima  pedum  tutela,  Q>%d,  Tyrium  calceari  nisi  auro,  roi 
nime  graecatur,  11, 1043.Calcei  seu  baxa  philosophorum 
deaurati,  II,  1043. 

Caligula  (Caius)  annis  tribus,  mensibus  octo,  et  die- 
bus  tredecim  regnavit,  II,  616.  NuUam  in  Chrislianos 
legem  tulit,  I,  294. 

Calices  primitivae  Ecclesise  boni  Pastoris  imaginem 
sculptam  prae  se  ferebant,  il,  1000.  Quam  anxie  tolerabant 
aliquid  de  calice  sacro  dccuii  in  terrani,  II,  80. 

Gahendrum,  II,  1044. 

Caliimachus  Junoni  vitem  induxit,  II,  85. 

Callinicus  auctor,  1,555. 

Gallislhenes  auctor,  11,  728. 

Camenas  in  aquas  transiigurant,  II,  366. 

Canae  memoriarum,  I,  386. 

Candelabra  in  coetibus  Christianorum,  I,  313. 

Candelifcradea,  1,600. 

Candidati  diaboli,  II,  86. 

Caniculae  ardor,  II,  124,  267. 

Cannensis  clades  ante  auditum  Christianorum  nomen 
accidit,  1, 485.  \ide  Annulus. 

Canlabra  snperstrnebantar,  integris  crncibus,  I,  369 
579. 


Caritherios  adorabant  ^entiles,  1, 365. 
Cantus   veterum  Christianorum,  I,  273,    477.     \ide 
Psalmi. 

Capharea  saxa,  naufragiis  frequentia,  II,  739. 

Capilli  adhuc  olentes  Carlhagine  invenli  post  annoi 
qumgenlos,  II,  854.  Gapillos  feminae  croco  vertebant,  I, 
1342.  Detrimentum  crinibus  medicaminum  vis  innritet 
cerebro  perniciem,  ibid,  Senectus,  cum  plus  occoluri 
sluduerit,  plus  detegetur,  scilicet  capillorom  colorem 
rautando,  1,  1322.  Peritia  stniclorum  capiUaturae,  1.1323 
sq,  Enormitates  suiilium  atque  textilium  capUlamento- 
nim,  I,  1323.  Saltus  et  insulas  tenera  cervix  fert.l  1314. 
Virgo  capitis  arcem  ambitu  crininm  contegat,  II,  900. 

Capitolium  notatur.I,  427,  430,  487,  573.  Capiioliam 
a  Senonibus  obsessum,  I,  485.  Capitolium  omniom  daj- 
monum  seu  deorum  curia  et  templum,  I,  646.  Qoi 
due  Gapitoho  rejecti,  1,373.  Gapitolinum  templum,  aisi 
soluto  iributo,  ingredi  non  licebai,  1, 345,  574.  In  calami- 
talibus  coelumadCapiiolium  impiorabantRomani.  1.487. 
CaDitolini  ludi,  II,  637. 

Capitulum  animalis,  quid,  I,  375;  II,  1037. 

Caprae  divioantes  arte  daemonum,  I,  411. 

Gaptivi  olim  in  exsequiis  immolalbantiir,  I,  645. 

Garacalla  Christiano  lacte  educatus  fnerat,  1, 703  Co- 
gnominatus  est  Germanicus  et  Parthicns,  1, 583. 

Garcer  domus  diaboli.  in  qua  familiam  snam  conte- 
gat,  I,  620.  In  carc«re  illnm  conculcabant  Christiani,  L 
621.  Carcer  illis  erat  pro  palastra,  II.  624.  Bona  carce- 
ris  quanta,  I,  6i2  sqq.  Christianus  extra  carcerem  saeca- 
lo  renuntiavit,  in  carcere  etiam  carceri,  I,  622.  Christiaiio 
hoc  praestat  ouod  eremus  prophetis,  I,  623.  Carcer  habet 
tenebras,  sed  lumen   sunl  pii,  662.  In  carcerem  re- 

ptabant  mulieres  ad  osculanda  vincala  martynuD  I  1294 
Cardeadea,  1,  683;  11,  97.  .r         ,  , 

Cardo  salutis  est  caro,  II,  806. 
Garo  nihil  aliud  esl  quam  terra  conversa  in  fizoras 
suas,  II,  771.  Terra  materia  est,  I,  1280.  Carais  nomen. 
quid,  11,  496.  Garo  vocaJbulum  commune  babet,  li  510. 
Carnis  varia  epithela,  11, 807.  Carnis  sensus  et  viia.Vid. 
II,  1014.  Caro  manu  Dei  expressa,  1, 1231.  Qaomodo  pec- 
cairix  dicatnr,  II,  719,  814,  816.  Caro  sermone  Dei  coq. 
sistit  propter  formam,  II,  801,  Garo  suos  secesius  habet 
m  aquis,  in  ignibus,  etc,   II,  885.  Caro    ante    corpus, 
quam  animale  corpus,  II,  873.  Carnis  duplex   corniptio, 
r,    851.  Proprium  carnis  est  passionibus   comiropi.  II. 
852.  Caro  est  omne  animae  cogitatorium,  II,   814.  Caro 
ministra  et  famula  animae,  II,  805.  Caro  famnlatur,  spi- 
ritus  dominatur,  1, 1204.  Garnis  species  arx  anima.  II, 
813.  Carnis  et  animae  quanta  communio  et  consortiom. 
II,  1231.  Garo  sine  anima  non  homo,  II,  850.  In  carne 
et  cum  carne,  et  per  carnem  agiiur  ab  anima    quidquid 
agitur  in  corde,  II,  813.  Si  universa  per  carnem  sulja- 
centanimae,  carni  quoque  subjaceat  necesse  est  per  quod 
ularis,  11,  805.  Nihil  agit  caro  per  semeiipsam,  II,  816. 
Caro  spirat  quando  spiritum  hal)et,  exspirat  autem  CQm 
illum  amittit,  II,  465.  Carnis  ipsnm  mori  esr,  cujus  el  ti- 
vere,  II,  805.  Seminalur  in  corruptela,  num   dissolvitor 
in  lerram,  II,  495.  Caro  suscitabitur,  ut  sangais  \indice- 
tur,  II,  835.  Qualis  sit  resurrectura,  II,  SOO.Caro  etsan- 
guis  omnis  resurgunl  ex  aequo  in  qualitate  sua,  II,  868. 
Carnis  reslitutio  facilior  quam  insiitutio.  II,  810.  In  re- 
gno  Dei  caro  reformata  et  angeliflcata,  II,  638.  Post  le- 
surrectiouem  caro  habitum  angelicum  snsceptura  est,  II, 
854.  Carnaliter  vivunt  qui  negant  carnis  resnrrectionem, 
II,  808.  Carnis  salutem  quidam  haeretici  negant,  II,  66, 
452.  Carnis  virtutes  etiam  judicandae,    I,  813,  815.  Spi- 
ritus  et  caro  inter  se  reatum  communicant,  1, 1204.  Caro 
animae  consors  et  baeres  in  temporalibns  et  in  aeternis, 
11,  805,  Nihil  proprie  carni  exprobratnr,  nisi  in    anima 
suggillationem,  quod  carnem  ministerio  sibi  snbigit,  II. 
808.  In  carnem  dirigitur  quidauid  in  sanguinem  praedi- 
catur,  II.  835.  Quae  camem  infnscant  non  solum  tenen- 
da,  sed  etiam  ea  quae  illuslrant  observanda  II,  808.  Camis 
opera  ita  Apostolus  damnat,  ot  carnem  damnare  videator, 
II,  859.  Cur  in  Scripturis  caro  increpetur,  II,  719.  Opus 
est  fideiextrinsecusconsiiio  adversuscarnis  necessitates. 
II,  914.  Carnis  afflictatio,  hostiaDomino  placatoria  pcr 
hurailiationis  sacrificium,  1, 1269;  II,  806.  Carnem  sagi- 
nari  el  spirilum  esurire  non  prodest,  I,  620.  Opimitai 
sapientiam  impedit,  II,  683.  Caro  est  sponsa,  quae  in 
Christo  Jesu  sponsum  per  sanguinem  pacta  est,  II,  885. 
Carnis  redemplor  Ghristus,  II,  797  Carnem  ab  omni    ve- 
xalione  restituit,  II,  759.  Caro  cum  anima  Deo  allegitnr 
per  sacramenta,  II,  806.  Carnem'  edere,  quanta  immaoi- 
tas.  I,  322.  An  carnem  mandncarent  primi  homines,  11, 
958.Carnalia  significaot  tpiritaaUa  in  Lege,  II,  374.  Car- 


1481 


INDBX  6BNBRALIS. 


1482 


nalia  semper  in  fignra  spiritQalinm  antecedunt,  1,  1206. 
Caro  Christi  sola  erat  ex  hominis  carne  snmenda  ssine 
viri  seminc,  II,  783  seqq.  Nonfnit  caro  peccatrix,  11,  781. 
Non  dc  sideribus  vel  dc  snbstantiis  snperioris  mundi 
cara  rouluavit,  II,  335,  763.  Cor,  carnem  et  animam  SHb- 
eundo,  animam  carnalem  videalur  habuisse,  II,  773. 
Carnem  Chrisli  in  ccelo  seusu  vacuam  quidam  arfirmanl 
sedere,  II,  79S.  Caro  in  angelis  verse  et  solidtB  substauliai 
foit  humanae,  II,  333. 

Carpocrates,  Simonis  discipulos,  magns  et  fornicarius, 
II,  709.  Ejus  de  Ghristo  et  de  corporum  resurrectione  hae- 
resis,  II,  66.  Discipnli  ejus  animas  suas  apostolis,  imo 
et  Christo,  penequabant  ac  eliam  praeferebant,  II, 
686. 

Carlhagcnrbs  studiis  asperrima  belli(yirg.),  II,  1032. 
Carlhaginis  conditrix  se  rogo  dedit,  I,  532.  Mcenia  illi 
imposiia  a  Statilio  Tanro,  enarrante  Sentio  Saturnino, 
II,  103I.UrbsPunica  Romae  aemula,  I,  427.  Carthaginis 
scholo;  rhetorices,  II,  553.  Ignes  snper  mcenia  Carlhaginis 
pcponderunt  a^YO  TertnlUani,  I,  701.  Cartha^inenses,  ve- 
tnstate  nobiles,  novitate  felices,  II,  1030.  Illoram  olim 
vestium  forma,  quse,  ibid.  Carthaginensium  agones,  II, 
133.  Carthago  decimanda  iu  martyribus,  II,  532. 

Casinienses,  qui,  II,  420.  lUorum  dons  Delventius, 
ilfid. 

Cassidem  ant  personam  alicui  indncero,  II,  774. 

Cassinum,  Campania  oppidum,  I,  420. 

Cassius  Clemens,  I,  457.  Cassianse  seditionis  soli  gen- 
tiles  roi  crant,  I,  699. 

Cassius  Sevorus,  I,  330,  602. 

Castigationis  divinae  indignatione  gratnlari  nos  decet, 

I,  1266. 

CasUtas  primitivomm  Chrislianorum.  I,  326.  Castita- 
Lis  osores  ethnici,  I,  472  «^.  CastitaUs  e&actoromnis  ma- 
ritns,  l,  1320.  Vide  Continentia. 

Castor,  Jovis  fiUus,  II,  378.  Castori  ct  Polinci  equi  a 
Mercurio  distribuU,  1,  641.  Castores  dii,  I,  606.  Casto- 
rum  deorum  phantasmata,  I,  409.  Caslorum  honori  ova 
adscribunt,  II,  639. 

Castra  lucis  Ecclesia,  castra  tenebrarum  paganismus, 

II,  92. 

Caslratio  nnllnm  libidini  frennm  imponit,  II,  282. 

Castrenses,  quid,   II,  95.  Castrensia  munia,  II,    92. 

Catabolici  spiritus,  II,  698. 

Cataclysmus.  Vtd^Diluviam. 

Cataphractes  trinmpbaUs,  II,  1043. 

Cataphryga?,  II,  72. 

Catechomenis  opus  est  divinis  sermonibns  aures  rigare, 
I,  1236.  Vide  Audicntes.  Catechnmeni  hsereUcorum  aute 
sant  perfccU  qnam  edncali,  II,  56. 

Catnedrae  apostolorum  ipsae  adhuc  suis  locis  praesident 
in  ecclesiis  aposiolicis,  11,  49. 

Catholici  soli  possident  id  quod  a  Christo  insUtntum 
esl,  II,  23,  CathoUca  traditio,  II,  931.  Quidquid  ad- 
,  vcrsns  veritatcm  caUioUcam  fit,  novum  depi)tatar,  II, 
931. 

Catilina  humano  sanguine  coujuravit,  I,  321. 

Cato  gravis  et  sapiens,  I,  337.  Leno  est  censor 
Cato,  I,  473.  Uxorem  suam  cnm  amicis  commanicabat , 

I,  472. 

Cato  ficnm  viridemprimns  Romam  attulit,  I,  606.  Grse- 
cas  lilteras  jam  sencx  didicit,  II,  1039. 

CatulU  Laureolus,  II,  565. 

Caucasus,  mons  abmptns,  II,  247. 

Cavea,  quid,  I,  361,  579. 

Cca,  seu  Chon,  Co,  Con,  Goon,  insnla,  concidit,  I,  480. 

CebeUs  tabnla,  II,  53. 

Cella)  promae,  II,  834. 

Celto),  apnd  virornm  forUnm  bnsta  pernoctantes,  ora- 
cnla  caplant,  II,  740. 

Censualcs  Gruscoram,  I,  388. 

Census  Angusti.  Vide  Angnstas. 

Centenarise  ccenae,  1, 300. 

Centonarins  mos,  II,  53. 

Ccpheus  inter  sidera  delineatns  ab  Arato,  II,  142. 

Cerasa  Romam  primas  quis  asportaverit,  I,  334, 
C06. 

Cerberi  tragoediaB,  II,  85. 

Cerdon  duo  initia  introduxit,  id  est  duos  deos, 
bonum  et  saevum,  etc,  II,  70,  249.  Do  Christi 
naiivitate    et    de    resnrrectione     carnis    varie    sensit, 

II,  70. 

Ceres  ob  frngum  inventionem  dea  facta,  et  qaam  ab- 
snrde,  I,  33i.  Fruges  demonstravit,  non  institnit,  ibid. 
Cereris  currus  a  bestiis  (angnibus)  vehebatur,  I,  341. 
Cereri  vestes  tenebricosa)  placent,  II,  1045.  Ceres  Pha- 
ria,  sen  Farrea,  a  crncis  sUpite  non  disUncta,  I,  366, 
578.  Cereri  iuiUatoram  caltas  omnis  candidatas,  vittae, 

Patrol.  !!• 


galeriel  privileginm,ll,  1045.  Cereris  sacordotes,  viven- 
Ubus  eUam  viris  et  consentienUbus,  amica  separatioAe 
viduantnr,  11,953.  Fominap  Cereris  Africanap,  sponto  abdi- 
catomatrimonio,adsenescunt,Il,  928.Cerealesludi,  1, 638. 
Cerinthus  Judajorum  Deum  non  Dominum,  sed  angelum 

fromit,  II,  67.  Chrisiuro  hominem  tantum  ex  semino 
oscph  coniendit,  ibid. 

Cerlamina  majora  scquuulur   majora  pra;mia,  1,704. 

Cervus.  quadrupes  tardigrada,  a^resUs,  humilis,  aspera, 
II,  1037.  Sagilta  Iransfixns,  scit  sibi  dictamno  medendum, 
I,  1248.  Cervus,  a^talis  sua;  arbilcr,  serpente  pastus,  ve- 
neno  langnescit  in  juventutem,  II,  1037. 

Chaldajum  semen  in  iEgyptum  educitur,  II,  1035. 

Chani  s-^roen  in  arca  servatum  dicebant  Selhoita?,  II, 
66.  Ad  qnid,  ibid. 

ChamaeieonUs  natura  et  morcs  lato  describnntnr.  II. 
1037  sq.  * 

Charis,  aeon  ValenUni,  II,  551. 

Charismala  expugnavil  Praxeas,  II,  155. 

Charitas  mulua  Chrlstianorum  ipsis  cthnicis  valde  mi- 
randa,  I,  704.  Inler  fratres  atque  conservos  communis 
spes,  metus,  gaudium,  dolor,  passio,  quia  commnnis  spi- 
ritus.  I,  1245.  Vide  ChrisUam,  Dilectio. 

Charites  dcae,  II,  85. 

Charon  Lampsaccnns  hisloriographus,  II,  727. 

Chelidonia  hirnndinis,  I,  1248. 

Cliilon  Spartanus,  dnm  victorem  Olympia)  filinm  am- 
plectilur,  pra)  gaudio  spiritum  exbalat,  ii,  739. 

Chiocus,  II,  578,  865. 

ChresUanus  perperam  ab  ethnicis  pronnnUabatur  Chri- 
sUanns,  I,  281. 

Chrisma  rogale  in  captivitale  confici  Jtidffiis  non  lice- 
bat,  II,  634.  Posl  bapUsmum  eo  unguniur  fideles,  I, 
1206.  A  chrismale  Chnslus  dicitnr,  1,  1207.  Item  et  Chri- 
stianus,  I,  281. 

Christianismi;fundamcntum  Christus,  II,  484.  ChrisUa- 
nismus  aedificainr  cum  affiigitur,  I,  704  sq.  Ideo  nunqoam 
deficiet,  ibid.  Tot  hostes  ejus  quot  extranci,  Jmlaei,  mi- 
Utes,  domesUci,  I,  397  sq.  ChrisUana  religio  in  Judaicae 
locum  surrccta,  I,  617.  A  novaUono  Testamenti,  a  pas- 
sione  Domini  ceosetur,  II,  1001.  Quomodo  exorta,  1, 290, 
307,  567,  57i.  Cum  odio  sui  CGepil,  I,  307.  iNihil  de  sua 
eausa  deprecatur,  I,  259.  Cur,  ioid,  Iniquis  perditorum 
imperatorum  legibus  damnala,  I,  294,  296.  Nos  omnes 
tamen  imp^^ratores  iilam  persecuii  sunt,  I,  291  sqq. 
Imo   gentilos  pra)sules  non  pauci  ilii  benevolueranl,  1, 

703.  Christianam  sectam  quidam  oiim  menUti  sunt,  1, 

704.  Cbristianae  rcligionis  .doctrinao  summa,  I,  375  «fffif, 
Antiquis  Judaeorum  docuroenUs  suffulta,  I,  386,  392. 
Chrisiianae  religionis  veritatem  quisquis  agnoscit,  eam 
statim  scquitur,  et  in  ejus   dcfensione  mori  desiderat, 

I,  536.  Hujus  religionis  suscepuo  nominem  pudel  aut 
poenitet,  I,  269.  De  illa  omnes  gaudent  et  elorian- 
tur,  ibid.  Chrisiianismns  stoicus,  pUtonicus,  diafecticas, 

II,  20. 

Ghristianomm  nomen  ex  snavitate  deducitnr,  1,  281. 
Snb  Aagusto  ortnm,  Tiberio  imperanto,  discipUna  ejus 
iUuxit.  1,  290.  Omnis  sexns.  aetas,  conditio,  dignitas  ad 
hoc  nomen  transgrediebanlur,  1,263.  Nomen  chrisiianum 

Suam  infestum  genUbus,I,  277  sqq.,  281  sqq.,  566. 
Smulae  rationis  est  inimicum.  I,  278.  Hnjus  odii  effectns 
iuter  proi)inquo3, 1,  280  sq.  Ob  solum  nomen  vexabaninr 
Christiani,  I,  'i.n  sqq.,  285.  Confessio  nominis,  non  exa- 
minatio  crimiois,  damnalionis  erat  titulus,  I,  271,  TlSsq, 
Erga  cbristianum  nomen  iniquilatis  odium,  1,261.  Chris- 
tiano  nomine  excluditur  qui  agit  quod  non  faciunt  Chris- 
tiani,  1,278.  ChrisUani  Phr^^gibus  etca>leris  genUbus  anii- 

2oiores,  1, 570.  Nemo  ChnsUanns  anle  Christum,  11,1001. 
hristianus  qui  non  cst,  mortuus  est,  II,  745.  Nemo 
ChrisUuno  major,  II,  15.  Ncmo  christianus,  nisi  qui  per- 
sevcraverit  usquo  in  finem,  ibid.  Fiunt,  non  nascuntur 
ChrisUani.  1,  378,  licet  anima  naluraliter  christiana  di- 
catnr,  I,  377.  Christianorum  qnod  est,  non  csi  omnium 
crederc,  II,  G55.  ChrisUani  non  aliter  e\  ethnicis  fiunt  oisi 

firins  perdili,  et  a  Deo  requisiU,  et  aChristo  reportaU, 
1, 992.  Christiani  obstupefacti  quod  prius  orrores  genti- 
lium  non  rcjecerint,  I,  269.  Fatebantor  elhnici  se  csse 
quam  antca  meliores,  I,  564.  Chrisiianornm  qaanta  mnl- 
tiludo,  1,  262,  700,  704.  Omnia  replebant,  I,  462,  solis 
templis  exccptis,  1, 463.  Christiani  non  orant  brachmanae, 
ncc  gymnosophislap,  ncc  sylvicolae,  I,  490  ;  nec  cyno- 
pcnae,  aut  sicapodes,  I,  570.  Liberi  eranl,  non  servi,  I, 
251.  Pro  liberlale  mori  noverant,  I,  565.  Ab  cihnicisex- 
tranei  vocabantur,  I,  446.  Cum  ipsis  tamen  cohabitabant, 
I,  490.  Artes  et  operas  cum  eis  miscebant,  I,  491.  Idem 
utrornmque  viclus,  habitns,  apparatus,  1, 490.  Ab  iis  tan- 
tum  distinguebantur  modcstia,  paUenUa  ct  j^ristinorain 
vitiomm  emendaUonc,  1, 700  sq.  Nalla  ambiUone  dacti, 

47 


t483 


INDBX  6BNEIULIS. 


1484 


nQHtinm  rebns  pnblicismiserant,  I,  465.  Ab  omni.glori» 
et  dignitatis  ardore  frigentes,  ibid.  A  coetibus  pubiicis 
alicni,  1,465.  Docnmcnla  sua  declarando  mentiri  nofas 
patabant,  1, 403.  Christiani  veri  describunlur,  I,  269,  511 
sq.f  624.  Ghristiani  non  aliunde  noscibiles  quam  de  emen- 
datione  vitiorum  pristinoram,  1,  701 .  Ghrisliani  instilutio 
est  de  porlicu  (libris)  Salomonis,  11, 20.  Klhnicorum  lam 
corrupli,  quam  puri  Ghristianorum  mores,  I,  472  sqq. 
Longe  dispar  eorum  scicntia,  disciplina  et  ofticia,  I, 
501  «9.,  516  «g.  Ac  longe  dissimiles  virlutes,  iind.  Ghri- 
stianorum  virlules  laudabant  et  mirabanlur  ethnici,  sed 
Christianos  esse  factos  ferre  non  poterant,  I,  280,  564. 
Illos  oderant  ethnici  quos  nallo  modo  cognoverant,  I, 
261.  Gur,  ibid,  Eos  statim  amabant  atqae  cognoverant, 
I,  262,  559.  Ghristiani  qui  et  qualcs  erant,  l,  468  sqq, 
Illoratn  vitaincalpata,  1,704.  Inunumcorpas  erant  con- 

?regati  conscientia  religionis,  disciplino)  anitate  et  spei 
QBdere,  I,  468.  Hoc  erant  congregati,  quod  dispersi, 
hoc  universi  quod  singuli,  I,  478.  Gnristianus  nusc|uam 
aliad  est,  II,  93.  Nemo  major  Ghristiano,  II,  15.Ghristia- 
nas  nemo  nisi  qui  ad  finem  asque  perseveraverit,  ibid, 
Gbristianus  coeli  discipoius,  vitae  negotiator,  rerum  aedi- 
ficator,  erroris  inimicas,  veritatis  indagator,  expressor 
et  cuslos,  I,  514.  Gredit  quod  traditum  est.  II,  745.  Ghri- 
stiano  amplius  quaerere  non  licet  quam  quod  invonire 
licet,  II,  651.  Non  amplius  licet  inveniri  quam  quod  a 
Deo  discilur,  ibid,  Post  Ghristum  nobis  curiositate  non 
est  opus,  nec  inquisitione  post  Evangelium,  II,  21.Ghri- 
stiani  spiritualium  sectatores  ,1, 1320.  Ghristianoram  erga 
invicem  cbaritas  quanta,  1,471.  Sese  invicem  fralres  ap- 
pellabant,  ibid,  Gharitate  omnia  habebant  communia, 
prseter  axores,  1, 472.  lilorum  quanta  in  egenos,  ac  potissi- 
mum  martyres,  charitas,  1,470  sq.f  475, 619.  Hominibus 
ctdiisgentilium  mendicantibusopemferrenon  safficicbant, 
1,494.  Eorum  misericordia  plura  insamebant  vicatim, 
C[uam  religio  gentilium  templatim,  ibid,  Ghristianas  nec 
inimicum  lasdit,  1, 512.  Inimicos  diligebant,  et  Deum  pro 
eis  precabantur,  I,  446.  NuUias  erant  bostes,  I,  700.  Fi- 
dem  etiam  gentibus  servabant,  I,  512.  Omnes  sibi  ab 
elhnicis  illatas  injarias  ulcisci  poterant,  et  paucis  facu- 
Jis,  aut  palam  indicto  bello,  I,  462 ;  aut  daBmones  ab 
obsessis  bominum  corporibus  non  ejiciendo,  1,464;  aut 
sola  saa  ab  ethnicis  secessione,  I,  463.  Ghristianorum 
continentia,  1, 326,  sq.j  510.  Gonjugum  quanta  castitas,  I, 
472,  510.  Ab  omni  post  malrimonium  excessu  absti- 
nebant,  I,  326  sq,  Sexnm  femineum  non  motabant, 
I,  510.  Animo  adversus  libidinem  cseci  erant,  I, 
514.  Ghristian^e  sanctitatis  antistites  dua^,  morfbgamia 
et  continentia,  II,  939.  Plures  in  virginitatis  statu  per- 
manebanf,  senes,  pneri,  I,  327.  Etiam  voto  illi  sesa 
adstringebant,  II,  905.  Vide  Virginitas.  Spectaculis, 
pompis,  ludis  publicis  et  tbeatri  scenis  abstinebant,  I, 
466  sq.j  493.  Satarnalibus  ethnicorum  festis  non  aderant, 
et  cur,  1,  492.  Liberalia  festa  iiem  repudlabant,  ibid, 
Quomodo  floribus  et  sertis  utebantur,  I,  492  sq.  lllis  ni- 
hil  gratius  quam  de  hoc  mundo  exire,  I,  489.  Mnndus 
Christiano  carcer,  I,  622.  Vide  Mundus  .  Extra  carcerem 
saeculo  renuntiavit,  in  carcere  etiam  carceri,  1,622.  Ghri- 
stiani  quomodo  Deum  orabant,  1, 442  sq.  Aliquando  ex- 
pansis  manibus,  Dominicam  passionem  modulantes,  1, 
1169  sq,  Vide  Oratio.  Deum  per  Ghristum  colebant.  et 
qaa  ratione,  I,  567  sq,  Gracem  Ghristi  venerabantur,!, 
577  sq.  Dominico  die  indulgebant  laetitias,  I,  371.  Ghristia- 
norum  solemnes  synaxes  q[aam  sancta;,  1^468  sqq.  Qaa- 
les  erant,  ibid.  Quae  jejunia,  et  quam  dura,  I,  487;  II, 
951,  971.  Nnllnm  fructum  operum  Dei  repudiabant,  sed 
plane  temperabant,  I,  491.  Ghristiani  voluptates,  qua),  II, 
659  sqq.  Gbristiani  ad  deos  colendos  cogi  non  potcrant, 
I,  699.  IIIos  colere  recusantes,  nullius  impietatis  sunt  rei, 
^id.  Eis  nefas  falsis  diis  sacrilicare,  etiam  manente  in 
contrarium  proposito,  I,  433.  Gentilium  lempla  ne  nove- 
rant  quidem,  1,  363.  Ghristianis  militibus  prohibilae  ex- 
cubiae  in  deorum  templis,  II,  92.  Ghris.liani  immcrilo 
accusabantur  la)sa3  majestatis  humana;,  I,  436  sqq.  Impe- 
ratorem  nunauam  deum,  sed  dominum  communi  voce 
appellabant,  1,  450.  Non  adorabant  Gaesarum  imagines, 
nec  per  genium  principis  jurabant,  I,  447.  Noverant  im- 
peratorem  a  Deo  constitutum  et  sincere  honorabant,  I, 
448,  700.  Pro  ejus  salute  Deum  precabantur,  I.  433. 
Pro  ejus  et  vita  et  domo  et  exercitu,  ot  pro  senatu  et 
populo  quotidianas  preces  offerebant ,  ibid.  Ghristiano- 
rum  in  dsemones,  potestas  quanta,  I,  413,  463,  677,  700, 
703  ;  II,  112.  Ghristianae  sapientia}  afflatu  tota  vis  diemo- 
num  ccdit,  1,617,  sq.  Vide  vsdmones,  Diabolas.Ghristiani, 
calamitatum  tempore,  misericordiam  Dei  jejuniis  et  du- 
rissimis  poenitentia)  laboribus  exorabant,  I,  487.  Se  in 
tacro  et  cinere  volatantes,  inyidia  Coelum  tandebant, 
/^/d/.  Qaam  immorito  pablicaram  calamiiatam,  pr»cipae 


belli,  famis  ac  pestis  auctores  ab  elhnicis  dieebaDtar, 
I,  479  sqq.f  571.  Ghristiani  ab  ethnicis  proclamantiir  rei 
omnium  scelcrom,  dcoram,  imperatoram,  legnm,  momm 
ac  totius  naturse  inimici,  I,  277,  306  sqq.,  580  sq.  Qaam 
impudenter  dicebantur  factio  illicita,  desperata,  I,  464 
«99.,  468  sqq.f  532;  imperatoribus  et  reipublic»  contra- 
ria,  I,  452  «gg.,  459  «9.,  699  sq.  Falsa  sola  publica  foma, 
teste  criminum,  rei,  I,  310  sqq.,  567  sq.  Trium  horren- 
dorum  criminum  falsissime  accnsahantor,  infantis  seili- 
cec  in  sacris  synaxibns  occisi,  ejus  carnium  et  sangainis 
comestorum,  atqoe  stopri,  adulterii  et  incesti,  I,  30S  sq., 
580  sqq.  Ob  solum  nomen,  ethnicis  iocognitom,  condem- 
nati.I,  281  sqq.y^3sg.  Probatio  innocentiae  Christiano- 
rum  iniquitas  est  ethnicorum  judicum,  1, 534.  Vide  Ghri- 
stianismus.  Cbristiani  magis  damnali  quam  absoloti 
gaudebant,  I,  698.  Quotidio  plerumqoe  in  sais  coetibos 
obsessi,  proditi,  oppressi,  1,  308.  Ad  illos  Tcxandos  qoam 
insolse  objecerint  ethnici  legom  soarom  severilatem,  1, 
285  «^^.Nullanisi  neqaissimoromimperatorum  le^e  dam- 
nati,  I,  294.  Quam  absorde  acclamatum :  Ghristiani  ad  be- 
stia8,adleones,I,  341,480,571,  11,651,825.  Magnom  de- 
trimentom  reipoblicae  ex  morte  tot  Ghristianomm,  1, 496. 
Curqood  tantapaterenturpermiseritDeas,!,  488«9.  Plores 
effecti  qooties  metebantor,  1, 535.  Semen  est  sangois  Ghri- 
stianorum,  ibid.  Vide  Ethoici. 

Christns,  an  nomen  vel  appellatio,  I,  192  gq.  Cbri- 
stos  dicitur  a  chrismate,  quod  est  ooctio,  qoae  Domioo 
nomen  accommodavit,  I,  1207.  Cbristas  Jesos  io 
ipso  nominis  sacramento,  verus  et  Kummos  sacerdos 
Patris  est,  II,  330.  Gur  Nazaraeus  vocator,  II,  372. 
Filios  fuit,  in  Dei  et  Regis  et  Domini  omnipoteotii 
et  alUssimi  nomine,  II,  181.  Ghristi  nomen  non  exna- 
tora  veniens,  sed  ex  dispositione,  propriam  ejas  effid- 
tur  a  quo  dispositum  invenitur,  II,  341.  Vtde  Jesoi. 
Christus  est  Dei  Aoyo;,  sermo,  ralio,  sapientia  et  Fiiias, 

I,  399  sq.  Sermo  primarios,  II,  868.  Editis  miracaUs  se 
XoYov  Dei  probavit  et  verum  Deam.  I,  1400.  GhristOB  fa- 
ctus  secandus  a  Patre,  et  com  Spirito  tertius ,  II,  170. 
Pater,  Verbom  ex  semetipso,  proferendo,  Filiumfacit,  U, 
317.  Ghristos  ex  Patre,  spiritus  ex  Spirito,  sicat  radios 
ex  sole,  et  iumen  ex  lomine;  genitus  non  recessit  ex 
matrice,  nec]substantia  separator,  1,399.  Alter  a  Patre, 
modulo,non  nomero ;  ^rado,  non  stato,  ibid.  Veras  Deas 
est,  ibid.  Vcram  divinitatem  rem  propriam  habet,  I,  399. 
Christus  filios  etspiritus  et  sobstantiaCreatoris,  II,  3^, 
386.  Repraesenlator  Patris,  II,  187.   Sed  Pater  non  est. 

II,  181.  Quomodo  Patris  vicarios,  II,  328.  Verbom  primor- 
diate,  primogenitom,  virtote  et  rationo  concitatom, 
spirito  soffullum,  I,  400.  Quid  acceperit  a  Patre,  11, 
843.  Ghristum  Dei  Filiom  et  veteres  et  novse  Soipturae 
omnes  praefininnt,  II,  186.  Gbristus  spiritas  Dei,  sem- 
per  fuit,  ante  carnem  qaoque,  II,  489.  Cor  dictas  mafni 
consilii  Angelus,  II,  778.  Christi  originalia  iastramenta 
delere  ausos  est  Marcion,  II,  755.  Vide  Filios. 

Ghrislus  ab  Adam  ad  patriarcbas  et  prophetas,  in  vi- 
siono,  in  somno,  in  specnlo,  in  aenigmate,  ordinem  sonm 
praestruens  ab  initio  semper,  II,  174.  Ab  initio  conver- 
satos  et  con^ressus  est  cum  patriarchis  et  prophetis, 
ediscens  j^am  mde  a  primordio  hominero,  qood  erat  fo- 
turus  in  tine,  II,  317.  Ghristus  sempcr  locotos  in  prophe- 
tis,  spiritus  scilicot  Groatoris,  II,  328,  386.  SienacalBm 
est  omnium  prophetarum,  II,  615,  632.  Deas  homioem 
formans,  Ghnslum  cogitabat,  hominem  fotarom,  I,  802. 
Lex  significabat  Christom,  II,  447.  Ghristus  in  persooa 
Moysis  figoratos,  II,  316;  et  Josoe,  II,  343  ;  atqoe  Isaac 
et  Joseph,  II,  346,626.  Ghristus  in  floris  figora  osteodi- 
tor,  ex  virga  profecta  ex  radice  Jesse  oritorus,  II,  489. 
Ghristos  figoratos  in  tauro,  II,  346.  Non  bellipoleos, 
sed  paciferus  Ghristus  ropromissos,  II,  d51;  qoidgoid 
in  contrariom  dicant  Judasi,  II,  617  sq.  OapUci  haoira 
in  duos  adventus  a  prophetis  definitur^  I,  4<)0,  II,  ^ 
sq.,  638.  Unos  iffnobilis,  et  altor  glonosos,  II,  330  tq. 
Ghristos  talis  probalus  qualiter  annuntiabatur,  II,  34t). 
Ghristus  illuminator  antiquitatis,  II,  461.  Christos  in  oo- 
vis  vetus,  II,  410.  Secundos  Adam,  II,  789;  et  novissi- 
mos,  11,  868.  Soios  novos  rex  novomm  aevoram,  II,  348. 
Gliristus  novum  regnum  annuntiat,  II,  356  sqq.  Chrittos 
venturus  an  jam  venerit,  II,  609.  Christtim  Tentonim 
Judaios  refotare,  II,  610. 

Ghristos  verom  Dei  templom,  II,  635.  Christas  aothen- 
ticus  poolifex  Dei  Patris,  II,  447.  Gatholicas  Patris  sa- 
cerdos,  li,  376.  Proprius  et  legitimus  Del  antistes,  prs- 
putiati  sacerdotii  pontifex,  II,  493.  Sacrificioram  leterno- 
rum  antistes,  II,  609.  Arbiter  Patris  et  minister,  11, 
317.  Ghristus  non  alterius  Dei  quam  Creatoris  circomla- 
tor,  II,  270.  322.  Christus  seqoester  Dei  et  bominom, 
II,  885.  Ghnstai  bellator,  II,  340,  620.  Christas  bellipo- 
tens  et  armigor  accipiet  spolia  non  solios  Samari»,  renm 


1485 


JNDEX  GBNBRALIS. 


1486 


et  ommuiii  gentiam,  n,  618,  621.  Ghristus  homo  Deo 
mistas,  et  quo  sensu,!,  399.  Chrislus  illuminator  ct  de- 
ductor  generis  humani,  i,  395.  Gbristiana;  gratise  et  di- 
sciplinsD  arbiter  ct  magisler,  ibid,  Unica  spcs  tolius  orbis, 
II,  760.  Hemediator  valetudinum,  II  ,373.  Yf^rus  discepta- 
toret  elimalor  humanarum  macularum,!!,  447.  iEicrna> 
Don  longai  vit<€  inyitator,  II,  4i4.  Gtirislus  dominus  ct 
sabbali  et  Lcgis,  ct  omuiompalernarumdispositionuiu, 
U,  396.  Ghristus  sponsus,  II,  382.  Ghristus  inglorius, 
igoobiiis,  inhonorabilis,  II,  344.  GhristiDei  totum  dede- 
cus  sacramentum  est  salutis  humana?,  II,  317.  Ghristi 
amor  erga  homines,  II,  772  sq,  Christum  nasci  ex  se- 
mino  humano  non  compctcbat,  11, 781«9.Novenasci  debe- 
bat  nova!  nativitatis  deaicator,II,781.Garo  Chrisli  sancta, ' 
11,  933,  non  peccatrix,  11,  781.  Vide  Garo.  Ghrislus  acce- 
pit  a  Patre  carois  et  animse  texturam,  II,  843.  Christus, 
etsi  in  homiois  flgura  proposuerat  Jatere,  nihil  tamen 
de  impatientia  hominis  imitatus  est,  I,  1252.  Ghristus 
bomo,  quia  caro,  non  quia  anima,  II,  874.  In  Ghristo  dua) 
substantiae,  divina  et  bumana,  II,  194.  Ghristus  solus 
bomo  sine  peccato,  quia  et  Deus  Ghristus,  U,  720.  Vorum 
hominem  esse  Ghristum  probatur,  11,14,  378  sq.  Phan- 
tasma  esse  Ghristum  contendebant  Marcionita),  II,  331. 
Ghristus  exivit  a  Patre,  ut  radius  ex  sole»  ut  rivus  e\ 
fonte,  ut  frutex  exsemine,  II,  183.  A  matrice  Dei  Patris 
non  recessit,  sed  excessit,  I,  399.  Delapsus  est  in  vir- 
^inem,  et  in  ntero  ejus  caro  liguratus,  t^itf.  Nuliam  de 
impudicitia  bahuit  matrem,  at  Jupiter,  I,  396  sq.  Etiam 
quam  videtur  habere,  non  nunserat,  1 ,  397.  Ghristus 
natus  est  ex  Virgine,  II,  782.  tx  Mariae  carne  esl,  dum 
semine  estDavia,  II,  360.  Anno  duodecimo  Tiberii  Cse- 
saris  revelatus  est,  II,  264  ;  et  de  coelo  manare  dignatus 
est,  11,267,614.  Ghristus  pusillus  factus,at  homomaxi- 
mnsiierct,  11,317.  PusiUitatesDeoGhristo  maxime  con- 

fruebant,  11,  316,  sqq,  An  fabri  aut  quesluario)  filins  sit, 
,662.  An  Gbristus  per  omnes  gradus  in/antios  trausierit, 
II,  411  sq.  Garo  spiritu  instructa,  nutritur,  adolescit, 
affatur,  docet,  operatur,  et  Ghrislus  est,  I,  399.  Incarna- 
tionis  caussse,  II,  773. 

Ghristus  alter  ({ui  apparuit  sub  Tiberio,  et  alter  aui  a 
Greatore  promittitur,  aiebat  Marcion,  II,  264,  368.  lihri- 
stum  in  hodiernum  diemJuda^i  negant  yenissse,  II,  331. 
Cur.  ibid.  Cbristus  judaismi  exorbitator  et  dcstractor, 
11,329.  lilum  jQdaeiplanuminsignis,  et  cemulum  in  do- 
ctrina  existimaban  t,  ibid. 

Chrislus  et  visus  et  auditus  et  congressus,  miscens  in 
semetipso  hominem  et  Deam,in  virtuiibus  Deum,  inpu- 
sillitatibus  hominem,  II,  317.  A  primordio  egit  in  Palris 
nomine,  II,  317,  378.  Per  Ghrislum  Deum  novimus,  II, 
647.  Per  Ghristum  Paler  plenius  manifestatar,  II,  170. 
Christo  servabantur  omnia  retro  occulta  nudare,  dobitata 
dirigere,  praeUbata  supplere,  prasdicata  repraesentare,  II, 
796.  Post  Ghristum  Jesum  nobis  curiositate  non  opus 
est,  nec  inquisitione  post  Evangeiium ,  II,  21.  Christi 
institutio  quscrendaetcustodienda,  II,  23.  Ghristus  ma* 
ximo  dignoscitur  ex  verbi  potestate,  II,  375.  Omnia 
Christi  dicta  omnibus  posita  sunt,  II,  22.  Conversabatur 
iit  Deus,  ut  homo  divine  agero  doceretur,  II,  317.  Nul- 
lias  monsam  tectumve  despexit,1, 1253.NuUumvolentem 
sibi  adhscrcre  non  su.<)cepit,  ibid.  Christi  miracula  quot 
et  quanta,  I,  400.  lis  se  Deum  probavit,  ibid.  Quanta 
impudcntia  dicebantur  magicis  facta  virlutibus,  T,  400. 
Cliristus  abhomiuibuSj  non  aspirilibus  immundis  volebat 
se  Fiiium  Dei  agnosci,  II,  373.  Respuit  immundispiritus 
pra'conium,  ibia.  Christus  nunquam  sine  aqua,  1, 1210. 
Quomodo  baptizavit,  I,  1212. 

Cbristi  passionem  et  ipse  et  prophetie  prrcnuntiarunt, 

I,  401.Ghristi  passio  describitur,  1, 1252  «^g.Christipa- 
tient'a,  quanta,  II,  318.  Voluit  sagiuari  voloptate  pa- 
tientix,1, 1254.  Christus  nisi  i|i[noratus,  nihil  patiposfict, 

II,  327.  Chrislus,  sicut  praedixerat,  crucifixus  violenter 
Judoiorum  suffragiis,  I,  400,  sq.  Christi  dereUctioincruce 
explanatur,  II,  195.  Chrislus  propter  id  ipsum  habebat 
mori,  quod  quia  nascitur,moritur,II,  764.  Christns  sponte 
sua  morluus,  I,  401,  praevento  carnificis  officio,  ibid, 
Christum  non  ex  divina  sed  ex  humana  substantia  mor- 
tuum  dicimus,  II,  194.  In  Gbristi  morte  extraordinaria 
solis  defcctio  prxdicta,  et  descrinta  in  arcanis  seu  ar- 
chivis,  I,  401.  IlUus  corpus  sepalcro  conditum,  ibid.  In 
q[UO  nihil  repcrtum,  nisi  exuvia;,  I,  402.  Ghristus  mo- 
nendo  descendit  ad  animas  prophetarum  et  patriarcha- 
rum,  II,  657,  742.  Quo  anno  passus,  II,  612  sqq. 

Ghristus  tertia  die  post  mortem  resurrexit,  I,  401  sq, 
Postea  suis  discipulis  apparuit,  I,  102;  doccns  eos  quod 
docerent,  ibid.j  492.  Qoare  se  non  in  vulgus  cduxerit, 
ibid,  Caro  Chrisli  an  ccelo  an  sensu  vacua,  II,  792.  Ghri- 
sti  corporis  vehtate  post  resorrectionem  suam  nihil  cla- 
rius,ir,  466.  Quas  ab  eogesta  suni,  Tiberio  Csesari  a  Pi- 


iato  nunliata,  I,  403.  Christam  deoram  namero  adscribi 
voluii  Tiberius,  I,  290. 

Christus  oxinde  a  passione  sua  regnare  coBpit,  II,  628. 
Christi  regnum  nonien  ubique  porriqitur,  II,611.0m- 
nibus  ajqualiler  iribuilur,  II,  612.  Ubique  creditur,  in 
omnibus  gonlibus  regnat  et  adoratur,  II,   611.  , 

Chrysippus  ad  elleborum,  II,  656.  Chrysippi  assenlator, 
I,  612.  Ejus  sunlenlia  do  aninia,  II,  653. 

Cibns,  victus  omnem  disciplinam  aiit  occidit  aut  vul- 
nerat,  11,960.  Ciborum  delicia^  qoje,  II,  1048.  In  primordio 
herbidum  solummodo  et  arboreum  homiiiipabulum  ad- 
dixcrat  Deus,  11,958.  Quare  quorumdam  animaUum  esum 
prohibuerit  Mosaica  lex,  II,  306.  Cibum  Chrislus  desi- 
deravit,  cur,  II,  468.  Cibum  Christianorum  praecedebat 
el  sequebatur  oralio,  1,477, 1193.  Vide  Abstinentia,  Coena, 
Convivium. 

Cicercula,   II,  2.58. 

Cicero  Octavium  Augustum,  sibiignolum,  civiUumtur- 
binum  sepuUorem  de  somnio  noverat,  II,  728.  Quin- 
gentis  millibus  numerum  orbem  citri  emcrat,  II,  1048. 
CiceronianaB  mensas,  II,  706.  Ciceronis  Tnsculanae,  1,525, 
Ciceronis  diRuitatem  parvuli  etiam  nunc  gerula  jam  sna 
inspexerat,  II,  729. 

Cicuria,  vel  Currnca,  ingenia,  II,  591. 

Cilicia  Mopsi  habebat  oraculum,  II,  730. 

Gincius  Severus  Thistri  dodit  remedium  qaomodo  re- 
spondorent  Ghristiani  ut  dimitti  posscnt,  I,  703. 

Cinerarii,  I,  1301. 

Cippus,  vcl  crux,  II,  1047, 

Circulatores,  II,  58. 

Circuiatoria  secta  magorum,  I,  672.  Illoram  circula- 
toriae  praesligia},  I,  411. 

CircuU  aureibrachia  muUerum  ornabant,  I,  1306. 

Circumcisiopopulodata  in  signum,unde  dignosci  possct 
.  Israel,  non  in  salutem,  II,  603.  Circumcisionem  acceperat 
Abrabam,  quaj  in  signum  temporisillius,  non  in  salutis 
praerogativam,  I,  602  sa.  Circumcisio,  nola  servitutis, 
nonpurgat  hominem,  11,601.  Oclavo  die  somper  obser- 
vafa,  proplcr  mortis  comminaUonem,  ibid.  Cessaro  de- 
bebat,  II,  604.  Circumcisio  carnalis  ot  temporalis  tri- 
buta  populo  contumaci,  circumcisio  spiritaiis  dala  in 
Salutem  popuio  tideU,  II,  603. 

Circus  soli  principaUter  con.«ecralus,  I,  639.  ACircc 
dictus,  ibid.  Fgus  opnamenta,i7>i(/.  ;ot  furores,  I,  648.  In 
eo  nec  principibus  aulcivibusparcebant  Romani,  I,  649. 
In  circo  gradus  et  aputia\  I,  652. 

Civitates  omnes  diluvio  posjtoriores,  I,  482.  Sine  civi- 
tatibus  aUquando  exslitit  bumanum  genus,  I,  432.  Givi- 
tatem  taberusi  habitu  abolefaccrc,  I,  542. 

Claudius  electus  imperator,  primus  promisit  singulis 
miliiibus  quindona  seslertia,  I,  455.  Nullam  in  Chri- 
stianos  legem  tuUt,  I,  294. 

Glaudius  Herminianus  in  Gappadocia  Ghristianornm 
atrox  persecutor,  quomodo  interiit,  1,  702. 

Giaudii  Saturnini  liberde  Coronis,  II,  86,  91,  97. 

Claves  custodienda}  uxoribus  commitlebantur,  II,  927. 

Glavis  legis  est  interpretatia  legis,  II ,  429.  Claves 
regni  coRlorum  Pelro  dalae  ac  per  eum  Ecclcsia^,  II,  142. 
Vide  Paradisus.  Claves  diaboii,  II,  142. 

Clazomenii  Hermotimum  templo  consolantur,  II,  724. 

CleanUus  opinio  de  anima,  II,  653.  Ejusdem  de  eadom 
tcstimonium,  II,  693. 

Clemcns  Romanorum  ecclcsioi  cpiscopus  a  Petro  ordi- 
natus,  II,  45. 

Cloraentio;  coolestis  abundantia  libidinem  ne  faciat  hu- 
mana)  temeritatis,  I,  1240. 

Cleomachus,  pugil,  Inter  fuUones  Novinnos  coronandus, 

II,  1042. 

Cleonymus  pyctes  ab  Achillein  somno  curatus,  II,  729. 

Cleopatra  sola  regnavil  annis  viginii,  II,  614.  Dein  con- 

regnavit  sub    Auguslo  tredecim  annis,  ibid.  Cieopatro! 

mors,  I,  584,  625. 

Clidemus  Athenicnsis,  dum  ab  bistrionibusob  praestan- 
tiam  auro  coronatur,  prx  gaudio  et  gloria  moritur,  II, 
739. 
Cloacina  dea,  li,  266. 

Clypei  Persarum  imagine  solis  adornali  erant,  II,  370. 
Goci  ab  Apicio  nomen  acceperunt,  I,  282. 
Coelebs  difficile  dives,  1, 1301. 
CocIesUs,  dea  Africanorum,  I,  419.  Pluviarum  pollici- 

tatrix,  I,  413. 
Coelum,  sedes  Dei  vivi,  I,  377;  et  patria  Ghrisliani,  11, 

260.  Coelum,  non  Capitoliom,  respicit  anima  christiana 

deprecans,  I,  377.  Cum  transactiono  mundi  reserabuntur 

regna  coelorum,  II,  744.  Vide  Paradisas.  In  coelo  se\a& 

nullus,  I,  1307.  CubIos  365  ab  angeUs  institutos  docait 

Basilides,  II,  62. 
Coemeteriom,  II,  738,  796. 


n87 


INDBX  6BNBRALIS. 


1488 


Coenamm  9umptn8'anti<|[pi8  legibns  definiti  J,298.C<bd» 
centenariaD,  1,  300.  Quam  immodiciearum  sumptus,  Hnd. 
Ccena  liberaet  baprcraa  besliariorum,  1, 492.  Co[?na  Chri- 
stianorum  qnalis,  i,  473  sqq.  Coenje  parabolffi  paratura 
vitse  a^tern»  saturitatem  figurat,  11,  437. 

Ccetus  antelucaoi  Chrislianorum,  1,273,  281  ;  II,  79.  In 
ipsis  suis  cselibus  opprimebantnr,  I,  308.  Qui  cx  eis 
arccbanlur,  1, 469.  yiae  Synaxis. 

Cogitjitus  sine  opere  et  sino  effectn,  carnis  e«t  aclus, 
II,  814.  Omne  animo'  cogitatorium  caro  est,  ihid.  An  per 
carnem  administrenlnr  cogilatue,  qui  pcr  carnjm  di- 
gnoscuniur  exstrinsccus,  ihid. 

Colabarsus  novam  bxresin  ox  Crxcomm  alphabeto 
composuit,  II,  70. 

Colchonim  amores,  II,  247. 

Coliegiarii  ministri,  II,  644« 

Collegium  artium  musicarum,  etc.  I,  644. 

Collouuium  familiaritatis  indicium,  II,  413. 

Colophonis  scalurigo  dzemunica  lymphaticos  efficit,n, 

734. 

Coloris  proprietas  omni  corpori  adhsret,  II,  660.  Co- 
lores  adulteri  non  a  Deo,  sed  a  diabolo,  interpolatore  na- 
tura3,  I,  1312,  13il.  Colores  factionum  circi,  dno  initio 
tanium,  albeus  et  russa^us,  I,  641.  FufeLana. 

Columba,  avisnon  solum  innocua,  sed  et  pudica,  II, 
940.Feilecaret,  I,1209.Columba,  Graece  irepi(rrepa,  habet 
secundum  numerum  dccci,  II,  70.  Columoa  solet  Chri- 
slum  ostendere,  II,  544.  Columbas  in  specie  Spiritus 
sanctus  in  Christum  delapsus  est,  et  quare,  1, 1208.  Ubi 
sit  corpus  hujus  columbae,  II,  758. 

Columnae  Sessise  asementationibus^Hessiaea  messibns, 
TutelinsB  a  tutela  fructuum,  II,  639. 
Colylhi  pueri  mense  citius  eloqunntur.  II,  683. 
Coma  mulieri  pro  operimento  est,  II,  899«  Vide  Capilli. 
Comitia  Romana,  I,  464. 

Comitialis  morbus  humano  sanguine  sanari  fefebatur, 
I,  322. 

Commeatus  delinquendi,  quid,  1, 1237. 
Commentarii  Romanorum,  1,  292. 
Gommercii  rebos  litterse  sunt  necessariae,  II,  87.  Vide 
Neeotiatio. 
Communicatio  pacis,  II,  32. 

Gommunio  ecclesiastica,  II ,    45.  Vide   Encharistia, 
Excommunicatio. 

Concbae  in  montibns  peregrinatse  ob  diIaYium,lI,  1033. 
Concba;  maris  poma,  t,  131 1. 

Concilia  ethnicorum,  I,  464.    Concilia   repraescntatio 
totins  nominis  Christiani,  U,  972.    Stationes  et  jejunia 
illis  praemittebantur,  t^tflf.  Concilia  ex  universis  ecclesiis 
per  Graecias,  ibid, 
Conciones  Romanse,  I,  464. 

Concupiscentianaturalis  proprie  unica  est  alimentomm, 
quam  Deus  in  primordio  condidit,  II,   716.  Concupicen- 
tiam  rationalem  nobis  dat  Apostolus,  II,  G73.  Concupi- 
scentia  solitaria  probibetur,  1,499.  Concupiscentia  oculis 
arbitris  quando    utatur,  II,  716.  Carnis  concupisccntia 
aetatis  oflicia  defendit,   decoris  messcm  requirit,  gaudet 
de  contumelia   sua,   I,  1280.  Concupiscentia  saecularis 
causas  habet  gloriam,  cupiditatem,  ambitionem,  insuffi- 
cienliam,  I,  1281.  Vide  Libido. —  Concupiscentiae  se- 
pulcra  manentia  tcmpore  anctoris,  II,  976. 
Congiarium  militibus  dividebatur,  1,  455. 
Confessio  persecutione  deducitur,  et  persecutio  in  con- 
fessione  finitur,  II,  143.  Confessio  simplex  et  exserta  in 
martyris  nomiue,  II,  455.  Chrisliani  confessi,  ab  ethnicis 
damnabaniur  nt  alii  rei,  I,  702.  Confessores,  li,  77.  Con- 
fessione  criminum  facla,  quxslio   non  ultra  procedit, 
I,  276.  Confessio  tantum  relevat  peccatum,    quantum 
dissimulatio  exaggerat,   I,  1243.  Confcssione  pQeniteBtia 
nascitur,  satisfactio  disnonitur,  1, 1243.  Confessio  satisfac- 
tionis  consilium  est,  aissimuiatio  contamaciae,  ibid.  In 
exomologesi   dclictum   cebre,  qnantum  malum,  1, 1245. 
Confitendorum  potins  delictorum  exempla,  qnam  negan- 
dorum,  nobis  proponuntur  in  Cain  et  Adam,  ll,  314.  Evo- 
nit  in  bonis  factis  pa>nitenliae  confessio,  II,  312.  Peccalaet 
turpitudines  confilerinon  publice,  1, 1222.  Gonfessio  bap- 
tismum  praecedere  debet,  1, 1222.  Vide  Pcenilentia. 

Contirmalio  Sniritu  sancto  vestit,  II,  50.  Sacramentnm 
est,  II,  54.  PostBapiismum  accipiebani  neophyli  manuum 
impositionem,  I,  1207  sqq.  Ineamanns  impositione  c^ro 
adnmbratur,  ut  anima  spiritn  illustretur,  11, 806. 
Conjuginm,  Connubium.  Ftde  Matrimoniam,  Nuptiae. 
Consevins  deus,  1, 600.  Illius  officium,  ibid. 
Constitucre  et  concipere  licet  omni   fideli,  duntaxat 
gnod  Deo  congrnat,  qaod  disciplina^conducat,  quod  saluti 
proficiat,  II,  81. 
Consaalia  festa,!^  637. 
CoDBvetudo  fero  ab  aliqna  igDoranlia  Tel  simplieitate 


sordida  initinm  samit,  II,  889.  In  nsnm  per  snccessio- 
nem  corroboratur  et  ita  adversus  veritatem  vindicatar, 
ibid.  Consuctudinis  vis,  II,  890  sqq.  Consuetudini  ratio 
patrocinatnr,  IL  80.  Non  interest  an  scriptura  vel  ratione 
consistat,  quando  et  iegem  commendet  ratio,  il,  81.  Co- 
lenda  est,  ne  uon  sit  raiionis  interpres,  II,  81  .Consoe- 
tudo  sit  tantisper,  ut  consuetudini  etiam  coosuetudinem 
opponamus,  II,  890.  Lege  non  exstante,  traditio  con- 
suetudini  dat  morem,  II,  81.  Etiam  in  ciyilibns  rebos 
pro  lege  suscipitur  consuetudo,  cnm  lex  deficit,  ibid. 
Consneludo  iraditionem  confirmat,  cnjns  est  idonea  te- 
slis,  ibid.  Consuetudinem  nemo  respuit,  quam  damnare 
non  potest,  II,  891 .  Yeritalem  se  Christus  nominavit,  non 
consuetudinem,  II,  889. 

Consusdeus,  L600.  Qui  etNuptanus,  I,  637,640.  Deos 

consilii,  637.  A  Komnlo  inventus,  II,  266.  Eins    arx  in 

circo,  1, 637.  Apud  metas  sab  terra  delitescit,  I,  637,  640. 

Contemnit  nemo  qaod  sciat  omnino  non  esse,  I,  572. 

Continentia  omni   momento  hominibos  est    necessaria 

.«icut  oratio,II,  926.Continentiae  votnm,  11,905.  Continen- 

tiae  bonum  conjugio  praefert  Apostolus,  II,  486,  Conlioes- 

tia  legem  nuptiarnm  honorat,  licentia  temperat,  U,  931. 

Continentia  inslrnmentum  aeternitatis,  1,1^^.  Per  conti- 

nentiam  negotiaberis  ma^am  substantiam  sanctitatis,  II, 

295.  Continentialaboriosior  infeminis,   11,903.  Laborio- 

sior  et  gloriosior  continentia  quse  jns  suum  sentit,  nempe 

in  viduis,  1,1287.  Continenlia  yirtule  constat,   virginitas 

gratia,  II,  903.  Virginitali  non  antistat  continentia,  ibii. 

Vide  Virginitas.  Continentia  baereticorum  non  laadanda, 

II,  931. 

Contumacia  timorem  snbvortit,  I,  1235. 

Contrariis  an  constent  aniversa,  7,11,  637. 

Gonversiones  in  bonum  vel  in  malum  quomodo   agno- 

scantur,  I,  266,  559    sq. 

Convivium  Dominicum,  1, 1294.  Convivium  Christiano- 
mm  quale,  I,  477.  In  coenaDomini  conviyaram  admoni- 
tor  Spiritus  sanctus,  II,  437. 

Convivia  pubiica  etbnicomm  qoae,  et  quam  nefanda,  I, 
452